Mungli maktub

afgonOlim Ko’hkan:

Kuni kecha Afg’oniston shimolida oqqan mudhish suv toshqinlari oqibatida halok bo’lgan chorasiz vatandoshlarim ro’hlari shod bo’lishini istab bu og’ir ofat borasida marsiya yozdim! “Jahonnoma”ga qo’yarsiz.

 

 

Qayg’usi boshqa

Orzuvlaring sel bo’lib oqdi,
Yashamingni berding to’proqqa.
Endi tushar xotirang – yoding,
Ko’zyoshlarim bila to’proqda. Continue reading

Tajribaga tayanib

uzbek_english_dictionaryTil mutloq mustaqil, bo’ysunmas, tirik jondir

SAVOL: O’zbek tili buzilib ketmoqda, nega oldini olmaysizlar? (O’zbek).

JAVOB: Bu gapingiz yoqmadi. Til binomidiki yoki qizmidiki, buzilib ketsin?!

Til dunyodagi eng mustaqil kuchdir. Unga qorovulning, yo’l ko’rsatadigan mirshabning keragi yo’q. Chunki har qanday qurolli qorovulning ham kuchi yetmaydi unga. Hatto dunyodagi manaman degan diktatorlar hammaga va hamma narsaga zug’um qilishlari mumkin, lekin tilga qolganda kuchlari yetmaydi.

Keyingi o’n yil ichida AQShda tilshunoslik borasida beshta kitobga mualliflik yoki hammualliflik qildim. Shu jarayonda nafaqat o’zbek tiliga oid, yana bir necha tildagi kitoblarni mutolaa qilishga to’g’ri keldi.

Hozir o’zbek tilida ro’yxatga olinmagan so’zlar lug’ati ustida ishlayaman. Ana shularning hammasidan olgan xulosam shu bo’ldiki, tilga kirib kelayotgan yangi so’zlardan cho’chimaslik kerak. Ularni to’xtataman deb o’ylash to’r yoyib daryoning yo’lini to’saman, degan kabi gap. Ya’ni til tilga til tegizgan bilan hisoblashmaydi. Continue reading

Savol-Javob

qovunVatan xoinlari

SAVOL: Bahsda jim qolgan paytlaringiz ham bo’ladimi? (Umid).

JAVOB: Bir latifanamo voqeani aytib beray, o’zingiz xulosaq iling.

Muxolifatchi mehmondorchilikda O’zbekistondan endi kelgan yigitcha bilan tanishib qoldi.

-Qachon keldingiz?-deya uni savolga tutdi.

-Kecha.

-U yoqda ahvol qanaqa?

-Zo’r!

-Zo’r bo’lsa, bu yerlarda nima qilib yuribsiz?

-O’qishga keldim. Continue reading

O’zgarmagan mavzular

maddoh1Kulgi

SAVOL:Biz bahsni chiroyli boshlab, chiroyli tugata olmay bir-birimiz bilan dushmanga aylanib ketamiz. Bahsning nuqtasi… O’zim ham tushunmadim savolimni, shunday emasmi?

JAVOB: Amerikada yashayotgan muxolifatchi O’zbekistondan kelgan siyosatdon mehmon bilan bahslashib qoldi. O’zbekistonlik tinmay Amerikani yomonlasa, Amerikada yashaydigan muxolifatchi esa O’zbekistonni tanqid qilardi.

-Siz haqiqiy demokratiya O’zbekistonda deyapsiz, birorta misol bilan fikringizni mustahkamlay olasizmi?-deb so’radi mezbon mehmonidan.

-Kerak bo’lsa mingta misol keltirishim mumkin.

-Mingtani bunchalik uzoq yo’lga keltirish oson ish emas. Keltirganingiz bitta-ikkita misol bo’lsa ham etarlik.

-Mana qarang, Amerikani demokratiya qal’asi deyishadi. Lekin demokratiya nima? Bu erkinlik degani. Amerika esa erkinliklarni cheklaydi. Hatto prezident etib saylangan odamning ham erkinliklari cheklangan bo’ladi. Continue reading

Kaftdagi dunyo

New Yorkda  ko'cha bayrami.

New Yorkda ko’cha bayrami.

Sog’inch

SAVOL: Chanqoqni choy bosadi, lekin sog’inchni qanday qanoatlantiramiz? (Ulug’bek).

JAVOB: Bir kun boshqa mamlakatda istiqomat qiladigan tanishim mehmonga keldi. U bilan bir necha kun dardlashdik. Mehmondorchilik ham qariy boshladi. Ketar chog’i unga:

-Sizni o’zbeklar ochgan va menga yoqqan bir “Choyxona”-restoranga olib bormoqchiman,-dedim.

Mehmon nima desin? “Uyimda yeganim o’zbek taomlari, sizning uyingizda ham aynisi, yana meni o’zbek restoraniga olib borasizmi?” desinmi? Bunday paytda bir nima deyish mushkul, mezbonning ko’ngliga qaraladi. U indamay rozi bo’ldi.

Yo’lga tushdik. Koshki yaqin bo’lsa? Yo’l yursak ham mo’l yurib, bir necha soat deganda boshqa bir shaharga yetib keldik. Continue reading

Savol-Javob

mashinalarTezlik

SAVOL: Amerikada mashinalarni juda tez haydashadi deb eshitaman, shu to’g’rimi? (Ravshan).

JAVOB: Biz Amerikaga kelganda dastlab Oregon shtatiga qo’ngandik. Havosi toza go’shalardan biri. Odamlari ham juda samimiy.

Oregonning eng katta shaharlaridan biri Portlanddir. Bu shaharda uruslar juda ko’p. Ular shaharni “Kichkina Rossiya” ham deb atashadi.

Ruslar bor joyda qoidabuzarlik, qonunlarni pisand qilmaslik avjiga chiqadi. Ular Rossiyani qay ahvolga tushirgan bo’lsalar, bu yerda ham qaerda yashasalar o’sha yerda “hunar”” ko’rsatadilar. Continue reading

Hayot maktabi

Bahs

SAVOL: Amerikdaliklar bilan ham turli mavzularda bahs qilib turasizlarmi? (Sharof).

JAVOB: Amerikada sauna xuddi o’zimizning choyxonadek gap. Ertadan kechgacha gurung. Qo’shilgan qo’shilaveradi, ketgan ketaveradi. Aksariyat odam bir-birini taniydi.
Kecha Suna tirband edi. Ular arab mamlakatlaridagi voqealarni bahslashayotgan ekanlar.

-Buni SRU qilmoqda,-derdi bittasi va buni asoslashga urinardi. Uni taniyman. Asli eronlik. Yoshligida bo’yniga pichoq solishgan. Yarim jon bo’lib qolgan. “Saunaga kelmasam og’riq meni yeydi” deydi u ikki gapning birida.

-Agar bu ishlarni SRU qilayotgan bo’lsa, nega “Bu tashkilot Misrdagi voqealardan orqada qoldi?” deb tanqid ostiga olishmoqda? -Bu savolni bergan kishi asli hindistonlik. Uni bir ko’rishda qaerdan ekanligini bilmaysiz. Chunki oqvoy. Yuz tuzilishi esa o’zbekka o’xshab ketadi. U har qanday bahsning “onasini ko’rsatadi”. Continue reading

Zehniyat maydoni

savollarTug’ilgan kun

SAVOL: Yoshlar mazusini davom ettirishingiz meni xursand qildi. Lekin yoshlarning chetga chiqib ham ko’p hollarda o’zgarmayotgani meni tashvishga soladi. Shu haqda batafsilroq to’xtalsangiz. (Zokir).

JAVOB:Kecha Jamshid degan ukaxonimizning va uning qayni-ukasi Sarvarning tug’ilgan kunini nishonladik. Ular ikki kun farq bilan tug’ilgan bo’lsalarda bir vaqtda bayramlashishga qaror berishibdi. Ziyofatda bundan besh yil oldin ko’rganim bir yigit ham bor edi.

-Siz O’zbekistonga ketmaganmidingiz?-deb so’rayman undan.

-Yo’q… shu erdaman… xizmatchilik… yuribmiz,-dedi u g’amg’in ovozda.

Bu yigit juda yaxshi esimda qolgan. Besh yil oldin u o’zi kabi besh tengdoshi bilan birga ayni uyda ijarada turardi. Bir kun mehmonga chaqirishdi. O’shanda hamma joyda asosiy mavzu Andijon voqealari edi. Lekin bu yigit gapga aralashmay, faqat kinoyali bosh siltab o’tirgani diqqatimni tortdi. U diplomatiya oliygohini bitirib kelgan va jim o’tirishi noodatiy edi. Uni gapga tortdim. Qarasam, u bizni vatan xoini, deb hisoblar ekan va O’zbekistondagi rejimni jon-jahdi bilan oqlashga urina boshladi. Continue reading

Ufqdagi kunlar

navruzSherzod va Nodir

SAVOL: Bugungi yoshlar degan mavzuni davom ettira olasizmi?(O’tkir).

JAVOB: Martin Buren(Martin Buren), Uilyam Harrison(William Harrison), Millard Filmor(Millard Fillmore), Uilyam Taft(William Taft), Uarren Harding(Warren Harding), Chester Artur(Chester Arthur)…

Bularning kimligini bilasizmi? Bilmasangiz xafa bo’lmang, chunki ularning kimligini oddiy amerikaliklarning ko’pchiligi ham bilmaydi. Vaholanki, ular Amerikada prezidentlik qilgan 44 kishidan ba’zilari.

Amerikalik odamlar eslamaydigan bu odamlarni nega gapirib qolganimga ajablanayotgan bo’lsangiz kerak. Chunki ularni men ham bilmasdim.

Dushanba kuni Amerikada Prezidentlar kuni edi. Bu umummilliy bayram. Ishga bormadik. Ammo shu bayram bahonasidagi bir yig’inga bordim. U yerda ham ularni eslashmadi. O’sha biz otlarini eshitaverib bilib qolganlarimizni xotirlashdi.
Qolganlarning Amerika tarixida xizmatlari kam bo’lganki, eslashmaydi ham.

Shu yerda ikki o’zbek yigiti bilan tanishdim. Sherzod va Nodir. Ular Toshkentda oliygohni bitirib, AQShda ilmlarini davom ettirishayotgan ekan. O’zbekcha gapirayotganlari diqqatimni tortib, gaplashib qoldik. Cho’chitmaslik uchun o’zimni tanitmay turdim. Tanaffusda birga choy ichib, suhbat qurdik. Continue reading

Muhokama, mulohaza, mushohada

jm_20014_febrDiktatorlar dekadasi

SAVOL: Bu yildan qoniqdingizmi? Kelajakda bizlarni nima kutmoqda? (Zafar).

JAVOB: Garchi 2010 yilning so’nggi kunlari bo’lsada, tugayotgan yil haqida gapirmoqchi emasman, chunki undanda muhimrog’i bor. Bu esa 21 asrning ilk o’n yilligi bitgani va bu dunyoda diktatorlar dekadasiga aylanganidir.

Agar jiddiy va favqulodda odimlar otilmasa, radikal siyosiy tadbirlar ko’rilmasa, shu ketishda 21 asr va umuman dunyoning kelajagi diktatura, yakkahokimlik g’alabasi, erkinliklar butunlay bitgan manzilga aylanib qolishi mumkin.

Albatta, bu o’n yillik davomida diktaturalar kuchlanishi va demokratiya qaror topgan davlatlarda erkinliklar cheklanishi o’z-o’zidan bo’lgan emas. Sababsiz oqibat bo’lmaydi. Ayniqsa, terrorizmning kuchayishi erkinliklar cheklanishida salmoqli o’rin tutdi. Continue reading

Savol-Javob

savollarTurgan bitgani siyosat

SAVOL: Jahongir aka, bitta savolim bor edi. Siz o’zingiz aytgandek faol siyosatni tashlab ketgansiz. Bu siyosatdan uzoq turaman degani. Agar hamma shunday qilib o’zini siyosatdan chetga olsa, kelajagimiz nima bo’ladi? (E’tibor).

JAVOB: Bu haqda yozganimda faol siyosatdan ketganimni aytgandim. Bunga ham bir yildan oshdi. Bu degani biror-bir tashkilotga a’zo emasman, biror tashkilot safida turib siyosat yurgizmayman degani. Bu qadar oddiy. Bugun ham fikrimda sobitman. Lekin o’shanda yozganimdek, bu degani siyosatdan butunlay ketdim degani emas.

Hayotning o’zi siyosat, har bir aytilgan gap siyosat. Buning ustiga o’z mustaqil qarashingiz va o’z mustaqil pozitsiyangiz bo’lsa, unda har bir aytgan so’zingiz ham siyosatdan iborat bo’ladi. Continue reading

“Бошқа дунё” туркумидан

oy2Юрак тутилиши
-Бу ёғи жуда оз қолибди, тиббий васиятнома ёзиб қўйишни ҳaм унутманг,- деди докторим қўлидаги анализ натижаларига қараб.

“Тиббий васиятнома” дегани ўлгандан кейин синовлар ёки фойдаланиш учун вужуднинг турли қисмларини парчалаб олишларига рухсатнома дегани. Истаган одам ёзади, истамаган йўқ. Мол-мулк ҳақида ҳам васиятнома ёзиб қўйиш керак. Бўлмаса ҳамма нарса ҳукуматга ўтиб кетади.

Америкада докторлар шунақа, юзинг-кўзинг демасдан шартта айтади, қўяди.

Гап докторлар ҳақида эмас, юрак ҳақида. 1986 йилга қадар бу борада ташвишсиз эдим. Ўшанда илк бор кўкрагимда оғриқ пайдо бўлганда “Касалхонага ётиш керак”, деди доктор. Continue reading

Zehniyat jumbog’i

soyaXor bo’lgan san’at

SAVOL: Siyosatga aloqasi bo’lmagan bir narsa so’ramoqchiman, Amerika filmlarini yoqtirasizmi yoki hind filmlarinimi?(Kamola).

JAVOB: Bolalikdan hind filmlarini tomosha qilib ulg’ayganmiz. Amerikaga kelib ham Bollivudda chiqqan har bir filmni ko’rishga harakat qilaman. Bugun chiqayotgan filmlar oldingilaridan mutloq farq qiladi. Hozir hindlar filmlarga katta ijtimoiy, siyosiy va madaniy muammolarni yuklashga intilmoqdalar va bu ularni dunyoda birinchi o’ringa olib chiqmoqda. Masalan, “Bog’bon”, “Ashok”, “Qafas”, “Dev” filmlari kabi klassik bo’lib qoladigan asarlar yaratishmoqda. Hind filmlari hali Hindistonda namoyish etilmasdan Amerikaga etib keladi va ularni uyda tomosha qilish imkoniyati juda ham qulay. Continue reading

Fikr irmoqlari

-1-
Kimgadir eshikni ochar ekansan, bir kuni u eshigingni qarsillatib basharangga urib ketishi yoki to’satdan tepib kelishi uchun imkoniyat bermaslikni ham nazarda tutishing kerak.
-2-
Agar Amerikada ham yo’lingni topolmasang, demak bu dunyodan yo’lsiz o’tib ketasan.
-3-
Fohish erkaklari qanchalik ko’paygan sari o’sha jamiyatning fohishalari ham shunchalik ko’payadi.
-4-
Xayriyatki, Karimov hokimiyat tepasiga Muammar Qaddafi kabi 27 yoshida kelmagan. Continue reading