Жаҳонгир Маматов: Саволларга жавоблар. 2007 йил давомида

Posted on December 9, 2007 by Jahongir Muhammad

Ҳайқириқ

На унисига, на бунисига чидаймиз

САВОЛ׃ Америка ҳам икки юзламачи, мусулмонларга қарши мамлакат, мусулмонларни менсимайдиган, такаббур мамлакат, манфаатпараст мамлакат. Бунга яққол исбот Саддам Ҳусайнни Қурбон ҳайити куни осганлигидир. Бошқа кунда осса ҳам майлийди. У ўзини қани мусулмонлар қўлидан келганини қилсин деб айнан шу кун осгани одамнинг нафратини қўзғатади. Каримов Американи чиқариб юбориб тўғри қилибди. Аввал бу учун хафа бўлгандим. Аслида Каримовнинг бу иши учун унга инсоният орденини бериш керак экан. Шундай эмасми? (Аҳмад).

ЖАВОБ׃ Бугун мусулмон дунёсининг аксарият қисмида ана шундай якка фикр ҳукмрон. Американинг ўзида эса икки фикр ҳукмрон. Бир томон Саддамнинг осилиш вақти нотўғри танланган деса, иккинчи томон бу вақтни ироқликларнинг ўзи танлади, дейди.

Зотан АҚШ маъмурияти Ироқ ҳукуматига осиш вақтини икки ҳафтага кечиктирса яхши бўларди дея истак билдирган.

Умуман Америкада Ироқ масаласида икки фикр ҳукмронлиги демократларнинг сайловда ғолиб чиқишига олиб келди. Улар урушга қарши ўта жиддий кураш олиб бордилар. Бушни ва унинг маъмуриятини жуда кескин танқид қилмоқдалар.
Баъзи жойларда эса битта фикр. Нега? Чунки иккинчи фикрга йўл берилмайди. Қолаверса, бугун Саддамнинг ўлимини ҳар томонга буриб, турли вазиятларга бошлаш, мазҳаблар урушига айлантириш биринчи галда дунёдаги диктаторларга жуда қўл келади. Менимча, бу ҳаракатларнинг ортида ҳам улар турибдилар. Биз эса асрлардир пропаганда қули бўлиб келганимиз каби бугун ҳам бошқача фикрлай олмаяпмиз.

Нега Саддам ўлдирган қарийб 2 миллион одам ҳақида ҳеч ким гапирмайди?

Унинг тахтни босиб олиб, халқни эзиб келгани нега унутилди?

Нега Саддамнинг ҳаёти бутун ироқликлардан устун бўлиб қолди?

Кечаги коммунист Саддам бугун мусулмон лидерга айландими?

“Ал қасосу минал ҳақ “ деб юрганлар нима бўлди?

Ёдимизда уруш бошланмасдан олдин Саддамга ва жиноятчи ўғилларига мамлакатдан истаган жойларига чиқиб кетиш, Ироқда эркин сайловлар ўтишига йўл очиши учун 48 соат вақт берилди. Аммо кетишмади ва шу йўлни танлашди. Агар кетишганда бу қадар ироқлик ўлмаган ва мамлакат аллақачон тинч йўл билан бошқа тизимга кўчган бўларди. Саддамнинг ўзи “қон билан келган қон билан кетади”, йўлини танлади.

Биз учун масаланинг бу жиҳатидан ҳам диктаторнинг осилиш масаласи муҳим. Бугун диктаторлар осилиш масаласига қарши пропаганда бошлаб юбордилар. Энди Саддамни қайтариш мумкин эмас.

Диққат қилинг, нега осилишдан олдин жимлик эди ва энди карнай чалинмоқда? Чунки энди қолган диктаторлар ўзлари осилмасликлари учун замин тайёрлашмоқда. Биз ҳам уларга қўшилиб, Фарғона воқеалари, Паркентда тўкилган қон, Талабалар шаҳарчасидаги қотиллик, Андижон хунрезлиги, минг-минглаб инсонларнинг ўз ватанидан айри тушганини унутиб, Аҳмадбек сингари уларни орденга лойиқ топмоқдамиз.

Уруш, босқинчилик ва диктатура масалаларини айри-айри ҳолларда кўриш керак.
Ҳали яқин-яқинга қадар минг-минглаб ироқликлар Американи айблаб, Саддам унинг одами, шунинг учун бу диктаторга кўз юмиб келмоқда, деб юргандилар. Ҳали ҳам минглаб ўзбеклар Ғарб Каримовнинг қотиллигига панжа орасидан қарамоқда, деб жар солмоқдлар.

На унисига, на бунисига чидаймиз. Кечаги ашадий сталинчи, КГБ мактабининг толиби, коммунист бугунги мусулмон дунёсининг лидерига аланиб қолса, бу жуда ташвишли ҳолдан дарак.

Бу аҳволда ҳеч қачон биримиз икки бўлмайди ва бугунга қадар бўлганидек, турли ўйинлар ва пропагандаларнинг қули бўлиб қолаверамиз.

Бирлашишнинг ҳаммабоп йўли

САВОЛ׃ Биз кўп йиллардан бери бирлашиш ҳакида дод-войлар қиламиз, аммо ҳеч ким бирлашишнинг (А.Пўлатовдан бошқа) ҳаммабоб йўлини таклиф қилган эмас. Яъни бирлашиш ҳақида йиғлаверамизку аммо қандай бирлашиш ҳақида аниқ тассавуримиз йуқ. Бирлашишни ҳар ким ўзича кўрмоқда. Бунга сиз қандай қарайсиз.(Акбарали).

ЖАВОБ׃ Бузғунчилиги билан танилиб қолган А.Пўлатов битта йўлни илгари сурмоқда׃ “Бирлик”нинг атрофида бирлашиш. Бу аслида “Бирлашиб нима қиламиз” дегандек гап. Чунки бугунги мавжуд мухолифат сафларида “Бирлик” ва “Эрк”дан чиқиб кетганлар, уларнинг ишларидан қониқиш ҳосил қилмаганлар, лидерларини нодемократик деб ҳисоблаганлар ва ҳоказо шахслар, гуруҳлар бор. Бу нормал ҳолат.

Гап шундаки, улар озчилик эмас, бугунги фаол мухолифатнинг аксар қисмига айланиб боришмоқда. Ҳатто шундай бўлмаганда ҳам бирлашиш фақат фалончининг “раҳнамолиги”да бўлади, дейиш қолганларнинг ҳуқуқларини топташгина эмас, уларни ҳақорат қилишдир.

Дарвоқе, бир пайтлар А. Пўлатов бирлашишнинг адреси “Давра кенгаши” деган гапни ҳам айтганди. Кейинчалик бу ҳам унутилди. Бу ҳам ҳаммабоп йўл эмас эди. Чунки “Давра Кенгаши” ҳам “Бирлик”нинг давра кенгаши эканлигини ҳамма яхши билади.

Танқид қилиш осон, таклиф айтиш мушкул дейишингиз турган гап.
Биз ҳаммабоп таклифни айтган эдик. Бу – ҳамманинг ўрта бир Платформада – Маслаҳат Кенгашида бирлашишидир. Шу мақсадда Умуммухолифат қурултойи ғояси илгари сурилган эди. Аммо ҳалига қадар амалга ошмаяпти. Балки уни ташкил қилувчилар кимларгадир ёқмас. У ҳолда А. Пўлатов ёки М. Солиҳ ташаббусни қўлга олиб, биргаликда шу қурултойни чақиришсин ва “Биз ҳам сизлар каби қочқинмиз, ҳуқуқларимиз тенг, қурултойда ҳамма ўз қарашларини сақлаб қолган ҳолда умумий бир Платформа атрофида бирлашйлик” десинлар. Ҳамма рози бўлади.

Бу Платформа шундан иборатки, “Бирлик” ҳам, “ЭРК” ҳам, бошқалар ҳам ўз ички низолари билан ўз йўлларидан кетаверадилар. Аммо диктатурага қарши кураш стратегияси ва тактикасини белгилашда, бу курашни олиб боришда биргаликда ҳаракат қиладилар.

Бошқача айтганда, коалиция ҳукуматлари каби каттаю кичик бир бўлиб, умумий ишни юритадилар. Ана шунда улар Каримов режимига қарши алтернатив сиёсий кучга айланадилар ва дунё, халқимиз ҳам уларни эътироф этади.

Шу Платформада агар А. Пўлатов ҳаммани ишонтира олса, ҳамма бўлмаса ҳам кўпчилик уни қўлласа, бу демократия, сайловда бутун мухолифат уни қўллайди. Ёки М. Солиҳ кўпчиликни ишонтира олса, уни дастаклашади. Ёки Эшмат ва Тошматнинг дастури кўпчиликка маъқул келар. Мана сизга демократик, ҳаммабоп йўл.

Бу йўлни 2005 йилнинг 23 май куни эълон қилгандик. Бугунга қадар амалга ошмади. Яқинда яна такрорладик ва бу охирги имкониятимиз эканлигини ҳам урғуладик. Бу сафар ҳам амалга ошмаса, демак бирлашиш ҳақидаги гапларни йиғиштириб, ҳамма ўз йўлида давом этаверади. Натижа эса аниқ׃ 15 йилдан бери қандай бўлса яна худди шундай׃ БОТҚОҚЛИК!

Дунё зарралардан ташкил топган

САВОЛ׃ Бизнинг давлатимизда демократия томон ўзгариш бўлиши мумкинми? Мен ва менга ўхшаган инсонлар бу йўлда бирор иш қилишимиз мумкинми? Сизларнинг мақсадларингиз нима? АҚШда яшириниб юрган вақтингизда Ўзбекистонда аҳвол юмшаса, кейин бу ерга келиб, демократияни тарғиб этасизми? Нимадир қилиш керак эмасми? (Бахтиёржон).

ЖАВОБ׃ Ўзбекистонда демократия томон ўзгариш бўлиши мумкин. Лекин бугунги кетишда буни орзу қилмасангиз ҳам бўлади. Каримовдан кейин балки аста-секин демократияга йўл берилар? Лекин бу ҳам даргумон.  Буни англаган ҳолда сиз кабилар кўп иш қилишингиз мумкин. Зотан мамлакатнинг келажаги сизники ва сиз ҳозирданоқ бу ҳақда ўйламасангиз, четга кетиб, умрингизни мардикорликда ўтказасиз.

Назаримда сиз энг аввало Ўзбекистоннинг ҳеч бўлмаганда яқин тарихини билишингиз керак. Бу дегани Каримов режими ёзиб қўйган сохта тарих эмас, балки турли манбаларда турлича ёзилган тарих.

Ҳа, сиз бу режимга мухолиф бўлганлар орасидаги жиққа-мушт тортишувларга ҳам дуч келасиз. Қўрқманг ва ўқинг, кейин ўзингиз хулоса қилинг. Ўшанда сизга “Нима қилиш керак?” деган саволнинг жавобига олиб борадиган эшиклар ҳам очилади.
Мен  мажбуран четга чиққан, лекин яширинмай юрган ва Каримов режими ҳақида ҳар қандай фикрини ҳар қандай ҳолатда очиқ айтиб юрган саноқли инсонлар гуруҳидаман. Бу билан фахрланаман. Қўлимдан келган қадар бир ишлар қилмоқдаман.

Сиз Андижоннинг бир бурчидан туриб, менинг адресимни топганингиз ва саволингизни йўллаб, унга жавоб олаётганингиз ана шу ишнинг зарра қадарлик бўлса-да самарасидир. Агар ҳар биримиз ана шундай зарра қадар иш қилсак вазиятимиз бугунгидек бўлмас эди.

Бугун ҳамма кимнингдир нимадир қилишини кутмоқда. Бу аҳволда узоқ-узоқ йиллар кутилаверади ва ҳеч нарса бўлмайди. Токи ҳар ким ўзининг нимадир қилишни англаб олмаса, жамият қолоқ бўлиб қолаверади.

Мана сизга бир майдон׃ интернетга кириш имкониятингиз бор экан, унинг қаршисидаги вақтингиздан озгинасини демократияга сарфлаб, ўзингиз яшаб турган муҳитдаги вазият ҳақида хабар йўллаб туринг. Бу билан сиз Ватандан олисларда бўлган минглаб инсонларни ҳақиқий аҳволдан воқиф этасиз. Бу жуда катта иш бўлади.

Фақат илтимос, олдиндан бу иш учун пул талаб қилманг. Чунки бу ишлар пул билан қилинадиган масалага юз тутган нуқтадан бошлаб, биз ватанпарварга эмас, бизнесменга айланамиз. Зотан пул учун ёзадиганлар жуда кўп топилади.
Пул учун ёзадиганлар ёки мардикорларни камситиш, қоралаш ниятим йўқ.

Айниқса, мардикорликни пастга урмоқчи эмасман. “Марди кор”- ”Эркакнинг иши”, “Марднинг иши” дегани. Мардикорлик жуда оғир меҳнат ва айни пайтда мажбурийлик натижаси. Ана шу мажбурийлик сизни ҳам, қолганларни ҳам ўзига боғламасин учун сиз ҳам нимадир қилишингиз керак.

Унутманг, борлиқ-дунё зарралардан ташкил топган.

Қўрқоқлик белгиси

САВОЛ׃ Ҳукумат сайловни 2007 йилнинг 23 декабрига мослаб қўйган ва барибир ўшанда ўтказади. Бугундан бошлаб уни енгиш учун кампания бошлаш яхши. Ҳозиргача 4 та одам “президент бўламан” деб айтмоқда. Агар эртага сайлов бўладиган бўлса, сиз қайси биттасига овоз берардингиз? (Эркин).

ЖАВОБ׃ Бугун ўзбек демократик мухолифатининг ташқаридаги барча аъзолари тенг ҳуқуқлидирлар. Ҳамманинг ягона статуси бор – ҚОЧҚИН! Шундай экан, уларнинг битта йўли бор: шахсий амбицияни йиғиштириб, ўзаро бирлашиб, бутун сиёсий, молиявий ва маънавий кучни мамлакатга сафарбар этиш, ичкаридан битта номзодни танлаб, диктатурага қарши туриш. Бу демократик умуммухолифатнинг бирлигига ҳам кафолатдир.

Акс тақдирда 2007 йил ҳам ўтади ва мухолифат тарқоқ, кучсиз, халқдан ажралган, Ватандан айро тушган, шахсий манфаатлари учун яшаётган бир неча кимсанинг атрофида уймалашган тўдаларга айланиб қолаверади.

Ана шу позицияга содиқ қолган ҳолда Ўзбекистон ичидан чиққан номзодга овоз берган бўлардим. Бугун Ўзбекистон ичида мухолифат сафларидан “Мен президентликка номзодман” деган мардлар чиқмоқда. Бу жасорат демакдир.

Мамлакат ташқарисида яшаб “Мен президентликка номзодман” дейиш эса қўрқоқликни кўрсатади. Чунки номзод панада ўтириб иш кўрмайди. Халқнинг олдида, ичида бўлиши керак.

Мамлакат ичкарисида туриб, “Мен президентликка номзодман” дейиш нега катта жасорат ва қаҳрамонлик белгиси? Чунки бу зулм машинасига юзма-юз қарши чиқишдир. Бундай одам ўз қаршисида жуда таҳликали воқеалар юз беришини кўзга олади. Шу жаҳатдан ҳам бундай одамга қойил қолиш ва уни қўллаб-қувватлаш керак.

Четдан туриб қилинадиган бошқа уринишлар эса, пайдо бўлган сўнгги умидларни ҳам болталаш ва Каримов режимининг жиноятларига шерик бўлишдан бошқа нарса эмас.

Имконият

САВОЛ׃  Бу менинг сизга биринчи марта йўллаётган мактубим. Ёшим 26 да , ўзим иқтисодчиман. 2 йилдан кўпроқ вақтдан бери Буюк Британияда таҳсил олмоқдаман ва 2 йилдан бери сизнинг сайтингизни мунтазам ўқиб тураман. Гарчи, сиёсатчи бўлмасамда, ҳали бу соҳада бирор бир иш қилолмаган бўлсамда, лекин сиёсатга қизиқишим, ҳар кун нимадир янги нарса ўрганишим ва қолаверса, соҳам сиёсат билан узвий боғлиқ бўлганлиги учун сизга мактуб ёзмоқдаман (аслида, савол йўлламоқчиман).
Ҳозирда, Ўзбекистоннинг амалдаги ҳукумати емирилиб бораётганлигини кўпчилик талқин қилмоқда, ҳаттоки Ўзбекистонда яшаётган кўпчилик одамлар ҳам шундай деб ўйлашмоқда. Сиз Ўзбекистонда демократик давлат қуриш учун тинимсиз кураш олиб бораётганлигингиз, мухолифатни бирлаштиришга ҳаракат қилаётганингиз ва шу ўринда одамлар ҳақиқий мухолифат деганда энг аввало сизни тушинишмоқда, чунки сиз буни исботлаб бўлгансиз, қолаверса 1991 йил, 30 сентябрдаги 7 сессияни ҳалигача одамлар унутишмаган. Шунингдек, ҳозирда Ўзбекистондаги ҳукумат ҳам ўзининг нималарга қодирлигини кўрсатиб бўлди (“армия кимнинг қўлида бўлса ҳокимият ўшаники, ҳеч ким бизга тажоввуз қилолмайди” қоидаси ҳукм сурмоқда). Сиз 2008 йилда барча имкониятларни ишга солган тақдирда ҳам Ўзбекистон демократик давлатга айланади деб уйлайсизми?

Диктатура (бу ерда айнан бир шахс назарда тутилган) боши берк кучага киритиб қўйган давлатни яна изга тушириш учун анчагина вақт кетишини ҳам биласиз, чунки худди шундай вазиятда 1991 йилда И. Каримов одамларни ишонтиришни уддалади, яни 90 йиллар охирларигача одамлар унга ишонишди (кейинчалик ишонтиришнинг бошқа йўлларини ўйлаб топишди -1999, 16 феврал).
Хўш, янги бўладиган ҳукумат халқни ўзига ишонтиролишига ишонасизми?

Айниқса, ҳозирги халқ кимнинг орқасидан эргашишниям билолмаётган пайтда.
Яни, демоқчи бўлганим, одамлар ҳукумат деган нарсадан, ёки “демократия” сўзини, худди шунчаки бир “қуруқ гап” деб уйлаб, ҳеч нарсадан умид қилмай қўйган пайтда. Масалан, мен ҳар йили Ўзбекистонга бориб тураман, шу ёзда борганимда ҳам кўрдим, ҳар доимгидек тўйлар бўлиб турибди, лекин қишлоқнинг деярли бутун эркаклари Россияда ёки Қозоғистонда. Шунинг ҳисобига тўйлар ва “жаноза”лар бўлиб турибди. Одамлар билан гаплашсам, кўпчилиги “оч қорним- тинч қулоғим” нақлини айтишади. Бундан келиб чиқадики, ҳукуматга ким келиши улар учун муҳим эмасдек вазиятга тушиб қолишган. Хуллас, ёзаман деса Жаҳонгир ака, савол ва муаммолар кўп, қолганларини кейинги мактубларда ёзармиз. Ҳурмат билан ШЕР.

ЖАВОБ׃ Журъат этиб биринчи мактубни ёзган одам кейингисини ҳам ёзади ва шунинг ўзи сиз каби ёш иқтисодчини ҳам бевосита бўлмасада билвосита сиёсатга бошлайди. Чунки сиёсат ва иқтисодни бир биридан ажратиш нотўғридир. Бу худди бош(сиёсат) ва қорин(иқтисод)ни биридан узишдек гап. Ленин шу йўлни танлаганди. Унинг издошлари-ю жумладан Каримов ҳам шу йўлдан бордилар. Шунинг учун ҳам сиз каби ёшлар ҳозирданоқ буни англаб олишларингиз мутлоқ ижобий ҳолатдир.

Менга жуда катта баҳо бериб юборибсиз. Бунинг учун раҳмат. Лекин мухолифат деганда жуда кўпчилик тушунилади. Каминани Каримовнинг ҳақиқий мухолифларидан бири десангиз буни қабул қилишим мумкин. Чунки  Ўзбекистонда “диктатура” дейилганда “Каримов”ни тушундим ва унга қарши курашни диктатурага қарши кураш деб билдим. Буни хато деганлар ҳам кўп.

Баъзилар вақтида Каримов номини ишлатмай “ҳукумат” деб ҳам кўришди, “давлат” деб кўришди, ҳатто “халқ” ҳам деб кўришди. Аммо бугунга келиб иллатларнинг илдизи Каримовда эканлиги уларга ҳам аён бўлди.

2008 йил ҳақида сўраяпсиз. У пайтда ҳали Каримовниг ўзи тахтда бўлар?  У тахтдан осонликча воз кечадиган одам эмас.

Хўп, фалакнинг чархи айланиб, Ўзбекистон демократия томонга юз бурди ҳам дейлик. Лекин 2008 да ҳам, 2010 да ҳам Ўзбекистон демократик давлат бўла олмайди. Бир режимдан унинг акси бўлган режимга ўтиш учун жуда машаққат. Бу йўл узоқ ёки яқин бўлиши сизнинг авлодга, сиз каби демократияни англаб етганларнинг оз ёки кўплигига боғлиқ.

Бугунги мухолифат ёшини яшаб, ошини ашаб бўлган, унинг ҳокимиятга келишидан умидим йўқ. Шунга қарамай уларни жунбушга келтиришга уриниб, Ўзбекистоннинг келажагини қутқазадиган ёшларга бизнинг авлод қилган хатоларни такрорламасликни уқтириб тураман. Бугун ҳукуматнинг қора ишларига ва мухолифатнинг жанжалларига аралашмай турган ёшлар жуда кўп ва ишонч уларда.

Энди халқ масаласига келсак. Минг йиллардир зулм остида ушлаб турилган халқдан бир ўзгариш келади, деб ўтирсангиз, яна минг йил кутасиз. Аслида ҳеч қачон ўзгаришларни бутун халқ амалга оширмаган. Унинг жуда оз қисмигина буни уддалаган ва қолганлар шу билан муроса қилганлар.

Гап ана ўша оз қисмдан чиқадиган лидерларда. Агар уларнинг кўнглида халқ деган ҳикмат ётса, демак халқни ҳаракатга келтириб, унга унинг ҳақларини берадилар. Агар кўнгилларида “ўз”лари ётган бўлса, бу халқнинг ҳақларини ўзлаштирадилар. Иккинчиси Шарққа хосдир ва шунинг учун ҳам ҳатто демократлар ҳам якка лидер билан эмас, лидерлар командаси билан иш тутишни намоён этсалар уларга ишониш мумкин.

Энди халқни ишонтириш масаласига келсак, халқ ҳамма нарсага бир муддат ишонади. Каримовдан кейин келадиган ҳукумат(Агар мўъжиза рўй бериб ИАК кетса!)нинг у ҳатто унинг хос одами бўлса ҳам халқни ишонтириш учун битта йўли бор – у ҳам бўлса Каримовни қоралашдир. Ана шу пайтда демократик мухолифатга қисман йўл очилади ва жамиятни тўғри йўлга буриш имконига эга бўлади деб ўйлайман.

Умид

САВОЛ׃ Бир қанча ОАВ лари И.Каримовнинг президентлик муддати шу йилнинг 22 январида тугаши ва ундан кейин ўз лавозимида қолиши ноқонуний бўлиб, конституцияга зид эканлиги ҳақида хабар тарқатмоқдалар. Бу ҳақда сизнинг позициянгиз қандай? (Эркин).

ЖАВОБ׃ Бу ерда Каримов келган кунидан буён қабул қилинган қонунлар ва Конституцияга киритилган ўзгаришлар ҳақида ёзсам, узундан узоқ мақола бўлади. Шу нарса аниқки, Каримовнинг атрофида қонунчиликни яхши биладиганлар ва қоғозда уни қандай қилиб дунё андозаларига мослаб қўядиган “фидойилар” анчагина. Улар бошқа масалаларда қовун туширсалар ҳам бу масалани пишитиб қўядилар. Чунки буни нафақат Каримовнинг, балки ўзларининг ҳам тақдирлари деб биладилар.

Шахсий фикрим шуки, Каримов бир гуруҳ гумашталари билан узоқ йиллардан бери ҳокимиятни босиб олган ва уларнинг яқин орада қайтариб бериш ниятлари ҳам йўқ. Шунинг учун фалон куни унинг муддати тугайди деб байрам қила олмайман. Лекин золимнинг зулми абадий эмас, бир кун алббатта бадном бўлади ва йўқолади деб умид қиламан. Ёмонлик боқий эмас!

Исми жисмига мосми?

САВОЛ׃ Одатда инсоннинг феълига, хулқ-атворига, одоб-ахлоқига, қилаётган ишига қараб тавсиф беришади. Баъзан унинг исмига қараб ҳам: “Исми жисмига мос” дейишади. Ота-оналар ўз фарзандларига ният қилиб турлича исм қўядилар, масалан, ўғлим жаҳонгашта бўлсин деб Жаҳонгир, бахтли бўлсин деб Бахтиёр ёки гулдек очилиб юрсин деб Гулбаҳор, Лола ва ҳоказо.

Лекин кўп ҳолларда ҳаётда ўша инсонларнинг ўз исмларига нисбатан тескариси ҳам бўлиб туради. Эркин Халилов, Эркин Воҳидов, Эркин Самандаров, Эркин Аъзамов, Эркин Шайхов, Эркин Рўзиев, Эркин Ҳайитбоев… Бу инсонлар ҳақида бирон фикр билдира оласизми? (Ҳурмат билан Эркин).

ЖАВОБ׃ Ўзбекнинг кўп одатлари бор. Турли ният-орзулар билан боласига исм қўйиш ҳам ана шу одатларидан бири. Инсон орзуси ҳамма вақт ҳам ушалмагани каби бу борада ҳам унинг орзулари чил-чил синган пайтлар кўп бўлган ва бўлаверса керак.

Акс тақдирда исми Ислом бўлиб, ўзи ислом душмани бўлармиди?

Ёки исми Шавкат бўлиб, ўзи бешавкат бўлармиди?

Ёки исми Гулнора бўлиб, ўзи бағри тошпора бўлармиди?

Сиз номларини санаган одамлар ҳам ҳаминқадар!

Менимча, сиз исмингиз Эркин бўлгани учун бу инсонлар билан қизиққансиз ва уларни яхши танийсиз ёки “ИАК” китобимни ўқиб чиққансиз. Бу китобда шу одамлар ҳақида етарли қадар маълумот бор.

Яқинда икки қисмлик бир китоб ёзишни бошладим. Биринчисида журналистика, адабиёт, маданият ва сиёсат жабҳасида бевосита ёки билвосита таниганларим, уларнинг менга маълум фитратлари ҳақида гап борса, иккинчисида менга яхшилик қилган шахслар ва шахсиятлар, қариндошларим, яқин дўстларим, оддий одамлар, танишларим ҳақида билганларимни ёзмоқчиман. Бу билан келажакнинг тарихчиларига озми кўпми ёрдам қилган ҳам бўламан. Балки сиз эслатган каби, исмларга ҳам алоҳида эътибор беришимга тўғри келади.

АҚШ Ўзбек мухолифатини йирик молия билан қўлламайди

САВОЛ׃ Ўзбек мухолифати моддий ёрдамга муҳтож. Агар иқтисодий ёрдам бўлса, жуда кўп иш қилиш мумкин. Гарчи мухолифат лидерлигига даъво қилмаслигингизни очиқ ёзган бўлсангизда бутун мухолифат манфаати учун шу масалани АҚШда кўтарсангиз бўлмайдими? (Шуҳрат).

ЖАВОБ׃ Жуда кўп одам шундай фикрда. Гапнинг пўсткалласи шуки, АҚШ ҳукумати ва бу ердаги ноҳукумат ташкилотларнинг бугунги Ўзбек мухолифатидан умидлари йўқ. Умид бўлмагандан кейин катта миқдорда молиявий ёрдам ҳам бўлмайди.

Нега умид йўқ? Бунинг бир қанча сабаблари бор.

Биринчидан, бугунга қадар “ЭРК”, “Бирлик” ва “Озод деҳқонлар” – “Қуёшли Ўзбекистон”га берилган грантлар ўзини оқламади. Масалан, Миллий демократия фонди “Ҳаракат” журналига деб йиллардир грант бериб келмоқда. Биргина 2005 йилда шу мақсадга мазкур фонд 92 минг 830 доллар берган. 112 минг 298 доллар эса инсон ҳуқуқлари учун ажратилган.(Бу маълумотлар мазкур фонднинг сайтидан). Аслида бу катта пул эмас. Лекин Абдураҳим Пўлатов еб ётиши учун етарли!

Бу грантлар олингани ҳолда, умум иши ўлда-жўлда қолганини ҳамма кўриб турибди. Ваҳоланаки, бугун ҳеч қаердан пул олмасдан ҳам “Ҳаракат”дан кўпроқ иш қилаётганлар бор.

Бошқа фондлардан олинган грантлар ҳам гулдир гуп, пилдир-пис! Америкаликлар жуда маданиятли халқ. Юзингизга кулиб қўйишади, аммо ҳамма нарсани билишади.

Бугунга қадар юқорида номлари саналган партиялар, уларнинг қошидаги инсон ҳуқуқлари ташкилотлари-ю уюшмалари олган грантлари қаерга ишлатилгани ҳақида умуммухолифат бир томонда турсин, ўз аъзоларига ҳам ҳисоб берганлари йўқ.

Табиийки, улар пул олган идораларига расмий ҳисобот топширганлар. Лекин бу ҳисоботларга ҳам америкаликлар кулиб қўйишган ва аста-секин ёлғончилардан ихлослари қайтиб, грантлар миқдорини тобора камайтириб боришмоқда.

Иккинчидан, ўзбек мухолифати Каримовга қарши алтернатив сиёсий куч эмас, балки бир-бирига қарши куч эканлиги қай этилади. Бунда ҳам америкаликлар адашмаган. Шунга қарамай улар мухолифатни тўғри йўлга йўналтиришга уриниб кўришди. “Лидерман” деганларини бирма-бир чақириб гаплашишди. Улар америкаликларни алдашга тиришдилар. Охир оқибатда ўзларини алдадилар ва бугунга келиб, назардан қолдилар.

Учинчидан, бугун ўзбек мухолифати “лидер”лари яна америкаликларни алдашга сидқидилдан уринаётганлари эътироф этилмоқда. Дастлаб Муҳаммад Солиҳ ғайридемократик йўл билан америкаликларга ўзини президентликка номзод сифатида тақдим қилишга киришди. Кейин уни аёвсиз танқид қилиб келган Абдураҳим Пўлатов ҳам айни куйга тушиб, америкаликлар наздида “номзод” бўлиб кўринишга интилгани уларни жиддий ўйлатади ва яна кулиб қўйишади.

Муҳаммад Солиҳнинг 1991 йилда қўлга киритган “номзодлик” қартаси ўтган 15 йилда унга кўп иш берди. Кирган жойидан бир нарса ундириб чиқди. 15 йилда мухолифатга деб ҳар ёндан берилган пулларнинг миқдори миллионларга бориб етди. Натижа эса нолга тенг!

Бугун Абдураҳим Пўлатовга тинчлик бермаётган нарса ана шу. Аслида у аҳмоқ эмас׃ бугун Ўзбекистонга боришга юраги бетламайди ва расман номзод сифатида сайловда қатнаша олмаслигига ҳам ақли етади. Аммо номзод сифатида тан олинишини жуда ва жуда исташидан мақсад М. Солиҳнинг қўлидан эски “қарта”ни олишдир. У бир пайтлари номзод бўлмаганидан жуда афсусда эканлиги ва М. Солиҳда алами борлиги очиқ сезилиб қолмоқда.

Тортиб олди ҳам дейлик. Аммо билмайдики, у “қарта” эскириб, жулдури чиққан ва энди америкаликлар бў ўйинга кирмайдилар. Буни ҳам билади. Лекин мақсади бугунга қадар олиб келаётганини сақлаб қолишдир.

У ҳали Конгрессда ва ҳали бошқа жойларда АҚШ ноҳукумат ташкилотларини бурчакка қўйиб, “чўнтак”ларидан пул чиқаришга зўрлайди. Улар жанжаллашиб юрмаслик учун чойчақалик бериб турадилар. Каттароғини беролмайдилар ҳам. Чунки берувчиларнинг ўзлари ҳукуматдан грант олувчилардир.
Уларга берадиганлар эса, бугун дунёда Ўзбекистондан ҳам муҳимроқ ишлар борлигини, қолаверса, Каримов режимига қарши алтернатив сиёсий куч йўқлигини айтадилар.

Буни билган эски “лидер”лар Авропанинг эшикларини қоқмоқдалар. Лекин билмайдиларки, Авропа ҳам Американинг оғзига қараган.

Бу аҳволдан чиқиш йўли битта׃ сиёсий майдонга самимият билан чиқиш, ўзаро жанжалларни йиғиштириб қўлни-қўлга бериш, бирлашиб, катта кучга айланишдир. Ана ўшанда халқингизга хизмат қиласиз, гадойга ўхшаб Америка ва Авропанинг эшигини қоқиб юрмайсиз, уларнинг ўзлари сизни қидирадилар.
Бу оддийгина ҳақиқатни бизникилар тушунишни истамайдиларми? Тушунганда қандоқ?! Лекин уларга чой чақа бўлса бас! Бир ривоятдаги каби, шоҳга теккан гадой аёл оёғининг остида хазина турганига қарамай, токчаларга қотган нон қўйиб, ўшани териб юрганидек гап бу!

Битта хўрозқандни минг кишига шумитиш

САВОЛ׃ Ўзбекистонда матбуот эркинлиги йўқ, деб жар соласизлар, мана инқилобий мақолани чоп этган “Адвокат пресс” газетаси ўрнига “Ҳимоя-жараён” газетаси рўйхатдан ўтди. Ҳатто ўша мақолани ёзган муаллиф ўзини газетада сақлаб қолди. Бўлар экан-ку! Гап ўзларингизда, ҳаракат қилмайсизлар, ҳаракат қилса ҳамма ишни қилиш мумкин. Шундай эмасми? (Шоислом).

ЖАВОБ׃ Албатта, Ўзбекистондаги диктатура нима эканлигини, унинг фитратини билмаган, тушунмаган одам учун мана шундай фактлар оламшумул воқеа бўлиб кўринади. Бундан олдин ҳам ёзган эдим, бундай одимларни ҳукумат худди сиз кабилар учун отади ва 15 йилдан бери қандай “нишон”га урган бўлса, яна урмоқда. Каримовнинг “битта хўрозқандни минг кишига шумитиш сиёсати”ни тушуна олмаганлар маъруз тутасиз-у қандай қилиб бошқа нарсаларни англашлари мумкин?

Сизнинг мантиғингиздан келиб чиқадиган бўлса, “Бирлик”нинг бўлими – “Эзгулик” деган инсон ҳуқуқлари ташкилоти расман рўйхатга олинган. Қолганлар олинмаган. Демак, айб қолганларнинг ўзида, улар ҳаракат қилмаган, интилмаган, шундайми?

Агар “Ҳимоя-жараён” рўйхатга олинган бўлса, демак қолганларнинг ўзлари айбдор? Улар ҳаракат қилмаганлар, бу-сизнинг мантиғингиз. Бу-ўзбекни бугунги аянчли аҳволга туширган мантиқ.

15 йилдир Каримов бир одим отмоқчи бўлса, кимларгадир битта “хўрозқанд” беради. Мухолифат ичида Каримов томонидан авф этилганлар анчагина. Уларнинг тарихларини ўрганиб кўринг. Каримов ё Вашингтонга бориш олдидан ёки БМТдаги муҳокама арафасида ё бўлмаса Ўзбекистонга келадиган олий мартабали ҳайъатни қабул қилишдан олдин… уларни озодликка чиқарган.

Бу сафар эса Ўзбекистонда ҳали яқиндагина эълон қилинган Матбуот ҳақидаги қонун шундай ҳам обрўйи чил-чил бўлиб турган Каримовни кескин танқид қилиш учун жиддий асос бўлди. Шундай пайтда дунёга очилиш учун “сиёсий ислоҳотлар қилмоқчиман” деб жон-жаҳди билан “жанг” қилаётган Каримов битта газетани рўйхатдан ўтказиб, лаққатушарларнинг оғзига урди. Лекин келажакда бу нашрнинг ҳам баҳрида ўтади.

Яна бир марта маъзур тутасиз, агар гапим аччиқ ботса, олдиндан узр сўраган ҳолда дилимдагини юзингизга айтаман׃ бутун матбуоти бичилган, ҳатто интернет ҳам ахта қилинган Ўзбекистонда агар “матбуот эркин, айб ўзларингда” дейдиган бўлсангиз, бу нафақат сиёсий сўқирлик, балки руҳий хасталик белгиси ҳамдир.

Улар ярашолмайдилар!

САВОЛ׃ Жаҳонгир ака сизни ҳамма ёзганларингизни диққат билан ўкиб бораман. Агар саволимга жавоб берсангиз хурсанд бўлардим. Жавоб беришни истамасангиз ҳам жонингиз соғ бўлсин. Жаҳонгир ака Муҳаммад Солиҳ АҚШга борганида Абдираҳим Пўлатдан “кечирим сўрадим” деб “Озодлик ” радиоси орқали айтди ва буни биз эшитдик. Ростдан ҳам А.Пўлатдан кечирим сўрадимми ёки ёлғон гапирдими М. Солиҳ? Агар чиндан ҳам “кечирим” сўраган бўлса нега ҳалигача бир-бирига қус? Ахир улар ўзбекча оддий қилиб айтганда, бир-бирининг отасини ўлдиргани, йўк-ку? Нимага икки лидер ярашмайди? Балки ярашса Ўзбекистон учун бир нималар ўзгарар, сиёсий майдонда.Сиз нима дейсиз бунга? Ва сиз ҳакикатдан ҳам шоҳид бўлдингизми “кечирим” сўраганига. Ўша фотосуратда сиз ҳам бор эдингиз.(Сила).

ЖАВОБ׃ Бу ҳақда илгари ёзмоқчи бўлгандим. Лекин яна жанжал бошланиб кетмасин, деган фикр билан ёзмагандим. Ўшанда Андижон қирғинидан кейин бу учрашувни биз жуда захматли музокаралар билан ҳозирлаган, А. Пўлат ва М. Солиҳни жуда қийинчилик билан битта стол атрофига келтирган эдик. Агар кўнгилда бирлашиш умиди бўлганда ўшанда, Андижон фожеасидан кейин мажбурият пайдо бўлганди.

Ўша кунги мажлисимизга М. Солиҳ Нью Йоркдан келди. А. Пўлат ва Васила Иноятова ҳам келишди. Энди мажлисни бошлаб, кун тартибини музокара қилаётгандик-ки,  Авазхон Мухторов, Турсунпўлат Назаров ва Илҳом Исоқов кириб келишди.

Ҳамма ўрнидан туриб, улар билан кўришаётган эди, бирданига Авазхон Мухторов ва Абдураҳим Пўлат орасида бир-бирини кескин равишда ҳақоратлаш бошланиб кетди. “Сотқин”, “Лўли” каби калималар, онангни-отангни каби сўкинишлар, оз қолсин бир-бирига нарсаларни отишга қадар етиб бораёганди.

Авазхон Мухторовнинг қўлидан Абдураҳим Пўлатовга қарата улоқтирилмоқчи бўлган видеокамерамни аранг олдим. Кўпчилик ўрнидан туриб, ташқарига чиқди.
Очиғини айтиш керак, М.Солиҳ ва В. Иноятова жанжалга аралашмай, оғирлик қилиб, ўринларида ўтираверишди. Анчадан кейин мажлисни қайта бошлашга муваффақ бўлдик. Аммо асаблар бузилган, гаплар пичингбозлика айланиб қолган эди.

А. Пўлат “Василани кузатишим керак” деб кетиб қолди. М.Солиҳнинг ундан кечирим сўраганини эшитганим йўқ. Менимча, кечирим сўраганда ва биз эшитмай қолганимизда ҳам бугунга қадар А. Пўлат бу ҳақда жуда кўп гапирган ва ёзган бўларди.

М. Солиҳ ўшанда Нью Йоркда Фарғонанинг собиқ прокурори Авазхон Мухторов билан бирга Бирлашган мухолифат коалицияси тузилгани ва ўзи унга раис бўлганини, 51 та ташкилот қўшилганини  эълон қилди. Бу ҳақдаги баёнот турли тилларда ҳамма ёққа тарқатилди. “Бирлашиш” мана шундан иборат бўлди.

Каримовдан юққан касаллик

САВОЛ׃ Каримовни танқид қилсангиз-чи! Бу мухолифат ичида бир-бирига мағзава тўкиш қачон тўхтатилади? (Ҳотам).

ЖАВОБ׃ Бугунга қадар Каримовни қилган танқидим ёнида мухолифат ҳақида айтганларим уммон ва зарра каби, яъни юзга нисбатан бирдан ҳам оз. Ваҳоланки, бугун мухолифатнинг Каримов билан бирга “эгар”га минган “лидер”ларининг Каримовдан ҳеч қандай фарқи йўқ. Каримов ҳам сайловларсиз “лидер” бўлиб ўтирибди, булар ҳам. Солиштирсангиз мос келадиган жойи мингта. Танқид қилсанг, “фитна”, “иғво”, “эскиларни ковлаш”, “мағзава ағдариш” дейишади. Танқид қилмасанг, 15 йил расво бўлганидек, яна 15 йил ботқоққа ботади.

1990 йилларнинг бошида “Халқ сўзи” газетасида “Марказий Универмаг” ёнида саҳардан бошлаб одамлар турнақатор туришгани суратини бергани учун Каримов Бош муҳаррир Аҳмаджон Мухторовни танқид қилар экан׃
-Бунақа иғво, фитнага қараб туролмаймиз. Вақтида зарба берамиз. Мағзава тўкиш билан жамият ўзгармайди. Уйдаги камчиликни кўчага олиб чиқиб, дастурхон қилмаслигимиз керак. Танқидга қарши эмасман. Лекин ҳамма нарсанинг вақти бўлади. Ҳозир биринчи навбатда мустақилликни мустаҳкамлаш керак. Шундай пайтда одамларни чалғитиш жиноятдир,-деган эди.

Бу ҳамма камчиликларни “босди-босди қилиш” сиёсатининг бошланиши эди. Аста секин халқ ҳам шунга ўргатилди. Бугунга келиб, камчиликлар ҳақида гапирган одам кўзимизга балодек кўринади.

“Бирлашиш олдидан мухолифат ичида ўзаро танқидларни бас қилайлик”, деб қилинган чақириқлардан кейин анча вақт “лидерлар” ҳақида ёзмадим. Аммо танқид қилмаслик уларга яна кибру ҳаво берди ва улар яна ўзларининг ёлғонларига қайтишди. Биттаси “51 та ташкилотнинг раҳбариман” деб жар солса, иккинчиси “Ҳамма менинг қанотим остида бирлашмоқда” деб бақира бошлади. Бу бирлашиш эмас, балки парчаланишдир. Шундай пайтда ҳам индамай турсангиз, ҳеч нарса ўзгармайди. Яна 15 йилдан кейин хорижда ҳали ҳам бирлашиш ҳақида гапириб юрган бўласиз.

Бугун бутун мухолифат аъзолари очиқчасига ўз сўзларини айтиб, уларни кескин танқид қилиб, бу йўлдан қайтарсаларгина бирлашиш сари хизмат қилган бўладилар. Лекин бундай ҳолни кўрмаямиз. Ўртада эса, Каримовдан теккан касаллик ҳукмрон. Бу касалликнинг номи “Камчиликларни хаспўшлаш”дир. Қанча хаспўшласа, шунча сасиб кетишини ҳамма билади ва ҳамма индамайди. Ўзбекистондагиларнинг ҳам, ташқаридаги мухолифатнинг ҳам фожеаси мана шунда!

Ҳар ким қўлидан келадиган ишни қилиши керак

САВОЛ׃ Жаҳонгир ака, нима сабабдан лидерлика даъвогар эмасман, деб айтмоқдасиз. Менимча, аслида лидерлик томон интилмоқдасиз-ку?!(Араббой).
ЖАВОБ׃ Йўқ, ҳеч қачон бундай иддао менда бўлмаган ва бугун эса асло ҳам йўқ. Бундан кейин ҳам бўлмайди. Бу орқаваротдан айтилган гап эмас, буни очиқ ёзиб келмоқдаман.

Сабаби қуйидагилар׃

1.Бугун лидер бўлиш учун иккиюзлик, балки еттиюзлик бўлиш керак. Чунки фақат шундайларга, уларнинг ёлғонларига ишонадилар. Бу эса менинг қўлимдан келмайдиган иш.

2.Бугун демократ лидерни эмас, столни муштлаб урадиган, қаттиққўл, саволларга жавоб бермайдиган, халқни менсимайдиган, уни алдайдиган, уни қўлланадиган, ҳаққини ейдиган ва адолатни оёқ ости қиладиган раҳбарни ёқлашади. Бу ҳам менинг қўлимдан келмайди.

Кимдир ундай, кимдир бундай дейиши мумкин. Аммо Каримов режимининг қўлидан демократия дея манқуртликни еганлар ҳақиқий демократиядан жуда узоқларда қолдилар. Бугун ҳар қандай лидерликдан кўра ана шу одамлардан ҳеч бўлмаса, бир қанчасининг зеҳнини тозаламоқ каттароқ мансабдир, фойдали ишдир. Бу эса қўлимдан келади.

Ҳар ким қўлидан келадиган ишни қилса, ўзини ҳам, бошқаларни ҳам қийнамайди. Қўлидан келмайдиган ишга бош урганларнинг шармандали ҳолларини кўриб турибмиз.

Каримовни таниймизми?

САВОЛ׃ Покистон Бош вазирининг Ўзбекистонга ташрифи борасида жуда кўп ва жуда турлича фикрлар айтилмоқда. Бунчалик қизиқишнинг сабаби нимада деб ўйлайсиз? (Ғайрат).

ЖАВОБ׃ Бу саволга жавоб “Каримовни танийсизми?”, деган саволнинг жавобида яширинган. Лекин бунга ҳукумат ичида ҳам, мухолифат орасида ҳам жуда оз одам жавоб бера олади. Чунки Каримовнинг кимлигини ўрганиш, унинг режаларини тахмин қилиш, отадиган одимларни билиш учун энг аввало ундан қўрқмаслик керак. Бунақа одам эса, анқонинг уруғи. Бу Каримовга қўл келди, қўл келмоқда ва қўл келади.

Айтганингиздек, Покистон Бош вазирининг Ўзбекистонга ташрифини ҳамма ҳар турли баҳолади׃

-Покистон ҳам Ўзбекистоннинг нефт-газига ошиқ… (“Озодлик”)

-Иқтисодий ҳамкорлик… (Рус ва Марказий Осиё давлатлари нашрлари)

-Каримов мусулмонлар яшайдиган ва дин давлат назоратида бўлган мамлакатлар билан алоқани мустаҳкамламоқчи. Россия Бош вазири сафари яхши ёритилмай Покистон Бош вазири ташрифига матбуотда алоҳида ўрин берилди..(Узметроном).

Қаердадир Покистон АҚШнинг ҳамкори бўлгани учун Каримов бундан ички сиёсатда фойдаланмоқчи, деб ёзишди. Бошқа бировга кўра, Каримовда Тоҳир Йўлдошни ушлаб келиш орзуси жўш урмоқда ва ҳоказо ва ҳоказо.
Айтдим-ку! Каримовни танимаймиз. Агар таниганимизда унинг мақсадини дарҳол топган бўлардик.

Каримов учун Ўзбекистоннинг иқтисодий ҳамкорлиги-ю Покистоннинг ким биландир шериклиги, ҳаммаси бир тийин. Уни безовта қилган масала бошқа׃ у тинмай олаётган тадбирларига қарамай, ўзбекистонликлар турли йўллар билан бориб, Покистонда ин қурган террористик ҳаракатларга қўшилаётганидир.
Каримов ўзини ҳали дунёнинг у ерида, ҳали бу ерида “томоша” кўрсатаётган “бинладенчилар”нинг рўйхатида деб билади. АҚШнинг ёрдами билан Ўзбекистон Исломий ҳаракати таҳликасидан қутулиб қолган Каримов учун бугун Россия ёки Хитой ўзини ўтга ташламайди. Бунинг устига агар Покистон ҳукумати изн бермаса, бу кучлар унинг ҳудудларида юра олмасди, деб ўйлайди. Чунки Каримов истамаса, Маҳмуд Худойбердиев гуруҳи Ўзбекистонда қола олармиди?! Каримовнинг мантиғи мана шундан келиб чиқади. Ҳар ким ўз қаричи билан ўлчайди. Шунинг учун ҳам унга Покистон ҳукумати билан яхши бўлиш жуда муҳим. Бу масаланинг битта жиҳати. Лекин Каримов бир ўқ билан икки қуён уришни кўзлайдиган махлуқ.

Демак, иккинчиси, бу энг муҳими – мамлакат ичига қаратилган. “Ҳов кўрдингми, Покистон ҳукумати ҳам менинг қўлимда, менинг дўстим, у томонларга борсанг, онангни кўрсатаман” дегани бу. Худди мана шунинг учун ҳам Ўзбек матбуотига бу сафарни фавқулодда кенг ёритиш топширилди. Токи Каримовнинг плани ҳамманинг калласига сингсин!

Душманлар ҳақида

САВОЛ׃ Кузатишларимга кўра сизга душманлик қилаётганлар ҳам бор экан. Бу дунёда душмансиз одам бормикан ўзи? (Фарида).

ЖАВОБ׃ Биласизми, қадимда бир золим шоҳ бўлган экан. Унинг даврида дарёларда қон оқар, қамчилардан жон узилар экан… У шунчалар золим экан-ки, бирор киши ҳам унга бу қилмишлари яхши эмаслигини айтолмас экан. Шундай кунларнинг бирида Ҳотамтойнинг йўли унинг ўлкасига тушибди. Халқнинг азоб уқубатларидан ларзага тушган Ҳотамтой саройга қараб йўл олибди ва шоҳни одилликка чорлабди. Шунда шоҳ׃

-Сен халқимни танимас экансан, унинг еттидан етмиш яшарига қадар мени ўзига дўст деб билади. Сен бегонасан, сени душман деб билади. Ишонмасанг ана Девонбеги билан халқ ҳузурига чиқинглар,-дебди.

Девонбеги ва Ҳотамтой қаерга боришмасин халқ шоҳни дўст дея улуғлаб Ҳотамтойни душман дея ҳақоратлабди.

Саройга қайтишганда Ҳотамтой шоҳга׃

-Улар Девонбегидан қўрққанларидан бир нарса дея олмадилар,-дебди.
Шунда шоҳ׃

-Ундай бўлса, тунда жанда кийиб чиқингиз,-дебди.

Яна Девонбеги ва Ҳотамтой қаерга боришмасин ва кимдан сўрашмасин ҳамма Ҳотамтойни лаънатлабди. “Агар у бизга дўст бўлганда бизни шундай қийин шароитга қўярмиди? У бегона-да, бизни билмайди-да, бизда нима қасди бор унинг?” дейишибди.

Саройга қайтишганда шоҳ яна Ҳотамтойни изза қилибди.
-Бечора халқ, икки кишидан бири жосус бўлиши мумкин, деб ўйлаб чекаётган азоб-уқубатларидан сўз очмади,-дебди Ҳотамтой.

Шунда шоҳ׃

-Бўлмаса бор, ўзинг сўра, қани нима дейишади?- дебди.

Ҳотамтой кўчага чиқса, ҳамма ундан юз буриб, узоқроқдан юрар, баъзилар эса минғирлаб уни сўкишибди. Бунинг сабабини сўрайман деса, уни тошбўрон қилишибди. У қонга беланиб ётганда бир дарвеш унинг ёнига келиб׃

-Кўрдингми, кимнинг душмани кўп,-дебди.

Ҳотамтой дарвешнинг овозидан танибди. Бу ўша шоҳ экан. Жанда кийган шоҳ. Халқ золим шоҳнинг ана шундай кезиб юришларини билар ва юрак олдириб қўйган экан.

Кўрдингизми, душман ҳар хил бўлади. Каминани сўкиб юрадиган исмсиз-жисмсизларга қараб шундай деяётган бўлсангиз, у ҳолда аниқ биламан, дўстларим душманларимдан кўп. Қандай биламан-ми׃ душманларим номларини яширадилар, дўстларимнинг эса номлари аниқ.

Ҳатто Худонинг ҳам душмани бор-Шайтон, иблислар ва ҳатто баъзи одамлар…

Пайғамбарларнинг ҳам душманлари бўлган. Тошбўрон қилганлар, қувғин этганлар, хачга тортганлар…

Ҳар қандай оддий одамнинг эса, табиийки, душмани бўлади. Чунки ўртада ҳасад, кўраолмаслик, англашилмовчилик, тарафкашлик, мансаб ва манфаатпарастлик, тобелик ва муридлик каби минг-минг душман ясовчи “компонент”лар бор.

Саволингизга жавоб ана шундан келиб чиқади. Лекин бу у қадар аҳамият берадиган нарса эмас. Қўйинг, душманлар ҳам бор бўлишсин. Бунинг фойдаси йўқ эмас. Ҳушёр бўласиз, номаъқулгарчиликлардан узоқ турасиз, лоқайд бўлиб қолмайсиз, ёлғизлик қурбонига айланмайсиз, кураш ҳиссини йўқотмайсиз…

Туркия модели?

САВОЛ׃ Ўзбекистонга Туркия модели тўғри келади деган гапларни айтишмоқда. Туркия модели ўзи нима? (Сухроб).

ЖАВОБ׃ Агар Туркияни яхши билмаган одам шундай бир гапни айтса, уни тушунаман. Чунки ҳали Туркияни яхши билмаган пайтларимда мен ҳам шундай деб ўйлардим. Аммо Туркияни ичдан ва ташдан яхши билган одам бу гапни айтса, у ҳолда сиёсий чайқовчилик бўлади. Нега?

Туркия заиф парламент, заиф бош вазир, заиф президент, заиф қонунлар, заиф халқ ва КУЧЛИ АРМИЯ бошқарувидаги давлатдир.

Гап бу ерда аҳолисига нисбатан Туркия дунёдаги энга катта армияга эга эканлиги ҳақида бораётгани йўқ. Гап мамлакатни бошқариш ҳақида бормоқда. Туркияни том маънода ҳарбийлар, хавфсизлик кучлари бошқаришади. Яқин ўтмишда агар сиёсатчилар қулоқ солишмаса, давлат тўнтариши қилиб, уларни дорга тортишган. Шундан бери дорга тортилмаслик учун сиёсатчилар ҳарбийларга қулоқ солишади.

Агар улар халқ томонидан сайланган Бош вазирга, “кет” ишорасини қилишса, бош вазир дарҳол истеъфо беради.

Гап шундаки, Туркиядаги ҳарбийлар асосан дунёвий миллиятчилар орасидан етиштирилади ва демократик давлатларда таҳсил оладилар. Улар диндан узоқ турадилар ва дунёвий тузумни ҳимоя қиладилар. Бугун Туркияда демократия, сўз эркинлиги ва ҳоказолар қонунларда белгилангани учун эмас, балки ҳарбийлар шундай истаганлари учун мавжуд.

Бу эркинликларнинг чегарасини ҳам ҳарбийлар миллий хавфсизлик нуқтаи назаридан дея чеклай оладилар. Агар ҳарбийлар шундай тутиб турмасалар Туркия деган давлатдан парча ҳам қолмаслиги мумкин. Чунки Туркияда халқ кескин фарқ қиладиган қутбларга бўлинган, жиддий муаммолар билан юзма-юздир. Бу эса доим парламентда ўз аксини топади, яъни ҳамма ҳар томонга тортади ва қонунлар заифлигининг боиси ана шунда.

Туркия парламенти бир нечта турли қарашдаги партиялардан ташкил топгани учун аксарият овоз талаб этилган нуқталарда оддийгина қонунларга ҳам ўзгартириш кирита олмайдилар.  Бир кун келиб қайсидир бир куч ҳукмронликни қўлга олиши ва ҳарбийларни тизгинлаши ҳам мумкин. Лекин бу Туркия тўла демократик шароитга кўчди дегани эмас. Аксинча бу ҳол борини ҳам йўқотишга заминдир.

Туркия моделини Ўзбекистонга тадбиқ этадиган бўлсангиз, бунинг бугунги режимдан фарқи жуда оз бўлади.

Наҳотки бу бир тасодиф эди?

САВОЛ: Сиз, мард бўлсанг, асл исминг билан ёз дейсиз. Лекин мен мақола ёзаётганим йўқ, шунчаки савол йўлламоқчиман. Бунинг учун мени номардга чиқармассиз ва умид қиламанки жавоб ёзарсиз. Очиғини айтсам, сайтингизни биринчи кириб, баъзи ёзувларига кўз югуртирганимда умуман менга маъқул бўлмаган. Мақолаларнинг бари Microsoft Word дастурида ёзилиб, дизайнга ҳам аҳамият берилмай жойлаштирилгани ғазабимни келтирганди. Сабаби мен интернет технологиясини яхши тушунаман, шунинг учун ҳам ҳозир, Сизнинг исмингиз ва бошқа “УчҚулоқ”лар кўз тикадиган сўзларни ишлатмасдан ёки улардан бузиб фойдаланган ҳолатда савол йўлламоқчиман. Чунки улар бу сўзлар қайси вақтда, қаердан қаерга жўнатилганлигини, қизиқсалар уйимнинг манзилини ҳам билиб оладилар. Ҳозирча уларга қарши курашишга қурбим етмайди. Шунинг учун шундай усул қўлладимки, сиз қайси почтадан хат келганини билолмаганингиздай, УЛАР ҳам қайси IPдан чиққанимни била олишмайди. Жуда қаттиқ киришсалар ўзларининг IPси чиқади, холос.

Сайтингизга биринчи кирганимда (бундан уч йилча олдин) “Бошчи”мизнинг сиёсатини ҳам, унга қаршиларнинг фикрини ҳам маъқулламас эдим. Бугунга келиб анча оқ-қорани таний бошладим. Ва билдимки, бугунги кунда асл ҳақиқатни ёритиш бўйича сиз етакчи экансиз. Шунинг учун ҳам унинг дизайнига ҳам қарамай деярли барча маълуотларини ўқиб чиқдим. Ва уни ўзбеклар учун энг қимматли сайт ҳисоблайман.

Саволим, 1999 йил февралидаги воқеалар ҳақида ўзингизда мавжуд маълумотларни ўртоқлашсангиз… Менда у ҳақида инкор этиб бўлмас далил бор: битта иштирокчи портлаш ҳақидаги ҳабарни “учқулоқ”ларга сотиб қўйган. Демакки, бошчи ҳаммасини олдиндан била туриб, халққа спетакл кўрсатган. Жавобингизни сайтингизда кутиб қолувчи, сизни доим қўллаб дуо қилувчи ШоҳиЖаҳон.

ЖАВОБ׃ Мактубингиз учун раҳмат. Ҳозир ҳам сайтнинг кўриниши муҳим эмас, балки мазмуни муҳим деб ҳисоблайман. Каримовнинг китоблари нақадар чиройли қилиб чиқарилади, аммо ҳеч ким ўз ихтиёри билан ўқимайди. Лекин агар сиз маслаҳат ва ёрдам бераман десангиз сайтни ўзгартиришимиз мумкин.
Сиз хатни қаердан ёзилганини билиб олишади, дебсиз. Ғарбда ҳа, лекин Ўзбекистонда ҳали билишолмайди. Ўзбекистонда интернет бобида жуда орқада қолинган. Яқинда бир киши билан гаплашдим. Унинг айтишича, фикрлари бузилмасин, содиқликлари йўқолмасин, деб аксар МХХ ходимларига интернетга кириш таъқиқланган. Фақат жуда кам сонли одам киради. Бу масаланинг бир жиҳати.

Иккинчи томони эса шуки, улар бутун интернетдаги ёзувларни назорат қила олмайдилар. “Омбор”га ғарамлаб қўйишлари мумкин. Лекин ҳар бирини таҳлил этолмайдилар. Ҳар куни 200 дан зиёд хат оламан. Ярмини ўқишга улгурмайман. Демак, улар ҳамма хатларни ўқиб чиқиш учун бир неча миллион кишини ишга олишлари керак. Адресларни қидириш ва топиш учун яна бир миллион мутахассис керак.

1999 йил феврал воқеаларига келсак…

Мени бир тасодиф кўп ўйлатади׃ 1998 йил тугашидан бир кун олдин бизни -мени, Абдураҳим Пўлат ва укаси Абдуманноб Пўлатни АҚШда яшайдиган Рўзи Назар деган кекса бир киши меҳмонга чақирди. Борсак, ош дамланган ва у пайтда Салой Мадаминовнинг иқтисодий ҳомийси бўлган Анвар Олтойли бир турк аёли билан келган экан. У бизга мухолифат бирлашиши заруратидан сўз очди. Баҳслашдик. Рози бўлдик. Кейин янги йил оқшоми Нью Жерсей штатида яшайдиган Авазхон Мухторов меҳмонга даъват қилди. Бордик. Рўзи Назар ҳам бирга борди. Анвар Олтойли ўша ердаги меҳмонхонада турди ва биз Авазхон Мухторовнинг уйида. Абдураҳим Пўлат ва укаси борган эмас. Ўшанда Анвар Олтойли “Февралнинг ўртасида Тошкентга қайтамиз, битта учқичда” дея пичирлади. Ҳайратландим. Бошқа гап айтмади. Бу шунчаки кўнгил гапи-да, деб қўя қолдим.
У кейин Салой Мадаминов билан гаплашгани ва у мени, Абдураҳим Пўлат ва укасини даврага олмасдан “ўзимиз Каримов ҳукуматини йиқитамиз, улар бизга халақит бермасин, етар” деган гапини айтди. “Ҳали ҳам осмонда-ку?!” деб қўя қолдим.

Лекин ҳалигача ўйлайман, наҳотки бу бир тасодиф эди?

Хуллас, 1999 йил 16 февралда Каримов ҳукумати томонидан баъзиларни қўлланиб, спектакл кўрсатилган деган гапни ўша пайтда ҳам айтганман, ҳозирга қадар ҳам бу фикримни инкор қиладиган далил кўрганим йўқ.

Қолгани латифа

САВОЛ׃ Бутун мухолифат бирлашиб сатилетдан битта телевидение очса бўлмайдими? (Искандар).

ЖАВОБ׃ Агар бугунга қадар мухолифат бирлашганда эди, телевидение ҳақидаги бундай саволингизга ҳожат ҳам қолмаган бўларди. Аммо биз мухолифатни бирлаштиришга 15 йил уриндик ва буни амалга ошира олмадик. Негалигини биласиз. Энди бу ҳақда гап очмаса ҳам бўлади. Бугунги кунга келиб, мухолифатнинг қолган қутгани икки мутлоқ зид қутбларга ажралиб бўлди. Ҳатто мафкуравий жиҳатдан ҳам.

Энди сателитдан телевидение очиш ҳақида׃ ана “Америка овози” очганига 3-4 йил бўлиб қолди. Лекин ким томоша қилади? Ўзбекистонда одамлар бир бурда нон ташвишида экан, ким сатилетга боғланиб, олди-қочди нарсаларни томоша қилади? Ҳеч ким. Телевидениени бир томонга қўйинг, бугун ҳатто радиони эшитмай қўйишган. Бир маҳалла ёки қишлоқни айланиб, одамлардан сўраб кўринг-чи, неча киши “Озодлик” ёки “Америка овози”ни эшитади?

Бугун мухолифатнинг қолган-қутган гуруҳлари интернетда оддийгина кундалик хабар саҳифасини юрита олмайдиган даражада. Баъзилари бир ойда, баъзилари ҳафтада битта нарса қўйиш билан “гавда кўрсатишади”, холос.

Тез ишлаб турадиган, хабарларни дақиқама-дақиқа берадиган саҳифа йўқ. Бу ишни уддалай олмаганлар агар телевидение, радио ёки видеоклиплар қилиб халқ орасига кирмоқчиман деса, унга ишонмайман. Бу навбатдаги алдов. Ўзини, атрофидаги икки уч кишини ва бир нарса чўзадиган манбани алдаш учун қилинадиган иш бу.

Бугун хориждаги мухолифлар фақат иккита амалий иш қилиш қобилиятига эга׃
Биринчиси, яхши веб саҳифа тайёрлаб, ундаги хабарларни кунба-кун мамлакат ичига жўнатиш. Табиийки, электрон мактублар орқали…

Иккинчиси, мамлакат ичида фаолият кўрсатаётганлар бўлса, уларни маънавий ва иқтисодий жиҳатдан қўллаш.

Бу қадар. Ана шу икки иш изчил амалга ошмаятими, қолгани латифа.

Ўзбекистонда давлат тўнтариши бўлиши мумкинми?

САВОЛ׃ Кейинги кунларда Ўзбекистонда давлат тўнтариши бўлиши эҳтимоли ҳақида яна гап-сўзларлар айлана бошлади. Ростдан ҳам шундай эҳтимол борми?(Даврон).

ЖАВОБ׃ Йўқ! Сайлов каби бирор сиёсий маърака яқинлашаверса, “Давлат тўнтариши…”дан бошлаб “Диндорларнинг Конституциявий тузумга тажовузи…” каби иборалар тез-тез ишлатила бошланади. Бу энг тепадаги идорадан мухолифатнинг баъзи гуруҳчаларига қадар инади.

Ўтган йилларда буни эшитавериб, қулоқлар ўрганиб кетган бўлса ҳам, фойдаси кимга ва зарари кимга эканлигини ҳеч ўйлаб кўрмадик. Ҳамма вақт фойдаси Каримовга бўлган ва бундан кейин ҳам унга бўлади. Шундай экан, ғоя фойдани олган одамдан келиб чиқади. Бу бизнеснинг қоидаси. Қолганлар ўйинчилар, бизнинг шароитда эса, олдиндан маълум бўлган ютқазувчи ўйинчилардир.

Каримов ўз атрофидаги қўрғонни мустаҳкамлаш учун ўзига қарши чиққан ҳар қандай гуруҳдан фойдаланади ёки шундай гуруҳни яратади. Шундай бўлиб келаётганини кўриб турибмиз. Агар бу сафарги сохта сайловдан олдин ҳам бирор гуруҳ бирор “томоша” қўйса, асло ажабланмайман. Чунки режим шунга интилмоқда ва ўйинчилар ҳам ўзларини кўрсатмоқдалар.

Илгари ҳам шундай бир саволга жавоб берган эдим. Яна мухтасар қилиб айтмоқчиман. Ўзбекистонда давлат тўнтариши мутлақо мумкин эмас. Давлатнинг ўзи бўлмаган жойда қандай қилиб давлат тўнтариши бўлади?
Мафия тизимида эса “отахон”нинг айтгани бўлади ва унга қарши чиқиши мумкин бўлган куч бешигидаёқ ахта қилинади.

Бугун Ўзбекистон ҳокимият бошқаруви деб аталадиган идоралардан бирортасида “отахон”га қарши бош кўтарадиган одамни қўя туринг, қош учирадиган шахс ҳам йўқ.

Четдагиларнинг аҳволи эса ойдек аён.

Жумрак ва жамият

САВОЛ׃ Мухолифат ичида илгари ҳукуматда ишлаганларни хоин, порaхўр, бугун ишлаётганларни ахлоқсизлар синфи деб аташ мода бўлди. Хўш фалакнинг гардиши билан бу мухолифат ҳукумат тепасига келиб қолса, ишни ким билан бажаради?(Нажмиддин).

ЖАВОБ׃ АҚШда ўз уйинг бўлмаса бир ташвиш, ҳар ой катта миқдорда ижара тўлайсан. Ўз уйинг бўлса, яна бир ташвиш. Банкдан олинган қарзни тўлайсан. Бир-икки ой тўламасанг, уйингдан ажраласан. Тўлган тақдирингда ҳам ташвишлар битмайди. Йиллар ўтавериши билан эса ташвишлар ортаверади.
Уйимиз янги. Қурилганига энди етти йил бўлди. Бугунга қадар муаммо чиқмаган эди. Аммо энди баъзи кичик ташвишлар чиқмоқда.

Масалан, яқинда ҳаммомхонадаги қўл ювадиган жумракнинг остидан сув оқа бошлади. Ишхонамиздаги бир жувоннинг гапни эсладим׃

-Бундай ишларга мен пул бермайман. Дўконда жуда арзон туради, оламан, ўрнатаман, усталар эса ўн баравар қилиб олишади,-деганди у.

Дарҳақиқат, бу соҳа усталари Америкадаги энг бош тоифа ҳисобланади. Яъни энг кўп пул қилишади. Битта жумракни алмаштириш учун 200-300 доллар олишади. Ваҳоланки, бу ишни беш дақиқада бажаришади.

Жумракни ўзим алмаштиришга қарор қилдим. Шанба куни эрталаб чаққон бўлиб ишга киришдим. Эртароқ бошладим, чунки болалар уйғонгунга қадар битириб қўйишни режаладим.

Уйимиз уч қаватлик. Бузилган жумрак учинчи қаватда. Сувни бекитадиган жой эса, биринчи қаватда. Сувни бекитиб, тепага чиқсам, калитлар тўғри келмайди. Бир амаллаб очишга қарор қилдим. Бўлмади. Кейин ”Home Depoт” деган хўжалик моллар дўконига бориб жумракнинг янгисини сотиб олдим. 42 доллар экан. Қайтиб келиб, ўрнатаман десам тўғри келмади. Эскисининг номини ёзиб олдимда, дўконга қайтиб бордим ва 42 долларликни топширдим.

Хайриятки, дўкон уйимизга яқин ва ҳамма нарсани қайтиб олаверади. Дўконни айланиб бизникига ўхшаганини топдим. 79 доллар. Олдингисидан чиройлироқ. Шу пайт дўконда саволларга жавоб бериб юрадиган киши келиб қолди. У билан гаплашсам׃

-Буларнинг ҳаммаси стандарт,- деди.

Шунда мен олдингисини олиб келиб топшириб хато қилганимни тушундим. Фақат иккита қўшимча боғловчи қувурчалардан олсам иш битар экан. Лекин қўлимдаги ёқиб қолганди ва уни олиб келдим. Эскисини очаман десам калит етишмади. Битта калит учун яна дўконга бораман-ми дедим-да, куч ишлатдим. Девордаги пластик қувурга уланган жойдаги босим жиҳози синиб кетди.
Уни очиб олдимда шишаларга солиб сотиладиган “Starbucks” кофесидан ичиб, асабимни жиловлаб, яна ҳалиги дўконга бордим. Баъзи нарсаларнинг отини билмасангиз ҳам қийин. Шунинг учун менга керакли Х-жиҳозни ўзим билан олиб келгандим. Бирор киши унинг нималигини билмади, десангиз. Охири дўконнинг бош иш юритувчисини чақиртирдим. У билағон экан׃

-Бундай нарса бизда бўлмайди,-деди у.

Ҳамма нарса бўлади дея мақтаб юрганим бу дўконда ҳам бўлмайдиган нарса бор экан-а, дея ажабландим. Ҳалиги одам бундай нарсаларни қаердан сотиб олишни айтди ва яқиндаги шундай дўконнинг адресини берди.

Илгари фақат автомашиналар қисмларининг махсус буюртма дўкони бор деб ўйлар эканман, буни қаранг-ки ҳатто жумрак қисмларининг ҳам махсус дўкони бормиш.

 У ерга келсам, буюртма оладиган киши қўлимдаги жиҳозни ярим соат десам муболаға бўлади, аммо 10-15 минут томоша қилди.

-Вов,-деди кейин.- Бу нима экан ўзи, номини биласизми?

-Тақсир номини билганимда ўзини олиб келармидим?

-Мен шу ерда 15 йилдан бери ишлайман, аммо бунақа нарса кўрмаганман. Бу қаерга ўрнатилган экан?

Унга тушунтириб берсам׃

-Сиз “Пулте” қурган уйларда яшасангиз керак. Улар ҳатто ҳамма жиҳозларни ҳам ўзлари яратадилар. Бу ҳам бизнес. Сизни ўзларига боғлаб қўядилар. Уларга ёзинг, юборишади,-деди.

Ҳафсалам пир бўлиб машинамга ўтириб, “Ойдай тўлин-тўлин..” қўшиғини тинглаб, ўйга ботдим. Сувни бекитганман. Қувурлар очиқ. Қандай қилиб 2-3 ой кутаман.

Уста чақирсаммикан?

Шунда ёдимга биринчи қаватдаги хонага душ ўрнатган асли афғонистонлик Абдуманннон ака деган танишим келди. У ўшанда пластик қувурлар чиққани зўр бўлгани ва уларни бир-бирига елимлаш жуда қулайлигини роса мақтаганди. Иш жуда осон битганини ўзим ҳам кўргандим.

Шунинг учун қувурдан бошлаб бу ёғига ҳамма нарсани алмаштираман, деган қарорга келдим. Ортга қайтгим келмади ва бошқа кўчадаги “Lowe’s” деган каттароқ хўжалик моллар дўконига бориб, пластик елим ва унга боғланадиган босим жиҳозини сотиб олди. Қиммат эмас, 12 доллар бўлди. Қайтиб келиб иш бошласам, елим ушламади. Унинг қўлланмасини ўқиб чиқдим. Унда қувурга елимдан олдин дастлабки тозалагич модда суртилади дейилган. Аламимни яна қўшиқдан олиб, баландлатиб қўйиб, дўконга қайтиб бордим. Ҳалиги нарсани олиб қайтиб келсам, аслида елимнинг бошқа турини олган эканман. Яна қайтиб боришимга тўғри келди. Керакли рангли елимни топиб, касса ёнига борсам ҳамён уйда қолиб кетибди. Падарига лаънат!

Бу орада болалар уйғонган ва вақат тушдан ўтиб бўлганди. Икки марта эски жумракни ўрнатиб, ҳар нарсага тўлдириб сув олиб қўйдиргандим.
Умр йўлдошим болаларни олиб, озиқ овқат дўконига кетишганди. Телефон қилсам, хайрият қайтиб келишибди. У ҳамёнимни олиб келди ва кичкина бир қутидаги рангни иккита машина билан олиб келган бўлдик.

Ҳамма ишни битириб жумракни ўрнатаман, десам боғловчи қувур калталик қилди. Яна бориб келдим, десангиз. Ташқарида қоп-қоронғу бўлган бир пайда ишни битирдим. Сувни очишга юрагим бетламади. Чунки эрталабдан бери неча марта очган бўлсам доим ҳар томонга отилиб кетаверди-да.

Хуллас, сувни очдим. Ташқарида қоронғу, менинг дилим ёруғ. Уйда байрам. Ҳамма мени қутлай бошлади. Бажардим!

Жумракка қараб туриб׃

-Беш минутлик иш экан,-дедим.-Шунга 12 соат сарфлабман-а?

Уйдагилар менга жилмайиб қарашди. Лекин зарар қилмадим. Ҳам иқтисодий ва ҳамда маънавий фойда қилдим. Бундан кейин бундай юмушни беш дақиқада бажараман. Чунки энди нима қилишни биламан-да!. Ўргандим. Ҳатто кейинги шанба куни ҳамма жумраклардан уй қурувчилар ўрнатган босим жиҳозларини олиб ташлаб, дўконларда бўлганини қўяман. Бу ҳам мустақиллик!

…Жумрак бузилса, уста чақирмай ҳам бир амаллаб тузатиш мумкин, аммо жамият бузилган бўлса-чи? Тузатиш осон бўлмайди. Бунинг устига бу жамиятга бегона эсангиз, ҳеч қачон ҳукуматда ишламаган ва бошқариш нима эканлигини билмасангиз, тажрибасиз бўлсангиз вой ўша жамиятнинг ҳолига. Айниқса, бу жамият устабузармонлар қўлида хонавайрон қилинган бўлса?!

Ўзбеклар нега бир-бирларини кечира олмайдилар?

САВОЛ׃ Биз демократия ҳақида жуда кўп гапирамиз. Халқимиз демократияга тайёр деймиз. Лекин демократия шароитида одамлар Ғарбда бўлгани каби танқидни кўтара олишлари керак эмасми? Ўзбеклар битта танқид учун бир-бирига душманга айланиб қолмоқда. Бу аҳволда демократияга етишамиз, деб ўйлайсизми?(Мурод).

ЖАВОБ׃ Юрагимни ёндирган саволлардан бирини ёзибсиз. Гап фақат ўзбекликда эмас. Менимча, бунинг жуда чуқур илдизлари бор. Бу ҳолатни араб, форс, дари, паштун ва ўрду тилида гаплашадиганларда ҳам кўрдим. Энг қизиғи, улар яшайдиган мамлакатларда эмас. Балки улар келиб яшаётган демократия диёрида уларнинг демократияни ҳазм қилишлари нақадар қийин кечишини кўриб, ҳайратландим.

20-25 йилдирки, Америкага келиб, ҳалига қадар танқид эшитганда диркиллаб қоладиган бу одамларни кўриб ўзимизнинг ўзбекларимиз ҳақида ўйладим. Минг афсуски, Ғарбнинг ҳавосидан нафас олаётган ўзбекларимизнинг аксарияти ҳам шу аҳволда.

“Америка овози”да ишлаганимда бир араб бошлиғимиз бор эди. 30 йилдан бери Америкада. Демократияни англаган деб ўйлабман ва кўпчиликнинг олдида танқид қилиб юборибман уни. Шу қадар душманга айландики, мана орадан 4-5 йил ўтиб ҳам яқинда бир мажлисда кўриб қолсам, ҳали қовоғидан қор ёғади.

Ғарбда яшаб юрган ўзбекдан истаган бирини танқид қилиб кўринг, камчилигини айтиб кўринг, дарров сизни “иғвогар” дейди. Бу ҳам майли, бир умрлик душманингизга айланади. Шунинг учун ҳам ташвишингиз жуда ўринли.

Ҳали ниҳол экан, Америкага келиб, ўқиб, шу ерда таҳсил олган бир “қаламкаш” ўзбекни жуда асосли камчиликлари учун орқаваротдан эмас, очиқ, ўз номим билан танқид қилгандим. Мана орадан икки йил ўтди. Ҳалига қадар у орқаваротдан мени ҳаммага “иғвогар” деб юргани майли, турли форумларда ҳам турли тилларда тинмай ёзади, бўҳтон ёғдиради.

Ваҳоланки, орқаваротдан гапириш ёки имзосиз ёзиш иғвогарлик эканлигини ва ўзи шу куйга тушганини ҳам билмайди, шўрлик!

Бундай мисоллар сон мингта. Ҳатто исмини айтмай, умумий танқид қилсангиз ҳам, ўзига олиб, сизга қилич қайрайдиган “демократларимиз” қанча…Шунинг учун демократия ҳақида гапириш ва демократ бўлишнинг орасида ер билан осмон қадар фарқ бор. Менимча, бу нарсанинг илдизи жуда чуқур ва бу илдизни кўра олмасак, топа олмасак ҳали бери руҳимизни сариқпечакдек ўраб тураверади.

Чет элларда қолиб кетамизми?

САВОЛ׃ Чет элга чиққан ўзбекларнинг тақдири ҳақида кўп ёзгансиз. Уларнинг ватанга ташналиги ҳақида ҳам ёзганларингиздан ўқиганмиз. Сизнинг анчагина тахминларингиз тўғри чиқади ва бу ҳаётий тажрибанинг натижаси бўлса керак. Шундан келиб чиқиб хориждаги ўзбекларнинг яқин келажакда ватанга қайтиш имконлари бор деб ўйлайсизми? Бор бўлса қачон ва қай шароитда? Йўқ бўлса, уларни нима кутади? Булар социологик муаммолардир. Бунга сиз жавоб бера оласиз деб ўйлайман. (Бобур).

ЖАВОБ׃ Илгари бир жавобда ўзбекларнинг четга кетиш сабабларини бир тизимга солгандим. Аслида кўп нарса ўша чиқиб кетиш сабаблари билан боғлиқ. Лекин модомики четда эканмиз, бугунга қадар босиб ўтилган йўлга назар солиб, келажакни тахмин қилиш, башорат эмас, тахмин қилиш мумкин.

Мени жуда ҳам ачинтираётган ва ташвишга солаётган нарса шуки, бугун хорижга чиққан ўзбеклар ҳам илгари Шарқ мамлакатларидан Ғарбга сиғинган салафларининг йўлидан кетмоқдалар. Бу эса ўзлари яшаган жамиятда энг кейинги одам бўлиб қолиш ва ўз ўринларини ўз қўллари билан йўқотишга интилишдир.

Бугун Ғарб мамлакатларига назар солсангиз, Шарқдан келганлар аксарият ҳолда ғариб, унутилган бир вазиятдалар. Ораларида давлат арбоблари, таниқли олимлар, дунёга сўз айта оладиган шахсиятлар, сиёсатчилар йўқ.

Бунинг сабабларидан бири шундаки, хорижга келганлар бу ернинг эркинлигидан гангиб қоладилар. Оилалари ва фарзандларини йўқота бошлагандек бир ҳиссиёт гирдобига тушадилар. Натижада анаъналар, одатлар, оила ва фарзандлар тарбиясини сақлаб қоламан деб ўзларини тўрт томонга урадилар. Аслида эски аҳволлари Ғарбдагидан ҳам барбод бўлганини тан олгилари келмайди.

Муҳожирлардан кўпчилиги агар динни маҳкам ушласам, анаъналар, одатлар, оила ва фарзандлар тарбиясини муҳофаза қилиб, сақлаб қоламан, деб ўйлайдилар. Натижада замонавийлик, яшаган мамлакатнинг қадриятлари, демократия талаблари четга сурилиб, фақат диний йўлга бош урилади. Бир қарашда бу яхшигина бўлиб қолмай, фарзу қарз бўлиб кўринади. Аммо аста-секин мейёр бузилади ва фанатик бир инсонга айланилади. Чунки бора-бора жамиятдан ажралиб қоладилар. Ўз дўкончалари, оддийгина бир ишлари ва шунчаки умргузаронлик қилувчи жамоалари билан ўралашиб, болаларини ҳам шу аснода тутишга уринадилар.

Болалари ўқишдан, илмдан, сиёсат ва жамиятдан узоқ қолиб, кўринишда мўмин-қобил, лекин аслида тескарисига айланади. Ота-она эса бари-бир ватанга қайтаман, деб ўзини овутади ва фарзандларининг келажагини ўйламайди.

Бир кун келиб, орзулари саробга чиқа бошлаганини кўргач, асабийлашади, оиласи бузилади, дунёдан норози, ёлғиз бир кимсага айланади.

Бугунга қадар Ғарбга Афғонистон ва Туркия орқали минг-минглаб ўзбеклар келганлар. Биз бугун ҳатто уларнинг номларини ҳам билмаймиз. Қаерларда яшаб, қаерларда қолиб кетдилар, номаълум. Фарзандлари эса жамиятнинг иккинчи эмас, учинчи даражали одамига айланиб қолдилар.

Юқорида айтганимдек, минг афсуски, бугунги авлод ҳам шу йўлдан кетмоқда. Бугун ҳар қанча дод-вой дейилгани билан йиллар ўтгач, ҳеч ким Ватанга қайтмайди. Ҳатто икки фуқаролик берганда ҳам қайтадиган одам топилмайди.

40-50 йил Ватаннинг озодлиги учун жонларини таҳликага қўйганлар мустақиллик келганда, бориб, қисқа вақтда ортларига қайтганлари бунинг бир мисоли.

Чунки йиллар давомида бошқа одамга айланасиз. Борсангиз ҳамма нарса бегонадек туюлади. Энг асосийси сизга бегонадек қарашади. У ерда энди Ғарбда сиз топган эркинликнинг мингдан бирини ҳам тополмайсиз. Ҳатто Ўзбекистон демократик давлатга айланганда ҳам бутунлай қайтадиганлар саноқли бўлади. Улар ҳам бир муддатдан кейин ортга қараб йўл соладилар. Бу мен яратган янгилик эмас. Бу социология илмининг тажрибалардан олинган хулосалардир. Шунинг учун ҳам доим такрорлайман, кетдингизми, тамом, қайтиш йўқ. Қайтишингиз мумкин, фақат вақтинчага, меҳмон тарзида.

Шунинг учун демоқчиманки, бугун четга чиқиб, вақтингизни беҳуда ўтказманг. Ўқинг, илм олинг, жамиятга қўшилинг, изланинг ва ўзингиз яшаётган жамиятингизда ўз ўрнингизни топинг. Худди мана шу нарса сизга ўзлигингизни сақлаб қолишга замин яратади. Нафақат сақлаб қолиш балки тарихий Ватанингизга хизмат ҳам қилишга йўл очади. Табиийки, агар шундай истагингиз бўлса!

Мантиқ маҳсули

САВОЛ׃ 2004 йил март-апрел портлашларини бевосита ҳукумат уюштирганлигига шаъма қилгандингиз. Тўғриси менда ҳам шундай тахмин бор, лекин бу тахминимни исботловчи манбага эга эмасман. Агар мумкин бўлса, манба тўғрисида мухтасар бўлса-да, маълумот берсангиз. Ҳурмат билан, Муаррих.

ЖАВОБ׃ Маълумки, ҳуқуқнинг асосини мантиқ белгилайди. Умуман мантиқ бутун ҳаётнинг ўқ илдизи деса муболаға бўлмайди. Агар мантиқ қоидаларини идрок этсангиз, кўп нарсага баҳо беришда адашмайсиз.

Менинг ҳам қўлимда ҳеч қандай аниқ далил йўқ. Аммо мантиқ қоидасига назар солсангиз, икки савол туғилади.

Биринчиси, бу ҳодисалар жамият учун фавқулодда янги ҳол эдими?

Иккинчиси, бу ҳодисалар қандай сиёсий-ижтимоий заминда юз берди ва кимга фойда келтирди?

Бу икки саволнинг жавобларини топиш жуда осон…

Мазкур воқеаларга қадар ўтган 15 йилдаги шундай ҳодисалар силсиласига назар ташласангиз узвийликни топасиз.

2004 йилдаги сиёсий ижтимоий воқеликни таҳлил этсангиз, Каримов режими яна бир марта боши берк кўчага кириб қолганини кўрасиз. Бундай пайтда чекиниш ёки кўчанинг тўсиғини бузиб, олдинга кетиш керак бўлади. Каримов режими яна иккинчисини танлади.

Ҳар доимгидек, таъкидламоқчиман, бундай воқеаларда ҳукумат “тажриба”сидан келиб чиқиб, анқов ёки қўлбола “мухолиф”лардан фойдаланиб, уларни ўз манфаати йўлида қўлланган. Бунинг умумлашган кўринишини “Ассассин” романида ўқишингиз мумкин.

Даҳшатли ҳайқириқ

САВОЛ׃“Туронзамин” рўзномасида мана бу хабарни ўқидим׃
”Гулбаҳор ҳам Каримов ва Мадаминовнинг виждонига ҳавола”. Хабарни келтираман׃

Сиёсат билан ҳеч шуғулланмаган ва мухолифатдаги бирорта партия ёки ҳаракатга аъзо бўлмаган, Андижон воқеаларидан кейин мухбирга, инсон ҳуқуқлари ҳимоячисига гапириб қўйган, муносабат билдирган Гулбахор Тўраева Қирғиз чегарасида китоблар билан қамоққа олингандан кейин орадан уч ой ўтиб, уч кунда суд қилиниб, олти йилга озодликдан маҳрум этилди. Бу оналар қаршисида тиз чўкаман, деган Ислом Каримовнинг навбатдаги меҳр шавқати. Айни пайтда иқтисодий жиҳатдан қийин аҳволда қолган бу аёлга ўз китобларини бериб, уни мамлакатга йўллаган Салай Мадаминовнинг ҳам навбатдаги қурбони бу.

Андижондан олинган маълумотга кўра, айблов фикрида айтилишича, Тўраева бу ишни тижорий мақсадда қилган ва агар пул беришмаганда бу ишга бош қўшмаслигини айтган. Мадаминовнинг шахсий китобларини ташиб юриб қамалиб кетганлар сафига яна бир киши қўшилар экан, бундай аянчли ҳоллардан хулоса чиқариб олинмаётгани яна ҳам аянчлидир.

Илгари қамалганларни унутган Салай Мадаминов ва унинг “резидент”лари бу сафар Гулбаҳор Тўраеванинг оиласидан, болаларидан хабардор бўлиб, уларга моддий ёрдам кўрсатармикан?”

Мен тушуна олмаган нарса шунинг учун Муҳаммад Солиҳни айблаш керакми? Гулбаҳор Тўраевада фақат унинг китоблари эмас, балки Рауф Парфининг ҳам китоблари бўлганку? Қолаверса шундай бўлганми йўқми сизлар ҳам аниқ билмайизларку? Бу ҳам мухолифат ичидаги даҳанаки жанг ахир. Буни қачон тўхтатасизлар? (Диамат).

ЖАВОБ׃ Авф этасизу аммо кўринишидан сиз ҳамма нарсани мухолифат ичи даҳанаки жанги деб инкор қилмоқчисиз. Шундай экан, далилни сиз ва Салай Мадаминов ишонадиган манбадан келтирай׃ “Озодлик” сайтида 24 апрелда тантана билан қуйидаги хабар тарқатилди.“Андижон вилояти жиноят ишлари суди инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси Гулбаҳор Тўраевани конституциявий тузумга тажовуз қилиш, туҳмат қилиш ва жамоат тартибига таҳдид солувчи адабиётлар тайёрлаш ва тарқатишда айбдор топиб, унга 6 йиллик қамоқ жазоси тайинлади. Касби шифокор Г.Тўраева шу йилнинг 14 январь куни Бишкекдан қайтаëтганида сумкасидан шоир Рауф Парфининг “Иймон асири”, шоир ва сиëсатчи Муҳаммад Солиҳнинг “Валфажр” ҳамда “Йўлнома” китоблари чиққанидан сўнг қамоққа олинган”.

Рауф Парфининг китоблари Ўзбекистонда таъқиқланган эмас. Аксинча нашр этилмоқда ва кутубхоналарда ҳам турибди. Маҳаллий матбуотда ҳам шеърлари босилмоқда. Бу воқеада унинг китоби “ниқоб” сифатида фойдаланилган, холос. Қолган китобларни бир бечора аёлнинг иқтисодий жиҳатдан қийналиб қолганидан фойдаланиб, у орқали юбориш разолатдан бошқа нарса эмас. Нима, бу “Искра” газетасимиди?

Йўқ, бир одамнинг шахсий кечинмалари, хотиралари, уйдирмалари, бўҳтонлари тўпланган нарса. Бу одамнинг номи террорист деб эълон қилингани учун унинг китобини олиб борган шахс қамоққа кириши олиндан маълум ҳол. Бунинг устига ўша аёл Андижон воқеалари бўйича ҳукуматнинг қора рўйхатига тушганлигини ким ким Салай Мадаминов яхши билади? Бугунга қадар ҳам унинг касрига қолиб, анчагина одам қамалиб кетганини илгари ҳам ёзгандик ва бундан сабоқ олмади, танқидни иғво деб билди.

Гап бунда ҳам эмас, гап шундаки, шу сабил қолгур китобларни юбориш жуда зарур бўлса, (аслида улар интернетда ҳам турибди), Салай Мадаминовнинг этагини ўпиб, ўлимга ҳам кетишга розиман деб жар солиб юрган “шоввоз”лар орқали юборсин эди. Нега қўлида норасида гўдаги бўлган онани бу куйга солишади? Мана гап нимада?

Бугунга қадар Салай Мадаминов учун қамалганларни у ва унинг гумашталари унутишган. Биргина мисол׃ унинг қилмишлари учун қамалган Мурод Жўраевнинг умр йўлдоши мана шу – у ишонадиган манба- ”Озодлик” орқали йиғлаб, иқтисодий қийналиб қолганини айтганига ҳали кўп бўлган эмас. Китоблар чиқаришга, уни мамлакатга юборишга пул бор экан. Шуни Мурод Жўраев кабиларнинг тирик етим ҳолига тушган болаларига юборса бўлмасмиди? Мана гап нимада?

Гулабаҳор ҳам қамалган куниёқ унутилди. Фақат унинг номини пеш қилиб, обрў қидириш эса давом қилмоқда. Лекин унинг оиласи фарёдларига Мадаминов қулоқ солдими? Бу саволга яна сиз ишонадиган манба – “Озодлик” сайтида бугун қўйилган мақолада жавоб бор׃

“-Суд очиқ шаклда ўтди. Мен унда қатнашдим. Агар сизга бирор маълумот керак бўлса, нега судга келмадингиз, у ерда ҳеч ким бўлмади. Бечора аёлни қамаб қўйишди, 8 ойлик гўдаги қолиб кетди”, – дея изтироб билан сўзлади Г.Тўраеванинг қайнонаси”.

Бу даҳшатли ҳайқириқдир! Мана шунинг ўзи сизнинг ҳамма саволларингизга жавоб.

Каримов Худога ишонадими?

САВОЛ׃ Ислом Каримов Хастимомга бориб, охирати ҳақида ўйлаганмиш. Мана сиз Каримовни яхши биласиз, айтинг-чи у Худога ишонадими?(Одил).

ЖАВОБ׃ Бошқаларнинг мантиғи билан ишим йўқ, аммо ўзимнинг мантиғимга кўра, бировнинг Худога ишониб-ишонмаслигини баҳолаш бизнинг ишимизга кирмайди. Бу унинг ва Худонинг ваколатига кирадиган мавзу.

Лекин Каримов ўзини бир мамлакат ва у ерда яшаётган бир қанча халқларнинг раҳбари деб атаётган экан, бу мавзуга кириш мумкин.

Менимча, Каримов азалдан атеист бўлган ва шундайлигича турибди. У ўзгарувчан шахс эмас. У ҳамма нарсадан ўз манфаати йўлида фойдаланишни истаганидек, динни, ҳатто Худо номини ҳам шу йўлда қўлланиб келмоқда.

Минг афсуски, бу фақат Каримовга хос эмас, балки барча мусулмон мамлакатларининг тепасида ўтирган диктаторларга хос. Каримов Худодан қўрқмасликни Совет мактаби ва Шўро лидерларидан ўрганган бўлса, мусулмон давлатларининг раҳбарлари, казо-казолари унинг бу иллатини мустаҳкамладилар. Уни Каъбага олиб кириб, кейин унга Каъбапўш ҳадя қилган Саудия Арабистони диктаторлари, бугунга қадар уни ислом дунёсининг катта сиймоси деб атаётган араб дунёси лидерлари унга барча жиноятларини Худо кечириб юборади деган бир ҳис бермоқдалар.

Унинг золимликларини Худога ишонишларига шубҳа ҳам бўлмаган ўзимизнинг муфтилару уламолар ҳам оқлаб келаётганлари эса, унга оддий халқни эзишда янада куч бермоқда.

Хотир куни

САВОЛ׃ 9-май. Сиз бу кунни фашизм устидан қозонилган ғалаба куни деб биласизми, ёки 1999 йилда эълон қилинган “Хотира ва қадрлаш куни”-ми? (Муаррих).

ЖАВОБ׃ Менимча иккинчи жаҳон уруши фашизмнинг фашизм билан тўқнашувидир. Бу Ҳитлер қиёфасидаги олмон фашизми билан Сталин бошқарувидаги славян фашизмининг ўзаро урушига дунёнинг жуда кўп мамлакатлари турли сабаблар, манфаатлар, янглишиш ва мажбур қолиш туфайли қўшилганлар.

Жумладан, Ўзбекистон ҳам СССРнинг мустамлакаси, зулмнинг қурбони сифатида қатнашган ва жуда катта талофотлар берган.

Бу уруш фашизмни тугатмади, балки рус-славян фашизми янада кучайди ва бугунга қадар давом этмоқда. Шунинг учун бу байрам қилинадиган кун эмас.

Аксинча бегуноҳ кетганлар, алданганлар, зулм ва қатағон қурбонларини хотирлаш куни сифатида нишонланиши мумкин.

Ҳар бир халқнинг ўз тарихидаги қора кунлар, қатағон ва қатлиомларни хотирлайдиган сана бўлади.

Модомики, Ўзбекистонда бу кун Хотира ва қадрлаш куни деб эълон қилинган экан, демак, шу куни Сталин зулми даврида ҳалок бўлганлар билан бирга Каримов режимининг қурбонлари ҳам, хусусан 2005 йил 13 майда Андижонда отиб ўлдирилган бегуноҳ инсонлар ҳам хотирланиши керак.

Каримовдан кeйин ҳукуматни ким бошқаради?

САВОЛ׃ Мен Каримов режимини азалдан ёмон кўраман. Аммо, гарчи ёмон кўрсам-да, барибир Каримовдан бошқа одамнинг ҳукумат тепасида туриб президентлик қилиши эриш туюлади. Сабаби менинг назаримда, айнан у сиёсий вазиятни яхши тушунади, сабаби, шунча йилдан бери ҳукумат тепасида. Иккинчидан, айтайлик, Каримов мухолифатга сайловда қатнашишга рухсат берди ҳам дейлик. Бироқ, мухолифатга ким ишонади, агар мухолифат ҳаммага нотаниш бўлса. Ўзингиз айтинг-чи шу ўтган йиллар ичида мухолифатнинг бирор ҳаракатлари сезилдими?

Сайлов яқин. Бу орада Каримов ўзи бош вазирликни эгаллаб, ҳукумат тепасига “қўғирчоқ” президентни олиб келиши мумкин. Бунинг эҳтимоллиги юқори.
Сиз нима деб ўйлайсиз, Каримовда кейин ҳукуматни бошқаришга ким муносиб ва нима учун? (Умид).

ЖАВОБ׃ Худди сиз каби фикрлайдиганлар бугун оз эмас. Улар ҳам қисман ҳақ. Бу ҳақлик фақат ташқи кўринишда. Яъни саробга ўхшаган ҳақлик׃ кўзингизга жуда чиройли кўринади, аммо асли бошқа. Чунки сиз доим Каримовнинг сизга қараган юзини кўриб улғайдингиз. Асл юзидан эса кўплар каби бехабарсиз. Унинг сизга қаратилган юмшоқ ва сиз ҳақингизда ғамхўрона айтилган гапларини эшитиб улғайдингиз. Унинг шууридаги сўзларни эшита олмадингиз. Худди бизнинг авлод Ленинни дунёнинг энг ақлли ва энг доно одами деб улғайгани каби. Ўша пайтда Лениннинг ўрнини ҳатто Худо ҳам тўлдира олмайди дегувчилар бўларди. Лекин кўрдик-ки, Ленин дегани баттолларнинг баттоли экан.

Шунинг учун сизнинг Каримов “сиёсий вазиятни яхши тушунади, сабаби, шунча йилдан бери ҳукумат тепасида” дейишингизни англайман ва сизни асло ва асло айбламайман. Чунки бир кун келиб Каримовнинг сиёсий вазиятни мутлоқ тушунмаганини биласиз.

Каримов Бош вазир бўлади, деган гапларга эса ишонмайман. Бу Каримовнинг зеҳниятига тескари.

Мухолифатга келсак.. Агар ҳақиқий мухолифатда халқ ҳузурига чиқиш имкони бўлса ва халқ унга ишонмаса, демак халқ ўзига ишонмайди. Чунки бугун халқнинг ўзи ҳақиқий мухолифатга айланган. Фақат бу мухолифатнинг кўзи боғланган, минбари йўқ, қўли ва оёғига кўринмас кишанлар солинган.

Лекин шу аниқ-ки, Каримов ва янги каримовлар бир ўлкани бир умрга зулм остида тута олмайдилар. Барибир бир кун кўзлар очилади, кишанлар синади, ҳақ сўзни айтиш халқ томонга ўтади ва халқ ўз номзодини кўрсатади. Ана ўша номзод ҳукуматни бошқаришга энг муносиб одам бўлади.

Бир-биридан фарқи йўқ

САВОЛ׃ Сиз баъзиларни террористик йўлга кирганликда ёки қуролли курашга чорлаганликда айбламоқдасиз. Буtун йўллар тугагaган ва шу икки йўлга қадалиб қолмадикми? Бунинг устига баъзиларни танқид қиласизу нега Абдураҳим Пўлатовни танқид қилмайсиз? (Раҳматжон, Шоҳ Жаҳон).

ЖАVOB׃ Агар биз демократ бўлсак ҳеч қачон бу йўлларга қадалиб қолмаймиз. Бу йўллар демократияга мутлоқ зиддир.

Энди мен танқид қилаётган “баъзи”ларга келсак. Умумий гап қилмасадан ўша баъзиларнинг қўрбошиси, ўзини Муҳаммад Солиҳ дейдиган Салай Мадаминовни кескин танқид қилганим рост. Бунга жудда жиддий асосларим бор. Ўзбекистонда мухолифат бугунги вазиятга тушишида  Абдураҳим Пўлатов билан иккалси айбдор. Улар айни пайтда ўзбек халқининг бугунги аҳволга тушишига Каримов билан баравар даражада ҳам айбдордирлар.

Булар доим офат бошловчилар бўлишди. Офат келаётганини кўрсангиз ва индамай турсангиз, одамларни огоҳлантиришга уринмасангиз-бу хоинлик.

Иккаласи ҳам агар самимий бўлишса, бир иш қилмоқчи бўлишса тўйдан олдин ноғора чалиб нима қилишади? Қўлидан бир иш келмайдиган нўноқ одам шундай қилади. Қўлидан иш келадиган одам эса индамай туриб ишини бажаради.
Салай Мадаминов 1990 йилларнинг бошида радио орқали жар солди. Кейин 19 кишини очиқдан-очиқ Туркияга олиб келиб, Қора денгиз соҳилида, одамлар дам оладиган Шила соҳилгоҳида, бутун халқнинг кўз ўнгида қурол отишга ўргатди. Каримов кучни тан олади дея буни видеотасвирга олиб, кўриб қўй, армиям бор дегандек унга жўнатди. Бундан ҳукумат дарҳол фойдаланди ва қатағон ўтказди. Минглаб одамлар қамалдилар…

1999 йил портлашлари олдидан ҳам шундай бўлди. Унинг Тоҳир Йўлдош билан музокаралар қилаётгани ва Каримовнинг қачон ўлдирилиши каби узунқулоқ гаплар 1998 йилнинг охирларидаёқ ҳатто АҚШга қадар етиб келди. Буни унга яқин одамлар гапириб юрдилар. Ҳукумат бундан қандай фойдаланганини биласиз.

Бугун ҳам унга яқин одамлар давлат тўнтариши қилиш, қайси бир Қорининг 50 минг одами (аслида 50 та ҳам йўқ) улар билан бирлашгани каби гапларни нафақат гапириб, балки интернетда, чатларда ёзиб ҳам юришибди. Бу ҳам камлик қилганидек, унинг Стоголмда бир мачитга одам тўлаб, режа тузгани видеотасвирга туширилиб, Каримовга етиб борибди. Ҳукумат буни ҳам дарҳол ишга солди׃

1.Четдагиларнинг ота-оналари, яқинларини агар бир нарсани яширсалар жавобгарликка тортилиш ҳақида қарор қабул қилди ва маҳаллаларда буни очиқ тарғиб қилишмоқда.

2.Ўзбекистондан четга кетганларнинг рўйхатини тузишга, улар ҳақидаги маълумотларни тўплашга киришилди.

3.Яна исломий таҳлика келмоқда дея ҳуқуқ тартибот идоралари терроризмга қарши курашга сафарбар қилинди. Вилоятларда машқлар ўтказилмоқда, мухолифатга алоқадор одамларнинг яқинлари ҳам ҳар қачонгидан қаттиқ назорат остида.

4.Бундан руслар ҳам фойдаланмоқдалар ва ёзда ҳужумлар бўлади дея Ўзбекистондаги оёқларини мустаҳкамламоқдалар…

Бу кетишда ҳукумат яна нималарни режаламоқда, Худо билади.

Шундан кейин ҳам индамай туриш мумкинми? Бу ҳақда гапириш осон эмас. Ҳар икки томондан ҳужумга маъруз қоласиз. Лекин демократларнинг вазифаси бундай фитналарнинг олдини олишдир. Агар бу ишни Абдураҳим Пўлатов қилаётган бўлса, у ҳақда ҳам ёзаверамиз. У энди қип-қизил тентакка айланиб қолган. Бир баҳона қилиб халқни сўкишдан нарига ўтолмайди.

Хўш, ҳар иккиснинг ҳам бу халқда қандай қасоси бор? Қасоси йўқ.  Ўтган ҳар бир воқеадан улар ҳам, Каримов ҳам фойда кўрди. Биттаси “Менинг одамларим қамалмоқда” дея жар солиб, ўз номини ва нонини сақлаб қолди,  бошқаси шунинг орқасидан туркларни “соғиб” келмоқда. Каримов эса “Ана террористлар… ” дея дунёни чалғитди, зулм тахтини мустаҳкамлади. Агар буни ҳали ҳам тушунмган бўлсак, ҳолимизга вой!.

Туркманга қара, ўзбекни кўр!

САВОЛ׃ Наҳотки биз Ўзбекистонда ўзгаришлар бўлганини кўрмай ўтиб кетамиз.(Умида).

ЖАВОБ׃ Менимча ўзгаришларни кўришингиз учун имкон бор. Худди 1990 йиларнинг бошида бўлгани каби яна бир имкон пайдо бўлиши аниқ. Лекин бугунги кетишда у имкон ҳам бой берилиши ҳеч нарса эмас.

Гап шундаки, турк қавмлари орасида ўзбек ва туркманнинг зеҳнияти жуда яқин. Ҳар иккаласи ҳам зулмга жуда тез тобе бўлади. Туркманлар бу борада ўзбекдан бир қадам олдинда эканлигини Туркманбоши даврида кўрдик. Шунинг учун бугун Туркманистонда юз бераётган воқеалар бир кун келиб Ўзбекистонда ҳам такрор бўлиши турган гап.

Бизнинг мухолифат ҳам бирлаша олмади. Ўзини сиёсий-демократик куч сифатида майдонга қўйиш унинг қўлидан келмади. Шу боис сайловларга ва Каримов режимига таъсири бугунга қадар бўлганидек нолдан кўтарилмайди.

Каримов ўлиб қолганда эса, худди туркман мухолифати каби четдан туриб овоз солади ва ҳатто бирлашдик ҳам дейди. Лекин тўй ўтган бўлади.

Шарқда азалдан тахтга минган одам ўз манфаати учун ака-укаси бир томонда турсин ҳатто отасини аямаган. Буни Туркманистон мисолида ҳам кўрмоқдамиз. Янги Туркманбоши дастлаб ўзини тахтга олиб келган одамни ва унинг гуруҳини йўқотди. Тарихимиздан жуда таниш манзара. Кейин салоҳиятга эга вазирларни қамоққа тиқа бошлади. Мана энди эски Туркманбошининг ҳайкалларини бузишга киришди. Туркманистонда бу жараён секин бормоқда. Ўзбекистонда эса жуда тез кечиши мумкин. Чунки Каримовнинг ўрнига келган одам ўта жиддий муаммолар билан юзма-юз қолади.

1.Мамлакат маҳаллийчилик, диний тоқатсизлик, миллий низолар боис парчаланиб кетиш остонасида бўлади.

2.Иқтисодий қийинчиликдан эзилган халқ янги режимдан тезроқ ўзгаришлар қилишни кутади ва сезмаса турли нуқталарда “Андижон воқеалари” келиб чиқиши мумкин.

3.Қамоқдагиларни озод қилишни талаб этиш жараёнида аёллар норозилиги катта намойишларга айланиб кетиши яққол кўриниб қолади.

4.Янги раҳбар дунёга ўзини эскининг “думи” эмас, мустақил қилиб кўрсатишга интилади ва ҳоказо.

Шу боис тезда Каримовни қоралаб, унинг одамларини қамайди ва ҳамма айбни уларга тўнкашга уринади. Ана шу жараёнда демократик мухолифатга ўзини кўрсатиш учун имкон пайдо бўлади. Агар мухолифат мамлакат ичида ташкилот сифатида шаклланмаган бўлса, бу имкониятнинг яқинига ҳам боролмайди.

1990 йиллар нари-берисида майдонга чиққан мухолифат намоёндаларининг бугунги ўрталама ёши 55-70. Худо узоқ умр берсин. Лекин бу ҳам ҳисобга олиниши керак бўлган жиддий фактор.

Демак, кўп нарса бугунги ёшларга, бугунги талабаларга боғлиқ. Илгари ҳам кўп ёзганим каби, бугунги мухолифат ҳақиқатдан мамлакат ва миллатнинг келажагини ўйласа, ана шу ёшларни демократик ташкилотлар атрофида бирлаштириши ва уларга йўл кўрсатиши керак.

Чўмичда бори…

САВОЛ׃ Ўзбекистондаги ёшлар орасида мухолифат борми? Бор бўлса нега кўринмайди ва йўқ бўлса нега? (Фарҳод).

ЖАВОБ׃ Фарҳоджон, яқинда сиз каби Ўзбекистондан четга келган бир йигит билан гаплашдим. У четга чиқиб ҳалига қадар вебсайтларда Каримов ҳақида ёзилган ва ёзилаётган нарсаларга ишонмаётганини айтди.
Мен унга׃

-Сиз мактабда аълочи ўқувчи бўлгансиз, кейин олийгоҳда ҳам аъло баҳоларага ўқигансиз, ҳар кун хабарларни кўргансиз, газеталарни битта қўймай ўқиб боргансиз, шундайми?-дедим.

У ҳаяжонланиб׃

-Сиз қаёқдан билдингиз? Мен мактабни ҳам, олийгоҳни ҳам аълога битирганман, газеталарни эса соғиниб қолдим,-деди.

Кейин унга׃

-Сиз ҳукумат идораларидан бирига бориб ишга киргансиз, аммо олган маошингиз ўзингизга етмаган, буни устига оилангиз қарзга ботган ва шундан кейин бу ёқларга келгансиз,-дедим.

У энди׃

-Шунга яқин,-деди.- Ишга ўтмоқчи эдим. Ташқи ишлар вазирлигига бориб бир неча ой маош олмасдан ишлаб ҳам юрдим. Бўлмади. Бошқа жойларга ҳам бордим. Иш тополмадим. Омадсиз эканман.

Мен унга׃

-Сизнинг бошингиз компютердек гап. Унга роса кераксиз нарсаларни юклашган. Сиз бир муддат уларни ўчириб, ўрнига янгиларини жойлашингиз керак,-дедим.

Бир оздан кейин у мен билан тортиша бошлади. Каримовни ҳимоя қила кетди. Индамадим. Уни тушундим. Айб унда эмас…

Ҳозир у қайси бир дўконда тозаловчи бўлиб ишлаётган экан. Ишонаманки, бир кун у Каримов режимига мухолифат бўлиб етишади. Чунки у ўзи истамаган ҳолда бошига ерлаштирилган кераксиз “дастур”ларни янгилари билан алмаштирмоқда.
Бугун Ўзбекистонда матбуот эркин эмас. Интернет бўғилган… нега? Мана шу жараён-яъни “компютер”га бошқа “дастур”ларни жойлаштириш жараёнига йўл бермаслик учун.

Демократия душманлари Хоразмга ҳам бегона!

САВОЛ׃ Нега хоразмликларга қаршисиз? (Акмал).

ЖАВОБ׃ Асло! Биз ким бўлишидан ва қаердан бўлишидан қатъий назар агар демократия душмани бўлса ёки сўзда демократия тарафдори, амалда эса ўз манфаатини ўйлаган ва бу йўлда халқнинг манфаатини оёқ ости қилган ҳар қандай кишига бегонамиз, уни кескин танқид қилаверамиз. Аммо бизнинг танқид туҳмат, уйдирма, даҳанаки жанглардан йироқ бўлади.

Хоразм ўзбек маданиятининг метин қалъаларидан бири ва хоразмликлар мазкур қалъанинг собит соҳибларидир. Агар уларнинг орасидан ким ёки кимларнидир танқид қилсак, бу хоразмликларга қаршимиз дегани эмас. Аксинча, демократия душмани эканлиги мутлоқ аниқ бўлиб қолган бир неча маданиятсиз кимса ўз ёзув-чизувлари билан бу қадим маданиятга доғ туширмоқдалар.

Шу сабаб ҳам уларни танқид қилувчилар сафида хоразмлик демократ дўстларимиз ҳам бор.

Ўзим самарқандликман ва 15 йилдир золим бир самарқандликни аёвсиз танқид қилиб келаман. Азалдан маҳаллийчиликка қаршиман.

Маҳаллийчилик бу Ўзбекистонни чоҳга олиб борадиган иллатдир. Биз бундан устун тура олсаккина Ўзбекистон келажакда давлат сифатида йўқолмай қолиши мумкин.

Ижобий ўзгаришлар?

САВОЛ׃ Нима деб ўйлайсиз, Ўзбекистонда иқтисодий ривожланиш 100 фойиз ҳукуматга боғлиқми? Ҳозирда Ўзбекистонда қандай ижобий ўзгаришлар кузатилмоқда?(Улуғбек).

ЖАВОБ׃ Илгари ҳам худди шундай саволларга тўхталганим учун жавобни мухтасар қилмоқчиман. Ҳа, Ўзбекистонда иқтисодий ривожланиш юз фойиз ҳукуматга боғлиқ. Ҳатто демократик давлатларда ҳам иқтисодий ривожланиш кўп жиҳатдан ҳукуматнинг отган одимларига боғлиқ. Аммо юз фойизни ташкил этмайди. Бутун ҳокимият, ҳатто қонун чиқарувчи орган ҳам бир кишининг амрига қараб қолган диктатура шароитида иқтисод ҳукуматга мутлақо тобе ва ривожланиш деярли кузатилмайди.

Диктатура шароитида аввал иқтисод, кейин сиёсат деган ақида ҳукмрон бўлади. Ваҳоланки, сиёсатни тўғри йўлга қўймай иқтисодни кўтариш мушкул. Баъзи бир диктатуралар пайтида иқтисод ривожлангани мисол қилиб айтилади, худди бугун Хитой ҳақида гапирилаётгани каби. Бу сароб. Чунки биз ташқи кўринишга қараб баҳолаяпмиз. Ичкаридаги вазиятни ҳатто тасаввур ҳам қила олмаймиз. Оддий рақамлардан тортиб, ҳамма нарсани ҳукуматнинг хабарлари ва ҳисоботларига қараб биламиз. Бир пайтлар СССР ҳам иқтисодда дунёнинг энг кучли маркази дейилган.

Хуллас, халққа сиёсий эркинлик берилмаса, иқтисод эркинлиги ҳақидаги гаплар чўпчакдир. Шундан келиб чиқиб, Ўзбекистонда ижобий ўзгаришлар кузатилмоқда деган гапни айтиш мумкин эмас. Бу менинг қарашим, сизда бошқа фикр бўлса, эшитишга ҳозирман.

Каримов кетмоқчими?

САВОЛ׃ Бу йил 23 декабрда Ўзбекистонда перзидентлик сайлови бўлади. Қонунга кўра расмий тайёргарлик уч ой олдин бошланади. Бу жуда ҳам қисқа вақт. Ҳеч нарсага улгуриб бўлмайдику? Бошқа мамлакатларда ҳам шундайми? Ҳурматли президентимиз бу сафар қолмоқчимилар ёки кетмоқчимилар? (Б.Қўчқоров).

ЖАВОБ׃ Саволингизнинг охирги қисми Ислом Каримов жанобларига оид экан. Аммо у кишига бирорта савол етиб бормайди ва етиб борганда ҳам у киши жавоб беролмайдилар.

Саволга жавоб бериш учун ҳам киши׃

 -вақт,

-ирода, матонат,

-шуур ва ўз қатъий фикрига эга бўлиши керак.

Каримовда “вақт йўқ”. Чунки бутун Ўзбекистон масаласини ўз бўйнига олган.

Эътибор қилинг, халқнинг масаласини деяётганим йўқ. Ўзбекистон масаласини. Бу олтинлардан уранга, миршаблардан чегарага… ва ҳоказо саноғи йўқ масалалар.

Ҳатто чет элликлар ширкат очаман деса ҳам Каримовдан изн олиши керак.

Шундай экан сизнинг саволингизга жавоб беришга унинг вақти йўқ.

Каримовда ирода ва матонат йўқ. У танқидга чидай олмайди. У матбуотдан қўрқади. У ҳақ сўздан қўрқади.

Каримовда шуур ва қатъий фикр йўқ. У ўз номи тарихда бугунги Ўзбекистондаги каби улуғланишига ишонади. У бугун бошқа гап айтса, эртага бошқасини айтади.

Бугун бир йўл танласа, эртага бошқасини. Шундай экан, саволингизнинг бу қисмига жавобни ундан кутиш мантиқсизлик бўлади ва биз эса фақат тахмин қилишимиз мумкин, холос. Каримов қолмоқ ё кетмоқ ҳақида ўйлаётгани ҳам эмас. Худди ўлим ҳақида ўйлаш фарз бўлгани, аммо ҳеч ким ўйламагани каби бир ҳол бу!

Энди саволингизнинг биринчи қисмига назар солсак, ҳа бу жуда қисқа вақт ва бу атайлабдан қилинган. Диктатура деган жонивор шунақа бўлади. Ўзи истагани каби маърайди.

Бошқа мамлакатлар масаласида шуни айтиш мумкинки, масалан АҚШда президентлик сайловига тайёргарлик икки йил олдин бошланади. Бу даврда ҳар икки партиядан ўнлаб номзодлар халқ олдида имтиҳондан ўтадилар.  Ўзбекистон ҳали-бери бу даражага ета олмайди.

Томоша

САВОЛ׃ Каримов нима учун сайлов кампаниясини олдиндан бошлаб юборди? Бунинг ортида бирор гап бўлиши мумкинми?(Эркин).

ЖАВОБ׃ Кейинги пайтда Каримовнинг Қорақалпоғистон, Хоразм, Бухоро, Навоий, Наманган ва Андижон вилоятларига сафари табиийки шундай саволни уйғотади.

Аммо менинг назаримда Каримовнинг калласида биз тушунган сайлов кампанияси деган гап йўқ. Агар биз унинг бу сафарлари ва яқинда Самарқандга ҳам боришини сайлов кампанияси-халқ билан учрашув деб баҳолайдиган бўлсак, у ҳолда Каримов ё халқни ҳурмат қилади ё халқдан қўрқади деган бўламиз.

Акс тақдирда унга кампания нима учун керак? Кампания халқнинг ишончини қозониш учун амалга ошириладиган сиёсий маъракадир. Каримовга эса халқнинг ишончи бир тийинлик қийматга ҳам эга эмас. Сандиқдан унга қарши 99.99 фойиз овоз чиққанда ҳам у ўзининг сайланганини эълон қилиб юбораверади. Тузум шунга мосланган.

У ҳолда бу кезишлардан мақсад нима?

Менимча ҳа, бу кезишлар сайлов билан боғлиқ. Лекин Каримов ўзини халққа эмас, балки дунёга кўрсатмоқчи. Россия раҳбари қатнашадиган ҳар бир анжуманга етиб бораётган Каримов энди ичкаридан туриб, “сигнал” бермоқда. Яъни кутилмаганда унинг суянган тоғи Путин׃

-Ислом Абдуғаниевич, мана ҳатто мен ҳам кетмоқчиман, сиз ҳам ёшларга йўл беринг!-деб қолса нима бўлади?

-Ана Назарбоевга нега гапирмайсиз? Ана Имомалига-чи?-деса,

-Имомали ёш, Нурсултон Абишевич ҳали куч-қувват соҳиби,-деган жавобни олиши мумкин.

Ғарбда ҳам Каримов кексайиб қолди, ёш нуқтаи назаридан ҳам кетиши керак деган гаплар айтилмоқда.

У ана шуларнинг ҳаммасини бир жойга жамлаб, мен ҳам куч-қувват соҳибиман демоқчи. Бор гап шу, холос!

Бу қайси муфти?

САВОЛ׃ “Ассассин” романингизни уни ўқиб тугатдим. Тўғриси бошим ғовлаб кетди. Наҳотки, биз билган, кўрган дунё бошқа-ю, аслида эса бошқача дунё мавжуд? Наҳотки, ҳокимият ичида, сиёсий ўйинлар ичида шунчалик махфий, мантиққа, соғлом ақлга шунчалик зид келувчи ҳодисалар мавжуд? Лекин асарингизда тасвирланган воқеаларнинг ҳақиқат эканлигига ишонаман.
Рустам Тошкентга келиб, бу ердаги Собитхон қори билан учрашади. Собитхон қори унга дадаси масаласида муфти билан учрашиб кўришга ваъда беради. Сиз бу ерда қайси муфтини назарда тутгансиз? Ўзбекистон мустақиллигидан сўнг Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф, Мухторхон Абдуллоҳ, Абдурашид қори Баҳромов, ҳозирда эса Усмонхон Алимовлар бу лавозимни эгаллашган. (Муаррих).

ЖАВОБ׃ Албатта муаллиф асар ёзар экан кимларнидир назарда тутади. Лекин улар ҳақидаги айни нарсаларни хатга кўчирса у ҳолда ҳужжатли асар бўлади. “Ассассин” бадиий асар бўлгани учун унда мен назарда тутган кимларнингдир образларида уларнинг атрофларида ўзларига ўхшаган кимсаларнинг ҳам хислат ва фазилатлари, иллат ва камчиликлари умумлаштирилган. Шунинг учун мана бу одам айнан фалончи десак хато бўлади.

Агар мумкин бўлса…

САВОЛ׃ “Ассассин” романидаги тарихий шахсларнинг рамзий номларини қуйидагича очдим:-Абдусоли қори-Абдували қори, Собитхон қори – Обидхон қори Назаров, Холис – Салой Мадаминов, Олмосли – Анвар Олтойли, Миртемир – ўзингиз, Дурдона – Гулнора Каримова…

Шу билан бирга қуйидаги рамзий номлар остида кимлар яширинганини топа олмадим. Агар мумкин бўлса, давом эттирсангиз: Чол -Олимжон -Қорабой ака – (балки бирор оддий мухолифат аъзоси )Нодирхон -Ҳамидхон -Қози -Муфти -Ҳасан ака –Алишер ва бошқалар.(Мусулмон).

ЖАВОБ׃ Аввало романда кимларнидир кўрганингиз мени қувонтирди. Асарнинг баҳоси ҳам шунда. Агар кимдир бу асарда атрофидагиларни кўра олса, демак муаллиф натижага эришган бўлади.

Сиз айтган шахсларнинг кўплари ҳақида билганларимни уларнинг номларини очиқ айтган ҳолда алоҳида ёзганман, яъни ё публицистик, ё фелъетон, ёки ҳужжатли китоб ҳолида. “Ассассин”да келажакда ҳам кимлардир кимларнидир кўра олсалар, бу мен учун мукофот бўлади. Меҳнатим зое кетмагани албаттаки – улкан мукофот!

Собиқ муфти

САВОЛ׃ “Ассассин” китобингиз мутолаасидан келиб чиқиб ундаги “Муфти”нинг Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф эканлигини тахмин қилсак, мен айни шу шахс ҳақида кўпроқ маълумот олмоқчиман. Сизнинг у билан замондош бўлганлигингиз (яъни у амалда бўлган вақтда уни яқиндан таниганингиз) учун бу ҳақда сиздан сўрамоқчиман.  У киши Ўзбекистонда ҳукуматнинг мусулмонларни “ваҳҳобий” номи билан айблаб, уларга қарши репрессиялар бошлашида тамал тошини қўйган шахс сифатида эътироф этилади. Баъзи маълумотларга қарагандаЎзбекистонда айни атамани (”ваҳҳобийлик”-”vahhobiylik”) худди шу киши оммалаштирган. Ўзбекистонда фаолият юритаётган, ҳақиқатни айтишга интилган имомларни -Обидхон қори Назаров, Абдували қори Йўлдошев ва бошқаларни тийиб қўйишга, уларга қарши турли айбловларни қўйишга ҳаракат қилган дейишади. Бу ҳақда ва уларнинг орасидаги зиддиятлар борасида нимадир биласимзи? (Муаррих).

ЖАВОБ׃ Унча-бунча биламан. Бу ҳақда илгари бир неча бор ёзганман. Бу одамнинг Обдихон қори билан зиддиятлари 1990 йиллар бошида ҳаммага маълум эди. Абдували қорига ҳам қарши бўлганини эшитгандим. Яқинда эса бунга бевосита ишонч ҳосил қилдим.  Би-Би-Си радиосининг ўзбек бўлими 2007 йил 18 июнда Ўзбекистоннинг собиқ муфтийси билан ўтказган савол жавобдаги мана бу қисм баъзи нарсаларни англатгандек бўлди.

”Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф: Абдували Мирзоев ҳақида бошқа мўмин-мусулмонлар, Ўзбекистондаги аҳоли нимани билса, мен ҳам шуни биламан. Ортиқча биладиган нарсам йўқ. Қамалганлар, бошқалар, агар ҳақиқатан ҳам ҳуқуқлари поймол қилинса, мен қўлимдан келганича ҳаракат қилишим, айтишим, тушунтиришим мумкин. Мисол учун, мен ўзим билган, менинг фаолиятимга боғлиқ бўлган баъзи кишиларни қамоқдан чиқишларини сўраб, ҳаракат қилиб, улар қамоқдан ҳам чиқдилар, ўзларининг фаолиятларини оилаларида ҳозир давом этқизаяпти. Шу маънода мен қўлимдан келганини қилганман, лекин бир кишининг қанча имкони бўлса, менинг ҳам шундан ортиқ имконим йўқ…”

Бу нимани англатади? Биринчидан, қори калимасини эмас, унинг фамилиясини айтишнинг ўзиёқ муносабат яхши бўлмаганидан дарак.

Иккинчидан, “агар ҳақиқатан ҳам ҳуқуқлари поймол қилинса” деган ибора Абдували қорининг ҳуқуқлари поймол қилинмаган деган маънога ҳам келиб қолмоқда.

Шу нарса аниқ-ки, Совет даврида ҳам, бугун ҳам диний идораларда ишлаганлар КГБ ва МХХнинг энг ишончли одамлари ҳисобланган ва шундай.

Собиқ муфти бугун диний идорада ишламасада, унга яратиб берилган шароитлар кўпчиликда шубҳа уйғотиб келмоқда. У кишининг ўзига хослик билан Каримов ҳукуматини ёқлаб келаётгани ҳам сир эмас.  Ким билади тағин, балки у Худонинг суйган қулидир? Трафдорлари кўп.

Асрлардир баъзи уламолар динни ёйиш учун золим билан ҳам ҳамкорлик қилганлар. Балки бизнинг билганларимиз уларнинг билганлари олдида ҳечдир?

Акромийлар

САВОЛ׃ Усмон Ҳақназаров хақида… агар у МХХ ходими экан, нега кўзга кўринган мухолиф сайтлар унинг мақолаларини чоп этишади? Сиз бунга уз муносабатингизни билдирмаганмисиз? Лекин Ҳақназаровнинг Мухаммад Содиқ Мухаммад Юсуф ҳакида, унинг “Акромийлар” ҳакидаги телевидениедаги чиқиши тўғридаги гапларига қўшиламан, уни мен ҳам кўрганман. Шу уринда савол: “Акромийлар” ким ўзи, сизнинг фикрингиз? (Мурод).

ЖАВОБ׃ Ҳақназаров номидан илк мақола пайдо бўлиши билан фикримни билдирганман ва бу мақолалар ортида Каримов режими турганини иддао этганман. Бугунга қадар бир неча киши “Мен Усмон Ҳақназаров номи билан мақолалар ёзганман” дея сиёсий бошпана олганини эшитганимга қарамай фикрим ўзгарган эмас.

Бошқа сайтларда чоп этиш ёки этмаслик масаласига келсак, бу нарсани таъқиқлаб бўлмайди. Ўқиганда ҳар ким ўзи хулоса чиқариши керак.

Албатта мақолалардаги ҳамма нарса уйдирма бўлганда бу қадар диққат тортмаган бўларди. Аксинча аксарият фактлар ҳеч ким билмаган ёки аввалроқ ёзилган гаплардан иборат.

“Акромийлар” масаласига келсак. “Акромийлар” ҳақида кўп нарса ёзилди ва ҳали ёзилади. Ҳатто “Ҳақназаров” бу борада яна ҳеч ким билмаган гапларни ёзиб қолиши ҳам мумкин.

Менимча, “Акромийлар” у қадар ваҳима қиладиган нарса эмас. Демократик давлатларда бундай гуруҳларни минглаб топиш мумкин.
Аммо бу гуруҳнинг мавжудияти Каримов режимига жуда қўл келди. Шундан келиб чиқиб, келажакда бу гуруҳнинг пайдо бўлишидан тортиб, Андижон воқеаларидаги ўрнига қадар чуқур таҳлил этилиш керак.

Сабоқ оладиган мактаб йўқ

САВОЛ׃ Навбатдаги саволларни сизнинг “Ўзлигим” китобингиздаги мана бу сатрлар билан бермоқчиман. “Бухоро фожеаси хусусида уч саволга жавоб бериш керак:

“-Биринчидан, бу воқеаларда Файзулла Хўжаевнинг тутган ўрни ва роли қандай эди?

Иккинчидан, Ленин хукумати асосий диққатини Ғарбга қаратаётган бир пайтда уни Шарққа йўналтирган ва ўзлари ҳокимиятга келиш учун Ватан, миллатини ўққ туттирган инсонлар кимлар эди?

Учинчидан, Бухородан тортиб олиб кетилган маданий меросларимиз, тарихий бойликларимизни Россиядан қачон талаб қиламиз ва қачон ўз ўрнига қайтарамиз?

Бу уч саволга жавоб бермас эканмиз, хоинларни қаҳрамон, дея улуғлашда давом этилаверади, уларнинг номи кўчаларга берилади, уларнинг номига қўшиқлар бағишланади ва Бухорода 77 йил аввал, 1-сентябрда қатл этилган минг-мингларча миллатдошларимизнинг руҳи бошимизда чирқираб тураверади.

Бу уч саволга жавоб бермас эканмиз, мустақиллигимизнинг тамал тошларини мустаҳкам заминда эмас, балки қум устида қурган бўламиз. Ўзбекистон мустақиллиги рамзий ўлароқ 1-сентябрга туғри келгани 1920 йилнинг 1-сентябрида Бухоро бошига ёғилган кулфатнинг парда орқасини ойдинлатишга нафақат туртки, балки ундовчи куч бўлиш керак…” Бу саволларингизга жавоб топдингизми? (Муаррих).

ЖАВОБ׃ Бу саволларга шу сатрлар олинган жойда имконим доирасида жавоб берганман, аммо мукаммал жавобни тарихчилар беришлари керак.

Афсуски, бундан ўн йиллар аввал қўйилган бу саволлар ҳалига қадар жавобини топган эмас ва яқин келажакда ҳам жавобини топишига ишонмайман. Чунки биз ўтмиш билан кўр-кўрона фахрланадиган ва уни таҳлил қилишни истамайдиган халқмиз.

Ўлган ўлди, ўлганнинг орқасидан гапириш гуноҳ, у яхши одам эди деймиз, у ҳақда гапирганинг билан фойдаси йўқ деймиз. Шунинг учун ҳам бошимизга келган балолар давом этаверади. Сабоқ оладиган мактаб йўқ-да!

Ғафур Ғулом ҳақида гапириб кўринг. Авлодлари ёқангизни йиртиб, қўлингизга беришади.

Ҳамид Олимжон тўғрисида бир нарса денг, аждодлари сизни тинч қўйишадими?

Бу икки ном мисол сифатида айтилди, холос. Чунки биз керак бўлса ҳали ҳам Сталинга сиғинадиган халқмиз! Аслида оломондан халққа айлана олмаганимиз оқибати бу.

Қизиқчи Обид Асомовни гоҳида ундай, гоҳида бундай деб юрамиз. Лекин барибир унинг ҳазилларидан мазза қилиб куламиз. Унинг жиддий гаплари ҳам бор. Яқинда ўқиб қолдим. У «Муштум” журналига берган суҳбатида (2007, 15-март) шундай дейди׃ “Байрамларда америкаликлар мамлакат байроғини уйларининг томи узра кўтаришади. Агар мен, байрамда томимга байроқ осадиган бўлсам, қўшниларим, “Обиднинг томи кетибди!” дейиши аниқ…”

Аслида бизда ифтихор қиладиган байроқнинг ўзи йўқ. Ҳатто машҳур қизиқчимиз ҳам бу байроқнинг тарихини билмайди. Агар билганда “Асл тарихий байроғимиз қани, унга нима бўлди? Буниси қаердан келиб қолди?” дея масалани бошқача қўйган бўлармиди?

Хуллас, ҳақиқий тарихимизни билмасак, ўлганни ўлдига чиқариб қўяверсак, эртага биз ҳам ўламиз ва ўлдига чиқиб кетаверамиз, ҳеч нарса ўзгармайди.Сабоқ оладиган мактабимиз бўлиши учун эса ўтмишни ҳам, бугунни ҳам очиқ таҳлил қилиш зарур.

Кошки эскирса

САВОЛ׃ “ҚУВҒИН” ни ўқиб чиқдим. Муболағасиз айтиш мумкинки, асар бадиий тусда ёзилган бўлишига қарамай, ҳақиқатда ЎЗБЕКнинг ЭНГ ЯНГИ ТАРИХИдаги бурилиш нуқталарини, кечмишини холис ва ҳаққоний акс эттирган. Мен ҳозиргача Ўзбекистон мустақиллиги, унинг давлатчилиги шаклланиши ҳақида маддоҳ тарихчи ва олимлар, қасидагўй ёзувчи ва шоирлар ёзган асарларни, дарсликларни ўқиб келдим. Бир мен эмас, умуман бизнинг авлод шу руҳ ва йўналишда тарбия қилинди ва бу бугун ҳам давом этмоқда. Биз ҳалигача ёлғон тарихни ўқиб, унга ишониб, эътиқод қўйиб юрибмиз. Шу сабабли “ҚУВҒИН”дан анчагина керакли маълумотларни олдим. Тарихимизнинг Қодирий таъбири билан айтганда “….энг кирли даврлари…”ни ёритиб берганингиз учун мен ўз номимдан Сизга раҳмат айтаман.Айни пайтда асардаги баъзи қаҳрамонларни “танидим”, баъзиларини эса “топа олмадим”. Бир кун  келиб образларингиз эскириб қолишидан қўрмайсизми?(Комил).

ЖАВОБ ׃ Булар 1990 йиллар авлодининг образларидир. Минг афсуски, ундан кейинги ўн йиллик ва ҳозирги давр вакиллари ҳам айни руҳдаги одамлар бўлиб қолишмоқда. Яъни яқин тарихнинг қора кунлари ҳалига қадар давом этмоқда.

Бугун ҳатто танқидни иғво дейиш ёки миллий масала ҳақида гап очсангиз жанжалга айлантириб юбориш, тор кўчага тортиш, муҳим гапларни шахсий манфаатдан келиб чиқиб баҳолаш каби иллатлар яна ҳам кучайди.

Маҳаллийчилик, манфаатчилик, тарафкашлик, гуруҳбозлик, грантбозлик, хоинлик, миллат ва мамлакат номини пуллаш сингари иллатлар зеҳниятни емиришда давом этмоқда. Бу аҳволда образларим узоқ яшайдиган кўринади. Кошки эскирса эди…

Ўргимчак

САВОЛ׃ “ТАРИХНИ ТИТРАГАН КУНЛАР” тўпламингиздаги “ЎЗБЕКИСТОНДА “КЛАН”ЛАР БОРМИ?”сарлавҳали мақолада қуйидаги жумлаларни ўқидим: “Ҳа, бугунга келиб пул, яъни порахўрлик, коррупция ҳамма нарсани ҳал қиладиган кучга айланди. Бунинг қаршисига чиқадиган мард қолмади. Ҳатто Президент ҳам бу хусусда ожиздир, у ўтган йили Самарқанд ва Навоий вилоят сессияларида Ўзбекистон коррупция сариқпечаги билан ўралганини тан олди ва коррупцияга қарши кураш бошлатганини эълон қилди. Аммо жуда қисқа вақтда чекинди. Яна бир икки одим отганда коррупция уни тахтдан улоқтириб ташлашини сезди. Чунки коррупция падаркуш фарзандга ўхшайди. Агар унинг йўлига чиқадиган бўлса, у ўз отасини ҳам танимайди. Биз кланлар ва маҳаллийчилик деб ўзимизни овутиб, Америка матбуотини ҳам чалғитмай очиқ гапиришимиз керак. Ўшандагина халқ бизни англайди. “Озодлик радиоси” 1999 йил, 13 Июнь.”

Тушунишимча ўша вақтда Сиз Каримовни бугунги каби диктатор деб билмагансиз. Шундан келиб чиқиб, коррупцияга қарши бора олмайди дегансиз. Лекин ҳозирда Каримов Ўзбекистонда хоҳлаган ишини қилиши мумкинлиги, бу йўлда ҳеч ким билан ҳисоблашмаслигини ёзиб келаяпсиз. Ҳатто мен ҳам Сизнинг асарларингизни ўқиб, айни пайтда реал вазиятга қараб, мавжуд жараёнлар худди айтганингиздек ривожланаётганлигини тан олдим. Олдин мен ҳам баъзилар сингари Каримов кимларнингдир (мафия ёки атрофидагилар) қўлида ўйинчоқ деб ишонар эдим.
Саволим: қарашларингизнинг бу тарзда ўзгариши фавқулодда юз бердими ёки бир неча йиллик тажрибаларингиз маҳсулими? (Адҳам).

ЖАВОБ׃ Аввало қарашларнинг ўзгариши ҳақида. Инсон шундай тузилганки, унинг ўзи каби қарашлари ҳам ўзгариб туради. Бунга вақт, давр, воқеалар, тажриба ва бошқа омиллар сабаб бўлади. Робот ёки манқуртгина бир умр бир зайлда қолиши мумкин. Шундай экан мен ҳам оддий одам ва кўп масалада кўп қарашларим ўзгариб бориши мумкин, буни инкор этмайман.

Аммо Каримовнинг яккаҳокимлиги, диктаторлиги масаласида 1992 йилда ҳам, 1999 йилда ҳам, бугун ҳам айни қарашдаман. Агар Каримов яхшилик томонга ўзгарганда табиийки унга қарашларимда ҳам ўзгариш бўлар эди. Афсуски, ҳамма ўзгариши мумкин аммо Каримов ўзгармайди. Буни вақт ҳам исбот этди. Унда инсоний фитратлардан шайтоний иллатлар кучлилик қилди.

Энди коррупция масаласига келсак. Бу қўл билан ушланмайдиган ва кўз билан кўриб бўлмайдиган, аммо ҳар қадамда ва ҳар лаҳзада ҳис этиш мумкин бўлган иллатдир.

Диктатура жамиятида ҳамма нарса диктаторга боғлиқ. Чунки бутун жиловлар унинг қўлида бўлади. У истаган одамини йўқотиши ва истаган ишини қилиши мумкин. Аммо у коррупцияни йўқотишга қодир эмас. Чунки унинг ўзи коррупцияга, коррупциянинг тимсолига, коррупциянинг ўзагига айланган бўлади. Унинг коррупцияга қарши ўт очиши ўзига қарши ўт очиши демакдир.
Коррупция диктаторнинг нафас олувчи ҳавосидир. У шу ҳаводан нафас олгани учун тирик.

1999 йилда у икки вилоятдаги нутқида коррупция борлигини тан олди ва бунга қарши курашга бел боғлаганини айтди. Ўшанга қадар у коррупция-бу унинг ўзи эканлигини билмаган бўлиши мумкин. Аммо ўшандан бери буни ҳам билади. У коррупцияга қарши чиқса, куни битишини ҳам англайди. Шунинг учун бу борада гапириши мумкин аммо бирор иш қилмайди. Уч тўртта раҳбарни қамаб туриш бу коррупцияга қарши кураш эмас.

Ўргимчак уяси ва унинг ўртасидаги ўргимчакни тасаввур қилинг. Бу уяни тўқиган ўргимчак шу уянинг бандига айланган. У мана шу уяда оёғидан осилиб ўлади аммо бу уяни буза олмайди.

Маҳаллийчилик

САВОЛ׃ Ўзим тошкентликман. Лекин маҳаллийчилик жонга тегди. Бунга қандай қарайсиз? Маҳаллийчиликка барҳам бериш мумкинми? Бу давлат миқёсидаги тадбир бўлиши керакми ёки ҳар бир киши ўз устида ўзи ишлаши керакми? (Муаррих).

ЖАВОБ׃ Бу Ўзбекистон учун фавқулодда муҳим масала. Бу иллатни енга олмасак, асрлар бўйи давом этиб келган муаммоларимиз яна узоқ вақтлар “девори кўндаланг” бўлиб тураверади.

Маҳаллийчи одамни маданиядан йироқда қолган, ўз қобиғида чириётган ва маҳаллийчиликни эса маданиятсизлик деб тушунаман.

Ҳар бир одам ўз маданият даражсини мана шу билан ўлчаши мумкин.
Қанчалик дунёни танисангиз, билим эгаси бўлсангиз, ота-онадан кейин ўзингизни ўзингиз яна тарбияласангиз бу иллатдан қутула борасиз. Маҳаллийчилик майда миллат бўлишга бошлайди.

Демак, катта миллат бўлишга интилиш керак. Ўзбеклар ўзининг турклигини ҳис этса, буюк Туронни ватан деб билса, бутун дунё унинг ҳам уйи эканлигини тушунса, маҳаллийчилик ғарқ бўлади.

Масалан, каминаа бугун Турондан ҳам кенгроққа қарайман. Бутун дунёни инсонларга берилган бир Ватан деб биламан. Худо инсонларга битта Ватан берган. Бу Ер куррасидир. Шундай экан, “фалон жойи меники, фалон жойи сеники, мен билан бир жойдан бўлганлар алоҳида имтиёзга эга, бошқалар эса бегона” дедингизми паст кетасиз. Чунки бу замин кўплардан қолган ва сизу биздан ҳам қолади.

Масалани айни шаклда инсонга ҳам йўналтириш керак. Худо ҳар инсони халифи деб билди. Нега энди мен ўзим туғилган жойдаги бир одамни сиздан устун қўйишим керак?

Мен самарқандлик Ислом Каримовдан бухоролик деҳқонни минг марта устун қўяман. Чунки самарқандлик Ислом Каримов зулм машинасини бошқармоқда, бухоролик деҳқон эса қон ютиб меҳнат қилмоқда.

Хоразмлик собиқ ҳамкасбдан тошкентлик оддий ишчи Илёс акани устун қўяман. Чунки собиқ ҳамкасбга илм олиш йўлини кўрсатиб, бўҳтонга учрадим, тошкентлик Илёс ака эса илм олишимда беминнат кўмакчи бўлди…

Бошимга иш тушганда қочиб қолган ўзбекистонлик казо-казолардан оғир кунимда маънавий мадад бўлган озарбайжонлик ва туркиялик Умуд ҳамда Расмбек каби қардош, жондош дўстларим афзал.

Ёки ўзим билан бир тилда гаплашадиган, бир динда бўлган бир танишимдан олис Орегондаги, бошқа тилда гаплашадиган ва бошқа динда бўлган саксон ёшли Мерет холани устун қўяман. Чунки у берган нон-тузини, қилган яхшилигини миннат қилган эмас. Ўзимники эса, бермаган нон тузини, қилмаган яхшилигини миннат қилиб юрибди…

Ана шундай таққослашда давом этавериш мумкин. Бу билан Самарқандни ёки Тошкентни, Хоразмни ёки Бухорони камситиш ёки улуғлаш эмас, балки одамларга уларнинг қаердан эканликларига қарамай, кимликларига қараб баҳо бериш керак демоқчиман.

Ўшандагина “лик-лик”лардан узоқ бўламиз. Бу нарса биринчи галда шахснинг ўзига боғлиқ ва сўнгра бу давлат миқёсидаги мафкура бўлиши керак. Агар мафкура Туркистон(Марказий Осиё) бирлиги, Турон (Авроосиё) бирлиги ва Дунё бирлиги йўналишида бўлса, маҳаллийчилик нафратли ўринга тушади.

КУЛМАГАН ЭЛНИНГ
БАХТИ ҲАМ КУЛМАЙДИ

19-7-2007
САВОЛ׃ Жаxонгирбек, тарих фанлари доктори Ален Франк билан биргаликда янги нашр эттирган китобингизни олдим. Катта меҳнат ва катта тадқиқот қилибсизлар. Хурсанд бўлдим. Бунинг устига номингизни дунё тилшуносларининг рўйхатида кўриб севиниб кетдим. Ижодингизни ҳам кўп йиллардан бери кузатиб келаман. Ўзимизга хос-ўзимизга мос диктатурамизни фош этган биринчи романни ҳам сиз ёзган эдингиз.

Журналистикада ҳам куп нарсанинг асосини кўйдингиз. Айникса сиёсий мавзуларда “Савол-жавоб” рибрикаси ўзбек журналиситикасига кириб келиши сизнинг номингиз билан боғлиқ. Бир неча йилдан бери буни жанрга айлантириб юбордингиз десам муболаға қилмайман. Сиёсий латифа адбиётимизга ҳам кириб келди. Бу ҳам сизни номингиз билан боғлиқ. Тезроқ яхши кунлар келиб мамлакатга қайтсак, шулар ҳакида шогирдларимдан бирига тадқиқот килдирсам нима дейсиз?(Ботирали Нуралиев, профессор).

ЖАВОБ׃ Жуда катта баҳо бериб юборганингиз учун раҳмат, домла. Мен эса сиз Алматида нашр этган китоб ҳақида ўқидим, аммо ҳали қўлимга етиб келган эмас.
“Савол-жавоб” масаласида…

Ўқувчиларнинг кундалик саволларига жавоб бериб бориш осон иш эмас. Бу ҳамма соҳадан бохабар бўлишни талаб этади ва жуда кўп вақтни олади. Бир пайтлар бу ишим учун танқид қилганларнинг ўзлари бугун шу йўлга кирдилар. Демак, уларни ҳам саволларга жавоб беришга ўргата бошладик. Агар бу борада хизматим бўлса, Худога шукур қиламан.

Сиёсий латифалар ҳақида… Кейинги асрларда Ғарб мамлакатларида, жумладан русларда ҳам сиёсий латифа жуда катта жанрга айланди. Ҳокимиятнинг қусурлари ва ўзига ярашмаган ҳаракатлари устидан кулиш бу жамиятларнинг муҳим бир қисми бўлиб қолди. Масалан, Америкада ҳар куни деярли барча умуммилий телеканалларда тунги сатира кўрсатувлари намойиш этилади. Уларда Конгресс аъзолари, Президент ва машҳур кишиларнинг шу кунги гаплари ва ҳаракатлари сиёсий латифаларга асос қилиб олинади. Бу кўрсатувлар мамлакатдаги рейтинги баланд дастурлар ҳисобланади. Уларнинг бошловчилари ҳам машҳур бўлиб кетишган ва бутун ҳокимият тизимлари уларнинг кулги аралаш танқидларига жиддий қарашади.

Ҳатто йилда бир марта Оқ уйда Президентнинг ўзи қатнашган кулги кечасида унинг ҳаракатлари, фаолиятидаги камчиликлари устидан куладилар ва унинг ўзи ҳам ўзини сиёсий латифа қаҳрамонига айлантириб журналистларга табассум ёяди.

Бу Шарқда ҳам азалдан бўлган, аммо кейинги асрларда қатағонга учраган. Амир Темур ҳақидаги латифларни эсласак, бу жанр нақадар кучли илдизга эга бўлганини кўрамиз. Ҳар қандай шоҳлар устидан ҳам кулишган ва уларни танқид қилиб, сиёсий латифалар яратишган.

Совет даврида руслар бу борада олдинда эдилар. Қайта қуриш йиллари улар халқ оғзида юрган сиёсий латифаларни тўплаб бир неча китоблар нашр этишди. Сталиндан Брежневга қадар ҳамма золимлар сиёсий латифа “қаҳрамони”га айлантирилганди.

Бизда ҳам бор эди. Амммо жуда оз ва улар тўплаб нашр этилмади, аксинча Каримов пайтида бу жанр деярли ўлди. Биз талаба эканимизда жуда кўп сиёсий латифалар бор эди.

Масалан׃
Автобусда бир кишининг оёғини иккинчиси босиб турган экан. Оёғи босилган одам׃
-Ака сиз Самарқандданми,-деб сўрабди.

-Йўқ…

-Акажон бўлмаса сиз Жиззахданми?

-Йўқ..

-Ҳе, ифлос, бўлмаса нега оёғимни босасан!

Ўшанда милициянинг каттаси Самарқанддан ва Ўзбекистонинг раҳбари Жиззахдан эди.

Бугун ҳам халқ орасида сиёсий латифалар жуда кўп. Чунки халқ қайнар чашма.

Менинг қилган ишим эса кундалик сиёсий воқеаларга муносабатни озгина ҳажвий йўл билан ифода этиш бўлмоқда, холос.

Бу кўпчиликка маъқул келди. Орада бир неча маротаба тўхтатганимда бу рукни тиклашни талаб қилишди. Демак, халқимиз кулишни истайди. Зотан кулмаган элнинг бахти ҳам кулмайди.

Хазина “хакерлари”

САВОЛ׃ Бир қариндошим қарийб 40 йилдан буён ўқитувчилик қилади, ойлик маоши жуда оз. Шу қариндошимнинг кечагина армияни битириб, бир ҳарбий қисмда “сержант сверхсрочний” бўлиб ишлайдиган куёви, яъни қизининг эри ойига жуда катта маош оларкан, бундан ташқари куёв кунда-кунора озиқ-овқат маҳсулотлари-тушёнка, картошка, гуруч, нон ва шу каби ўлжа билан уйига қайтар экан, табиийки у бу маҳсулотларни бозордан сотиб олмайди, яъни ҳарбий қисмнинг озиқ-овқат омборидан текинга ташийди. Қариндошим куёвини “ёғли” жойда ишлашидан яна мағрурланиб қўяди, маърифатли бир инсоннинг шунақа ишларни кўра-туриб мағрурланишини нима деб изоҳлаш мумкин. 40 йилга яқин ёш авлодга таълим-тарбия берган муаллим меҳнатидан ҳали она сути оғзидан кетмаган бир “тирранча” ўғри аскар боланинг элга қилаётган “хизмати” ортиқроқми? Ваҳоланки, уларнинг иккиси ҳам бюджетдан маош олади.
Жаҳонгир ака! Нима деб ўйлайсиз, шундай бўлиши адолатданми? (Эркин).

ЖАВОБ׃ Адолатдан эмас. Ўзбекистонда бу адолатдан деб айтадиган нима бор ўзи? Адолатсиз режимнинг ҳамма одимлари ҳам адолатсиз бўлади.
Агар кимдир адолатсиз режимнинг тўраларини қўриқлаш учун хизмат қилса кўпроқ маош олади. Бу мустақилликдан кейин яшириб бўлмайдиган ҳақиқатга айланди. Аммо халқнинг боласини ўқитиш учун меҳнат қиладиган инсонларга сариқ чақа. Чунки режим бу миллатнинг саводсиз бўлишидан манфаатдор. Илмли одамни эмас, чаласаводни, манқуртни бошқариш осон деб ҳисоблайди.
Ўқитувчилар эса дарсни апал-тапал ўтиб, қолган вақтда рўзғорларига бир нарса топиш учун ҳалак. Уларда дарс беришга на қизиқиш, на ҳавас, на иштиёқ қолган. Бугунги режим йиқилгандан кейин узоқ йиллар тикланиши қийин кечадиган соҳа маориф бўлади.

Сиз саволингизда зеҳният масаласига ҳам тегиб ўтгансиз. Ўзбекистоннинг қаерига борманг давранинг тўрига ўқиган одамни эмас, пулдорни, “ёғли” жойда ишлаган одамни ўтқазишади. Бу Совет даврида ҳам шундай эди. Аммо бугунги даражага етмаганди. Буни инсон зеҳниятининг нокамоллиги деб билардим. Лекин америкаликлар (яқин вақтларда ташқаридан келганларни қўшмаганда-ЖМ) орасида буни кўрмадим. Демак, бу маданият ва умумтаълим даражаси билан боғлиқ масала.

Кўрдингизми, гап яна келиб маорифга боғланди. Фалакнинг гардиши айланиб, Ўзбекистон келажагини ўйлаган одамлар майдонга чиқишса, ишни маорифни ислоҳ қилишдан бошлашлари керак бўлади. Бюджет-бу халқ пули. Халқ пули хазина “хакерлари”га эмас, унинг ўзига хизмат қилиши керак.

Ўқитувчининг ва ўқишнинг ўрни жамият юрагидаги ўқ томирига айланиши лозим. Чунки бутун ҳаёт илдизлари ана шу ўқ томирга боғлиқ. Зотан, ўқитувчи, муаллим-устоздир.

Ривоят қилишларича, Амир Темурнинг ишлари бирдан орқага кета бошлабди. У Чин юришини амалга ошира олмай, Ўтрорда қоларкан, уламоларни чақиртириб катта элларнинг бошига офатлар нима учун келганини суриштирибди.

-Қадимда шоҳ Эдип билмай ўз онасига уйланиб қўйгани учун элининг бошига офат калхати қўнган,-дебди улардан бири.

Бошқаси эса׃ -Искандари Зулқайнар ўз тўшагига эркакни олгани учун султонияти емрила бошлаган,-дебди.

Яна бири׃ -Рум Қайсари саройни фоҳишахонага айлантиргани учун салтанати қулаган,-дебди.

Ҳаммасини эшитиб Амир Темур ўйга толибди ва׃
-Булардан бирини ҳам кўрмадик. Аммо унданда оғирроқ гуноҳ қилганимни англадим. Мен ўлсам бошимни Мир Саид Бараканинг оёғига қўйинглар,-деб васият қилибди.

Негалигини ҳеч ким билмабди. Амирнинг ўлимидан кейин васиятини бажо келтиришибди ва Сароймулкхонимдан бунинг сирини сўрашибди.

-Ул зот устозларини ранжитиб қўйган эдилар,-дебди малика.

Бу бир ривоят. Аммо устозлари ранжитилган элнинг бошига қандай балолар келишини бугун Ўзбекистон мисолида кўриб турибмиз.

ДЎК сиёсий партия эмас!

САВОЛ׃ Биз Ўзбекистонда миршаб эдик, ишдан кетгач, бу томонларда ишлашга келиб, шу ерларда қолиб кетдик ва исмимизни айтмасангиз у ердаги шароит ҳақида гапириб беришимиз мумкин. ДЎКнинг кейинги мажлиси қачон бўлади ва бизни хабардор қилсангиз? Биз ҳам сизнинг партияга аъзо бўлсак майлими? (Ўзбекистонлик собиқ икки миршаб Ҳ.М ва Т.Н.).

ЖАВОБ׃ Ўзбекистондаги шароитдан оз бўлса ҳам хабардормиз. Агар сизлар очиқ баёнот берамиз десангизлар бунга шароит яратишимиз мумкин. Лекин…

Ташқаридаги ҳаракатлардан фойда келмаслигига тўла ишонч ҳосил қилиб бўлдик.
Ташқарида бугун мажлис ўтказсангиз ёки митингга чиқсангиз ўнлаб одамлар пайдо бўладилар, биргаликда суратларга тушадилар, миллат ва мамлакат ҳақида ёниб гапирадилар. Ораларида сиз каби собиқ миршаблар ҳам бўлиши табиий. Шундайларни кўрдик ҳам. Кейинги сафар яна бошқалари пайдо бўладилар. Бир икки кўринишдан кейин мен ҳам мухолифатчи деб бошпана олиш учун тавсиянома сўрашади.

Айниқса, бу 2005 йилдан кейин одат тусига кирди. Митинг ва намойишларда олинган суратларни солиштирсангизлар сизлар ҳам бунга ишонч ҳосил қиласизлар.

Демак, аста-секин маълум бўлдики, баъзиларининг мақсади Ўзбекистон эмас, балки чет элда қолиш учун ўзларини мухолифатчи қилиб кўрсатиш ва сиёсий бошпана олишдир. Ундайлардан узоқ туришни истаймиз.
Шунинг учун ҳам, ўтган йилнинг 25 декабрдаги мажлисида ДЎК қарор олиб, мажлисбозликни тўхтатганди ва қўлимиздан неки ёрдам келса, мамлакат ичига қаратишни режалагандик.

Мақсадимиз демократияни ёйишга қаратилгандир. ДЎК сиёсий партия эмас. ДЎК ноҳукумат-халқаро ташкилотдир ва вазифалари ҳам ана шундан келиб чиқади.

ДЎК расмий ташкилот сифатида хорижда ”ўзбек мухолифати” номи билан амалга ошириладиган грантхўр мажлислар, хўжакўрсин намойишлардан узоқ туришининг сабаби ҳам ана шунда.

Қизидан отасига

САВОЛ׃ Uzmetronom.com сайтида Сергей Ежков 2007 йилнинг август ойида Ўзбекистонда кескин ўзгаришлар бўлиши ва ҳатто қон тўкилишини ёзган. Шунга сизнинг фикрингиз қандай? (Жавлон).

ЖАВОБ׃ Ўзбекистонда Ислом Каримовга қарши гап айтилиши мумкин бўлган ҳамма сайтларга тўсиқ қўйилган. Аммо бу сайт очиқ. Гарчи бу сайт Каримовга қарши материалларни кунора бериб турса-да! Ўша танқидларни таҳлил қилсангиз, Гулноранинг манфаатидан келиб чиқиб қилинган танқидлар бўлади.

Каримов кутилмаганда ҳар хил қарорлар олишидан унинг атрофидагилар, ҳатто қизи ҳам чўчийди. Шунинг учун турли эҳтимолларнинг олдини олишга уринадилар. Айниқса сайлов олдидан.

Нарх-наво ошиши туфайли Ўзбекистонда қон тўкилиши мумкин деб ёзиш Гулнора гуруҳига бир ўқ билан икки қуённи уришдир.

Биринчидан, шу баҳона билан Каримовга ҳушёрликни ошириш таклиф этилади. Бу МХХ, ИИВ ходимлари сонини кўпайтириш, маошларини ошириш ва Россиядан қўшимча қуроллар сотиб олиш, унча-бунча одамни ишдан четлатиш, қувғин қилиш учун замин бўлади.

Иккинчидан, нарх-наво учун масъул бўлган Мирзиёевни Каримовнинг наздида керак бўлганда ҳамма айбни бўйнига ағдариш мумкин бўлган нишон қилиб сақлашга хизмат қилади.

Лекин Каримов бу ўйинларга қанчалик ўйнайди? Буни ҳатто Гулнора ҳам билмайди. Балки бу ўйинчиларнинг ҳаммасини Каримовнинг ўзи ўйнатаётган бўлса-чи?! Ана шу гап ҳақиқатга анча яқин.

Жасадкашлик

САВОЛ: Каримовнинг қайта президент бўлишига бошқа раҳбарлар қандай қараяптилар? Каримов сайлангач, уларнинг қолиб-қолмасликлари номаълум-ку?(Ориф).

ЖАВОБ: Каримовнинг “кадрлари” бошқа одамнинг ҳокимият тепасига келиши улар учун ҳамма йўлларнинг камида 20 йилга ёпилиши деган фикрда. Улар бир пайтлар Брежневнинг жасадини судраб юрган кимсаларга ўхшаб қолишган. Каримовнинг ўзи умрбод туриш учун айнан шу сиёсатни танлаганини хаёлга ҳам келтирмайдилар.

Каримовнинг “кадрлари” унинг сўкишларига ўрганишган ва ҳатто ишдан олса ҳам яна бошқа жойга тайинлайди деб ўйлайдилар. Агар Каримовга қарши гап кўнгилларининг бир четидан ўтса, не ҳолга тушишларини биладилар ва ўзларини доим  “эга”ларига содиқ қилиб кўрсатадилар. Жасадкашлик даври бошланди.

Лўхтакчалар

САВОЛ: Кўрсатилган номзодларнинг ҳаммаси сайловда қатнашса, бозор бўлиб кетмайдими? (Носир).

ЖАВОБ: Агар Каримовнинг характеридан келиб чиқиладиган бўлса, унинг бу қадар номзоднинг сайловга киритиши фавқулодда воқеа бўларди. Зотан у бунча кўп номзод билан биргаликда майдонга тушишига ишонмайман.
Чунки у “Озгина сизган сув ўпириққа айланиб кетиши мумкин” дерди ва бунинг олдини олади.

Шундай экан, ҳатто ҳеч нарсага ярамайдиган нимжон номзодлар бўлсаларда улар кутилмаганда хавфга айланиб қолишларининг олдини учун кексайиб қолган ИАК бош қотиришни истамайди. Сайловга қадар улар орасидан биттасини танлаб олади.

Аслида берилган овозлар қандай бўлишидан қатъий назар Каримов ўзига керакли рақамни ва “рақиби”га берадиган “ҳақ”ни аллақачон калласига ёзиб олган.
У томонда халқ овоз бераверади, бу томонда ИАК калласидагини эълон қилаверади.

1990 йилда бу ҳодисани сир сифатида сақлай олмаган Марказий сайлов комиссияси раиси Қудрат Ахмедовнинг бошига келган савдолар ҳаммамизга аён.
Кейинчалик ИАК бу сирнинг ошкор бўлишидан қурқмай ҳам қолди. У ўлгандан кейин куйдирилган, бот-бот чоп этилган овоз варақалари ҳақида ҳали китоблар ёзилса керак.

Илгарилари бир кишилик қўғирчок театри бўлган. Бир масхарабоз одам беш-олтита қўғирчоқни (қўлда, бошининг ичига танга тиқиб латтадан ясалган қўғирчоқни халқ тилида лўхтакча дейишган-ЖМ) халтасига солиб олиб, қишлоқма қишлоқ юриб, томоша кўрсатган.

Бугунги ҳолат худди ана шу саҳнанинг ўзи. ИАКнинг қўлида беш олтита, оёқ учида ҳам икки-учта лўхтакча. У ана шу латта лўхтакчаларни ҳар мақомга солиб, томоша кўрсатмоқда. Бепул томоша экан, мазза қилиб қараб ўтираверамиз, деган одам хато қилади. Чунки жуда қимматга тушадиган томоша. Театр тугагач, масхарабоз чиптанинг нархини айтади. Пули етмаганнинг кийимини ечиб, яланғоч қилиб, орқасига бир тепиб ана ундан кейин қўйиб юборади.

Ҳўкизнинг думи…

САВОЛ: Ўзбекистонда бўлаётган ўйинни аслида сайлов деб аташ мумкинми?(Малик).

ЖАВОБ: Аслига қарайдиган бўлса, жуда кўп нарса ўз номига мувофиқ эмас. Лекин фикрни ифода қилиш учун шундай сўзни ишлатишга мажбурмиз.
Сайлов диктатурага зид нарса.

Диктатура бутун ҳокимият битта золимнинг қўл остида тўпланишидир. Сайлов эса ўз номи билан сайлов, бир қанча одам орасидан биттасини сайлаш. Шундай экан, диктатура шароитида сайлов бўлади, дейиш ҳўкизнинг думи жума куни ерга тегади, дегандек гап.

Ўзбекистонда эса сайлов-сайлов ўйини ўтмоқда. ИАК бу томошани халққа кўрсатмоқда десангиз адашасиз. У халқни ҳам, мухолифларини ҳам бир тийинга олмайди. Бу томошани у ташқарига кўрсатмоқда. Масалан, номзод номзод ўйини билан Авропа Иттифоқига сўриб туриш учун хўрозқанд берди.
Аслида ташқари ҳам унинг томоша кўрсатаётганини билишини Каримов идрок этади. Лекин ташқари ҳам томошасизликдан, лаб ялаб туришдан хўрозқанд сўришни афзал билади. Яъни ИАКнинг ўйинларига қарсак чалмаса ҳам башарасига тупурмайди. Унга мана шу керак.

Бугунги Ўзбекистон шароитида демократия деган сўз ўз маъносини йўқотиб диктатурани ангалатади.

Сайлов ҳам худди шундай бир маънодан бошқа маънога кўчган ва “сайлов-сайлов ўйини” деган бирикмани яратган. Бундан кейин қаерда сайлов деган сўзга кўзингиз тушса, уни сайлов-сайлов ўйини деб қабул қилинг.

Филга пашша чаққанчалик

САВОЛ: Ўзбекистондаги сайловга туркларнинг таъсири бўлиши мумкинми? (Шароф).

ЖАВОБ: Саволингиздаги “турклар” деган калимани мен икки тарзда тушундим.

1. Туркия турклари.

2. Туркиядан ташқарида яшаган ва Ғарб дунёсида таъсир кучига эга бўлган турклар.

Туркия ҳукумати исломий кучлардан ташкил топгани учун Каримов режими алоқаларнинг аксар йўлларига ғов қўйган. Чунки Туркия ҳукумати ҳам, Туркия халқининг аксарияти ҳам Каримов режими йўқолишининг тарафдори.
Йиллардир улар Кримовнинг мухолифаларини ҳам иқтисодий ва ҳам маънан қўллаб келишаётганини биламиз. Буни Тошкент ҳам яхши билса керак. Шунинг учун туркларнинг Ўзбекистондаги сайловларга бевосита таъсирлари филга пашша чаққанчалик даражада ҳам эмас.

Бунинг устига уларнинг ўз муаммолари ошиб-тошиб ётибди.

Ғарб давлатларида яшаётган туркларнинг дунёвий режим тарафдорлари бўлганлари нафақат ўз мамлакатларида, балки халқаро ташкилотларда ҳам каттагина нуфузга эгадирлар.

Улар нафақат Туркияда, балки умуман турк давлатларида дунёвий тузум қарор топсагина демократияга йўл очилади, инсон ҳуқуқлари устивор бўлади деган фикрдалар. Улар отатуркчи бўлиб, исломий режим тарафдорларини истамасликларини яширмайдилар ҳам.

Англияда истиқомат қиладиган турк Ширин Акинернинг Андижон масаласи бўйича Каримов режимига берган мададини унча-бунча одам ёки ташкилотлар йўққа чиқара олмадилар ва у ўз ишини қилди.

Авропа парламентининг Марказий Осиё бўйича катта таъсир кучига эга бўлган вакили Жем Ўздамир ҳам Ўзбекистон масаласида ҳисобот тайёрлаб, Каримов режимини оқлаш учун катта одим отди. У олмониялик турк ва Яшиллар партиясининг Авропарламентдаги “устун”ларидан бири.

Ўзбекистондаги сайловга қайси бир маънода Туркия ташқарисида яшаётган ва дунёвийлик тарафдори ана шундай туркларнинг таъсири бўлмоқда деб айтиш мумкин. Каримов мухолифлари ўзларини дунёвий сиёсий куч сифатида кўрсата олмаганлари ҳам уларга баҳона.

Халқ айбдор эмас!

САВОЛ: Халқимиз нега бунча тебранмас бўлиб қолди? (Исмсиз).

ЖАВОБ: Аслида ўзим ўзимга ўрнатган қоидага кўра, исмсиз мактубларга жавоб бермаслигим керак эди. Аммо бу ҳақда бугун ҳаммаёқда ёзилаётгани, ҳатто ўз сафдошларим ҳам ёзишаётгани учун мухтасар жавоб беришни бурчим деб билдим.

Бундан бир неча йил олдин диктатура фитрати ҳақида ёзганимда, бу режим берадиган “маҳсулот”лардан бири халқни лоқайд этиши ва жамиятни маънан бузиши эканлигини айтгандим. Назаримда шу нуқтага келганга ўхшаймиз. Яъни диктатура ўз мақсадига эришгани бугунги чиқишларда ҳам кўзга ташланмоқда.

Бундай шароитда миршабдан бошлаб ўқитувчига, ҳокимият идорасидаги ходимдан бошлаб мамлакат ичидаги режим мухолифига қадар ҳаммадан бир нуқс топиш қийин эмас. Уларни бефарқликда ёки маънан бузилганликда айблаш ҳам осон.

Режимни ўзгартириб бериши керак дея бутун халқни айблаш ўзимиз ҳам диктатуранинг қармоғига илина бошлаганимиздан дарак бўлади.

Ҳатто чет элдаги дўстларимиз ҳам халқ  Каримовни йиқитиб беришидан умидвор.

Ҳар доим режимларни халқнинг жуда кичик бир қисми, шу режимга мухолиф бўлган қисми ўзгартирган.

Лекин диктатура режими кучайгандан кучайиб ана шундай иддаодагиларни ҳам умумий карвонга солди.

Андижон воқеаларидан беш кун олдинги радио мулоқотида халқ кўчаларга чиқса, режим бостиради, отади, танклар билан мажақлайди дегандим. Андижон қатлиоми бу гапни исботлади.

У ҳолда нима қилиш керак? Йўллар битмагани ва диктатурани қон тўкмасдан ағдариш мумкинлиги ҳақида эса, бир муддат олдин ёзган эдим.

Одамларнинг бузилиб кетганидан шикоят қилаётган дўстларга эса шуни эслатмоқчиман. Демократия бу халқ бошқарувидир. Бу режим пайтида халқнинг ўзи жамиятни бошқаради.

Дунёнинг ҳамма жойида одамликни унутган миршаблар ва бошқа мансабдорларни топиш мумкин. Ҳатто Америкада ҳам маҳбусларни қийнайдиган миршаблар чиқиб туради. Аммо жамият уларни жамиятберун қилади, жазолайди, тарбиялайди. Диктатурада эса бундай одамлар рағбатлантирилади.

Бу билан зеҳниятимизда ҳам иллатлар йўқ демоқчи эмасман. Ошиб-тошиб ётибди. Уларни даволаш учун ҳам замин зарур.

Бугун Ўзбекистондаги вазиятга қараб одамларга раҳмим келади. Улар ёппасига диктатуранинг қурбонига айланмоқдалар. Диктатура тарқатган ва тарқатаётган “эпидемия”лардан қочиш, сақланиш жуда қийин.

Бундан қутулишнинг уддасидан чиқа олганларгина қолганларни ҳам қутқариш учун даво топишлари керак.

Бугун кўпроқ ана шу ҳақда гапиришимиз лозимга ўхшайди.

Ўтган йилга қадар…

САВОЛ: Мухолиф кучлар учун бу сайловдан умид бор эдими? (Ғайрат).

ЖАВОБ: Аввало шуни айтиш керакки, мухолифат деганда ташкиллашган, демократик тамойиллар асосида ўз фаолиятини изчил йўлга қўйган, жамоатчилик томонидан тан олинган сиёсий кучни тушунаман. Бундай куч бизда йўқ.

Аммо ўзини Каримов режимига мухолифат деб билгувчи гуруҳлар, шахслар ва уларнинг атрофида юрган оз сонли одамлар бор. Уларни мухолифлар ёки ўзларини мухолифат атовчилар деган бўлардим. Аммо режимга таъсир эта оладиган даражадаги сиёсий куч бўлмаган мухолифлар Андижон қатлиомидан кейин ташкиллашиш ва сиёсий кучга айланиш имконига эга бўлди. Афсуски бу ҳам барбод бўлди.

Ваҳоланки, худди ана шу нуқтада Ўзбекистондаги сайловдан умид бор эди. Буни ҳамма тушунар эди. Хорижликлар ҳам, ўзимникилар ҳам. Шунинг учун ҳам сиёсий кучга айланиш жараёни бошланди. Аммо диктатура режими бундан чўчиди ва мухолифлар орасига бузғунчиларни суқиш ва бошқа йўллар билан бу ҳаракатни дабдала қилди. Шу билан умид ҳам ўла бошлади.

Шахсан камина учун ўтган йилнинг охирида “Ҳозирги вазиятдан чиқишнинг уч йўли”ни эълон қилганимдан кейинги воқеалар сўнгги нуқта бўлганди. Бошқаларнинг умидни ўлдирмаслик учун бу ҳақда гапирмай келдим.

Биз ҳақиқий халқ бошқарувига ўтишимиз учун жуда кўп… балки жуда ҳам кўп қовун пишиғи бор.

2007 йил, январ-декабр.

Filed under: Ҳамма китоблар | Tagged: , , , , | 2 Comments »

Jahongir Mamatov: Savollarga javoblar (2007-yil davomida)

Posted on December 9, 2007 by Jahongir Muhammad

Hayqiriq

Na unisiga, na bunisiga chidaymiz

SAVOL׃ Amerika ham ikki yuzlamachi, musulmonlarga qarshi mamlakat, musulmonlarni mensimaydigan, takabbur mamlakat, manfaatparast mamlakat. Bunga yaqqol isbot Saddam Husaynni Qurbon hayiti kuni osganligidir. Boshqa kunda ossa ham mayliydi. U o’zini qani musulmonlar qo’lidan kelganini qilsin deb aynan shu kun osgani odamning nafratini qo’zg’atadi. Karimov Amerikani chiqarib yuborib to’g’ri qilibdi. Avval bu uchun xafa bo’lgandim. Aslida Karimovning bu ishi uchun unga insoniyat ordenini berish kerak ekan. Shunday emasmi? (Ahmad).

JAVOB׃ Bugun musulmon dunyosining aksariyat qismida ana shunday yakka fikr hukmron. Amerikaning o’zida esa ikki fikr hukmron. Bir tomon Saddamning osilish vaqti noto’g’ri tanlangan desa, ikkinchi tomon bu vaqtni iroqliklarning o’zi tanladi, deydi.

Zotan AQSh ma’muriyati Iroq hukumatiga osish vaqtini ikki haftaga kechiktirsa yaxshi bo’lardi deya istak bildirgan.

Umuman Amerikada Iroq masalasida ikki fikr hukmronligi demokratlarning saylovda g’olib chiqishiga olib keldi. Ular urushga qarshi o’ta jiddiy kurash olib bordilar. Bushni va uning ma’muriyatini juda keskin tanqid qilmoqdalar.

Ba’zi joylarda esa bitta fikr. Nega? Chunki ikkinchi fikrga yo’l berilmaydi. Qolaversa, bugun Saddamning o’limini har tomonga burib, turli vaziyatlarga boshlash, mazhablar urushiga aylantirish birinchi galda dunyodagi diktatorlarga juda qo’l keladi. Menimcha, bu harakatlarning ortida ham ular turibdilar. Biz esa asrlardir propaganda quli bo’lib kelganimiz kabi bugun ham boshqacha fikrlay olmayapmiz.

Nega Saddam o’ldirgan qariyb 2 million odam haqida hech kim gapirmaydi?

Uning taxtni bosib olib, xalqni ezib kelgani nega unutildi?

Nega Saddamning hayoti butun iroqliklardan ustun bo’lib qoldi?

Kechagi kommunist Saddam bugun musulmon liderga aylandimi?

“Al qasosu minal haq “ deb yurganlar nima bo’ldi?

Yodimizda urush boshlanmasdan oldin Saddamga va jinoyatchi o’g’illariga mamlakatdan istagan joylariga chiqib ketish, Iroqda erkin saylovlar o’tishiga yo’l ochishi uchun 48 soat vaqt berildi. Ammo ketishmadi va shu yo’lni tanlashdi. Agar ketishganda bu qadar iroqlik o’lmagan va mamlakat allaqachon tinch yo’l bilan boshqa tizimga ko’chgan bo’lardi. Saddamning o’zi “qon bilan kelgan qon bilan ketadi”, yo’lini tanladi.

Biz uchun masalaning bu jihatidan ham diktatorning osilish masalasi muhim. Bugun diktatorlar osilish masalasiga qarshi propaganda boshlab yubordilar. Endi Saddamni qaytarish mumkin emas.

Diqqat qiling, nega osilishdan oldin jimlik edi va endi karnay chalinmoqda? Chunki endi qolgan diktatorlar o’zlari osilmasliklari uchun zamin tayyorlashmoqda. Biz ham ularga qo’shilib, Farg’ona voqealari, Parkentda to’kilgan qon, Talabalar shaharchasidagi qotillik, Andijon xunrezligi, ming-minglab insonlarning o’z vatanidan ayri tushganini unutib, Ahmadbek singari ularni ordenga loyiq topmoqdamiz.

Urush, bosqinchilik va diktatura masalalarini ayri-ayri hollarda ko’rish kerak.

Hali yaqin-yaqinga qadar ming-minglab iroqliklar Amerikani ayblab, Saddam uning odami, shuning uchun bu diktatorga ko’z yumib kelmoqda, deb yurgandilar. Hali ham minglab o’zbeklar G’arb Karimovning qotilligiga panja orasidan qaramoqda, deb jar solmoqdlar.

Na unisiga, na bunisiga chidaymiz. Kechagi ashadiy stalinchi, KGB maktabining tolibi, kommunist bugungi musulmon dunyosining lideriga alanib qolsa, bu juda tashvishli holdan darak.

Bu ahvolda hech qachon birimiz ikki bo’lmaydi va bugunga qadar bo’lganidek, turli o’yinlar va propagandalarning quli bo’lib qolaveramiz.

Birlashishning hammabop yo’li

SAVOL׃ Biz ko’p yillardan beri birlashish hakida dod-voylar qilamiz, ammo hech kim birlashishning (A.Po’latovdan boshqa) hammabob yo’lini taklif qilgan emas. Ya’ni birlashish haqida yig’laveramizku ammo qanday birlashish haqida aniq tassavurimiz yuq. Birlashishni har kim o’zicha ko’rmoqda. Bunga siz qanday qaraysiz.(Akbarali).

JAVOB׃ Buzg’unchiligi bilan tanilib qolgan A.Po’latov bitta yo’lni ilgari surmoqda׃ “Birlik”ning atrofida birlashish. Bu aslida “Birlashib nima qilamiz” degandek gap. Chunki bugungi mavjud muxolifat saflarida “Birlik” va “Erk”dan chiqib ketganlar, ularning ishlaridan qoniqish hosil qilmaganlar, liderlarini nodemokratik deb hisoblaganlar va hokazo shaxslar, guruhlar bor. Bu normal holat.

Gap shundaki, ular ozchilik emas, bugungi faol muxolifatning aksar qismiga aylanib borishmoqda. Hatto shunday bo’lmaganda ham birlashish faqat falonchining “rahnamoligi”da bo’ladi, deyish qolganlarning huquqlarini toptashgina emas, ularni haqorat qilishdir.

Darvoqe, bir paytlar A. Po’latov birlashishning adresi “Davra kengashi” degan gapni ham aytgandi. Keyinchalik bu ham unutildi. Bu ham hammabop yo’l emas edi. Chunki “Davra Kengashi” ham “Birlik”ning davra kengashi ekanligini hamma yaxshi biladi.

Tanqid qilish oson, taklif aytish mushkul deyishingiz turgan gap.

Biz hammabop taklifni aytgan edik. Bu – hammaning o’rta bir Platformada – Maslahat Kengashida birlashishidir. Shu maqsadda Umummuxolifat qurultoyi g’oyasi ilgari surilgan edi. Ammo haliga qadar amalga oshmayapti. Balki uni tashkil qiluvchilar kimlargadir yoqmas. U holda A. Po’latov yoki M. Solih tashabbusni qo’lga olib, birgalikda shu qurultoyni chaqirishsin va “Biz ham sizlar kabi qochqinmiz, huquqlarimiz teng, qurultoyda hamma o’z qarashlarini saqlab qolgan holda umumiy bir Platforma atrofida birlashylik” desinlar. Hamma rozi bo’ladi.

Bu Platforma shundan iboratki, “Birlik” ham, “ERK” ham, boshqalar ham o’z ichki nizolari bilan o’z yo’llaridan ketaveradilar. Ammo diktaturaga qarshi kurash strategiyasi va taktikasini belgilashda, bu kurashni olib borishda birgalikda harakat qiladilar.

Boshqacha aytganda, koalitsiya hukumatlari kabi kattayu kichik bir bo’lib, umumiy ishni yuritadilar. Ana shunda ular Karimov rejimiga qarshi alternativ siyosiy kuchga aylanadilar va dunyo, xalqimiz ham ularni e’tirof etadi.

Shu Platformada agar A. Po’latov hammani ishontira olsa, hamma bo’lmasa ham ko’pchilik uni qo’llasa, bu demokratiya, saylovda butun muxolifat uni qo’llaydi. Yoki M. Solih ko’pchilikni ishontira olsa, uni dastaklashadi. Yoki Eshmat va Toshmatning dasturi ko’pchilikka ma’qul kelar. Mana sizga demokratik, hammabop yo’l.

Bu yo’lni 2005 yilning 23 may kuni e’lon qilgandik. Bugunga qadar amalga oshmadi. Yaqinda yana takrorladik va bu oxirgi imkoniyatimiz ekanligini ham urg’uladik. Bu safar ham amalga oshmasa, demak birlashish haqidagi gaplarni yig’ishtirib, hamma o’z yo’lida davom etaveradi. Natija esa aniq׃ 15 yildan beri qanday bo’lsa yana xuddi shunday׃ BOTQOQLIK!

Dunyo zarralardan tashkil topgan

SAVOL׃ Bizning davlatimizda demokratiya tomon o’zgarish bo’lishi mumkinmi? Men va menga o’xshagan insonlar bu yo’lda biror ish qilishimiz mumkinmi? Sizlarning maqsadlaringiz nima? AQShda yashirinib yurgan vaqtingizda O’zbekistonda ahvol yumshasa, keyin bu yerga kelib, demokratiyani targ’ib etasizmi? Nimadir qilish kerak emasmi? (Baxtiyorjon).

JAVOB׃ O’zbekistonda demokratiya tomon o’zgarish bo’lishi mumkin. Lekin bugungi ketishda buni orzu qilmasangiz ham bo’ladi. Karimovdan keyin balki asta-sekin demokratiyaga yo’l berilar? Lekin bu ham dargumon.  Buni anglagan holda siz kabilar ko’p ish qilishingiz mumkin. Zotan mamlakatning kelajagi sizniki va siz hozirdanoq bu haqda o’ylamasangiz, chetga ketib, umringizni mardikorlikda o’tkazasiz.

Nazarimda siz eng avvalo O’zbekistonning hech bo’lmaganda yaqin tarixini bilishingiz kerak. Bu degani Karimov rejimi yozib qo’ygan soxta tarix emas, balki turli manbalarda turlicha yozilgan tarix.

Ha, siz bu rejimga muxolif bo’lganlar orasidagi jiqqa-musht tortishuvlarga ham duch kelasiz. Qo’rqmang va o’qing, keyin o’zingiz xulosa qiling. O’shanda sizga “Nima qilish kerak?” degan savolning javobiga olib boradigan eshiklar ham ochiladi.

Men  majburan chetga chiqqan, lekin yashirinmay yurgan va Karimov rejimi haqida har qanday fikrini har qanday holatda ochiq aytib yurgan sanoqli insonlar guruhidaman. Bu bilan faxrlanaman. Qo’limdan kelgan qadar bir ishlar qilmoqdaman.

Siz Andijonning bir burchidan turib, mening adresimni topganingiz va savolingizni yo’llab, unga javob olayotganingiz ana shu ishning zarra qadarlik bo’lsa-da samarasidir. Agar har birimiz ana shunday zarra qadar ish qilsak vaziyatimiz bugungidek bo’lmas edi.

Bugun hamma kimningdir nimadir qilishini kutmoqda. Bu ahvolda uzoq-uzoq yillar kutilaveradi va hech narsa bo’lmaydi. Toki har kim o’zining nimadir qilishni anglab olmasa, jamiyat qoloq bo’lib qolaveradi.

Mana sizga bir maydon׃ internetga kirish imkoniyatingiz bor ekan, uning qarshisidagi vaqtingizdan ozginasini demokratiyaga sarflab, o’zingiz yashab turgan muhitdagi vaziyat haqida xabar yo’llab turing. Bu bilan siz Vatandan olislarda bo’lgan minglab insonlarni haqiqiy ahvoldan voqif etasiz. Bu juda katta ish bo’ladi.

Faqat iltimos, oldindan bu ish uchun pul talab qilmang. Chunki bu ishlar pul bilan qilinadigan masalaga yuz tutgan nuqtadan boshlab, biz vatanparvarga emas, biznesmenga aylanamiz. Zotan pul uchun yozadiganlar juda ko’p topiladi.

Pul uchun yozadiganlar yoki mardikorlarni kamsitish, qoralash niyatim yo’q.

Ayniqsa, mardikorlikni pastga urmoqchi emasman. “Mardi kor”- ”Erkakning ishi”, “Mardning ishi” degani. Mardikorlik juda og’ir mehnat va ayni paytda majburiylik natijasi. Ana shu majburiylik sizni ham, qolganlarni ham o’ziga bog’lamasin uchun siz ham nimadir qilishingiz kerak.

Unutmang, borliq-dunyo zarralardan tashkil topgan.

Qo’rqoqlik belgisi

SAVOL׃ Hukumat saylovni 2007 yilning 23 dekabriga moslab qo’ygan va baribir o’shanda o’tkazadi. Bugundan boshlab uni engish uchun kampaniya boshlash yaxshi. Hozirgacha 4 ta odam “prezident bo’laman” deb aytmoqda. Agar ertaga saylov bo’ladigan bo’lsa, siz qaysi bittasiga ovoz berardingiz? (Erkin).

JAVOB׃ Bugun o’zbek demokratik muxolifatining tashqaridagi barcha a’zolari teng huquqlidirlar. Hammaning yagona statusi bor – QOChQIN! Shunday ekan, ularning bitta yo’li bor: shaxsiy ambitsiyani yig’ishtirib, o’zaro birlashib, butun siyosiy, moliyaviy va ma’naviy kuchni mamlakatga safarbar etish, ichkaridan bitta nomzodni tanlab, diktaturaga qarshi turish. Bu demokratik umummuxolifatning birligiga ham kafolatdir.

Aks taqdirda 2007 yil ham o’tadi va muxolifat tarqoq, kuchsiz, xalqdan ajralgan, Vatandan ayro tushgan, shaxsiy manfaatlari uchun yashayotgan bir necha kimsaning atrofida uymalashgan to’dalarga aylanib qolaveradi.

Ana shu pozitsiyaga sodiq qolgan holda O’zbekiston ichidan chiqqan nomzodga ovoz bergan bo’lardim. Bugun O’zbekiston ichida muxolifat saflaridan “Men prezidentlikka nomzodman” degan mardlar chiqmoqda. Bu jasorat demakdir.

Mamlakat tashqarisida yashab “Men prezidentlikka nomzodman” deyish esa qo’rqoqlikni ko’rsatadi. Chunki nomzod panada o’tirib ish ko’rmaydi. Xalqning oldida, ichida bo’lishi kerak.

Mamlakat ichkarisida turib, “Men prezidentlikka nomzodman” deyish nega katta jasorat va qahramonlik belgisi? Chunki bu zulm mashinasiga yuzma-yuz qarshi chiqishdir. Bunday odam o’z qarshisida juda tahlikali voqealar yuz berishini ko’zga oladi. Shu jahatdan ham bunday odamga qoyil qolish va uni qo’llab-quvvatlash kerak.

Chetdan turib qilinadigan boshqa urinishlar esa, paydo bo’lgan so’nggi umidlarni ham boltalash va Karimov rejimining jinoyatlariga sherik bo’lishdan boshqa narsa emas.

Imkoniyat

SAVOL׃  Bu mening sizga birinchi marta yo’llayotgan maktubim. Yoshim 26 da , o’zim iqtisodchiman. 2 yildan ko’proq vaqtdan beri Buyuk Britaniyada tahsil olmoqdaman va 2 yildan beri sizning saytingizni muntazam o’qib turaman. Garchi, siyosatchi bo’lmasamda, hali bu sohada biror bir ish qilolmagan bo’lsamda, lekin siyosatga qiziqishim, har kun nimadir yangi narsa o’rganishim va qolaversa, soham siyosat bilan uzviy bog’liq bo’lganligi uchun sizga maktub yozmoqdaman (aslida, savol yo’llamoqchiman).

Hozirda, O’zbekistonning amaldagi hukumati emirilib borayotganligini ko’pchilik talqin qilmoqda, hattoki O’zbekistonda yashayotgan ko’pchilik odamlar ham shunday deb o’ylashmoqda. Siz O’zbekistonda demokratik davlat qurish uchun tinimsiz kurash olib borayotganligingiz, muxolifatni birlashtirishga harakat qilayotganingiz va shu o’rinda odamlar haqiqiy muxolifat deganda eng avvalo sizni tushinishmoqda, chunki siz buni isbotlab bo’lgansiz, qolaversa 1991 yil, 30 sentyabrdagi 7 sessiyani haligacha odamlar unutishmagan. Shuningdek, hozirda O’zbekistondagi hukumat ham o’zining nimalarga qodirligini ko’rsatib bo’ldi (“armiya kimning qo’lida bo’lsa hokimiyat o’shaniki, hech kim bizga tajovvuz qilolmaydi” qoidasi hukm surmoqda). Siz 2008 yilda barcha imkoniyatlarni ishga solgan taqdirda ham O’zbekiston demokratik davlatga aylanadi deb uylaysizmi?

Diktatura (bu yerda aynan bir shaxs nazarda tutilgan) boshi berk kuchaga kiritib qo’ygan davlatni yana izga tushirish uchun anchagina vaqt ketishini ham bilasiz, chunki xuddi shunday vaziyatda 1991 yilda I. Karimov odamlarni ishontirishni uddaladi, yani 90 yillar oxirlarigacha odamlar unga ishonishdi (keyinchalik ishontirishning boshqa yo’llarini o’ylab topishdi -1999, 16 fevral).

Xo’sh, yangi bo’ladigan hukumat xalqni o’ziga ishontirolishiga ishonasizmi?

Ayniqsa, hozirgi xalq kimning orqasidan ergashishniyam bilolmayotgan paytda.

Yani, demoqchi bo’lganim, odamlar hukumat degan narsadan, yoki “demokratiya” so’zini, xuddi shunchaki bir “quruq gap” deb uylab, hech narsadan umid qilmay qo’ygan paytda. Masalan, men har yili O’zbekistonga borib turaman, shu yozda borganimda ham ko’rdim, har doimgidek to’ylar bo’lib turibdi, lekin qishloqning deyarli butun erkaklari Rossiyada yoki Qozog’istonda. Shuning hisobiga to’ylar va “janoza”lar bo’lib turibdi. Odamlar bilan gaplashsam, ko’pchiligi “och qornim- tinch qulog’im” naqlini aytishadi. Bundan kelib chiqadiki, hukumatga kim kelishi ular uchun muhim emasdek vaziyatga tushib qolishgan. Xullas, yozaman desa Jahongir aka, savol va muammolar ko’p, qolganlarini keyingi maktublarda yozarmiz. Hurmat bilan Sher.

JAVOB׃ Jur’at etib birinchi maktubni yozgan odam keyingisini ham yozadi va shuning o’zi siz kabi yosh iqtisodchini ham bevosita bo’lmasada bilvosita siyosatga boshlaydi. Chunki siyosat va iqtisodni bir biridan ajratish noto’g’ridir. Bu xuddi bosh(siyosat) va qorin(iqtisod)ni biridan uzishdek gap. Lenin shu yo’lni tanlagandi. Uning izdoshlari-yu jumladan Karimov ham shu yo’ldan bordilar. Shuning uchun ham siz kabi yoshlar hozirdanoq buni anglab olishlaringiz mutloq ijobiy holatdir.

Menga juda katta baho berib yuboribsiz. Buning uchun rahmat. Lekin muxolifat deganda juda ko’pchilik tushuniladi. Kaminani Karimovning haqiqiy muxoliflaridan biri desangiz buni qabul qilishim mumkin. Chunki  O’zbekistonda “diktatura” deyilganda “Karimov”ni tushundim va unga qarshi kurashni diktaturaga qarshi kurash deb bildim. Buni xato deganlar ham ko’p.

Ba’zilar vaqtida Karimov nomini ishlatmay “hukumat” deb ham ko’rishdi, “davlat” deb ko’rishdi, hatto “xalq” ham deb ko’rishdi. Ammo bugunga kelib illatlarning ildizi Karimovda ekanligi ularga ham ayon bo’ldi.

2008 yil haqida so’rayapsiz. U paytda hali Karimovnig o’zi taxtda bo’lar?  U taxtdan osonlikcha voz kechadigan odam emas.

Xo’p, falakning charxi aylanib, O’zbekiston demokratiya tomonga yuz burdi ham deylik. Lekin 2008 da ham, 2010 da ham O’zbekiston demokratik davlat bo’la olmaydi. Bir rejimdan uning aksi bo’lgan rejimga o’tish uchun juda mashaqqat. Bu yo’l uzoq yoki yaqin bo’lishi sizning avlodga, siz kabi demokratiyani anglab etganlarning oz yoki ko’pligiga bog’liq.

Bugungi muxolifat yoshini yashab, oshini ashab bo’lgan, uning hokimiyatga kelishidan umidim yo’q. Shunga qaramay ularni junbushga keltirishga urinib, O’zbekistonning kelajagini qutqazadigan yoshlarga bizning avlod qilgan xatolarni takrorlamaslikni uqtirib turaman. Bugun hukumatning qora ishlariga va muxolifatning janjallariga aralashmay turgan yoshlar juda ko’p va ishonch ularda.

Endi xalq masalasiga kelsak. Ming yillardir zulm ostida ushlab turilgan xalqdan bir o’zgarish keladi, deb o’tirsangiz, yana ming yil kutasiz. Aslida hech qachon o’zgarishlarni butun xalq amalga oshirmagan. Uning juda oz qismigina buni uddalagan va qolganlar shu bilan murosa qilganlar.

Gap ana o’sha oz qismdan chiqadigan liderlarda. Agar ularning ko’nglida xalq degan hikmat yotsa, demak xalqni harakatga keltirib, unga uning haqlarini beradilar. Agar ko’ngillarida “o’z”lari yotgan bo’lsa, bu xalqning haqlarini o’zlashtiradilar. Ikkinchisi Sharqqa xosdir va shuning uchun ham hatto demokratlar ham yakka lider bilan emas, liderlar komandasi bilan ish tutishni namoyon etsalar ularga ishonish mumkin.

Endi xalqni ishontirish masalasiga kelsak, xalq hamma narsaga bir muddat ishonadi. Karimovdan keyin keladigan hukumat(Agar mo”jiza ro’y berib IAK ketsa!)ning u hatto uning xos odami bo’lsa ham xalqni ishontirish uchun bitta yo’li bor – u ham bo’lsa Karimovni qoralashdir. Ana shu paytda demokratik muxolifatga qisman yo’l ochiladi va jamiyatni to’g’ri yo’lga burish imkoniga ega bo’ladi deb o’ylayman.

Umid

SAVOL׃ Bir qancha OAV lari I.Karimovning prezidentlik muddati shu yilning 22 yanvarida tugashi va undan keyin o’z lavozimida qolishi noqonuniy bo’lib, konstitutsiyaga zid ekanligi haqida xabar tarqatmoqdalar. Bu haqda sizning pozitsiyangiz qanday? (Erkin).

JAVOB׃ Bu yerda Karimov kelgan kunidan buyon qabul qilingan qonunlar va Konstitutsiyaga kiritilgan o’zgarishlar haqida yozsam, uzundan uzoq maqola bo’ladi. Shu narsa aniqki, Karimovning atrofida qonunchilikni yaxshi biladiganlar va qog’ozda uni qanday qilib dunyo andozalariga moslab qo’yadigan “fidoyilar” anchagina. Ular boshqa masalalarda qovun tushirsalar ham bu masalani pishitib qo’yadilar. Chunki buni nafaqat Karimovning, balki o’zlarining ham taqdirlari deb biladilar.

Shaxsiy fikrim shuki, Karimov bir guruh gumashtalari bilan uzoq yillardan beri hokimiyatni bosib olgan va ularning yaqin orada qaytarib berish niyatlari ham yo’q. Shuning uchun falon kuni uning muddati tugaydi deb bayram qila olmayman. Lekin zolimning zulmi abadiy emas, bir kun albbatta badnom bo’ladi va yo’qoladi deb umid qilaman. Yomonlik boqiy emas!

Ismi jismiga mosmi?

SAVOL׃ Odatda insonning fe’liga, xulq-atvoriga, odob-axloqiga, qilayotgan ishiga qarab tavsif berishadi. Ba’zan uning ismiga qarab ham: “Ismi jismiga mos” deyishadi. Ota-onalar o’z farzandlariga niyat qilib turlicha ism qo’yadilar, masalan, o’g’lim jahongashta bo’lsin deb Jahongir, baxtli bo’lsin deb Baxtiyor yoki guldek ochilib yursin deb Gulbahor, Lola va hokazo.

Lekin ko’p hollarda hayotda o’sha insonlarning o’z ismlariga nisbatan teskarisi ham bo’lib turadi. Erkin Xalilov, Erkin Vohidov, Erkin Samandarov, Erkin A’zamov, Erkin Shayxov, Erkin Ro’ziev, Erkin Hayitboev… Bu insonlar haqida biron fikr bildira olasizmi? (Hurmat bilan Erkin).

JAVOB׃ O’zbekning ko’p odatlari bor. Turli niyat-orzular bilan bolasiga ism qo’yish ham ana shu odatlaridan biri. Inson orzusi hamma vaqt ham ushalmagani kabi bu borada ham uning orzulari chil-chil singan paytlar ko’p bo’lgan va bo’laversa kerak.

Aks taqdirda ismi Islom bo’lib, o’zi islom dushmani bo’larmidi?

Yoki ismi Shavkat bo’lib, o’zi beshavkat bo’larmidi?

Yoki ismi Gulnora bo’lib, o’zi bag’ri toshpora bo’larmidi?

Siz nomlarini sanagan odamlar ham haminqadar!

Menimcha, siz ismingiz Erkin bo’lgani uchun bu insonlar bilan qiziqqansiz va ularni yaxshi taniysiz yoki “IAK” kitobimni o’qib chiqqansiz. Bu kitobda shu odamlar haqida etarli qadar ma’lumot bor.

Yaqinda ikki qismlik bir kitob yozishni boshladim. Birinchisida jurnalistika, adabiyot, madaniyat va siyosat jabhasida bevosita yoki bilvosita taniganlarim, ularning menga ma’lum fitratlari haqida gap borsa, ikkinchisida menga yaxshilik qilgan shaxslar va shaxsiyatlar, qarindoshlarim, yaqin do’stlarim, oddiy odamlar, tanishlarim haqida bilganlarimni yozmoqchiman. Bu bilan kelajakning tarixchilariga ozmi ko’pmi yordam qilgan ham bo’laman. Balki siz eslatgan kabi, ismlarga ham alohida e’tibor berishimga to’g’ri keladi.

AQSh O’zbek muxolifatini yirik moliya bilan qo’llamaydi

SAVOL׃ O’zbek muxolifati moddiy yordamga muhtoj. Agar iqtisodiy yordam bo’lsa, juda ko’p ish qilish mumkin. Garchi muxolifat liderligiga da’vo qilmasligingizni ochiq yozgan bo’lsangizda butun muxolifat manfaati uchun shu masalani AQShda ko’tarsangiz bo’lmaydimi? (Shuhrat).

JAVOB׃ Juda ko’p odam shunday fikrda. Gapning po’stkallasi shuki, AQSh hukumati va bu erdagi nohukumat tashkilotlarning bugungi O’zbek muxolifatidan umidlari yo’q. Umid bo’lmagandan keyin katta miqdorda moliyaviy yordam ham bo’lmaydi.

Nega umid yo’q? Buning bir qancha sabablari bor.

Birinchidan, bugunga qadar “ERK”, “Birlik” va “Ozod dehqonlar” – “Quyoshli O’zbekiston”ga berilgan grantlar o’zini oqlamadi. Masalan, Milliy demokratiya fondi “Harakat” jurnaliga deb yillardir grant berib kelmoqda. Birgina 2005 yilda shu maqsadga mazkur fond 92 ming 830 dollar bergan. 112 ming 298 dollar esa inson huquqlari uchun ajratilgan.(Bu ma’lumotlar mazkur fondning saytidan). Aslida bu katta pul emas. Lekin Abdurahim Po’latov eb yotishi uchun etarli!

Bu grantlar olingani holda, umum ishi o’lda-jo’lda qolganini hamma ko’rib turibdi. Vaholanaki, bugun hech qaerdan pul olmasdan ham “Harakat”dan ko’proq ish qilayotganlar bor.

Boshqa fondlardan olingan grantlar ham guldir gup, pildir-pis! Amerikaliklar juda madaniyatli xalq. Yuzingizga kulib qo’yishadi, ammo hamma narsani bilishadi.

Bugunga qadar yuqorida nomlari sanalgan partiyalar, ularning qoshidagi inson huquqlari tashkilotlari-yu uyushmalari olgan grantlari qaerga ishlatilgani haqida umummuxolifat bir tomonda tursin, o’z a’zolariga ham hisob berganlari yo’q.

Tabiiyki, ular pul olgan idoralariga rasmiy hisobot topshirganlar. Lekin bu hisobotlarga ham amerikaliklar kulib qo’yishgan va asta-sekin yolg’onchilardan ixloslari qaytib, grantlar miqdorini tobora kamaytirib borishmoqda.

Ikkinchidan, o’zbek muxolifati Karimovga qarshi alternativ siyosiy kuch emas, balki bir-biriga qarshi kuch ekanligi qay etiladi. Bunda ham amerikaliklar adashmagan. Shunga qaramay ular muxolifatni to’g’ri yo’lga yo’naltirishga urinib ko’rishdi. “Liderman” deganlarini birma-bir chaqirib gaplashishdi. Ular amerikaliklarni aldashga tirishdilar. Oxir oqibatda o’zlarini aldadilar va bugunga kelib, nazardan qoldilar.

Uchinchidan, bugun o’zbek muxolifati “lider”lari yana amerikaliklarni aldashga sidqidildan urinayotganlari e’tirof etilmoqda. Dastlab Muhammad Solih g’ayridemokratik yo’l bilan amerikaliklarga o’zini prezidentlikka nomzod sifatida taqdim qilishga kirishdi. Keyin uni ayovsiz tanqid qilib kelgan Abdurahim Po’latov ham ayni kuyga tushib, amerikaliklar nazdida “nomzod” bo’lib ko’rinishga intilgani ularni jiddiy o’ylatadi va yana kulib qo’yishadi.

Muhammad Solihning 1991 yilda qo’lga kiritgan “nomzodlik” qartasi o’tgan 15 yilda unga ko’p ish berdi. Kirgan joyidan bir narsa undirib chiqdi. 15 yilda muxolifatga deb har yondan berilgan pullarning miqdori millionlarga borib etdi. Natija esa nolga teng!

Bugun Abdurahim Po’latovga tinchlik bermayotgan narsa ana shu. Aslida u ahmoq emas׃ bugun O’zbekistonga borishga yuragi betlamaydi va rasman nomzod sifatida saylovda qatnasha olmasligiga ham aqli etadi. Ammo nomzod sifatida tan olinishini juda va juda istashidan maqsad M. Solihning qo’lidan eski “qarta”ni olishdir. U bir paytlari nomzod bo’lmaganidan juda afsusda ekanligi va M. Solihda alami borligi ochiq sezilib qolmoqda.

Tortib oldi ham deylik. Ammo bilmaydiki, u “qarta” eskirib, julduri chiqqan va endi amerikaliklar bo’ o’yinga kirmaydilar. Buni ham biladi. Lekin maqsadi bugunga qadar olib kelayotganini saqlab qolishdir.

U hali Kongressda va hali boshqa joylarda AQSh nohukumat tashkilotlarini burchakka qo’yib, “cho’ntak”laridan pul chiqarishga zo’rlaydi. Ular janjallashib yurmaslik uchun choychaqalik berib turadilar. Kattarog’ini berolmaydilar ham. Chunki beruvchilarning o’zlari hukumatdan grant oluvchilardir.

Ularga beradiganlar esa, bugun dunyoda O’zbekistondan ham muhimroq ishlar borligini, qolaversa, Karimov rejimiga qarshi alternativ siyosiy kuch yo’qligini aytadilar.

Buni bilgan eski “lider”lar Avropaning eshiklarini qoqmoqdalar. Lekin bilmaydilarki, Avropa ham Amerikaning og’ziga qaragan.

Bu ahvoldan chiqish yo’li bitta׃ siyosiy maydonga samimiyat bilan chiqish, o’zaro janjallarni yig’ishtirib qo’lni-qo’lga berish, birlashib, katta kuchga aylanishdir. Ana o’shanda xalqingizga xizmat qilasiz, gadoyga o’xshab Amerika va Avropaning eshigini qoqib yurmaysiz, ularning o’zlari sizni qidiradilar.

Bu oddiygina haqiqatni biznikilar tushunishni istamaydilarmi? Tushunganda qandoq?! Lekin ularga choy chaqa bo’lsa bas! Bir rivoyatdagi kabi, shohga tekkan gadoy ayol oyog’ining ostida xazina turganiga qaramay, tokchalarga qotgan non qo’yib, o’shani terib yurganidek gap bu!

Bitta xo’rozqandni ming kishiga shumitish

SAVOL׃ O’zbekistonda matbuot erkinligi yo’q, deb jar solasizlar, mana inqilobiy maqolani chop etgan “Advokat press” gazetasi o’rniga “Himoya-jarayon” gazetasi ro’yxatdan o’tdi. Hatto o’sha maqolani yozgan muallif o’zini gazetada saqlab qoldi. Bo’lar ekan-ku! Gap o’zlaringizda, harakat qilmaysizlar, harakat qilsa hamma ishni qilish mumkin. Shunday emasmi? (Shoislom).

JAVOB׃ Albatta, O’zbekistondagi diktatura nima ekanligini, uning fitratini bilmagan, tushunmagan odam uchun mana shunday faktlar olamshumul voqea bo’lib ko’rinadi. Bundan oldin ham yozgan edim, bunday odimlarni hukumat xuddi siz kabilar uchun otadi va 15 yildan beri qanday “nishon”ga urgan bo’lsa, yana urmoqda. Karimovning “bitta xo’rozqandni ming kishiga shumitish siyosati”ni tushuna olmaganlar ma’ruz tutasiz-u qanday qilib boshqa narsalarni anglashlari mumkin?

Sizning mantig’ingizdan kelib chiqadigan bo’lsa, “Birlik”ning bo’limi – “Ezgulik” degan inson huquqlari tashkiloti rasman ro’yxatga olingan. Qolganlar olinmagan. Demak, ayb qolganlarning o’zida, ular harakat qilmagan, intilmagan, shundaymi?

Agar “Himoya-jarayon” ro’yxatga olingan bo’lsa, demak qolganlarning o’zlari aybdor? Ular harakat qilmaganlar, bu-sizning mantig’ingiz. Bu-o’zbekni bugungi ayanchli ahvolga tushirgan mantiq.

15 yildir Karimov bir odim otmoqchi bo’lsa, kimlargadir bitta “xo’rozqand” beradi. Muxolifat ichida Karimov tomonidan avf etilganlar anchagina. Ularning tarixlarini o’rganib ko’ring. Karimov yo Vashingtonga borish oldidan yoki BMTdagi muhokama arafasida yo bo’lmasa O’zbekistonga keladigan oliy martabali hay’atni qabul qilishdan oldin… ularni ozodlikka chiqargan.

Bu safar esa O’zbekistonda hali yaqindagina e’lon qilingan Matbuot haqidagi qonun shunday ham obro’yi chil-chil bo’lib turgan Karimovni keskin tanqid qilish uchun jiddiy asos bo’ldi. Shunday paytda dunyoga ochilish uchun “siyosiy islohotlar qilmoqchiman” deb jon-jahdi bilan “jang” qilayotgan Karimov bitta gazetani ro’yxatdan o’tkazib, laqqatusharlarning og’ziga urdi. Lekin kelajakda bu nashrning ham bahrida o’tadi.

Yana bir marta ma’zur tutasiz, agar gapim achchiq botsa, oldindan uzr so’ragan holda dilimdagini yuzingizga aytaman׃ butun matbuoti bichilgan, hatto internet ham axta qilingan O’zbekistonda agar “matbuot erkin, ayb o’zlaringda” deydigan bo’lsangiz, bu nafaqat siyosiy so’qirlik, balki ruhiy xastalik belgisi hamdir.

Ular yarasholmaydilar!

SAVOL׃ Jahongir aka sizni hamma yozganlaringizni diqqat bilan o’kib boraman. Agar savolimga javob bersangiz xursand bo’lardim. Javob berishni istamasangiz ham joningiz sog’ bo’lsin. Jahongir aka Muhammad Solih AQShga borganida Abdirahim Po’latdan “kechirim so’radim” deb “Ozodlik ” radiosi orqali aytdi va buni biz eshitdik. Rostdan ham A.Po’latdan kechirim so’radimmi yoki yolg’on gapirdimi M. Solih? Agar chindan ham “kechirim” so’ragan bo’lsa nega haligacha bir-biriga qus? Axir ular o’zbekcha oddiy qilib aytganda, bir-birining otasini o’ldirgani, yo’k-ku? Nimaga ikki lider yarashmaydi? Balki yarashsa O’zbekiston uchun bir nimalar o’zgarar, siyosiy maydonda.Siz nima deysiz bunga? Va siz hakikatdan ham shohid bo’ldingizmi “kechirim” so’raganiga. O’sha fotosuratda siz ham bor edingiz.(Sila).

JAVOB׃ Bu haqda ilgari yozmoqchi bo’lgandim. Lekin yana janjal boshlanib ketmasin, degan fikr bilan yozmagandim. O’shanda Andijon qirg’inidan keyin bu uchrashuvni biz juda zaxmatli muzokaralar bilan hozirlagan, A. Po’lat va M. Solihni juda qiyinchilik bilan bitta stol atrofiga keltirgan edik. Agar ko’ngilda birlashish umidi bo’lganda o’shanda, Andijon fojeasidan keyin majburiyat paydo bo’lgandi.

O’sha kungi majlisimizga M. Solih Nyu Yorkdan keldi. A. Po’lat va Vasila Inoyatova ham kelishdi. Endi majlisni boshlab, kun tartibini muzokara qilayotgandik-ki,  Avazxon Muxtorov, Tursunpo’lat Nazarov va Ilhom Isoqov kirib kelishdi.

Hamma o’rnidan turib, ular bilan ko’rishayotgan edi, birdaniga Avazxon Muxtorov va Abdurahim Po’lat orasida bir-birini keskin ravishda haqoratlash boshlanib ketdi. “Sotqin”, “Lo’li” kabi kalimalar, onangni-otangni kabi so’kinishlar, oz qolsin bir-biriga narsalarni otishga qadar etib borayogandi.

Avazxon Muxtorovning qo’lidan Abdurahim Po’latovga qarata uloqtirilmoqchi bo’lgan videokameramni arang oldim. Ko’pchilik o’rnidan turib, tashqariga chiqdi.

Ochig’ini aytish kerak, M.Solih va V. Inoyatova janjalga aralashmay, og’irlik qilib, o’rinlarida o’tiraverishdi. Anchadan keyin majlisni qayta boshlashga muvaffaq bo’ldik. Ammo asablar buzilgan, gaplar pichingbozlika aylanib qolgan edi.

A. Po’lat “Vasilani kuzatishim kerak” deb ketib qoldi. M.Solihning undan kechirim so’raganini eshitganim yo’q. Menimcha, kechirim so’raganda va biz eshitmay qolganimizda ham bugunga qadar A. Po’lat bu haqda juda ko’p gapirgan va yozgan bo’lardi.

M. Solih o’shanda Nyu Yorkda Farg’onaning sobiq prokurori Avazxon Muxtorov bilan birga Birlashgan muxolifat koalitsiyasi tuzilgani va o’zi unga rais bo’lganini, 51 ta tashkilot qo’shilganini  e’lon qildi. Bu haqdagi bayonot turli tillarda hamma yoqqa tarqatildi. “Birlashish” mana shundan iborat bo’ldi.

Karimovdan yuqqan kasallik

SAVOL׃ Karimovni tanqid qilsangiz-chi! Bu muxolifat ichida bir-biriga mag’zava to’kish qachon to’xtatiladi? (Hotam).

JAVOB׃ Bugunga qadar Karimovni qilgan tanqidim yonida muxolifat haqida aytganlarim ummon va zarra kabi, ya’ni yuzga nisbatan birdan ham oz. Vaholanki, bugun muxolifatning Karimov bilan birga “egar”ga mingan “lider”larining Karimovdan hech qanday farqi yo’q. Karimov ham saylovlarsiz “lider” bo’lib o’tiribdi, bular ham. Solishtirsangiz mos keladigan joyi mingta. Tanqid qilsang, “fitna”, “ig’vo”, “eskilarni kovlash”, “mag’zava ag’darish” deyishadi. Tanqid qilmasang, 15 yil rasvo bo’lganidek, yana 15 yil botqoqqa botadi.

1990 yillarning boshida “Xalq so’zi” gazetasida “Markaziy Univermag” yonida sahardan boshlab odamlar turnaqator turishgani suratini bergani uchun Karimov Bosh muharrir Ahmadjon Muxtorovni tanqid qilar ekan׃

-Bunaqa ig’vo, fitnaga qarab turolmaymiz. Vaqtida zarba beramiz. Mag’zava to’kish bilan jamiyat o’zgarmaydi. Uydagi kamchilikni ko’chaga olib chiqib, dasturxon qilmasligimiz kerak. Tanqidga qarshi emasman. Lekin hamma narsaning vaqti bo’ladi. Hozir birinchi navbatda mustaqillikni mustahkamlash kerak. Shunday paytda odamlarni chalg’itish jinoyatdir,-degan edi.

Bu hamma kamchiliklarni “bosdi-bosdi qilish” siyosatining boshlanishi edi. Asta sekin xalq ham shunga o’rgatildi. Bugunga kelib, kamchiliklar haqida gapirgan odam ko’zimizga balodek ko’rinadi.

“Birlashish oldidan muxolifat ichida o’zaro tanqidlarni bas qilaylik”, deb qilingan chaqiriqlardan keyin ancha vaqt “liderlar” haqida yozmadim. Ammo tanqid qilmaslik ularga yana kibru havo berdi va ular yana o’zlarining yolg’onlariga qaytishdi. Bittasi “51 ta tashkilotning rahbariman” deb jar solsa, ikkinchisi “Hamma mening qanotim ostida birlashmoqda” deb baqira boshladi. Bu birlashish emas, balki parchalanishdir. Shunday paytda ham indamay tursangiz, hech narsa o’zgarmaydi. Yana 15 yildan keyin xorijda hali ham birlashish haqida gapirib yurgan bo’lasiz.

Bugun butun muxolifat a’zolari ochiqchasiga o’z so’zlarini aytib, ularni keskin tanqid qilib, bu yo’ldan qaytarsalargina birlashish sari xizmat qilgan bo’ladilar. Lekin bunday holni ko’rmayamiz. O’rtada esa, Karimovdan tekkan kasallik hukmron. Bu kasallikning nomi “Kamchiliklarni xaspo’shlash”dir. Qancha xaspo’shlasa, shuncha sasib ketishini hamma biladi va hamma indamaydi. O’zbekistondagilarning ham, tashqaridagi muxolifatning ham fojeasi mana shunda!

Har kim qo’lidan keladigan ishni qilishi kerak

SAVOL׃ Jahongir aka, nima sababdan liderlika da’vogar emasman, deb aytmoqdasiz. Menimcha, aslida liderlik tomon intilmoqdasiz-ku?!(Arabboy).

JAVOB׃ Yo’q, hech qachon bunday iddao menda bo’lmagan va bugun esa aslo ham yo’q. Bundan keyin ham bo’lmaydi. Bu orqavarotdan aytilgan gap emas, buni ochiq yozib kelmoqdaman.

Sababi quyidagilar׃

1.Bugun lider bo’lish uchun ikkiyuzlik, balki ettiyuzlik bo’lish kerak. Chunki faqat shundaylarga, ularning yolg’onlariga ishonadilar. Bu esa mening qo’limdan kelmaydigan ish.

2.Bugun demokrat liderni emas, stolni mushtlab uradigan, qattiqqo’l, savollarga javob bermaydigan, xalqni mensimaydigan, uni aldaydigan, uni qo’llanadigan, haqqini eydigan va adolatni oyoq osti qiladigan rahbarni yoqlashadi. Bu ham mening qo’limdan kelmaydi.

Kimdir unday, kimdir bunday deyishi mumkin. Ammo Karimov rejimining qo’lidan demokratiya deya manqurtlikni eganlar haqiqiy demokratiyadan juda uzoqlarda qoldilar. Bugun har qanday liderlikdan ko’ra ana shu odamlardan hech bo’lmasa, bir qanchasining zehnini tozalamoq kattaroq mansabdir, foydali ishdir. Bu esa qo’limdan keladi.

Har kim qo’lidan keladigan ishni qilsa, o’zini ham, boshqalarni ham qiynamaydi. Qo’lidan kelmaydigan ishga bosh urganlarning sharmandali hollarini ko’rib turibmiz.

Karimovni taniymizmi?

SAVOL׃ Pokiston Bosh vazirining O’zbekistonga tashrifi borasida juda ko’p va juda turlicha fikrlar aytilmoqda. Bunchalik qiziqishning sababi nimada deb o’ylaysiz? (G’ayrat).

JAVOB׃ Bu savolga javob “Karimovni taniysizmi?”, degan savolning javobida yashiringan. Lekin bunga hukumat ichida ham, muxolifat orasida ham juda oz odam javob bera oladi. Chunki Karimovning kimligini o’rganish, uning rejalarini taxmin qilish, otadigan odimlarni bilish uchun eng avvalo undan qo’rqmaslik kerak. Bunaqa odam esa, anqoning urug’i. Bu Karimovga qo’l keldi, qo’l kelmoqda va qo’l keladi.

Aytganingizdek, Pokiston Bosh vazirining O’zbekistonga tashrifini hamma har turli baholadi׃

-Pokiston ham O’zbekistonning neft-gaziga oshiq… (“Ozodlik”)

-Iqtisodiy hamkorlik… (Rus va Markaziy Osiyo davlatlari nashrlari)

-Karimov musulmonlar yashaydigan va din davlat nazoratida bo’lgan mamlakatlar bilan aloqani mustahkamlamoqchi. Rossiya Bosh vaziri safari yaxshi yoritilmay Pokiston Bosh vaziri tashrifiga matbuotda alohida o’rin berildi..(Uzmetronom).

Qaerdadir Pokiston AQShning hamkori bo’lgani uchun Karimov bundan ichki siyosatda foydalanmoqchi, deb yozishdi. Boshqa birovga ko’ra, Karimovda Tohir Yo’ldoshni ushlab kelish orzusi jo’sh urmoqda va hokazo va hokazo.

Aytdim-ku! Karimovni tanimaymiz. Agar taniganimizda uning maqsadini darhol topgan bo’lardik.

Karimov uchun O’zbekistonning iqtisodiy hamkorligi-yu Pokistonning kim bilandir sherikligi, hammasi bir tiyin. Uni bezovta qilgan masala boshqa׃ u tinmay olayotgan tadbirlariga qaramay, o’zbekistonliklar turli yo’llar bilan borib, Pokistonda in qurgan terroristik harakatlarga qo’shilayotganidir.

Karimov o’zini hali dunyoning u erida, hali bu erida “tomosha” ko’rsatayotgan “binladenchilar”ning ro’yxatida deb biladi. AQShning yordami bilan O’zbekiston Islomiy harakati tahlikasidan qutulib qolgan Karimov uchun bugun Rossiya yoki Xitoy o’zini o’tga tashlamaydi. Buning ustiga agar Pokiston hukumati izn bermasa, bu kuchlar uning hududlarida yura olmasdi, deb o’ylaydi. Chunki Karimov istamasa, Mahmud Xudoyberdiev guruhi O’zbekistonda qola olarmidi?! Karimovning mantig’i mana shundan kelib chiqadi. Har kim o’z qarichi bilan o’lchaydi. Shuning uchun ham unga Pokiston hukumati bilan yaxshi bo’lish juda muhim. Bu masalaning bitta jihati. Lekin Karimov bir o’q bilan ikki quyon urishni ko’zlaydigan maxluq.

Demak, ikkinchisi, bu eng muhimi – mamlakat ichiga qaratilgan. “Hov ko’rdingmi, Pokiston hukumati ham mening qo’limda, mening do’stim, u tomonlarga borsang, onangni ko’rsataman” degani bu. Xuddi mana shuning uchun ham O’zbek matbuotiga bu safarni favqulodda keng yoritish topshirildi. Toki Karimovning plani hammaning kallasiga singsin!

Dushmanlar haqida

SAVOL׃ Kuzatishlarimga ko’ra sizga dushmanlik qilayotganlar ham bor ekan. Bu dunyoda dushmansiz odam bormikan o’zi? (Farida).

JAVOB׃ Bilasizmi, qadimda bir zolim shoh bo’lgan ekan. Uning davrida daryolarda qon oqar, qamchilardan jon uzilar ekan… U shunchalar zolim ekan-ki, biror kishi ham unga bu qilmishlari yaxshi emasligini aytolmas ekan. Shunday kunlarning birida Hotamtoyning yo’li uning o’lkasiga tushibdi. Xalqning azob uqubatlaridan larzaga tushgan Hotamtoy saroyga qarab yo’l olibdi va shohni odillikka chorlabdi. Shunda shoh׃

-Sen xalqimni tanimas ekansan, uning ettidan etmish yashariga qadar meni o’ziga do’st deb biladi. Sen begonasan, seni dushman deb biladi. Ishonmasang ana Devonbegi bilan xalq huzuriga chiqinglar,-debdi.

Devonbegi va Hotamtoy qaerga borishmasin xalq shohni do’st deya ulug’lab Hotamtoyni dushman deya haqoratlabdi.

Saroyga qaytishganda Hotamtoy shohga׃

-Ular Devonbegidan qo’rqqanlaridan bir narsa deya olmadilar,-debdi.

Shunda shoh׃

-Unday bo’lsa, tunda janda kiyib chiqingiz,-debdi.

Yana Devonbegi va Hotamtoy qaerga borishmasin va kimdan so’rashmasin hamma Hotamtoyni la’natlabdi. “Agar u bizga do’st bo’lganda bizni shunday qiyin sharoitga qo’yarmidi? U begona-da, bizni bilmaydi-da, bizda nima qasdi bor uning?” deyishibdi.

Saroyga qaytishganda shoh yana Hotamtoyni izza qilibdi.

-Bechora xalq, ikki kishidan biri josus bo’lishi mumkin, deb o’ylab chekayotgan azob-uqubatlaridan so’z ochmadi,-debdi Hotamtoy.

Shunda shoh׃

-Bo’lmasa bor, o’zing so’ra, qani nima deyishadi?- debdi.

Hotamtoy ko’chaga chiqsa, hamma undan yuz burib, uzoqroqdan yurar, ba’zilar esa ming’irlab uni so’kishibdi. Buning sababini so’rayman desa, uni toshbo’ron qilishibdi. U qonga belanib yotganda bir darvesh uning yoniga kelib׃

-Ko’rdingmi, kimning dushmani ko’p,-debdi.

Hotamtoy darveshning ovozidan tanibdi. Bu o’sha shoh ekan. Janda kiygan shoh. Xalq zolim shohning ana shunday kezib yurishlarini bilar va yurak oldirib qo’ygan ekan.

Ko’rdingizmi, dushman har xil bo’ladi. Kaminani so’kib yuradigan ismsiz-jismsizlarga qarab shunday deyayotgan bo’lsangiz, u holda aniq bilaman, do’stlarim dushmanlarimdan ko’p. Qanday bilaman-mi׃ dushmanlarim nomlarini yashiradilar, do’stlarimning esa nomlari aniq.

Hatto Xudoning ham dushmani bor-Shayton, iblislar va hatto ba’zi odamlar…

Payg’ambarlarning ham dushmanlari bo’lgan. Toshbo’ron qilganlar, quvg’in etganlar, xachga tortganlar…

Har qanday oddiy odamning esa, tabiiyki, dushmani bo’ladi. Chunki o’rtada hasad, ko’raolmaslik, anglashilmovchilik, tarafkashlik, mansab va manfaatparastlik, tobelik va muridlik kabi ming-ming dushman yasovchi “komponent”lar bor.

Savolingizga javob ana shundan kelib chiqadi. Lekin bu u qadar ahamiyat beradigan narsa emas. Qo’ying, dushmanlar ham bor bo’lishsin. Buning foydasi yo’q emas. Hushyor bo’lasiz, noma’qulgarchiliklardan uzoq turasiz, loqayd bo’lib qolmaysiz, yolg’izlik qurboniga aylanmaysiz, kurash hissini yo’qotmaysiz…

Turkiya modeli?

SAVOL׃ O’zbekistonga Turkiya modeli to’g’ri keladi degan gaplarni aytishmoqda. Turkiya modeli o’zi nima? (Suxrob).

JAVOB׃ Agar Turkiyani yaxshi bilmagan odam shunday bir gapni aytsa, uni tushunaman. Chunki hali Turkiyani yaxshi bilmagan paytlarimda men ham shunday deb o’ylardim. Ammo Turkiyani ichdan va tashdan yaxshi bilgan odam bu gapni aytsa, u holda siyosiy chayqovchilik bo’ladi. Nega?

Turkiya zaif parlament, zaif bosh vazir, zaif prezident, zaif qonunlar, zaif xalq va kuchli armiya boshqaruvidagi davlatdir.

Gap bu yerda aholisiga nisbatan Turkiya dunyodagi enga katta armiyaga ega ekanligi haqida borayotgani yo’q. Gap mamlakatni boshqarish haqida bormoqda. Turkiyani tom ma’noda harbiylar, xavfsizlik kuchlari boshqarishadi. Yaqin o’tmishda agar siyosatchilar quloq solishmasa, davlat to’ntarishi qilib, ularni dorga tortishgan. Shundan beri dorga tortilmaslik uchun siyosatchilar harbiylarga quloq solishadi.

Agar ular xalq tomonidan saylangan Bosh vazirga, “ket” ishorasini qilishsa, bosh vazir darhol iste’fo beradi.

Gap shundaki, Turkiyadagi harbiylar asosan dunyoviy milliyatchilar orasidan etishtiriladi va demokratik davlatlarda tahsil oladilar. Ular dindan uzoq turadilar va dunyoviy tuzumni himoya qiladilar. Bugun Turkiyada demokratiya, so’z erkinligi va hokazolar qonunlarda belgilangani uchun emas, balki harbiylar shunday istaganlari uchun mavjud.

Bu erkinliklarning chegarasini ham harbiylar milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan deya cheklay oladilar. Agar harbiylar shunday tutib turmasalar Turkiya degan davlatdan parcha ham qolmasligi mumkin. Chunki Turkiyada xalq keskin farq qiladigan qutblarga bo’lingan, jiddiy muammolar bilan yuzma-yuzdir. Bu esa doim parlamentda o’z aksini topadi, ya’ni hamma har tomonga tortadi va qonunlar zaifligining boisi ana shunda.

Turkiya parlamenti bir nechta turli qarashdagi partiyalardan tashkil topgani uchun aksariyat ovoz talab etilgan nuqtalarda oddiygina qonunlarga ham o’zgartirish kirita olmaydilar.  Bir kun kelib qaysidir bir kuch hukmronlikni qo’lga olishi va harbiylarni tizginlashi ham mumkin. Lekin bu Turkiya to’la demokratik sharoitga ko’chdi degani emas. Aksincha bu hol borini ham yo’qotishga zamindir.

Turkiya modelini O’zbekistonga tadbiq etadigan bo’lsangiz, buning bugungi rejimdan farqi juda oz bo’ladi.

Nahotki bu bir tasodif edi?

SAVOL: Siz, mard bo’lsang, asl isming bilan yoz deysiz. Lekin men maqola yozayotganim yo’q, shunchaki savol yo’llamoqchiman. Buning uchun meni nomardga chiqarmassiz va umid qilamanki javob yozarsiz. Ochig’ini aytsam, saytingizni birinchi kirib, ba’zi yozuvlariga ko’z yugurtirganimda umuman menga ma’qul bo’lmagan. Maqolalarning bari Microsoft Word dasturida yozilib, dizaynga ham ahamiyat berilmay joylashtirilgani g’azabimni keltirgandi. Sababi men internet texnologiyasini yaxshi tushunaman, shuning uchun ham hozir, Sizning ismingiz va boshqa “UchQuloq”lar ko’z tikadigan so’zlarni ishlatmasdan yoki ulardan buzib foydalangan holatda savol yo’llamoqchiman. Chunki ular bu so’zlar qaysi vaqtda, qaerdan qaerga jo’natilganligini, qiziqsalar uyimning manzilini ham bilib oladilar. Hozircha ularga qarshi kurashishga qurbim etmaydi. Shuning uchun shunday usul qo’lladimki, siz qaysi pochtadan xat kelganini bilolmaganingizday, ULAR ham qaysi IPdan chiqqanimni bila olishmaydi. Juda qattiq kirishsalar o’zlarining IPsi chiqadi, xolos.

Saytingizga birinchi kirganimda (bundan uch yilcha oldin) “Boshchi”mizning siyosatini ham, unga qarshilarning fikrini ham ma’qullamas edim. Bugunga kelib ancha oq-qorani taniy boshladim. Va bildimki, bugungi kunda asl haqiqatni yoritish bo’yicha siz etakchi ekansiz. Shuning uchun ham uning dizayniga ham qaramay deyarli barcha ma’luotlarini o’qib chiqdim. Va uni o’zbeklar uchun eng qimmatli sayt hisoblayman.

Savolim, 1999 yil fevralidagi voqealar haqida o’zingizda mavjud ma’lumotlarni o’rtoqlashsangiz… Menda u haqida inkor etib bo’lmas dalil bor: bitta ishtirokchi portlash haqidagi habarni “uchquloq”larga sotib qo’ygan. Demakki, boshchi hammasini oldindan bila turib, xalqqa spetakl ko’rsatgan. Javobingizni saytingizda kutib qoluvchi, sizni doim qo’llab duo qiluvchi ShohiJahon.

JAVOB׃ Maktubingiz uchun rahmat. Hozir ham saytning ko’rinishi muhim emas, balki mazmuni muhim deb hisoblayman. Karimovning kitoblari naqadar chiroyli qilib chiqariladi, ammo hech kim o’z ixtiyori bilan o’qimaydi. Lekin agar siz maslahat va yordam beraman desangiz saytni o’zgartirishimiz mumkin.

Siz xatni qaerdan yozilganini bilib olishadi, debsiz. G’arbda ha, lekin O’zbekistonda hali bilisholmaydi. O’zbekistonda internet bobida juda orqada qolingan. Yaqinda bir kishi bilan gaplashdim. Uning aytishicha, fikrlari buzilmasin, sodiqliklari yo’qolmasin, deb aksar MXX xodimlariga internetga kirish ta’qiqlangan. Faqat juda kam sonli odam kiradi. Bu masalaning bir jihati.

Ikkinchi tomoni esa shuki, ular butun internetdagi yozuvlarni nazorat qila olmaydilar. “Ombor”ga g’aramlab qo’yishlari mumkin. Lekin har birini tahlil etolmaydilar. Har kuni 200 dan ziyod xat olaman. Yarmini o’qishga ulgurmayman. Demak, ular hamma xatlarni o’qib chiqish uchun bir necha million kishini ishga olishlari kerak. Adreslarni qidirish va topish uchun yana bir million mutaxassis kerak.

1999 yil fevral voqealariga kelsak…

Meni bir tasodif ko’p o’ylatadi׃ 1998 yil tugashidan bir kun oldin bizni -meni, Abdurahim Po’lat va ukasi Abdumannob Po’latni AQShda yashaydigan Ro’zi Nazar degan keksa bir kishi mehmonga chaqirdi. Borsak, osh damlangan va u paytda Saloy Madaminovning iqtisodiy homiysi bo’lgan Anvar Oltoyli bir turk ayoli bilan kelgan ekan. U bizga muxolifat birlashishi zaruratidan so’z ochdi. Bahslashdik. Rozi bo’ldik. Keyin yangi yil oqshomi Nyu Jersey shtatida yashaydigan Avazxon Muxtorov mehmonga da’vat qildi. Bordik. Ro’zi Nazar ham birga bordi. Anvar Oltoyli o’sha erdagi mehmonxonada turdi va biz Avazxon Muxtorovning uyida. Abdurahim Po’lat va ukasi borgan emas. O’shanda Anvar Oltoyli “Fevralning o’rtasida Toshkentga qaytamiz, bitta uchqichda” deya pichirladi. Hayratlandim. Boshqa gap aytmadi. Bu shunchaki ko’ngil gapi-da, deb qo’ya qoldim.

U keyin Saloy Madaminov bilan gaplashgani va u meni, Abdurahim Po’lat va ukasini davraga olmasdan “o’zimiz Karimov hukumatini yiqitamiz, ular bizga xalaqit bermasin, etar” degan gapini aytdi. “Hali ham osmonda-ku?!” deb qo’ya qoldim.

Lekin haligacha o’ylayman, nahotki bu bir tasodif edi?

Xullas, 1999 yil 16 fevralda Karimov hukumati tomonidan ba’zilarni qo’llanib, spektakl ko’rsatilgan degan gapni o’sha paytda ham aytganman, hozirga qadar ham bu fikrimni inkor qiladigan dalil ko’rganim yo’q.

Qolgani latifa

SAVOL׃ Butun muxolifat birlashib satiletdan bitta televidenie ochsa bo’lmaydimi? (Iskandar).

JAVOB׃ Agar bugunga qadar muxolifat birlashganda edi, televidenie haqidagi bunday savolingizga hojat ham qolmagan bo’lardi. Ammo biz muxolifatni birlashtirishga 15 yil urindik va buni amalga oshira olmadik. Negaligini bilasiz. Endi bu haqda gap ochmasa ham bo’ladi. Bugungi kunga kelib, muxolifatning qolgan qutgani ikki mutloq zid qutblarga ajralib bo’ldi. Hatto mafkuraviy jihatdan ham.

Endi satelitdan televidenie ochish haqida׃ ana “Amerika ovozi” ochganiga 3-4 yil bo’lib qoldi. Lekin kim tomosha qiladi? O’zbekistonda odamlar bir burda non tashvishida ekan, kim satiletga bog’lanib, oldi-qochdi narsalarni tomosha qiladi? Hech kim. Televidenieni bir tomonga qo’ying, bugun hatto radioni eshitmay qo’yishgan. Bir mahalla yoki qishloqni aylanib, odamlardan so’rab ko’ring-chi, necha kishi “Ozodlik” yoki “Amerika ovozi”ni eshitadi?

Bugun muxolifatning qolgan-qutgan guruhlari internetda oddiygina kundalik xabar sahifasini yurita olmaydigan darajada. Ba’zilari bir oyda, ba’zilari haftada bitta narsa qo’yish bilan “gavda ko’rsatishadi”, xolos.

Tez ishlab turadigan, xabarlarni daqiqama-daqiqa beradigan sahifa yo’q. Bu ishni uddalay olmaganlar agar televidenie, radio yoki videokliplar qilib xalq orasiga kirmoqchiman desa, unga ishonmayman. Bu navbatdagi aldov. O’zini, atrofidagi ikki uch kishini va bir narsa cho’zadigan manbani aldash uchun qilinadigan ish bu.

Bugun xorijdagi muxoliflar faqat ikkita amaliy ish qilish qobiliyatiga ega׃

Birinchisi, yaxshi veb sahifa tayyorlab, undagi xabarlarni kunba-kun mamlakat ichiga jo’natish. Tabiiyki, elektron maktublar orqali…

Ikkinchisi, mamlakat ichida faoliyat ko’rsatayotganlar bo’lsa, ularni ma’naviy va iqtisodiy jihatdan qo’llash.

Bu qadar. Ana shu ikki ish izchil amalga oshmayatimi, qolgani latifa.

O’zbekistonda davlat to’ntarishi bo’lishi mumkinmi?

SAVOL׃ Keyingi kunlarda O’zbekistonda davlat to’ntarishi bo’lishi ehtimoli haqida yana gap-so’zlarlar aylana boshladi. Rostdan ham shunday ehtimol bormi?(Davron).

JAVOB׃ Yo’q! Saylov kabi biror siyosiy ma’raka yaqinlashaversa, “Davlat to’ntarishi…”dan boshlab “Dindorlarning Konstitutsiyaviy tuzumga tajovuzi…” kabi iboralar tez-tez ishlatila boshlanadi. Bu eng tepadagi idoradan muxolifatning ba’zi guruhchalariga qadar inadi.

O’tgan yillarda buni eshitaverib, quloqlar o’rganib ketgan bo’lsa ham, foydasi kimga va zarari kimga ekanligini hech o’ylab ko’rmadik. Hamma vaqt foydasi Karimovga bo’lgan va bundan keyin ham unga bo’ladi. Shunday ekan, g’oya foydani olgan odamdan kelib chiqadi. Bu biznesning qoidasi. Qolganlar o’yinchilar, bizning sharoitda esa, oldindan ma’lum bo’lgan yutqazuvchi o’yinchilardir.

Karimov o’z atrofidagi qo’rg’onni mustahkamlash uchun o’ziga qarshi chiqqan har qanday guruhdan foydalanadi yoki shunday guruhni yaratadi. Shunday bo’lib kelayotganini ko’rib turibmiz. Agar bu safargi soxta saylovdan oldin ham biror guruh biror “tomosha” qo’ysa, aslo ajablanmayman. Chunki rejim shunga intilmoqda va o’yinchilar ham o’zlarini ko’rsatmoqdalar.

Ilgari ham shunday bir savolga javob bergan edim. Yana muxtasar qilib aytmoqchiman. O’zbekistonda davlat to’ntarishi mutlaqo mumkin emas. Davlatning o’zi bo’lmagan joyda qanday qilib davlat to’ntarishi bo’ladi?

Mafiya tizimida esa “otaxon”ning aytgani bo’ladi va unga qarshi chiqishi mumkin bo’lgan kuch beshigidayoq axta qilinadi.

Bugun O’zbekiston hokimiyat boshqaruvi deb ataladigan idoralardan birortasida “otaxon”ga qarshi bosh ko’taradigan odamni qo’ya turing, qosh uchiradigan shaxs ham yo’q.

Chetdagilarning ahvoli esa oydek ayon.

Jumrak va jamiyat

SAVOL׃ Muxolifat ichida ilgari hukumatda ishlaganlarni xoin, poraxo’r, bugun ishlayotganlarni axloqsizlar sinfi deb atash moda bo’ldi. Xo’sh falakning gardishi bilan bu muxolifat hukumat tepasiga kelib qolsa, ishni kim bilan bajaradi?(Najmiddin).

JAVOB׃ AQShda o’z uying bo’lmasa bir tashvish, har oy katta miqdorda ijara to’laysan. O’z uying bo’lsa, yana bir tashvish. Bankdan olingan qarzni to’laysan. Bir-ikki oy to’lamasang, uyingdan ajralasan. To’lgan taqdiringda ham tashvishlar bitmaydi. Yillar o’taverishi bilan esa tashvishlar ortaveradi.

Uyimiz yangi. Qurilganiga endi etti yil bo’ldi. Bugunga qadar muammo chiqmagan edi. Ammo endi ba’zi kichik tashvishlar chiqmoqda.

Masalan, yaqinda hammomxonadagi qo’l yuvadigan jumrakning ostidan suv oqa boshladi. Ishxonamizdagi bir juvonning gapni esladim׃

-Bunday ishlarga men pul bermayman. Do’konda juda arzon turadi, olaman, o’rnataman, ustalar esa o’n baravar qilib olishadi,-degandi u.

Darhaqiqat, bu soha ustalari Amerikadagi eng bosh toifa hisoblanadi. Ya’ni eng ko’p pul qilishadi. Bitta jumrakni almashtirish uchun 200-300 dollar olishadi. Vaholanki, bu ishni besh daqiqada bajarishadi.

Jumrakni o’zim almashtirishga qaror qildim. Shanba kuni ertalab chaqqon bo’lib ishga kirishdim. Ertaroq boshladim, chunki bolalar uyg’ongunga qadar bitirib qo’yishni rejaladim.

Uyimiz uch qavatlik. Buzilgan jumrak uchinchi qavatda. Suvni bekitadigan joy esa, birinchi qavatda. Suvni bekitib, tepaga chiqsam, kalitlar to’g’ri kelmaydi. Bir amallab ochishga qaror qildim. Bo’lmadi. Keyin ”Home Depot” degan xo’jalik mollar do’koniga borib jumrakning yangisini sotib oldim. 42 dollar ekan. Qaytib kelib, o’rnataman desam to’g’ri kelmadi. Eskisining nomini yozib oldimda, do’konga qaytib bordim va 42 dollarlikni topshirdim.

Xayriyatki, do’kon uyimizga yaqin va hamma narsani qaytib olaveradi. Do’konni aylanib biznikiga o’xshaganini topdim. 79 dollar. Oldingisidan chiroyliroq. Shu payt do’konda savollarga javob berib yuradigan kishi kelib qoldi. U bilan gaplashsam׃

-Bularning hammasi standart,- dedi.

Shunda men oldingisini olib kelib topshirib xato qilganimni tushundim. Faqat ikkita qo’shimcha bog’lovchi quvurchalardan olsam ish bitar ekan. Lekin qo’limdagi yoqib qolgandi va uni olib keldim. Eskisini ochaman desam kalit etishmadi. Bitta kalit uchun yana do’konga boraman-mi dedim-da, kuch ishlatdim. Devordagi plastik quvurga ulangan joydagi bosim jihozi sinib ketdi.

Uni ochib oldimda shishalarga solib sotiladigan “Starbucks” kofesidan ichib, asabimni jilovlab, yana haligi do’konga bordim. Ba’zi narsalarning otini bilmasangiz ham qiyin. Shuning uchun menga kerakli X-jihozni o’zim bilan olib kelgandim. Biror kishi uning nimaligini bilmadi, desangiz. Oxiri do’konning bosh ish yurituvchisini chaqirtirdim. U bilag’on ekan׃

-Bunday narsa bizda bo’lmaydi,-dedi u.

Hamma narsa bo’ladi deya maqtab yurganim bu do’konda ham bo’lmaydigan narsa bor ekan-a, deya ajablandim. Haligi odam bunday narsalarni qaerdan sotib olishni aytdi va yaqindagi shunday do’konning adresini berdi.

Ilgari faqat avtomashinalar qismlarining maxsus buyurtma do’koni bor deb o’ylar ekanman, buni qarang-ki hatto jumrak qismlarining ham maxsus do’koni bormish.

 U yerga kelsam, buyurtma oladigan kishi qo’limdagi jihozni yarim soat desam mubolag’a bo’ladi, ammo 10-15 minut tomosha qildi.

-Vov,-dedi keyin.- Bu nima ekan o’zi, nomini bilasizmi?

-Taqsir nomini bilganimda o’zini olib kelarmidim?

-Men shu yerda 15 yildan beri ishlayman, ammo bunaqa narsa ko’rmaganman. Bu qaerga o’rnatilgan ekan?

Unga tushuntirib bersam׃

-Siz “Pulte” qurgan uylarda yashasangiz kerak. Ular hatto hamma jihozlarni ham o’zlari yaratadilar. Bu ham biznes. Sizni o’zlariga bog’lab qo’yadilar. Ularga yozing, yuborishadi,-dedi.

Hafsalam pir bo’lib mashinamga o’tirib, “Oyday to’lin-to’lin..” qo’shig’ini tinglab, o’yga botdim. Suvni bekitganman. Quvurlar ochiq. Qanday qilib 2-3 oy kutaman.

Usta chaqirsammikan?

Shunda yodimga birinchi qavatdagi xonaga dush o’rnatgan asli afg’onistonlik Abdumannnon aka degan tanishim keldi. U o’shanda plastik quvurlar chiqqani zo’r bo’lgani va ularni bir-biriga elimlash juda qulayligini rosa maqtagandi. Ish juda oson bitganini o’zim ham ko’rgandim.

Shuning uchun quvurdan boshlab bu yog’iga hamma narsani almashtiraman, degan qarorga keldim. Ortga qaytgim kelmadi va boshqa ko’chadagi “Lowe’s” degan kattaroq xo’jalik mollar do’koniga borib, plastik elim va unga bog’lanadigan bosim jihozini sotib oldi. Qimmat emas, 12 dollar bo’ldi. Qaytib kelib ish boshlasam, elim ushlamadi. Uning qo’llanmasini o’qib chiqdim. Unda quvurga elimdan oldin dastlabki tozalagich modda surtiladi deyilgan. Alamimni yana qo’shiqdan olib, balandlatib qo’yib, do’konga qaytib bordim. Haligi narsani olib qaytib kelsam, aslida elimning boshqa turini olgan ekanman. Yana qaytib borishimga to’g’ri keldi. Kerakli rangli elimni topib, kassa yoniga borsam hamyon uyda qolib ketibdi. Padariga la’nat!

Bu orada bolalar uyg’ongan va vaqat tushdan o’tib bo’lgandi. Ikki marta eski jumrakni o’rnatib, har narsaga to’ldirib suv olib qo’ydirgandim.

Umr yo’ldoshim bolalarni olib, oziq ovqat do’koniga ketishgandi. Telefon qilsam, xayriyat qaytib kelishibdi. U hamyonimni olib keldi va kichkina bir qutidagi rangni ikkita mashina bilan olib kelgan bo’ldik.

Hamma ishni bitirib jumrakni o’rnataman, desam bog’lovchi quvur kaltalik qildi. Yana borib keldim, desangiz. Tashqarida qop-qorong’u bo’lgan bir payda ishni bitirdim. Suvni ochishga yuragim betlamadi. Chunki ertalabdan beri necha marta ochgan bo’lsam doim har tomonga otilib ketaverdi-da.

Xullas, suvni ochdim. Tashqarida qorong’u, mening dilim yorug’. Uyda bayram. Hamma meni qutlay boshladi. Bajardim!

Jumrakka qarab turib׃

-Besh minutlik ish ekan,-dedim.-Shunga 12 soat sarflabman-a?

Uydagilar menga jilmayib qarashdi. Lekin zarar qilmadim. Ham iqtisodiy va hamda ma’naviy foyda qildim. Bundan keyin bunday yumushni besh daqiqada bajaraman. Chunki endi nima qilishni bilaman-da!. O’rgandim. Hatto keyingi shanba kuni hamma jumraklardan uy quruvchilar o’rnatgan bosim jihozlarini olib tashlab, do’konlarda bo’lganini qo’yaman. Bu ham mustaqillik!

…Jumrak buzilsa, usta chaqirmay ham bir amallab tuzatish mumkin, ammo jamiyat buzilgan bo’lsa-chi? Tuzatish oson bo’lmaydi. Buning ustiga bu jamiyatga begona esangiz, hech qachon hukumatda ishlamagan va boshqarish nima ekanligini bilmasangiz, tajribasiz bo’lsangiz voy o’sha jamiyatning holiga. Ayniqsa, bu jamiyat ustabuzarmonlar qo’lida xonavayron qilingan bo’lsa?!

O’zbeklar nega bir-birlarini kechira olmaydilar?

SAVOL׃ Biz demokratiya haqida juda ko’p gapiramiz. Xalqimiz demokratiyaga tayyor deymiz. Lekin demokratiya sharoitida odamlar G’arbda bo’lgani kabi tanqidni ko’tara olishlari kerak emasmi? O’zbeklar bitta tanqid uchun bir-biriga dushmanga aylanib qolmoqda. Bu ahvolda demokratiyaga etishamiz, deb o’ylaysizmi?(Murod).

JAVOB׃ Yuragimni yondirgan savollardan birini yozibsiz. Gap faqat o’zbeklikda emas. Menimcha, buning juda chuqur ildizlari bor. Bu holatni arab, fors, dari, pashtun va o’rdu tilida gaplashadiganlarda ham ko’rdim. Eng qizig’i, ular yashaydigan mamlakatlarda emas. Balki ular kelib yashayotgan demokratiya diyorida ularning demokratiyani hazm qilishlari naqadar qiyin kechishini ko’rib, hayratlandim.

20-25 yildirki, Amerikaga kelib, haliga qadar tanqid eshitganda dirkillab qoladigan bu odamlarni ko’rib o’zimizning o’zbeklarimiz haqida o’yladim. Ming afsuski, G’arbning havosidan nafas olayotgan o’zbeklarimizning aksariyati ham shu ahvolda.

“Amerika ovozi”da ishlaganimda bir arab boshlig’imiz bor edi. 30 yildan beri Amerikada. Demokratiyani anglagan deb o’ylabman va ko’pchilikning oldida tanqid qilib yuboribman uni. Shu qadar dushmanga aylandiki, mana oradan 4-5 yil o’tib ham yaqinda bir majlisda ko’rib qolsam, hali qovog’idan qor yog’adi.

G’arbda yashab yurgan o’zbekdan istagan birini tanqid qilib ko’ring, kamchiligini aytib ko’ring, darrov sizni “ig’vogar” deydi. Bu ham mayli, bir umrlik dushmaningizga aylanadi. Shuning uchun ham tashvishingiz juda o’rinli.

Hali nihol ekan, Amerikaga kelib, o’qib, shu yerda tahsil olgan bir “qalamkash” o’zbekni juda asosli kamchiliklari uchun orqavarotdan emas, ochiq, o’z nomim bilan tanqid qilgandim. Mana oradan ikki yil o’tdi. Haliga qadar u orqavarotdan meni hammaga “ig’vogar” deb yurgani mayli, turli forumlarda ham turli tillarda tinmay yozadi, bo’hton yog’diradi.

Vaholanki, orqavarotdan gapirish yoki imzosiz yozish ig’vogarlik ekanligini va o’zi shu kuyga tushganini ham bilmaydi, sho’rlik!

Bunday misollar son mingta. Hatto ismini aytmay, umumiy tanqid qilsangiz ham, o’ziga olib, sizga qilich qayraydigan “demokratlarimiz” qancha…Shuning uchun demokratiya haqida gapirish va demokrat bo’lishning orasida yer bilan osmon qadar farq bor. Menimcha, bu narsaning ildizi juda chuqur va bu ildizni ko’ra olmasak, topa olmasak hali beri ruhimizni sariqpechakdek o’rab turaveradi.

Chet ellarda qolib ketamizmi?

SAVOL׃ Chet elga chiqqan o’zbeklarning taqdiri haqida ko’p yozgansiz. Ularning vatanga tashnaligi haqida ham yozganlaringizdan o’qiganmiz. Sizning anchagina taxminlaringiz to’g’ri chiqadi va bu hayotiy tajribaning natijasi bo’lsa kerak. Shundan kelib chiqib xorijdagi o’zbeklarning yaqin kelajakda vatanga qaytish imkonlari bor deb o’ylaysizmi? Bor bo’lsa qachon va qay sharoitda? Yo’q bo’lsa, ularni nima kutadi? Bular sotsiologik muammolardir. Bunga siz javob bera olasiz deb o’ylayman. (Bobur).

JAVOB׃ Ilgari bir javobda o’zbeklarning chetga ketish sabablarini bir tizimga solgandim. Aslida ko’p narsa o’sha chiqib ketish sabablari bilan bog’liq. Lekin modomiki chetda ekanmiz, bugunga qadar bosib o’tilgan yo’lga nazar solib, kelajakni taxmin qilish, bashorat emas, taxmin qilish mumkin.

Meni juda ham achintirayotgan va tashvishga solayotgan narsa shuki, bugun xorijga chiqqan o’zbeklar ham ilgari Sharq mamlakatlaridan G’arbga sig’ingan salaflarining yo’lidan ketmoqdalar. Bu esa o’zlari yashagan jamiyatda eng keyingi odam bo’lib qolish va o’z o’rinlarini o’z qo’llari bilan yo’qotishga intilishdir.

Bugun G’arb mamlakatlariga nazar solsangiz, Sharqdan kelganlar aksariyat holda g’arib, unutilgan bir vaziyatdalar. Oralarida davlat arboblari, taniqli olimlar, dunyoga so’z ayta oladigan shaxsiyatlar, siyosatchilar yo’q.

Buning sabablaridan biri shundaki, xorijga kelganlar bu yerning erkinligidan gangib qoladilar. Oilalari va farzandlarini yo’qota boshlagandek bir hissiyot girdobiga tushadilar. Natijada ana’nalar, odatlar, oila va farzandlar tarbiyasini saqlab qolaman deb o’zlarini to’rt tomonga uradilar. Aslida eski ahvollari G’arbdagidan ham barbod bo’lganini tan olgilari kelmaydi.

Muhojirlardan ko’pchiligi agar dinni mahkam ushlasam, ana’nalar, odatlar, oila va farzandlar tarbiyasini muhofaza qilib, saqlab qolaman, deb o’ylaydilar. Natijada zamonaviylik, yashagan mamlakatning qadriyatlari, demokratiya talablari chetga surilib, faqat diniy yo’lga bosh uriladi. Bir qarashda bu yaxshigina bo’lib qolmay, farzu qarz bo’lib ko’rinadi. Ammo asta-sekin meyyor buziladi va fanatik bir insonga aylaniladi. Chunki bora-bora jamiyatdan ajralib qoladilar. O’z do’konchalari, oddiygina bir ishlari va shunchaki umrguzaronlik qiluvchi jamoalari bilan o’ralashib, bolalarini ham shu asnoda tutishga urinadilar.

Bolalari o’qishdan, ilmdan, siyosat va jamiyatdan uzoq qolib, ko’rinishda mo’min-qobil, lekin aslida teskarisiga aylanadi. Ota-ona esa bari-bir vatanga qaytaman, deb o’zini ovutadi va farzandlarining kelajagini o’ylamaydi.

Bir kun kelib, orzulari sarobga chiqa boshlaganini ko’rgach, asabiylashadi, oilasi buziladi, dunyodan norozi, yolg’iz bir kimsaga aylanadi.

Bugunga qadar G’arbga Afg’oniston va Turkiya orqali ming-minglab o’zbeklar kelganlar. Biz bugun hatto ularning nomlarini ham bilmaymiz. Qaerlarda yashab, qaerlarda qolib ketdilar, noma’lum. Farzandlari esa jamiyatning ikkinchi emas, uchinchi darajali odamiga aylanib qoldilar.

Yuqorida aytganimdek, ming afsuski, bugungi avlod ham shu yo’ldan ketmoqda. Bugun har qancha dod-voy deyilgani bilan yillar o’tgach, hech kim Vatanga qaytmaydi. Hatto ikki fuqarolik berganda ham qaytadigan odam topilmaydi.

40-50 yil Vatanning ozodligi uchun jonlarini tahlikaga qo’yganlar mustaqillik kelganda, borib, qisqa vaqtda ortlariga qaytganlari buning bir misoli.

Chunki yillar davomida boshqa odamga aylanasiz. Borsangiz hamma narsa begonadek tuyuladi. Eng asosiysi sizga begonadek qarashadi. U yerda endi G’arbda siz topgan erkinlikning mingdan birini ham topolmaysiz. Hatto O’zbekiston demokratik davlatga aylanganda ham butunlay qaytadiganlar sanoqli bo’ladi. Ular ham bir muddatdan keyin ortga qarab yo’l soladilar. Bu men yaratgan yangilik emas. Bu sotsiologiya ilmining tajribalardan olingan xulosalardir. Shuning uchun ham doim takrorlayman, ketdingizmi, tamom, qaytish yo’q. Qaytishingiz mumkin, faqat vaqtinchaga, mehmon tarzida.

Shuning uchun demoqchimanki, bugun chetga chiqib, vaqtingizni behuda o’tkazmang. O’qing, ilm oling, jamiyatga qo’shiling, izlaning va o’zingiz yashayotgan jamiyatingizda o’z o’rningizni toping. Xuddi mana shu narsa sizga o’zligingizni saqlab qolishga zamin yaratadi. Nafaqat saqlab qolish balki tarixiy Vataningizga xizmat ham qilishga yo’l ochadi. Tabiiyki, agar shunday istagingiz bo’lsa!

Mantiq mahsuli

SAVOL׃ 2004 yil mart-aprel portlashlarini bevosita hukumat uyushtirganligiga sha’ma qilgandingiz. To’g’risi menda ham shunday taxmin bor, lekin bu taxminimni isbotlovchi manbaga ega emasman. Agar mumkin bo’lsa, manba to’g’risida muxtasar bo’lsa-da, ma’lumot bersangiz. Hurmat bilan, Muarrix.

JAVOB׃ Ma’lumki, huquqning asosini mantiq belgilaydi. Umuman mantiq butun hayotning o’q ildizi desa mubolag’a bo’lmaydi. Agar mantiq qoidalarini idrok etsangiz, ko’p narsaga baho berishda adashmaysiz.

Mening ham qo’limda hech qanday aniq dalil yo’q. Ammo mantiq qoidasiga nazar solsangiz, ikki savol tug’iladi.

Birinchisi, bu hodisalar jamiyat uchun favqulodda yangi hol edimi?

Ikkinchisi, bu hodisalar qanday siyosiy-ijtimoiy zaminda yuz berdi va kimga foyda keltirdi?

Bu ikki savolning javoblarini topish juda oson…

Mazkur voqealarga qadar o’tgan 15 yildagi shunday hodisalar silsilasiga nazar tashlasangiz uzviylikni topasiz.

2004 yildagi siyosiy ijtimoiy voqelikni tahlil etsangiz, Karimov rejimi yana bir marta boshi berk ko’chaga kirib qolganini ko’rasiz. Bunday paytda chekinish yoki ko’chaning to’sig’ini buzib, oldinga ketish kerak bo’ladi. Karimov rejimi yana ikkinchisini tanladi.

Har doimgidek, ta’kidlamoqchiman, bunday voqealarda hukumat “tajriba”sidan kelib chiqib, anqov yoki qo’lbola “muxolif”lardan foydalanib, ularni o’z manfaati yo’lida qo’llangan. Buning umumlashgan ko’rinishini “Assassin” romanida o’qishingiz mumkin.

Dahshatli hayqiriq

SAVOL׃ “Turonzamin” ro’znomasida mana bu xabarni o’qidim׃

”Gulbahor ham Karimov va Madaminovning vijdoniga havola”. Xabarni keltiraman׃

Siyosat bilan hech shug’ullanmagan va muxolifatdagi birorta partiya yoki harakatga a’zo bo’lmagan, Andijon voqealaridan keyin muxbirga, inson huquqlari himoyachisiga gapirib qo’ygan, munosabat bildirgan Gulbaxor To’raeva Qirg’iz chegarasida kitoblar bilan qamoqqa olingandan keyin oradan uch oy o’tib, uch kunda sud qilinib, olti yilga ozodlikdan mahrum etildi. Bu onalar qarshisida tiz cho’kaman, degan Islom Karimovning navbatdagi mehr shavqati. Ayni paytda iqtisodiy jihatdan qiyin ahvolda qolgan bu ayolga o’z kitoblarini berib, uni mamlakatga yo’llagan Salay Madaminovning ham navbatdagi qurboni bu.

Andijondan olingan ma’lumotga ko’ra, ayblov fikrida aytilishicha, To’raeva bu ishni tijoriy maqsadda qilgan va agar pul berishmaganda bu ishga bosh qo’shmasligini aytgan. Madaminovning shaxsiy kitoblarini tashib yurib qamalib ketganlar safiga yana bir kishi qo’shilar ekan, bunday ayanchli hollardan xulosa chiqarib olinmayotgani yana ham ayanchlidir.

Ilgari qamalganlarni unutgan Salay Madaminov va uning “rezident”lari bu safar Gulbahor To’raevaning oilasidan, bolalaridan xabardor bo’lib, ularga moddiy yordam ko’rsatarmikan?”

Men tushuna olmagan narsa shuning uchun Muhammad Solihni ayblash kerakmi? Gulbahor To’raevada faqat uning kitoblari emas, balki Rauf Parfining ham kitoblari bo’lganku? Qolaversa shunday bo’lganmi yo’qmi sizlar ham aniq bilmayizlarku? Bu ham muxolifat ichidagi dahanaki jang axir. Buni qachon to’xtatasizlar? (Diamat).

JAVOB׃ Avf etasizu ammo ko’rinishidan siz hamma narsani muxolifat ichi dahanaki jangi deb inkor qilmoqchisiz. Shunday ekan, dalilni siz va Salay Madaminov ishonadigan manbadan keltiray׃ “Ozodlik” saytida 24 aprelda tantana bilan quyidagi xabar tarqatildi.“Andijon viloyati jinoyat ishlari sudi inson huquqlari himoyachisi Gulbahor To’raevani konstitutsiyaviy tuzumga tajovuz qilish, tuhmat qilish va jamoat tartibiga tahdid soluvchi adabiyotlar tayyorlash va tarqatishda aybdor topib, unga 6 yillik qamoq jazosi tayinladi. Kasbi shifokor G.To’raeva shu yilning 14 yanvar kuni Bishkekdan qaytaëtganida sumkasidan shoir Rauf Parfining “Iymon asiri”, shoir va siësatchi Muhammad Solihning “Valfajr” hamda “Yo’lnoma” kitoblari chiqqanidan so’ng qamoqqa olingan”.

Rauf Parfining kitoblari O’zbekistonda ta’qiqlangan emas. Aksincha nashr etilmoqda va kutubxonalarda ham turibdi. Mahalliy matbuotda ham she’rlari bosilmoqda. Bu voqeada uning kitobi “niqob” sifatida foydalanilgan, xolos. Qolgan kitoblarni bir bechora ayolning iqtisodiy jihatdan qiynalib qolganidan foydalanib, u orqali yuborish razolatdan boshqa narsa emas. Nima, bu “Iskra” gazetasimidi?

Yo’q, bir odamning shaxsiy kechinmalari, xotiralari, uydirmalari, bo’htonlari to’plangan narsa. Bu odamning nomi terrorist deb e’lon qilingani uchun uning kitobini olib borgan shaxs qamoqqa kirishi olindan ma’lum hol. Buning ustiga o’sha ayol Andijon voqealari bo’yicha hukumatning qora ro’yxatiga tushganligini kim kim Salay Madaminov yaxshi biladi? Bugunga qadar ham uning kasriga qolib, anchagina odam qamalib ketganini ilgari ham yozgandik va bundan saboq olmadi, tanqidni ig’vo deb bildi.

Gap bunda ham emas, gap shundaki, shu sabil qolgur kitoblarni yuborish juda zarur bo’lsa, (aslida ular internetda ham turibdi), Salay Madaminovning etagini o’pib, o’limga ham ketishga roziman deb jar solib yurgan “shovvoz”lar orqali yuborsin edi. Nega qo’lida norasida go’dagi bo’lgan onani bu kuyga solishadi? Mana gap nimada?

Bugunga qadar Salay Madaminov uchun qamalganlarni u va uning gumashtalari unutishgan. Birgina misol׃ uning qilmishlari uchun qamalgan Murod Jo’raevning umr yo’ldoshi mana shu – u ishonadigan manba- ”Ozodlik” orqali yig’lab, iqtisodiy qiynalib qolganini aytganiga hali ko’p bo’lgan emas. Kitoblar chiqarishga, uni mamlakatga yuborishga pul bor ekan. Shuni Murod Jo’raev kabilarning tirik etim holiga tushgan bolalariga yuborsa bo’lmasmidi? Mana gap nimada?

Gulabahor ham qamalgan kuniyoq unutildi. Faqat uning nomini pesh qilib, obro’ qidirish esa davom qilmoqda. Lekin uning oilasi faryodlariga Madaminov quloq soldimi? Bu savolga yana siz ishonadigan manba – “Ozodlik” saytida bugun qo’yilgan maqolada javob bor׃

“-Sud ochiq shaklda o’tdi. Men unda qatnashdim. Agar sizga biror ma’lumot kerak bo’lsa, nega sudga kelmadingiz, u yerda hech kim bo’lmadi. Bechora ayolni qamab qo’yishdi, 8 oylik go’dagi qolib ketdi”, – deya iztirob bilan so’zladi G.To’raevaning qaynonasi”.

Bu dahshatli hayqiriqdir! Mana shuning o’zi sizning hamma savollaringizga javob.

Karimov Xudoga ishonadimi?

SAVOL׃ Islom Karimov Xastimomga borib, oxirati haqida o’ylaganmish. Mana siz Karimovni yaxshi bilasiz, ayting-chi u Xudoga ishonadimi?(Odil).

JAVOB׃ Boshqalarning mantig’i bilan ishim yo’q, ammo o’zimning mantig’imga ko’ra, birovning Xudoga ishonib-ishonmasligini baholash bizning ishimizga kirmaydi. Bu uning va Xudoning vakolatiga kiradigan mavzu.

Lekin Karimov o’zini bir mamlakat va u yerda yashayotgan bir qancha xalqlarning rahbari deb atayotgan ekan, bu mavzuga kirish mumkin.

Menimcha, Karimov azaldan ateist bo’lgan va shundayligicha turibdi. U o’zgaruvchan shaxs emas. U hamma narsadan o’z manfaati yo’lida foydalanishni istaganidek, dinni, hatto Xudo nomini ham shu yo’lda qo’llanib kelmoqda.

Ming afsuski, bu faqat Karimovga xos emas, balki barcha musulmon mamlakatlarining tepasida o’tirgan diktatorlarga xos. Karimov Xudodan qo’rqmaslikni Sovet maktabi va Sho’ro liderlaridan o’rgangan bo’lsa, musulmon davlatlarining rahbarlari, kazo-kazolari uning bu illatini mustahkamladilar. Uni Ka’baga olib kirib, keyin unga Ka’bapo’sh hadya qilgan Saudiya Arabistoni diktatorlari, bugunga qadar uni islom dunyosining katta siymosi deb atayotgan arab dunyosi liderlari unga barcha jinoyatlarini Xudo kechirib yuboradi degan bir his bermoqdalar.

Uning zolimliklarini Xudoga ishonishlariga shubha ham bo’lmagan o’zimizning muftilaru ulamolar ham oqlab kelayotganlari esa, unga oddiy xalqni ezishda yanada kuch bermoqda.

Xotira kuni

SAVOL׃ 9-may. Siz bu kunni fashizm ustidan qozonilgan g’alaba kuni deb bilasizmi, yoki 1999 yilda e’lon qilingan “Xotira va qadrlash kuni”-mi? (Muarrix).

JAVOB׃ Menimcha ikkinchi jahon urushi fashizmning fashizm bilan to’qnashuvidir. Bu Hitler qiyofasidagi olmon fashizmi bilan Stalin boshqaruvidagi slavyan fashizmining o’zaro urushiga dunyoning juda ko’p mamlakatlari turli sabablar, manfaatlar, yanglishish va majbur qolish tufayli qo’shilganlar.

Jumladan, O’zbekiston ham SSSRning mustamlakasi, zulmning qurboni sifatida qatnashgan va juda katta talofotlar bergan.

Bu urush fashizmni tugatmadi, balki rus-slavyan fashizmi yanada kuchaydi va bugunga qadar davom etmoqda. Shuning uchun bu bayram qilinadigan kun emas.

Aksincha begunoh ketganlar, aldanganlar, zulm va qatag’on qurbonlarini xotirlash kuni sifatida nishonlanishi mumkin.

Har bir xalqning o’z tarixidagi qora kunlar, qatag’on va qatliomlarni xotirlaydigan sana bo’ladi.

Modomiki, O’zbekistonda bu kun Xotira va qadrlash kuni deb e’lon qilingan ekan, demak, shu kuni Stalin zulmi davrida halok bo’lganlar bilan birga Karimov rejimining qurbonlari ham, xususan 2005 yil 13 mayda Andijonda otib o’ldirilgan begunoh insonlar ham xotirlanishi kerak.

Karimovdan keyin hukumatni kim boshqaradi?

SAVOL׃ Men Karimov rejimini azaldan yomon ko’raman. Ammo, garchi yomon ko’rsam-da, baribir Karimovdan boshqa odamning hukumat tepasida turib prezidentlik qilishi erish tuyuladi. Sababi mening nazarimda, aynan u siyosiy vaziyatni yaxshi tushunadi, sababi, shuncha yildan beri hukumat tepasida. Ikkinchidan, aytaylik, Karimov muxolifatga saylovda qatnashishga ruxsat berdi ham deylik. Biroq, muxolifatga kim ishonadi, agar muxolifat hammaga notanish bo’lsa. O’zingiz ayting-chi shu o’tgan yillar ichida muxolifatning biror harakatlari sezildimi?

Saylov yaqin. Bu orada Karimov o’zi bosh vazirlikni egallab, hukumat tepasiga “qo’g’irchoq” prezidentni olib kelishi mumkin. Buning ehtimolligi yuqori.

Siz nima deb o’ylaysiz, Karimovda keyin hukumatni boshqarishga kim munosib va nima uchun? (Umid).

JAVOB׃ Xuddi siz kabi fikrlaydiganlar bugun oz emas. Ular ham qisman haq. Bu haqlik faqat tashqi ko’rinishda. Ya’ni sarobga o’xshagan haqlik׃ ko’zingizga juda chiroyli ko’rinadi, ammo asli boshqa. Chunki siz doim Karimovning sizga qaragan yuzini ko’rib ulg’aydingiz. Asl yuzidan esa ko’plar kabi bexabarsiz. Uning sizga qaratilgan yumshoq va siz haqingizda g’amxo’rona aytilgan gaplarini eshitib ulg’aydingiz. Uning shuuridagi so’zlarni eshita olmadingiz. Xuddi bizning avlod Leninni dunyoning eng aqlli va eng dono odami deb ulg’aygani kabi. O’sha paytda Leninning o’rnini hatto Xudo ham to’ldira olmaydi deguvchilar bo’lardi. Lekin ko’rdik-ki, Lenin degani battollarning battoli ekan.

Shuning uchun sizning Karimov “siyosiy vaziyatni yaxshi tushunadi, sababi, shuncha yildan beri hukumat tepasida” deyishingizni anglayman va sizni aslo va aslo ayblamayman. Chunki bir kun kelib Karimovning siyosiy vaziyatni mutloq tushunmaganini bilasiz.

Karimov Bosh vazir bo’ladi, degan gaplarga esa ishonmayman. Bu Karimovning zehniyatiga teskari.

Muxolifatga kelsak.. Agar haqiqiy muxolifatda xalq huzuriga chiqish imkoni bo’lsa va xalq unga ishonmasa, demak xalq o’ziga ishonmaydi. Chunki bugun xalqning o’zi haqiqiy muxolifatga aylangan. Faqat bu muxolifatning ko’zi bog’langan, minbari yo’q, qo’li va oyog’iga ko’rinmas kishanlar solingan.

Lekin shu aniq-ki, Karimov va yangi karimovlar bir o’lkani bir umrga zulm ostida tuta olmaydilar. Baribir bir kun ko’zlar ochiladi, kishanlar sinadi, haq so’zni aytish xalq tomonga o’tadi va xalq o’z nomzodini ko’rsatadi. Ana o’sha nomzod hukumatni boshqarishga eng munosib odam bo’ladi.

Bir-biridan farqi yo’q

SAVOL׃ Siz ba’zilarni terroristik yo’lga kirganlikda yoki qurolli kurashga chorlaganlikda ayblamoqdasiz. Butun yo’llar tugagagan va shu ikki yo’lga qadalib qolmadikmi? Buning ustiga ba’zilarni tanqid qilasizu nega Abdurahim Po’latovni tanqid qilmaysiz? (Rahmatjon, Shoh Jahon).

JAVOB׃ Agar biz demokrat bo’lsak hech qachon bu yo’llarga qadalib qolmaymiz. Bu yo’llar demokratiyaga mutloq ziddir.

Endi men tanqid qilayotgan “ba’zi”larga kelsak. Umumiy gap qilmasadan o’sha ba’zilarning qo’rboshisi, o’zini Muhammad Solih deydigan Salay Madaminovni keskin tanqid qilganim rost. Bunga judda jiddiy asoslarim bor. O’zbekistonda muxolifat bugungi vaziyatga tushishida  Abdurahim Po’latov bilan ikkalsi aybdor. Ular ayni paytda o’zbek xalqining bugungi ahvolga tushishiga Karimov bilan baravar darajada ham aybdordirlar.

Bular doim ofat boshlovchilar bo’lishdi. Ofat kelayotganini ko’rsangiz va indamay tursangiz, odamlarni ogohlantirishga urinmasangiz-bu xoinlik.

Ikkalasi ham agar samimiy bo’lishsa, bir ish qilmoqchi bo’lishsa to’ydan oldin nog’ora chalib nima qilishadi? Qo’lidan bir ish kelmaydigan no’noq odam shunday qiladi. Qo’lidan ish keladigan odam esa indamay turib ishini bajaradi.

Salay Madaminov 1990 yillarning boshida radio orqali jar soldi. Keyin 19 kishini ochiqdan-ochiq Turkiyaga olib kelib, Qora dengiz sohilida, odamlar dam oladigan Shila sohilgohida, butun xalqning ko’z o’ngida qurol otishga o’rgatdi. Karimov kuchni tan oladi deya buni videotasvirga olib, ko’rib qo’y, armiyam bor degandek unga jo’natdi. Bundan hukumat darhol foydalandi va qatag’on o’tkazdi. Minglab odamlar qamaldilar…

1999 yil portlashlari oldidan ham shunday bo’ldi. Uning Tohir Yo’ldosh bilan muzokaralar qilayotgani va Karimovning qachon o’ldirilishi kabi uzunquloq gaplar 1998 yilning oxirlaridayoq hatto AQShga qadar etib keldi. Buni unga yaqin odamlar gapirib yurdilar. Hukumat bundan qanday foydalanganini bilasiz.

Bugun ham unga yaqin odamlar davlat to’ntarishi qilish, qaysi bir Qorining 50 ming odami (aslida 50 ta ham yo’q) ular bilan birlashgani kabi gaplarni nafaqat gapirib, balki internetda, chatlarda yozib ham yurishibdi. Bu ham kamlik qilganidek, uning Stogolmda bir machitga odam to’lab, reja tuzgani videotasvirga tushirilib, Karimovga etib boribdi. Hukumat buni ham darhol ishga soldi׃

1.Chetdagilarning ota-onalari, yaqinlarini agar bir narsani yashirsalar javobgarlikka tortilish haqida qaror qabul qildi va mahallalarda buni ochiq targ’ib qilishmoqda.

2.O’zbekistondan chetga ketganlarning ro’yxatini tuzishga, ular haqidagi ma’lumotlarni to’plashga kirishildi.

3.Yana islomiy tahlika kelmoqda deya huquq tartibot idoralari terrorizmga qarshi kurashga safarbar qilindi. Viloyatlarda mashqlar o’tkazilmoqda, muxolifatga aloqador odamlarning yaqinlari ham har qachongidan qattiq nazorat ostida.

4.Bundan ruslar ham foydalanmoqdalar va yozda hujumlar bo’ladi deya O’zbekistondagi oyoqlarini mustahkamlamoqdalar…

Bu ketishda hukumat yana nimalarni rejalamoqda, Xudo biladi.

Shundan keyin ham indamay turish mumkinmi? Bu haqda gapirish oson emas. Har ikki tomondan hujumga ma’ruz qolasiz. Lekin demokratlarning vazifasi bunday fitnalarning oldini olishdir. Agar bu ishni Abdurahim Po’latov qilayotgan bo’lsa, u haqda ham yozaveramiz. U endi qip-qizil tentakka aylanib qolgan. Bir bahona qilib xalqni so’kishdan nariga o’tolmaydi.

Xo’sh, har ikkisning ham bu xalqda qanday qasosi bor? Qasosi yo’q.  O’tgan har bir voqeadan ular ham, Karimov ham foyda ko’rdi. Bittasi “Mening odamlarim qamalmoqda” deya jar solib, o’z nomini va nonini saqlab qoldi,  boshqasi shuning orqasidan turklarni “sog’ib” kelmoqda. Karimov esa “Ana terroristlar… ” deya dunyoni chalg’itdi, zulm taxtini mustahkamladi. Agar buni hali ham tushunmgan bo’lsak, holimizga voy!.

Turkmanga qara, o’zbekni ko’r!

SAVOL׃ Nahotki biz O’zbekistonda o’zgarishlar bo’lganini ko’rmay o’tib ketamiz.(Umida).

JAVOB׃ Menimcha o’zgarishlarni ko’rishingiz uchun imkon bor. Xuddi 1990 yilarning boshida bo’lgani kabi yana bir imkon paydo bo’lishi aniq. Lekin bugungi ketishda u imkon ham boy berilishi hech narsa emas.

Gap shundaki, turk qavmlari orasida o’zbek va turkmanning zehniyati juda yaqin. Har ikkalasi ham zulmga juda tez tobe bo’ladi. Turkmanlar bu borada o’zbekdan bir qadam oldinda ekanligini Turkmanboshi davrida ko’rdik. Shuning uchun bugun Turkmanistonda yuz berayotgan voqealar bir kun kelib O’zbekistonda ham takror bo’lishi turgan gap.

Bizning muxolifat ham birlasha olmadi. O’zini siyosiy-demokratik kuch sifatida maydonga qo’yish uning qo’lidan kelmadi. Shu bois saylovlarga va Karimov rejimiga ta’siri bugunga qadar bo’lganidek noldan ko’tarilmaydi.

Karimov o’lib qolganda esa, xuddi turkman muxolifati kabi chetdan turib ovoz soladi va hatto birlashdik ham deydi. Lekin to’y o’tgan bo’ladi.

Sharqda azaldan taxtga mingan odam o’z manfaati uchun aka-ukasi bir tomonda tursin hatto otasini ayamagan. Buni Turkmaniston misolida ham ko’rmoqdamiz. Yangi Turkmanboshi dastlab o’zini taxtga olib kelgan odamni va uning guruhini yo’qotdi. Tariximizdan juda tanish manzara. Keyin salohiyatga ega vazirlarni qamoqqa tiqa boshladi. Mana endi eski Turkmanboshining haykallarini buzishga kirishdi. Turkmanistonda bu jarayon sekin bormoqda. O’zbekistonda esa juda tez kechishi mumkin. Chunki Karimovning o’rniga kelgan odam o’ta jiddiy muammolar bilan yuzma-yuz qoladi.

1.Mamlakat mahalliychilik, diniy toqatsizlik, milliy nizolar bois parchalanib ketish ostonasida bo’ladi.

2.Iqtisodiy qiyinchilikdan ezilgan xalq yangi rejimdan tezroq o’zgarishlar qilishni kutadi va sezmasa turli nuqtalarda “Andijon voqealari” kelib chiqishi mumkin.

3.Qamoqdagilarni ozod qilishni talab etish jarayonida ayollar noroziligi katta namoyishlarga aylanib ketishi yaqqol ko’rinib qoladi.

4.Yangi rahbar dunyoga o’zini eskining “dumi” emas, mustaqil qilib ko’rsatishga intiladi va hokazo.

Shu bois tezda Karimovni qoralab, uning odamlarini qamaydi va hamma aybni ularga to’nkashga urinadi. Ana shu jarayonda demokratik muxolifatga o’zini ko’rsatish uchun imkon paydo bo’ladi. Agar muxolifat mamlakat ichida tashkilot sifatida shakllanmagan bo’lsa, bu imkoniyatning yaqiniga ham borolmaydi.

1990 yillar nari-berisida maydonga chiqqan muxolifat namoyondalarining bugungi o’rtalama yoshi 55-70. Xudo uzoq umr bersin. Lekin bu ham hisobga olinishi kerak bo’lgan jiddiy faktor.

Demak, ko’p narsa bugungi yoshlarga, bugungi talabalarga bog’liq. Ilgari ham ko’p yozganim kabi, bugungi muxolifat haqiqatdan mamlakat va millatning kelajagini o’ylasa, ana shu yoshlarni demokratik tashkilotlar atrofida birlashtirishi va ularga yo’l ko’rsatishi kerak.

Cho’michda bori…

SAVOL׃ O’zbekistondagi yoshlar orasida muxolifat bormi? Bor bo’lsa nega ko’rinmaydi va yo’q bo’lsa nega? (Farhod).

JAVOB׃ Farhodjon, yaqinda siz kabi O’zbekistondan chetga kelgan bir yigit bilan gaplashdim. U chetga chiqib haliga qadar vebsaytlarda Karimov haqida yozilgan va yozilayotgan narsalarga ishonmayotganini aytdi.

Men unga׃

-Siz maktabda a’lochi o’quvchi bo’lgansiz, keyin oliygohda ham a’lo baholaraga o’qigansiz, har kun xabarlarni ko’rgansiz, gazetalarni bitta qo’ymay o’qib borgansiz, shundaymi?-dedim.

U hayajonlanib׃

-Siz qayoqdan bildingiz? Men maktabni ham, oliygohni ham a’loga bitirganman, gazetalarni esa sog’inib qoldim,-dedi.

Keyin unga׃

-Siz hukumat idoralaridan biriga borib ishga kirgansiz, ammo olgan maoshingiz o’zingizga etmagan, buni ustiga oilangiz qarzga botgan va shundan keyin bu yoqlarga kelgansiz,-dedim.

U endi׃

-Shunga yaqin,-dedi.- Ishga o’tmoqchi edim. Tashqi ishlar vazirligiga borib bir necha oy maosh olmasdan ishlab ham yurdim. Bo’lmadi. Boshqa joylarga ham bordim. Ish topolmadim. Omadsiz ekanman.

Men unga׃

-Sizning boshingiz kompyuterdek gap. Unga rosa keraksiz narsalarni yuklashgan. Siz bir muddat ularni o’chirib, o’rniga yangilarini joylashingiz kerak,-dedim.

Bir ozdan keyin u men bilan tortisha boshladi. Karimovni himoya qila ketdi. Indamadim. Uni tushundim. Ayb unda emas…

Hozir u qaysi bir do’konda tozalovchi bo’lib ishlayotgan ekan. Ishonamanki, bir kun u Karimov rejimiga muxolifat bo’lib etishadi. Chunki u o’zi istamagan holda boshiga erlashtirilgan keraksiz “dastur”larni yangilari bilan almashtirmoqda.

Bugun O’zbekistonda matbuot erkin emas. Internet bo’g’ilgan… nega? Mana shu jarayon-ya’ni “kompyuter”ga boshqa “dastur”larni joylashtirish jarayoniga yo’l bermaslik uchun.

Demokratiya dushmanlari Xorazmga ham begona!

SAVOL׃ Nega xorazmliklarga qarshisiz? (Akmal).

JAVOB׃ Aslo! Biz kim bo’lishidan va qaerdan bo’lishidan qat’iy nazar agar demokratiya dushmani bo’lsa yoki so’zda demokratiya tarafdori, amalda esa o’z manfaatini o’ylagan va bu yo’lda xalqning manfaatini oyoq osti qilgan har qanday kishiga begonamiz, uni keskin tanqid qilaveramiz. Ammo bizning tanqid tuhmat, uydirma, dahanaki janglardan yiroq bo’ladi.

Xorazm o’zbek madaniyatining metin qal’alaridan biri va xorazmliklar mazkur qal’aning sobit sohiblaridir. Agar ularning orasidan kim yoki kimlarnidir tanqid qilsak, bu xorazmliklarga qarshimiz degani emas. Aksincha, demokratiya dushmani ekanligi mutloq aniq bo’lib qolgan bir necha madaniyatsiz kimsa o’z yozuv-chizuvlari bilan bu qadim madaniyatga dog’ tushirmoqdalar.

Shu sabab ham ularni tanqid qiluvchilar safida xorazmlik demokrat do’stlarimiz ham bor.

O’zim samarqandlikman va 15 yildir zolim bir samarqandlikni ayovsiz tanqid qilib kelaman. Azaldan mahalliychilikka qarshiman.

Mahalliychilik bu O’zbekistonni chohga olib boradigan illatdir. Biz bundan ustun tura olsakkina O’zbekiston kelajakda davlat sifatida yo’qolmay qolishi mumkin.

Ijobiy o’zgarishlar?

SAVOL׃ Nima deb o’ylaysiz, O’zbekistonda iqtisodiy rivojlanish 100 foyiz hukumatga bog’liqmi? Hozirda O’zbekistonda qanday ijobiy o’zgarishlar kuzatilmoqda?(Ulug’bek).

JAVOB׃ Ilgari ham xuddi shunday savollarga to’xtalganim uchun javobni muxtasar qilmoqchiman. Ha, O’zbekistonda iqtisodiy rivojlanish yuz foyiz hukumatga bog’liq. Hatto demokratik davlatlarda ham iqtisodiy rivojlanish ko’p jihatdan hukumatning otgan odimlariga bog’liq. Ammo yuz foyizni tashkil etmaydi. Butun hokimiyat, hatto qonun chiqaruvchi organ ham bir kishining amriga qarab qolgan diktatura sharoitida iqtisod hukumatga mutlaqo tobe va rivojlanish deyarli kuzatilmaydi.

Diktatura sharoitida avval iqtisod, keyin siyosat degan aqida hukmron bo’ladi. Vaholanki, siyosatni to’g’ri yo’lga qo’ymay iqtisodni ko’tarish mushkul. Ba’zi bir diktaturalar paytida iqtisod rivojlangani misol qilib aytiladi, xuddi bugun Xitoy haqida gapirilayotgani kabi. Bu sarob. Chunki biz tashqi ko’rinishga qarab baholayapmiz. Ichkaridagi vaziyatni hatto tasavvur ham qila olmaymiz. Oddiy raqamlardan tortib, hamma narsani hukumatning xabarlari va hisobotlariga qarab bilamiz. Bir paytlar SSSR ham iqtisodda dunyoning eng kuchli markazi deyilgan.

Xullas, xalqqa siyosiy erkinlik berilmasa, iqtisod erkinligi haqidagi gaplar cho’pchakdir. Shundan kelib chiqib, O’zbekistonda ijobiy o’zgarishlar kuzatilmoqda degan gapni aytish mumkin emas. Bu mening qarashim, sizda boshqa fikr bo’lsa, eshitishga hozirman.

Karimov ketmoqchimi?

SAVOL׃ Bu yil 23 dekabrda O’zbekistonda perzidentlik saylovi bo’ladi. Qonunga ko’ra rasmiy tayyorgarlik uch oy oldin boshlanadi. Bu juda ham qisqa vaqt. Hech narsaga ulgurib bo’lmaydiku? Boshqa mamlakatlarda ham shundaymi? Hurmatli prezidentimiz bu safar qolmoqchimilar yoki ketmoqchimilar? (B.Qo’chqorov).

JAVOB׃ Savolingizning oxirgi qismi Islom Karimov janoblariga oid ekan. Ammo u kishiga birorta savol etib bormaydi va etib borganda ham u kishi javob berolmaydilar.

Savolga javob berish uchun ham kishi׃

 -vaqt,

-iroda, matonat,

-shuur va o’z qat’iy fikriga ega bo’lishi kerak.

Karimovda “vaqt yo’q”. Chunki butun O’zbekiston masalasini o’z bo’yniga olgan.

E’tibor qiling, xalqning masalasini deyayotganim yo’q. O’zbekiston masalasini. Bu oltinlardan uranga, mirshablardan chegaraga… va hokazo sanog’i yo’q masalalar.

Hatto chet elliklar shirkat ochaman desa ham Karimovdan izn olishi kerak.

Shunday ekan sizning savolingizga javob berishga uning vaqti yo’q.

Karimovda iroda va matonat yo’q. U tanqidga chiday olmaydi. U matbuotdan qo’rqadi. U haq so’zdan qo’rqadi.

Karimovda shuur va qat’iy fikr yo’q. U o’z nomi tarixda bugungi O’zbekistondagi kabi ulug’lanishiga ishonadi. U bugun boshqa gap aytsa, ertaga boshqasini aytadi.

Bugun bir yo’l tanlasa, ertaga boshqasini. Shunday ekan, savolingizning bu qismiga javobni undan kutish mantiqsizlik bo’ladi va biz esa faqat taxmin qilishimiz mumkin, xolos. Karimov qolmoq yo ketmoq haqida o’ylayotgani ham emas. Xuddi o’lim haqida o’ylash farz bo’lgani, ammo hech kim o’ylamagani kabi bir hol bu!

Endi savolingizning birinchi qismiga nazar solsak, ha bu juda qisqa vaqt va bu ataylabdan qilingan. Diktatura degan jonivor shunaqa bo’ladi. O’zi istagani kabi ma’raydi.

Boshqa mamlakatlar masalasida shuni aytish mumkinki, masalan AQShda prezidentlik sayloviga tayyorgarlik ikki yil oldin boshlanadi. Bu davrda har ikki partiyadan o’nlab nomzodlar xalq oldida imtihondan o’tadilar.  O’zbekiston hali-beri bu darajaga eta olmaydi.

Tomosha

SAVOL׃ Karimov nima uchun saylov kampaniyasini oldindan boshlab yubordi? Buning ortida biror gap bo’lishi mumkinmi?(Erkin).

JAVOB׃ Keyingi paytda Karimovning Qoraqalpog’iston, Xorazm, Buxoro, Navoiy, Namangan va Andijon viloyatlariga safari tabiiyki shunday savolni uyg’otadi.

Ammo mening nazarimda Karimovning kallasida biz tushungan saylov kampaniyasi degan gap yo’q. Agar biz uning bu safarlari va yaqinda Samarqandga ham borishini saylov kampaniyasi-xalq bilan uchrashuv deb baholaydigan bo’lsak, u holda Karimov yo xalqni hurmat qiladi yo xalqdan qo’rqadi degan bo’lamiz.

Aks taqdirda unga kampaniya nima uchun kerak? Kampaniya xalqning ishonchini qozonish uchun amalga oshiriladigan siyosiy ma’rakadir. Karimovga esa xalqning ishonchi bir tiyinlik qiymatga ham ega emas. Sandiqdan unga qarshi 99.99 foyiz ovoz chiqqanda ham u o’zining saylanganini e’lon qilib yuboraveradi. Tuzum shunga moslangan.

U holda bu kezishlardan maqsad nima?

Menimcha ha, bu kezishlar saylov bilan bog’liq. Lekin Karimov o’zini xalqqa emas, balki dunyoga ko’rsatmoqchi. Rossiya rahbari qatnashadigan har bir anjumanga etib borayotgan Karimov endi ichkaridan turib, “signal” bermoqda. Ya’ni kutilmaganda uning suyangan tog’i Putin׃

-Islom Abdug’anievich, mana hatto men ham ketmoqchiman, siz ham yoshlarga yo’l bering!-deb qolsa nima bo’ladi?

-Ana Nazarboevga nega gapirmaysiz? Ana Imomaliga-chi?-desa,

-Imomali yosh, Nursulton Abishevich hali kuch-quvvat sohibi,-degan javobni olishi mumkin.

G’arbda ham Karimov keksayib qoldi, yosh nuqtai nazaridan ham ketishi kerak degan gaplar aytilmoqda.

U ana shularning hammasini bir joyga jamlab, men ham kuch-quvvat sohibiman demoqchi. Bor gap shu, xolos!

Bu qaysi mufti?

SAVOL׃ “Assassin” romaningizni uni o’qib tugatdim. To’g’risi boshim g’ovlab ketdi. Nahotki, biz bilgan, ko’rgan dunyo boshqa-yu, aslida esa boshqacha dunyo mavjud? Nahotki, hokimiyat ichida, siyosiy o’yinlar ichida shunchalik maxfiy, mantiqqa, sog’lom aqlga shunchalik zid keluvchi hodisalar mavjud? Lekin asaringizda tasvirlangan voqealarning haqiqat ekanligiga ishonaman.

Rustam Toshkentga kelib, bu erdagi Sobitxon qori bilan uchrashadi. Sobitxon qori unga dadasi masalasida mufti bilan uchrashib ko’rishga va’da beradi. Siz bu yerda qaysi muftini nazarda tutgansiz? O’zbekiston mustaqilligidan so’ng Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, Muxtorxon Abdulloh, Abdurashid qori Bahromov, hozirda esa Usmonxon Alimovlar bu lavozimni egallashgan. (Muarrix).

JAVOB׃ Albatta muallif asar yozar ekan kimlarnidir nazarda tutadi. Lekin ular haqidagi ayni narsalarni xatga ko’chirsa u holda hujjatli asar bo’ladi. “Assassin” badiiy asar bo’lgani uchun unda men nazarda tutgan kimlarningdir obrazlarida ularning atroflarida o’zlariga o’xshagan kimsalarning ham xislat va fazilatlari, illat va kamchiliklari umumlashtirilgan. Shuning uchun mana bu odam aynan falonchi desak xato bo’ladi.

Agar mumkin bo’lsa…

SAVOL׃ “Assassin” romanidagi tarixiy shaxslarning ramziy nomlarini quyidagicha ochdim:-Abdusoli qori-Abduvali qori, Sobitxon qori – Obidxon qori Nazarov, Xolis – Saloy Madaminov, Olmosli – Anvar Oltoyli, Mirtemir – o’zingiz, Durdona – Gulnora Karimova…

Shu bilan birga quyidagi ramziy nomlar ostida kimlar yashiringanini topa olmadim. Agar mumkin bo’lsa, davom ettirsangiz: Chol -Olimjon -Qoraboy aka – (balki biror oddiy muxolifat a’zosi )Nodirxon -Hamidxon -Qozi -Mufti -Hasan aka –Alisher va boshqalar.(Musulmon).

JAVOB׃ Avvalo romanda kimlarnidir ko’rganingiz meni quvontirdi. Asarning bahosi ham shunda. Agar kimdir bu asarda atrofidagilarni ko’ra olsa, demak muallif natijaga erishgan bo’ladi.

Siz aytgan shaxslarning ko’plari haqida bilganlarimni ularning nomlarini ochiq aytgan holda alohida yozganman, ya’ni yo publitsistik, yo fel’eton, yoki hujjatli kitob holida. “Assassin”da kelajakda ham kimlardir kimlarnidir ko’ra olsalar, bu men uchun mukofot bo’ladi. Mehnatim zoe ketmagani albattaki – ulkan mukofot!

Sobiq mufti

SAVOL׃ “Assassin” kitobingiz mutolaasidan kelib chiqib undagi “Mufti”ning Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf ekanligini taxmin qilsak, men ayni shu shaxs haqida ko’proq ma’lumot olmoqchiman. Sizning u bilan zamondosh bo’lganligingiz (ya’ni u amalda bo’lgan vaqtda uni yaqindan taniganingiz) uchun bu haqda sizdan so’ramoqchiman.  U kishi O’zbekistonda hukumatning musulmonlarni “vahhobiy” nomi bilan ayblab, ularga qarshi repressiyalar boshlashida tamal toshini qo’ygan shaxs sifatida e’tirof etiladi. Ba’zi ma’lumotlarga qaragandaO’zbekistonda ayni atamani (”vahhobiylik”-”vahhobiylik”) xuddi shu kishi ommalashtirgan. O’zbekistonda faoliyat yuritayotgan, haqiqatni aytishga intilgan imomlarni -Obidxon qori Nazarov, Abduvali qori Yo’ldoshev va boshqalarni tiyib qo’yishga, ularga qarshi turli ayblovlarni qo’yishga harakat qilgan deyishadi. Bu haqda va ularning orasidagi ziddiyatlar borasida nimadir bilasimzi? (Muarrix).

JAVOB׃ Uncha-buncha bilaman. Bu haqda ilgari bir necha bor yozganman. Bu odamning Obdixon qori bilan ziddiyatlari 1990 yillar boshida hammaga ma’lum edi. Abduvali qoriga ham qarshi bo’lganini eshitgandim. Yaqinda esa bunga bevosita ishonch hosil qildim.  Bi-Bi-Si radiosining o’zbek bo’limi 2007 yil 18 iyunda O’zbekistonning sobiq muftiysi bilan o’tkazgan savol javobdagi mana bu qism ba’zi narsalarni anglatgandek bo’ldi.

”Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf: Abduvali Mirzoev haqida boshqa mo’min-musulmonlar, O’zbekistondagi aholi nimani bilsa, men ham shuni bilaman. Ortiqcha biladigan narsam yo’q. Qamalganlar, boshqalar, agar haqiqatan ham huquqlari poymol qilinsa, men qo’limdan kelganicha harakat qilishim, aytishim, tushuntirishim mumkin. Misol uchun, men o’zim bilgan, mening faoliyatimga bog’liq bo’lgan ba’zi kishilarni qamoqdan chiqishlarini so’rab, harakat qilib, ular qamoqdan ham chiqdilar, o’zlarining faoliyatlarini oilalarida hozir davom etqizayapti. Shu ma’noda men qo’limdan kelganini qilganman, lekin bir kishining qancha imkoni bo’lsa, mening ham shundan ortiq imkonim yo’q…”

Bu nimani anglatadi? Birinchidan, qori kalimasini emas, uning familiyasini aytishning o’ziyoq munosabat yaxshi bo’lmaganidan darak.

Ikkinchidan, “agar haqiqatan ham huquqlari poymol qilinsa” degan ibora Abduvali qorining huquqlari poymol qilinmagan degan ma’noga ham kelib qolmoqda.

Shu narsa aniq-ki, Sovet davrida ham, bugun ham diniy idoralarda ishlaganlar KGB va MXXning eng ishonchli odamlari hisoblangan va shunday.

Sobiq mufti bugun diniy idorada ishlamasada, unga yaratib berilgan sharoitlar ko’pchilikda shubha uyg’otib kelmoqda. U kishining o’ziga xoslik bilan Karimov hukumatini yoqlab kelayotgani ham sir emas.  Kim biladi tag’in, balki u Xudoning suygan qulidir? Trafdorlari ko’p.

Asrlardir ba’zi ulamolar dinni yoyish uchun zolim bilan ham hamkorlik qilganlar. Balki bizning bilganlarimiz ularning bilganlari oldida hechdir?

Akromiylar

SAVOL׃ Usmon Haqnazarov xaqida… agar u MXX xodimi ekan, nega ko’zga ko’ringan muxolif saytlar uning maqolalarini chop etishadi? Siz bunga uz munosabatingizni bildirmaganmisiz? Lekin Haqnazarovning Muxammad Sodiq Muxammad Yusuf hakida, uning “Akromiylar” hakidagi televideniedagi chiqishi to’g’ridagi gaplariga qo’shilaman, uni men ham ko’rganman. Shu urinda savol: “Akromiylar” kim o’zi, sizning fikringiz? (Murod).

JAVOB׃ Haqnazarov nomidan ilk maqola paydo bo’lishi bilan fikrimni bildirganman va bu maqolalar ortida Karimov rejimi turganini iddao etganman. Bugunga qadar bir necha kishi “Men Usmon Haqnazarov nomi bilan maqolalar yozganman” deya siyosiy boshpana olganini eshitganimga qaramay fikrim o’zgargan emas.

Boshqa saytlarda chop etish yoki etmaslik masalasiga kelsak, bu narsani ta’qiqlab bo’lmaydi. O’qiganda har kim o’zi xulosa chiqarishi kerak.

Albatta maqolalardagi hamma narsa uydirma bo’lganda bu qadar diqqat tortmagan bo’lardi. Aksincha aksariyat faktlar hech kim bilmagan yoki avvalroq yozilgan gaplardan iborat.

“Akromiylar” masalasiga kelsak. “Akromiylar” haqida ko’p narsa yozildi va hali yoziladi. Hatto “Haqnazarov” bu borada yana hech kim bilmagan gaplarni yozib qolishi ham mumkin.

Menimcha, “Akromiylar” u qadar vahima qiladigan narsa emas. Demokratik davlatlarda bunday guruhlarni minglab topish mumkin.

Ammo bu guruhning mavjudiyati Karimov rejimiga juda qo’l keldi. Shundan kelib chiqib, kelajakda bu guruhning paydo bo’lishidan tortib, Andijon voqealaridagi o’rniga qadar chuqur tahlil etilish kerak.

Saboq oladigan maktab yo’q

SAVOL׃ Navbatdagi savollarni sizning “O’zligim” kitobingizdagi mana bu satrlar bilan bermoqchiman. “Buxoro fojeasi xususida uch savolga javob berish kerak:

“-Birinchidan, bu voqealarda Fayzulla Xo’jaevning tutgan o’rni va roli qanday edi?

Ikkinchidan, Lenin xukumati asosiy diqqatini G’arbga qaratayotgan bir paytda uni Sharqqa yo’naltirgan va o’zlari hokimiyatga kelish uchun Vatan, millatini o’qq tuttirgan insonlar kimlar edi?

Uchinchidan, Buxorodan tortib olib ketilgan madaniy meroslarimiz, tarixiy boyliklarimizni Rossiyadan qachon talab qilamiz va qachon o’z o’rniga qaytaramiz?

Bu uch savolga javob bermas ekanmiz, xoinlarni qahramon, deya ulug’lashda davom etilaveradi, ularning nomi ko’chalarga beriladi, ularning nomiga qo’shiqlar bag’ishlanadi va Buxoroda 77 yil avval, 1-sentyabrda qatl etilgan ming-minglarcha millatdoshlarimizning ruhi boshimizda chirqirab turaveradi.

Bu uch savolga javob bermas ekanmiz, mustaqilligimizning tamal toshlarini mustahkam zaminda emas, balki qum ustida qurgan bo’lamiz. O’zbekiston mustaqilligi ramziy o’laroq 1-sentyabrga tug’ri kelgani 1920 yilning 1-sentyabrida Buxoro boshiga yog’ilgan kulfatning parda orqasini oydinlatishga nafaqat turtki, balki undovchi kuch bo’lish kerak…” Bu savollaringizga javob topdingizmi? (Muarrix).

JAVOB׃ Bu savollarga shu satrlar olingan joyda imkonim doirasida javob berganman, ammo mukammal javobni tarixchilar berishlari kerak.

Afsuski, bundan o’n yillar avval qo’yilgan bu savollar haliga qadar javobini topgan emas va yaqin kelajakda ham javobini topishiga ishonmayman. Chunki biz o’tmish bilan ko’r-ko’rona faxrlanadigan va uni tahlil qilishni istamaydigan xalqmiz.

O’lgan o’ldi, o’lganning orqasidan gapirish gunoh, u yaxshi odam edi deymiz, u haqda gapirganing bilan foydasi yo’q deymiz. Shuning uchun ham boshimizga kelgan balolar davom etaveradi. Saboq oladigan maktab yo’q-da!

G’afur G’ulom haqida gapirib ko’ring. Avlodlari yoqangizni yirtib, qo’lingizga berishadi.

Hamid Olimjon to’g’risida bir narsa deng, ajdodlari sizni tinch qo’yishadimi?

Bu ikki nom misol sifatida aytildi, xolos. Chunki biz kerak bo’lsa hali ham Stalinga sig’inadigan xalqmiz! Aslida olomondan xalqqa aylana olmaganimiz oqibati bu.

Qiziqchi Obid Asomovni gohida unday, gohida bunday deb yuramiz. Lekin baribir uning hazillaridan mazza qilib kulamiz. Uning jiddiy gaplari ham bor. Yaqinda o’qib qoldim. U «Mushtum” jurnaliga bergan suhbatida (2007, 15-mart) shunday deydi׃ “Bayramlarda amerikaliklar mamlakat bayrog’ini uylarining tomi uzra ko’tarishadi. Agar men, bayramda tomimga bayroq osadigan bo’lsam, qo’shnilarim, “Obidning tomi ketibdi!” deyishi aniq…”

Aslida bizda iftixor qiladigan bayroqning o’zi yo’q. Hatto mashhur qiziqchimiz ham bu bayroqning tarixini bilmaydi. Agar bilganda “Asl tarixiy bayrog’imiz qani, unga nima bo’ldi? Bunisi qaerdan kelib qoldi?” deya masalani boshqacha qo’ygan bo’larmidi?

Xullas, haqiqiy tariximizni bilmasak, o’lganni o’ldiga chiqarib qo’yaversak, ertaga biz ham o’lamiz va o’ldiga chiqib ketaveramiz, hech narsa o’zgarmaydi.Saboq oladigan maktabimiz bo’lishi uchun esa o’tmishni ham, bugunni ham ochiq tahlil qilish zarur.

Koshki eskirsa

SAVOL׃ “QUVG’IN” ni o’qib chiqdim. Mubolag’asiz aytish mumkinki, asar badiiy tusda yozilgan bo’lishiga qaramay, haqiqatda O’ZBEKning ENG YaNGI TARIXIdagi burilish nuqtalarini, kechmishini xolis va haqqoniy aks ettirgan. Men hozirgacha O’zbekiston mustaqilligi, uning davlatchiligi shakllanishi haqida maddoh tarixchi va olimlar, qasidago’y yozuvchi va shoirlar yozgan asarlarni, darsliklarni o’qib keldim. Bir men emas, umuman bizning avlod shu ruh va yo’nalishda tarbiya qilindi va bu bugun ham davom etmoqda. Biz haligacha yolg’on tarixni o’qib, unga ishonib, e’tiqod qo’yib yuribmiz. Shu sababli “QUVG’IN”dan anchagina kerakli ma’lumotlarni oldim. Tariximizning Qodiriy ta’biri bilan aytganda “….eng kirli davrlari…”ni yoritib berganingiz uchun men o’z nomimdan Sizga rahmat aytaman.Ayni paytda asardagi ba’zi qahramonlarni “tanidim”, ba’zilarini esa “topa olmadim”. Bir kun  kelib obrazlaringiz eskirib qolishidan qo’rmaysizmi?(Komil).

JAVOB׃ Bular 1990 yillar avlodining obrazlaridir. Ming afsuski, undan keyingi o’n yillik va hozirgi davr vakillari ham ayni ruhdagi odamlar bo’lib qolishmoqda. Ya’ni yaqin tarixning qora kunlari haliga qadar davom etmoqda.

Bugun hatto tanqidni ig’vo deyish yoki milliy masala haqida gap ochsangiz janjalga aylantirib yuborish, tor ko’chaga tortish, muhim gaplarni shaxsiy manfaatdan kelib chiqib baholash kabi illatlar yana ham kuchaydi.

Mahalliychilik, manfaatchilik, tarafkashlik, guruhbozlik, grantbozlik, xoinlik, millat va mamlakat nomini pullash singari illatlar zehniyatni emirishda davom etmoqda. Bu ahvolda obrazlarim uzoq yashaydigan ko’rinadi. Koshki eskirsa edi…

O’rgimchak

SAVOL׃ “TARIXNI TITRAGAN KUNLAR” to’plamingizdagi “O’ZBEKISTONDA “KLAN”LAR BORMI?”sarlavhali maqolada quyidagi jumlalarni o’qidim: “Ha, bugunga kelib pul, ya’ni poraxo’rlik, korruptsiya hamma narsani hal qiladigan kuchga aylandi. Buning qarshisiga chiqadigan mard qolmadi. Hatto Prezident ham bu xususda ojizdir, u o’tgan yili Samarqand va Navoiy viloyat sessiyalarida O’zbekiston korruptsiya sariqpechagi bilan o’ralganini tan oldi va korruptsiyaga qarshi kurash boshlatganini e’lon qildi. Ammo juda qisqa vaqtda chekindi. Yana bir ikki odim otganda korruptsiya uni taxtdan uloqtirib tashlashini sezdi. Chunki korruptsiya padarkush farzandga o’xshaydi. Agar uning yo’liga chiqadigan bo’lsa, u o’z otasini ham tanimaydi. Biz klanlar va mahalliychilik deb o’zimizni ovutib, Amerika matbuotini ham chalg’itmay ochiq gapirishimiz kerak. O’shandagina xalq bizni anglaydi. “Ozodlik radiosi” 1999 yil, 13 Iyun.”

Tushunishimcha o’sha vaqtda Siz Karimovni bugungi kabi diktator deb bilmagansiz. Shundan kelib chiqib, korruptsiyaga qarshi bora olmaydi degansiz. Lekin hozirda Karimov O’zbekistonda xohlagan ishini qilishi mumkinligi, bu yo’lda hech kim bilan hisoblashmasligini yozib kelayapsiz. Hatto men ham Sizning asarlaringizni o’qib, ayni paytda real vaziyatga qarab, mavjud jarayonlar xuddi aytganingizdek rivojlanayotganligini tan oldim. Oldin men ham ba’zilar singari Karimov kimlarningdir (mafiya yoki atrofidagilar) qo’lida o’yinchoq deb ishonar edim.

Savolim: qarashlaringizning bu tarzda o’zgarishi favqulodda yuz berdimi yoki bir necha yillik tajribalaringiz mahsulimi? (Adham).

JAVOB׃ Avvalo qarashlarning o’zgarishi haqida. Inson shunday tuzilganki, uning o’zi kabi qarashlari ham o’zgarib turadi. Bunga vaqt, davr, voqealar, tajriba va boshqa omillar sabab bo’ladi. Robot yoki manqurtgina bir umr bir zaylda qolishi mumkin. Shunday ekan men ham oddiy odam va ko’p masalada ko’p qarashlarim o’zgarib borishi mumkin, buni inkor etmayman.

Ammo Karimovning yakkahokimligi, diktatorligi masalasida 1992 yilda ham, 1999 yilda ham, bugun ham ayni qarashdaman. Agar Karimov yaxshilik tomonga o’zgarganda tabiiyki unga qarashlarimda ham o’zgarish bo’lar edi. Afsuski, hamma o’zgarishi mumkin ammo Karimov o’zgarmaydi. Buni vaqt ham isbot etdi. Unda insoniy fitratlardan shaytoniy illatlar kuchlilik qildi.

Endi korruptsiya masalasiga kelsak. Bu qo’l bilan ushlanmaydigan va ko’z bilan ko’rib bo’lmaydigan, ammo har qadamda va har lahzada his etish mumkin bo’lgan illatdir.

Diktatura jamiyatida hamma narsa diktatorga bog’liq. Chunki butun jilovlar uning qo’lida bo’ladi. U istagan odamini yo’qotishi va istagan ishini qilishi mumkin. Ammo u korruptsiyani yo’qotishga qodir emas. Chunki uning o’zi korruptsiyaga, korruptsiyaning timsoliga, korruptsiyaning o’zagiga aylangan bo’ladi. Uning korruptsiyaga qarshi o’t ochishi o’ziga qarshi o’t ochishi demakdir.

Korruptsiya diktatorning nafas oluvchi havosidir. U shu havodan nafas olgani uchun tirik.

1999 yilda u ikki viloyatdagi nutqida korruptsiya borligini tan oldi va bunga qarshi kurashga bel bog’laganini aytdi. O’shanga qadar u korruptsiya-bu uning o’zi ekanligini bilmagan bo’lishi mumkin. Ammo o’shandan beri buni ham biladi. U korruptsiyaga qarshi chiqsa, kuni bitishini ham anglaydi. Shuning uchun bu borada gapirishi mumkin ammo biror ish qilmaydi. Uch to’rtta rahbarni qamab turish bu korruptsiyaga qarshi kurash emas.

O’rgimchak uyasi va uning o’rtasidagi o’rgimchakni tasavvur qiling. Bu uyani to’qigan o’rgimchak shu uyaning bandiga aylangan. U mana shu uyada oyog’idan osilib o’ladi ammo bu uyani buza olmaydi.

Mahalliychilik

SAVOL׃ O’zim toshkentlikman. Lekin mahalliychilik jonga tegdi. Bunga qanday qaraysiz? Mahalliychilikka barham berish mumkinmi? Bu davlat miqyosidagi tadbir bo’lishi kerakmi yoki har bir kishi o’z ustida o’zi ishlashi kerakmi? (Muarrix).

JAVOB׃ Bu O’zbekiston uchun favqulodda muhim masala. Bu illatni enga olmasak, asrlar bo’yi davom etib kelgan muammolarimiz yana uzoq vaqtlar “devori ko’ndalang” bo’lib turaveradi.

Mahalliychi odamni madaniyadan yiroqda qolgan, o’z qobig’ida chiriyotgan va mahalliychilikni esa madaniyatsizlik deb tushunaman.

Har bir odam o’z madaniyat darajsini mana shu bilan o’lchashi mumkin.

Qanchalik dunyoni tanisangiz, bilim egasi bo’lsangiz, ota-onadan keyin o’zingizni o’zingiz yana tarbiyalasangiz bu illatdan qutula borasiz. Mahalliychilik mayda millat bo’lishga boshlaydi.

Demak, katta millat bo’lishga intilish kerak. O’zbeklar o’zining turkligini his etsa, buyuk Turonni vatan deb bilsa, butun dunyo uning ham uyi ekanligini tushunsa, mahalliychilik g’arq bo’ladi.

Masalan, kaminaa bugun Turondan ham kengroqqa qarayman. Butun dunyoni insonlarga berilgan bir Vatan deb bilaman. Xudo insonlarga bitta Vatan bergan. Bu Yer kurrasidir. Shunday ekan, “falon joyi meniki, falon joyi seniki, men bilan bir joydan bo’lganlar alohida imtiyozga ega, boshqalar esa begona” dedingizmi past ketasiz. Chunki bu zamin ko’plardan qolgan va sizu bizdan ham qoladi.

Masalani ayni shaklda insonga ham yo’naltirish kerak. Xudo har insoni xalifi deb bildi. Nega endi men o’zim tug’ilgan joydagi bir odamni sizdan ustun qo’yishim kerak?

Men samarqandlik Islom Karimovdan buxorolik dehqonni ming marta ustun qo’yaman. Chunki samarqandlik Islom Karimov zulm mashinasini boshqarmoqda, buxorolik dehqon esa qon yutib mehnat qilmoqda.

Xorazmlik sobiq hamkasbdan toshkentlik oddiy ishchi Ilyos akani ustun qo’yaman. Chunki sobiq hamkasbga ilm olish yo’lini ko’rsatib, bo’htonga uchradim, toshkentlik Ilyos aka esa ilm olishimda beminnat ko’makchi bo’ldi…

Boshimga ish tushganda qochib qolgan o’zbekistonlik kazo-kazolardan og’ir kunimda ma’naviy madad bo’lgan ozarbayjonlik va turkiyalik Umud hamda Rasmbek kabi qardosh, jondosh do’stlarim afzal.

Yoki o’zim bilan bir tilda gaplashadigan, bir dinda bo’lgan bir tanishimdan olis Oregondagi, boshqa tilda gaplashadigan va boshqa dinda bo’lgan sakson yoshli Meret xolani ustun qo’yaman. Chunki u bergan non-tuzini, qilgan yaxshiligini minnat qilgan emas. O’zimniki esa, bermagan non tuzini, qilmagan yaxshiligini minnat qilib yuribdi…

Ana shunday taqqoslashda davom etaverish mumkin. Bu bilan Samarqandni yoki Toshkentni, Xorazmni yoki Buxoroni kamsitish yoki ulug’lash emas, balki odamlarga ularning qaerdan ekanliklariga qaramay, kimliklariga qarab baho berish kerak demoqchiman.

O’shandagina “lik-lik”lardan uzoq bo’lamiz. Bu narsa birinchi galda shaxsning o’ziga bog’liq va so’ngra bu davlat miqyosidagi mafkura bo’lishi kerak. Agar mafkura Turkiston(Markaziy Osiyo) birligi, Turon (Avroosiyo) birligi va Dunyo birligi yo’nalishida bo’lsa, mahalliychilik nafratli o’ringa tushadi.

Kulmagan el…

SAVOL׃ Jahongirbek, tarix fanlari doktori Alen Frank bilan birgalikda yangi nashr ettirgan kitobingizni oldim. Katta mehnat va katta tadqiqot qilibsizlar. Xursand bo’ldim. Buning ustiga nomingizni dunyo tilshunoslarining ro’yxatida ko’rib sevinib ketdim. Ijodingizni ham ko’p yillardan beri kuzatib kelaman. O’zimizga xos-o’zimizga mos diktaturamizni fosh etgan birinchi romanni ham siz yozgan edingiz.

Jurnalistikada ham kup narsaning asosini ko’ydingiz. Ayniksa siyosiy mavzularda “Savol-javob” ribrikasi o’zbek jurnalisitikasiga kirib kelishi sizning nomingiz bilan bog’liq. Bir necha yildan beri buni janrga aylantirib yubordingiz desam mubolag’a qilmayman. Siyosiy latifa adbiyotimizga ham kirib keldi. Bu ham sizni nomingiz bilan bog’liq. Tezroq yaxshi kunlar kelib mamlakatga qaytsak, shular hakida shogirdlarimdan biriga tadqiqot kildirsam nima deysiz?(Botirali Nuraliev, professor).

JAVOB׃ Juda katta baho berib yuborganingiz uchun rahmat, domla. Men esa siz Almatida nashr etgan kitob haqida o’qidim, ammo hali qo’limga etib kelgan emas.

“Savol-javob” masalasida…

O’quvchilarning kundalik savollariga javob berib borish oson ish emas. Bu hamma sohadan boxabar bo’lishni talab etadi va juda ko’p vaqtni oladi. Bir paytlar bu ishim uchun tanqid qilganlarning o’zlari bugun shu yo’lga kirdilar. Demak, ularni ham savollarga javob berishga o’rgata boshladik. Agar bu borada xizmatim bo’lsa, Xudoga shukur qilaman.

Siyosiy latifalar haqida… Keyingi asrlarda G’arb mamlakatlarida, jumladan ruslarda ham siyosiy latifa juda katta janrga aylandi. Hokimiyatning qusurlari va o’ziga yarashmagan harakatlari ustidan kulish bu jamiyatlarning muhim bir qismi bo’lib qoldi. Masalan, Amerikada har kuni deyarli barcha umummiliy telekanallarda tungi satira ko’rsatuvlari namoyish etiladi. Ularda Kongress a’zolari, Prezident va mashhur kishilarning shu kungi gaplari va harakatlari siyosiy latifalarga asos qilib olinadi. Bu ko’rsatuvlar mamlakatdagi reytingi baland dasturlar hisoblanadi. Ularning boshlovchilari ham mashhur bo’lib ketishgan va butun hokimiyat tizimlari ularning kulgi aralash tanqidlariga jiddiy qarashadi.

Hatto yilda bir marta Oq uyda Prezidentning o’zi qatnashgan kulgi kechasida uning harakatlari, faoliyatidagi kamchiliklari ustidan kuladilar va uning o’zi ham o’zini siyosiy latifa qahramoniga aylantirib jurnalistlarga tabassum yoyadi.

Bu Sharqda ham azaldan bo’lgan, ammo keyingi asrlarda qatag’onga uchragan. Amir Temur haqidagi latiflarni eslasak, bu janr naqadar kuchli ildizga ega bo’lganini ko’ramiz. Har qanday shohlar ustidan ham kulishgan va ularni tanqid qilib, siyosiy latifalar yaratishgan.

Sovet davrida ruslar bu borada oldinda edilar. Qayta qurish yillari ular xalq og’zida yurgan siyosiy latifalarni to’plab bir necha kitoblar nashr etishdi. Stalindan Brejnevga qadar hamma zolimlar siyosiy latifa “qahramoni”ga aylantirilgandi.

Bizda ham bor edi. Ammmo juda oz va ular to’plab nashr etilmadi, aksincha Karimov paytida bu janr deyarli o’ldi. Biz talaba ekanimizda juda ko’p siyosiy latifalar bor edi.

Masalan׃

Avtobusda bir kishining oyog’ini ikkinchisi bosib turgan ekan. Oyog’i bosilgan odam׃

-Aka siz Samarqanddanmi,-deb so’rabdi.

-Yo’q…

-Akajon bo’lmasa siz Jizzaxdanmi?

-Yo’q..

-He, iflos, bo’lmasa nega oyog’imni bosasan!

O’shanda militsiyaning kattasi Samarqanddan va O’zbekistoning rahbari Jizzaxdan edi.

Bugun ham xalq orasida siyosiy latifalar juda ko’p. Chunki xalq qaynar chashma.

Mening qilgan ishim esa kundalik siyosiy voqealarga munosabatni ozgina hajviy yo’l bilan ifoda etish bo’lmoqda, xolos.

Bu ko’pchilikka ma’qul keldi. Orada bir necha marotaba to’xtatganimda bu rukni tiklashni talab qilishdi. Demak, xalqimiz kulishni istaydi. Zotan kulmagan elning baxti ham kulmaydi.

Xazina “xakerlari”

SAVOL׃ Bir qarindoshim qariyb 40 yildan buyon o’qituvchilik qiladi, oylik maoshi juda oz. Shu qarindoshimning kechagina armiyani bitirib, bir harbiy qismda “serjant sverxsrochniy” bo’lib ishlaydigan kuyovi, ya’ni qizining eri oyiga juda katta maosh olarkan, bundan tashqari kuyov kunda-kunora oziq-ovqat mahsulotlari-tushyonka, kartoshka, guruch, non va shu kabi o’lja bilan uyiga qaytar ekan, tabiiyki u bu mahsulotlarni bozordan sotib olmaydi, ya’ni harbiy qismning oziq-ovqat omboridan tekinga tashiydi. Qarindoshim kuyovini “yog’li” joyda ishlashidan yana mag’rurlanib qo’yadi, ma’rifatli bir insonning shunaqa ishlarni ko’ra-turib mag’rurlanishini nima deb izohlash mumkin. 40 yilga yaqin yosh avlodga ta’lim-tarbiya bergan muallim mehnatidan hali ona suti og’zidan ketmagan bir “tirrancha” o’g’ri askar bolaning elga qilayotgan “xizmati” ortiqroqmi? Vaholanki, ularning ikkisi ham byudjetdan maosh oladi.

Jahongir aka! Nima deb o’ylaysiz, shunday bo’lishi adolatdanmi? (Erkin).

JAVOB׃ Adolatdan emas. O’zbekistonda bu adolatdan deb aytadigan nima bor o’zi? Adolatsiz rejimning hamma odimlari ham adolatsiz bo’ladi.

Agar kimdir adolatsiz rejimning to’ralarini qo’riqlash uchun xizmat qilsa ko’proq maosh oladi. Bu mustaqillikdan keyin yashirib bo’lmaydigan haqiqatga aylandi. Ammo xalqning bolasini o’qitish uchun mehnat qiladigan insonlarga sariq chaqa. Chunki rejim bu millatning savodsiz bo’lishidan manfaatdor. Ilmli odamni emas, chalasavodni, manqurtni boshqarish oson deb hisoblaydi.

O’qituvchilar esa darsni apal-tapal o’tib, qolgan vaqtda ro’zg’orlariga bir narsa topish uchun halak. Ularda dars berishga na qiziqish, na havas, na ishtiyoq qolgan. Bugungi rejim yiqilgandan keyin uzoq yillar tiklanishi qiyin kechadigan soha maorif bo’ladi.

Siz savolingizda zehniyat masalasiga ham tegib o’tgansiz. O’zbekistonning qaeriga bormang davraning to’riga o’qigan odamni emas, puldorni, “yog’li” joyda ishlagan odamni o’tqazishadi. Bu Sovet davrida ham shunday edi. Ammo bugungi darajaga etmagandi. Buni inson zehniyatining nokamolligi deb bilardim. Lekin amerikaliklar (yaqin vaqtlarda tashqaridan kelganlarni qo’shmaganda-JM) orasida buni ko’rmadim. Demak, bu madaniyat va umumta’lim darajasi bilan bog’liq masala.

Ko’rdingizmi, gap yana kelib maorifga bog’landi. Falakning gardishi aylanib, O’zbekiston kelajagini o’ylagan odamlar maydonga chiqishsa, ishni maorifni isloh qilishdan boshlashlari kerak bo’ladi. Byudjet-bu xalq puli. Xalq puli xazina “xakerlari”ga emas, uning o’ziga xizmat qilishi kerak.

O’qituvchining va o’qishning o’rni jamiyat yuragidagi o’q tomiriga aylanishi lozim. Chunki butun hayot ildizlari ana shu o’q tomirga bog’liq. Zotan, o’qituvchi, muallim-ustozdir.

Rivoyat qilishlaricha, Amir Temurning ishlari birdan orqaga keta boshlabdi. U Chin yurishini amalga oshira olmay, O’trorda qolarkan, ulamolarni chaqirtirib katta ellarning boshiga ofatlar nima uchun kelganini surishtiribdi.

-Qadimda shoh Edip bilmay o’z onasiga uylanib qo’ygani uchun elining boshiga ofat kalxati qo’ngan,-debdi ulardan biri.

Boshqasi esa׃ -Iskandari Zulqaynar o’z to’shagiga erkakni olgani uchun sultoniyati emrila boshlagan,-debdi.

Yana biri׃ -Rum Qaysari saroyni fohishaxonaga aylantirgani uchun saltanati qulagan,-debdi.

Hammasini eshitib Amir Temur o’yga tolibdi va׃

-Bulardan birini ham ko’rmadik. Ammo undanda og’irroq gunoh qilganimni angladim. Men o’lsam boshimni Mir Said Barakaning oyog’iga qo’yinglar,-deb vasiyat qilibdi.

Negaligini hech kim bilmabdi. Amirning o’limidan keyin vasiyatini bajo keltirishibdi va Saroymulkxonimdan buning sirini so’rashibdi.

-Ul zot ustozlarini ranjitib qo’ygan edilar,-debdi malika.

Bu bir rivoyat. Ammo ustozlari ranjitilgan elning boshiga qanday balolar kelishini bugun O’zbekiston misolida ko’rib turibmiz.

DO’K siyosiy partiya emas!

SAVOL׃ Biz O’zbekistonda mirshab edik, ishdan ketgach, bu tomonlarda ishlashga kelib, shu erlarda qolib ketdik va ismimizni aytmasangiz u erdagi sharoit haqida gapirib berishimiz mumkin. DO’Kning keyingi majlisi qachon bo’ladi va bizni xabardor qilsangiz? Biz ham sizning partiyaga a’zo bo’lsak maylimi? (O’zbekistonlik sobiq ikki mirshab H.M va T.N.).

JAVOB׃ O’zbekistondagi sharoitdan oz bo’lsa ham xabardormiz. Agar sizlar ochiq bayonot beramiz desangizlar bunga sharoit yaratishimiz mumkin. Lekin…

Tashqaridagi harakatlardan foyda kelmasligiga to’la ishonch hosil qilib bo’ldik.

Tashqarida bugun majlis o’tkazsangiz yoki mitingga chiqsangiz o’nlab odamlar paydo bo’ladilar, birgalikda suratlarga tushadilar, millat va mamlakat haqida yonib gapiradilar. Oralarida siz kabi sobiq mirshablar ham bo’lishi tabiiy. Shundaylarni ko’rdik ham. Keyingi safar yana boshqalari paydo bo’ladilar. Bir ikki ko’rinishdan keyin men ham muxolifatchi deb boshpana olish uchun tavsiyanoma so’rashadi.

Ayniqsa, bu 2005 yildan keyin odat tusiga kirdi. Miting va namoyishlarda olingan suratlarni solishtirsangizlar sizlar ham bunga ishonch hosil qilasizlar.

Demak, asta-sekin ma’lum bo’ldiki, ba’zilarining maqsadi O’zbekiston emas, balki chet elda qolish uchun o’zlarini muxolifatchi qilib ko’rsatish va siyosiy boshpana olishdir. Undaylardan uzoq turishni istaymiz.

Shuning uchun ham, o’tgan yilning 25 dekabrdagi majlisida DO’K qaror olib, majlisbozlikni to’xtatgandi va qo’limizdan neki yordam kelsa, mamlakat ichiga qaratishni rejalagandik.

Maqsadimiz demokratiyani yoyishga qaratilgandir. DO’K siyosiy partiya emas. DO’K nohukumat-xalqaro tashkilotdir va vazifalari ham ana shundan kelib chiqadi.

DO’K rasmiy tashkilot sifatida xorijda ”o’zbek muxolifati” nomi bilan amalga oshiriladigan grantxo’r majlislar, xo’jako’rsin namoyishlardan uzoq turishining sababi ham ana shunda.

Qizidan otasiga

SAVOL׃ Uzmetronom.com saytida Sergey Ejkov 2007 yilning avgust oyida O’zbekistonda keskin o’zgarishlar bo’lishi va hatto qon to’kilishini yozgan. Shunga sizning fikringiz qanday? (Javlon).

JAVOB׃ O’zbekistonda Islom Karimovga qarshi gap aytilishi mumkin bo’lgan hamma saytlarga to’siq qo’yilgan. Ammo bu sayt ochiq. Garchi bu sayt Karimovga qarshi materiallarni kunora berib tursa-da! O’sha tanqidlarni tahlil qilsangiz, Gulnoraning manfaatidan kelib chiqib qilingan tanqidlar bo’ladi.

Karimov kutilmaganda har xil qarorlar olishidan uning atrofidagilar, hatto qizi ham cho’chiydi. Shuning uchun turli ehtimollarning oldini olishga urinadilar. Ayniqsa saylov oldidan.

Narx-navo oshishi tufayli O’zbekistonda qon to’kilishi mumkin deb yozish Gulnora guruhiga bir o’q bilan ikki quyonni urishdir.

Birinchidan, shu bahona bilan Karimovga hushyorlikni oshirish taklif etiladi. Bu MXX, IIV xodimlari sonini ko’paytirish, maoshlarini oshirish va Rossiyadan qo’shimcha qurollar sotib olish, uncha-buncha odamni ishdan chetlatish, quvg’in qilish uchun zamin bo’ladi.

Ikkinchidan, narx-navo uchun mas’ul bo’lgan Mirziyoevni Karimovning nazdida kerak bo’lganda hamma aybni bo’yniga ag’darish mumkin bo’lgan nishon qilib saqlashga xizmat qiladi.

Lekin Karimov bu o’yinlarga qanchalik o’ynaydi? Buni hatto Gulnora ham bilmaydi. Balki bu o’yinchilarning hammasini Karimovning o’zi o’ynatayotgan bo’lsa-chi?! Ana shu gap haqiqatga ancha yaqin.

Jasadkashlik

SAVOL: Karimovning qayta prezident bo’lishiga boshqa rahbarlar qanday qarayaptilar? Karimov saylangach, ularning qolib-qolmasliklari noma’lum-ku?(Orif).

JAVOB: Karimovning “kadrlari” boshqa odamning hokimiyat tepasiga kelishi ular uchun hamma yo’llarning kamida 20 yilga yopilishi degan fikrda. Ular bir paytlar Brejnevning jasadini sudrab yurgan kimsalarga o’xshab qolishgan. Karimovning o’zi umrbod turish uchun aynan shu siyosatni tanlaganini xayolga ham keltirmaydilar.

Karimovning “kadrlari” uning so’kishlariga o’rganishgan va hatto ishdan olsa ham yana boshqa joyga tayinlaydi deb o’ylaydilar. Agar Karimovga qarshi gap ko’ngillarining bir chetidan o’tsa, ne holga tushishlarini biladilar va o’zlarini doim  “ega”lariga sodiq qilib ko’rsatadilar. Jasadkashlik davri boshlandi.

Lo’xtakchalar

SAVOL: Ko’rsatilgan nomzodlarning hammasi saylovda qatnashsa, bozor bo’lib ketmaydimi? (Nosir).

JAVOB: Agar Karimovning xarakteridan kelib chiqiladigan bo’lsa, uning bu qadar nomzodning saylovga kiritishi favqulodda voqea bo’lardi. Zotan u buncha ko’p nomzod bilan birgalikda maydonga tushishiga ishonmayman.

Chunki u “Ozgina sizgan suv o’piriqqa aylanib ketishi mumkin” derdi va buning oldini oladi.

Shunday ekan, hatto hech narsaga yaramaydigan nimjon nomzodlar bo’lsalarda ular kutilmaganda xavfga aylanib qolishlarining oldini uchun keksayib qolgan IAK bosh qotirishni istamaydi. Saylovga qadar ular orasidan bittasini tanlab oladi.

Aslida berilgan ovozlar qanday bo’lishidan qat’iy nazar Karimov o’ziga kerakli raqamni va “raqibi”ga beradigan “haq”ni allaqachon kallasiga yozib olgan.

U tomonda xalq ovoz beraveradi, bu tomonda IAK kallasidagini e’lon qilaveradi.

1990 yilda bu hodisani sir sifatida saqlay olmagan Markaziy saylov komissiyasi raisi Qudrat Axmedovning boshiga kelgan savdolar hammamizga ayon.

Keyinchalik IAK bu sirning oshkor bo’lishidan qurqmay ham qoldi. U o’lgandan keyin kuydirilgan, bot-bot chop etilgan ovoz varaqalari haqida hali kitoblar yozilsa kerak.

Ilgarilari bir kishilik qo’g’irchok teatri bo’lgan. Bir masxaraboz odam besh-oltita qo’g’irchoqni (qo’lda, boshining ichiga tanga tiqib lattadan yasalgan qo’g’irchoqni xalq tilida lo’xtakcha deyishgan-JM) xaltasiga solib olib, qishloqma qishloq yurib, tomosha ko’rsatgan.

Bugungi holat xuddi ana shu sahnaning o’zi. IAKning qo’lida besh oltita, oyoq uchida ham ikki-uchta lo’xtakcha. U ana shu latta lo’xtakchalarni har maqomga solib, tomosha ko’rsatmoqda. Bepul tomosha ekan, mazza qilib qarab o’tiraveramiz, degan odam xato qiladi. Chunki juda qimmatga tushadigan tomosha. Teatr tugagach, masxaraboz chiptaning narxini aytadi. Puli etmaganning kiyimini echib, yalang’och qilib, orqasiga bir tepib ana undan keyin qo’yib yuboradi.

Ho’kizning dumi…

SAVOL: O’zbekistonda bo’layotgan o’yinni aslida saylov deb atash mumkinmi?(Malik).

JAVOB: Asliga qaraydigan bo’lsa, juda ko’p narsa o’z nomiga muvofiq emas. Lekin fikrni ifoda qilish uchun shunday so’zni ishlatishga majburmiz.

Saylov diktaturaga zid narsa.

Diktatura butun hokimiyat bitta zolimning qo’l ostida to’planishidir. Saylov esa o’z nomi bilan saylov, bir qancha odam orasidan bittasini saylash. Shunday ekan, diktatura sharoitida saylov bo’ladi, deyish ho’kizning dumi juma kuni erga tegadi, degandek gap.

O’zbekistonda esa saylov-saylov o’yini o’tmoqda. IAK bu tomoshani xalqqa ko’rsatmoqda desangiz adashasiz. U xalqni ham, muxoliflarini ham bir tiyinga olmaydi. Bu tomoshani u tashqariga ko’rsatmoqda. Masalan, nomzod nomzod o’yini bilan Avropa Ittifoqiga so’rib turish uchun xo’rozqand berdi.

Aslida tashqari ham uning tomosha ko’rsatayotganini bilishini Karimov idrok etadi. Lekin tashqari ham tomoshasizlikdan, lab yalab turishdan xo’rozqand so’rishni afzal biladi. Ya’ni IAKning o’yinlariga qarsak chalmasa ham basharasiga tupurmaydi. Unga mana shu kerak.

Bugungi O’zbekiston sharoitida demokratiya degan so’z o’z ma’nosini yo’qotib diktaturani angalatadi.

Saylov ham xuddi shunday bir ma’nodan boshqa ma’noga ko’chgan va “saylov-saylov o’yini” degan birikmani yaratgan. Bundan keyin qaerda saylov degan so’zga ko’zingiz tushsa, uni saylov-saylov o’yini deb qabul qiling.

Filga pashsha chaqqanchalik

SAVOL: O’zbekistondagi saylovga turklarning ta’siri bo’lishi mumkinmi? (Sharof).

JAVOB: Savolingizdagi “turklar” degan kalimani men ikki tarzda tushundim.

1. Turkiya turklari.

2. Turkiyadan tashqarida yashagan va G’arb dunyosida ta’sir kuchiga ega bo’lgan turklar.

Turkiya hukumati islomiy kuchlardan tashkil topgani uchun Karimov rejimi aloqalarning aksar yo’llariga g’ov qo’ygan. Chunki Turkiya hukumati ham, Turkiya xalqining aksariyati ham Karimov rejimi yo’qolishining tarafdori.

Yillardir ular Krimovning muxolifalarini ham iqtisodiy va ham ma’nan qo’llab kelishayotganini bilamiz. Buni Toshkent ham yaxshi bilsa kerak. Shuning uchun turklarning O’zbekistondagi saylovlarga bevosita ta’sirlari filga pashsha chaqqanchalik darajada ham emas.

Buning ustiga ularning o’z muammolari oshib-toshib yotibdi.

G’arb davlatlarida yashayotgan turklarning dunyoviy rejim tarafdorlari bo’lganlari nafaqat o’z mamlakatlarida, balki xalqaro tashkilotlarda ham kattagina nufuzga egadirlar.

Ular nafaqat Turkiyada, balki umuman turk davlatlarida dunyoviy tuzum qaror topsagina demokratiyaga yo’l ochiladi, inson huquqlari ustivor bo’ladi degan fikrdalar. Ular otaturkchi bo’lib, islomiy rejim tarafdorlarini istamasliklarini yashirmaydilar ham.

Angliyada istiqomat qiladigan turk Shirin Akinerning Andijon masalasi bo’yicha Karimov rejimiga bergan madadini uncha-buncha odam yoki tashkilotlar yo’qqa chiqara olmadilar va u o’z ishini qildi.

Avropa parlamentining Markaziy Osiyo bo’yicha katta ta’sir kuchiga ega bo’lgan vakili Jem O’zdamir ham O’zbekiston masalasida hisobot tayyorlab, Karimov rejimini oqlash uchun katta odim otdi. U olmoniyalik turk va Yashillar partiyasining Avroparlamentdagi “ustun”laridan biri.

O’zbekistondagi saylovga qaysi bir ma’noda Turkiya tashqarisida yashayotgan va dunyoviylik tarafdori ana shunday turklarning ta’siri bo’lmoqda deb aytish mumkin. Karimov muxoliflari o’zlarini dunyoviy siyosiy kuch sifatida ko’rsata olmaganlari ham ularga bahona.

Xalq aybdor emas!

SAVOL: Xalqimiz nega buncha tebranmas bo’lib qoldi? (Ismsiz).

JAVOB: Aslida o’zim o’zimga o’rnatgan qoidaga ko’ra, ismsiz maktublarga javob bermasligim kerak edi. Ammo bu haqda bugun hammayoqda yozilayotgani, hatto o’z safdoshlarim ham yozishayotgani uchun muxtasar javob berishni burchim deb bildim.

Bundan bir necha yil oldin diktatura fitrati haqida yozganimda, bu rejim beradigan “mahsulot”lardan biri xalqni loqayd etishi va jamiyatni ma’nan buzishi ekanligini aytgandim. Nazarimda shu nuqtaga kelganga o’xshaymiz. Ya’ni diktatura o’z maqsadiga erishgani bugungi chiqishlarda ham ko’zga tashlanmoqda.

Bunday sharoitda mirshabdan boshlab o’qituvchiga, hokimiyat idorasidagi xodimdan boshlab mamlakat ichidagi rejim muxolifiga qadar hammadan bir nuqs topish qiyin emas. Ularni befarqlikda yoki ma’nan buzilganlikda ayblash ham oson.

Rejimni o’zgartirib berishi kerak deya butun xalqni ayblash o’zimiz ham diktaturaning qarmog’iga ilina boshlaganimizdan darak bo’ladi.

Hatto chet eldagi do’stlarimiz ham xalq  Karimovni yiqitib berishidan umidvor.

Har doim rejimlarni xalqning juda kichik bir qismi, shu rejimga muxolif bo’lgan qismi o’zgartirgan.

Lekin diktatura rejimi kuchaygandan kuchayib ana shunday iddaodagilarni ham umumiy karvonga soldi.

Andijon voqealaridan besh kun oldingi radio muloqotida xalq ko’chalarga chiqsa, rejim bostiradi, otadi, tanklar bilan majaqlaydi degandim. Andijon qatliomi bu gapni isbotladi.

U holda nima qilish kerak? Yo’llar bitmagani va diktaturani qon to’kmasdan ag’darish mumkinligi haqida esa, bir muddat oldin yozgan edim.

Odamlarning buzilib ketganidan shikoyat qilayotgan do’stlarga esa shuni eslatmoqchiman. Demokratiya bu xalq boshqaruvidir. Bu rejim paytida xalqning o’zi jamiyatni boshqaradi.

Dunyoning hamma joyida odamlikni unutgan mirshablar va boshqa mansabdorlarni topish mumkin. Hatto Amerikada ham mahbuslarni qiynaydigan mirshablar chiqib turadi. Ammo jamiyat ularni jamiyatberun qiladi, jazolaydi, tarbiyalaydi. Diktaturada esa bunday odamlar rag’batlantiriladi.

Bu bilan zehniyatimizda ham illatlar yo’q demoqchi emasman. Oshib-toshib yotibdi. Ularni davolash uchun ham zamin zarur.

Bugun O’zbekistondagi vaziyatga qarab odamlarga rahmim keladi. Ular yoppasiga diktaturaning qurboniga aylanmoqdalar. Diktatura tarqatgan va tarqatayotgan “epidemiya”lardan qochish, saqlanish juda qiyin.

Bundan qutulishning uddasidan chiqa olganlargina qolganlarni ham qutqarish uchun davo topishlari kerak.

Bugun ko’proq ana shu haqda gapirishimiz lozimga o’xshaydi.

O’tgan yilga qadar…

SAVOL: Muxolif kuchlar uchun bu saylovdan umid bor edimi? (G’ayrat).

JAVOB: Avvalo shuni aytish kerakki, muxolifat deganda tashkillashgan, demokratik tamoyillar asosida o’z faoliyatini izchil yo’lga qo’ygan, jamoatchilik tomonidan tan olingan siyosiy kuchni tushunaman. Bunday kuch bizda yo’q.

Ammo o’zini Karimov rejimiga muxolifat deb bilguvchi guruhlar, shaxslar va ularning atrofida yurgan oz sonli odamlar bor. Ularni muxoliflar yoki o’zlarini muxolifat atovchilar degan bo’lardim. Ammo rejimga ta’sir eta oladigan darajadagi siyosiy kuch bo’lmagan muxoliflar Andijon qatliomidan keyin tashkillashish va siyosiy kuchga aylanish imkoniga ega bo’ldi. Afsuski bu ham barbod bo’ldi.

Vaholanki, xuddi ana shu nuqtada O’zbekistondagi saylovdan umid bor edi. Buni hamma tushunar edi. Xorijliklar ham, o’zimnikilar ham. Shuning uchun ham siyosiy kuchga aylanish jarayoni boshlandi. Ammo diktatura rejimi bundan cho’chidi va muxoliflar orasiga buzg’unchilarni suqish va boshqa yo’llar bilan bu harakatni dabdala qildi. Shu bilan umid ham o’la boshladi.

Shaxsan kamina uchun o’tgan yilning oxirida “Hozirgi vaziyatdan chiqishning uch yo’li”ni e’lon qilganimdan keyingi voqealar so’nggi nuqta bo’lgandi. Boshqalarning umidni o’ldirmaslik uchun bu haqda gapirmay keldim.

Biz haqiqiy xalq boshqaruviga o’tishimiz uchun juda ko’p… balki juda ham ko’p qovun pishig’i bor.

2007 yil, yanvar-dekabr.

Filed under: Ҳамма китоблар | Tagged: , , , , | 1 Comment »

Jahongir Mamatov: “ASSASSIN”

Posted on December 1, 2007 by Jahongir Muhammad

Tarixiy-Zamonaviy Roman
VASHINGTON: 2005-2006

BIRINCHI BOB

20 ASRNING OXIRI

Rustam Abdusoli qorining javoblaridan qoniqmadi va savolini qayta yozib, o’tirganlar orqali unga yo’lladi. Qori odati bo’yicha darsdan keyin sahobalardan birining hayoti haqida hikoya qilar va vaqt qolsa, savollarga javob berardi. U Rustamning savolini o’qidi:
“Agar Olloh hamma narsani ko’rib turgan bo’lsa, bechoralarning qonini ichayotgan militsiyani nega jazolamaydi?” Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 1 Comment »

Жаҳонгир Муҳаммад: “АССАССИН”

Posted on December 1, 2007 by Jahongir Muhammad

jahongir8061.jpgТарихий-замонавий Роман
БИРИНЧИ БОБ
20 АСРНИНГ ОХИРИ

Рустам Абдусоли қорининг жавобларидан қониқмади ва саволини қайта ёзиб, ўтирганлар орқали унга йўллади. Қори одати бўйича дарсдан кейин саҳобалардан бирининг ҳаёти ҳақида ҳикоя қилар ва вақт қолса, саволларга жавоб берарди. У Рустамнинг саволини ўқиди:
“Агар Оллоҳ ҳамма нарсани кўриб турган бўлса, бечораларнинг қонини ичаётган милитсияни нега жазоламайди?” Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 1 Comment »

Jahongir Mamatov: “O’zbeklar va o’zbeklar”

Posted on December 1, 2007 by Jahongir Muhammad

  BIRINCHI KITOB

O’qiganda qaerdadir agar o’zingizni yoki siz tanigan, bilgan biror kishini “ko’rib” qolsangiz, demak bu kitob asar holiga etibdi, agar bu erdagilarning hammasi sizga begona bo’lsa, u holda mehnatim zoe ketibdi. MUALLIF.

1. ZEHNIYaT yoki KIRISh O’RNIDA

Mazkur kitobning ilk qismini e’lon qilishim bilan, ayniqsa, Amerikadagi tanishlar orasida qizg’in munosabat bildirish boshlandi. Munosabat bildirishning turli yo’llari bor.

Masalan, orqavorotdan gap-so’zlar qilish.”Ko’rdingizmi, nimalarni yozibdi, tanbeh berib qo’yish kerak!” yoki ” Bunaqa narsalarni yozib nima qiladi, kimga keraki bor?” tarzida xat yo’llash yoki muallifning o’ziga nafrat sochish… Ko’pincha o’zini avliyo sanash va bor narsani hazm qila olmaslik bunga sabab bo’ladi.

Meni esa, boshqa narsa o’ylatdi. Ozmi-ko’pmi Amerikada yashayapmiz. Ba’zilar esa, 20-25 yildan beri yashayaptilar. Amerikani oyoqda ushlab turgan narsa inson huquqlari borasida uning Konstitutsiyasiga qo’shilgan o’nta o’zgarmas qo’shimchadir. Shundan birinchisi so’z erkinligi haqida. Shunga ko’ra istagan odam istagan gapini ayta oladi va yoza oladi. Istagan odam unga javob yozadi. Ammo birovning ismini qo’yib, seni o’ldiraman, deb yozsa bu ish bilan tabiiyki, politsiya shug’ullanadi. Birovning ismi-sharifini keltirib shaxsini haqorat qilsa, so’ksa bu fuqaroviy tarzda sudda isbotlanishi kerak. Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | Tagged: , , , | 1 Comment »

Жаҳонгир МАМАТОВ׃ Ўзбеклар ва ўзбеклар

Posted on December 1, 2007 by Jahongir Muhammad

БИРИНЧИ КИТОБ

Ўқиганда қаердадир агар ўзингизни ёки сиз таниган, билган бирор кишини “кўриб” қолсангиз, демак бу китоб асар ҳолига етибди, агар бу ердагиларнинг ҳаммаси сизга бегона бўлса, у ҳолда меҳнатим зое кетибди. МУАЛЛИФ.

1. ЗЕҲНИЯТ ёки КИРИШ ЎРНИДА

Мазкур китобнинг илк қисмини эълон қилишим билан, айниқса, Америкадаги танишлар орасида қизғин муносабат билдириш бошланди. Муносабат билдиришнинг турли йўллари бор.

Масалан, орқаворотдан гап-сўзлар қилиш.”Кўрдингизми, нималарни ёзибди, танбеҳ бериб қўйиш керак!” ёки ” Бунақа нарсаларни ёзиб нима қилади, кимга кераки бор?” тарзида хат йўллаш ёки муаллифнинг ўзига нафрат сочиш… Кўпинча ўзини авлиё санаш ва бор нарсани ҳазм қила олмаслик бунга сабаб бўлади.

Мени эса, бошқа нарса ўйлатди. Озми-кўпми Америкада яшаяпмиз. Баъзилар эса, 20-25 йилдан бери яшаяптилар. Американи оёқда ушлаб турган нарса инсон ҳуқуқлари борасида унинг Конституциясига қўшилган ўнта ўзгармас қўшимчадир. Шундан биринчиси сўз эркинлиги ҳақида. Шунга кўра истаган одам истаган гапини айта олади ва ёза олади. Истаган одам унга жавоб ёзади. Аммо бировнинг исмини қўйиб, сени ўлдираман, деб ёзса бу иш билан табиийки, полиция шуғулланади. Бировнинг исми-шарифини келтириб шахсини ҳақорат қилса, сўкса бу фуқаровий тарзда судда исботланиши керак.

Шулардан келиб чиқсак, менинг диққатимни тортган нарса “Нега бу ҳақда ёзади?” деб шикоят қилган одам бўлди. Ўзбекистонда бўлса тушунарли. Аммо Америкада бўлиб, Американи тушуна олмаслик бу- зеҳниятда темир қолип мавжудлигини кўрсатади.

Америкада бир ёзувчи ёки бир журналистга “Нега буни ёздинг?” дэсангиз “Сен нега нафас олдинг” деб масхара қилади. Бошқача айтганда, ёзиш ҳуқуқига ҳеч ким, ҳатто президент ҳам раҳна сололмайди. Американинг энг катта ютуғи бу! Аммо маълум бир мақсадларда пул сарфлаб, маълум бир нашрларга эга бўлганлар, турли йўллар билан ўз сиёсатларини юргизадилар. Бу бошқа гап.

Америкада яшаб унинг демократиясини қабул қила олмаслик баъзиларнинг зеҳниятида мавжуд. Бундайлар ҳеч қачон демократия нималигини билмай ўтиб кетадилар. Бу китобни ёзарканман, уларга дарс бўлар деган мақсадни олдимга қўйганим йўқ. Балки америкалик бўла оламаётганимиз(америкалик бўла олмаслик дер эканман демократ, инсон ҳуқуқларига ҳурмат кўрсатиш, эркин фикр ва сўз эркинлиги, адолатни тушуниш каби қадриятларни ўзимизга сингдира олмасликни назарда тутаяпман) сабабларини ўрганишни кўзладим. Бу эса, бугунга эмас, келажакка керак бўлишини билганимдандир.

Зеҳният ҳар бир инсоннинг, ҳар бир миллатнинг кўзгусидир. Шу боис ҳам зеҳниятга назар ташламоқ ўзликка назар ташламоқдир.

2.ОРАДАГИ ДЕВОР

Хорижда яшаётган ва ўзини ўзбек деб атаётган(бу муҳим, чунки Афғонистон орқали келганлари ўзларини афғон ҳам деб атайдилар) кишилар Ўзбекистондан хорижга чиққанлар билан қўшилиб кета олмаётганлари бугунга келиб, сир бўлмай қолди. Бунинг бир қанча сабаблари кўринмоқда,

Биринчидан, маданият ва анаъналардаги фарқлилик. Замон ва макон таъсирида бу борада ўзгаришлар юз берган.Ўзбекистонда яшаганлар руслар орқали сизган Ғарб маданиятидан таъсирланган бўлсалар, Афғонистондагилар эса, ўша ерда яшаган ва кўпчиликни ташкил қилган халқлар таъсиридан четда қолмаганлар.

Иккинчидан, тил, алифбодаги ўзгаришлар таъсири. Ўзбекистондагилар гарчи ўзбек тилидаги мактабларга соҳиб бўлсаларда амалда алифбонинг бир неча карра ўзгариши гирдобида қолдилар. Афғонистондагилар эса, ҳатто ўз тилларидаги мактабни тасаввур ҳам қила олмадилар.Хорижга келиб ўзбек тили орқасидан кун кўрганлари эса, “О” билан “А”нинг фарқига бориш у ёқда турсин, Ўзбекистондан келганларнинг устидан кулишарди. Ўзбекистондан келганлар эса, уларнинг талаффузларига ҳайрон қолишарди. Замон ва макон бир оила фарзандларини ана шундай бошқа-бошқа одам қилиб қўйганди.

Ва учинчидан, ватан ҳақидаги тушунчалар. Ўзбекистондан ҳижрат қилганлар бугунги мавжуд режимдан норози бўлсалар, хорижда яшаб келганлар Ўзбекистон билан алоқани сақлаш мақсадида мавжуд режим билан ҳамкорлик қилишга уринардилар.

Ана шу жиҳатлар орадаги девордир ва қандайдир маъракаларда бир орага келмасалар, хориждаги ўзбеклар ҳатто бир – бирларини кўрмай ҳам яшамоқдалар.

3. ИККИ КАРРА “ХОИН”ЛАР

Шўролар босқинининг илк даврларида ёки иккинчи Жаҳон уруши йилларида хорижга чиққанлар қўшалоқ “хоин”лардир. Албатта, бу қўштирноққа олганимиз каби кўчма маънода. Чунки уларни Совет Иттифоқи, жумладан Ўзбекистон ҳам “хоин”лар, деб келди. Қарангки, уларнинг ўзлари ҳам бир-бирларини “хоинлар”, дер эканлар. Албатта орқаворотдан.

“Бу одам аввал шўроларга ишлади. Кейин АҚШ разведкасига. Энди эса, Каримовга ишлаяпти. Асл хоин шу бўлади”

“Ана уни яхши танийсиз-ми, отаси ҳам ўзи ҳам коммунистлар билан алоқада бўлган. Улардан пул олиб бизни сотиб турган.”

“Бу одам олим эмас. Ёзганларини ҳеч ким тан олмайди. Тарих бу илм. Бу одамники эса, қуруқ гап. У асли ўзи яшаётган давлатга сотилган. Бўлмаса, коммунистлар ёмон экан, нима бугунги ҳукумат ҳам ёмон-ми?”

Бундай гапларни деярли ҳар кун эшитиш мумкин. Бугун ўзбек мухолифатининг хориждаги вакиллари бир-бирларини (CНБчи) МХХчи, деб айблашар экан, бу касал янги эмаслигини таъкидламоқчимиз. Ҳали вақт келиб улар ҳам қўшалоқ “хоин” бўладилар. Буниси олдинда.

4. КЕЙИНГИЛАР

Юқорида аввал ҳижрат қилган ўзбеклар ва бугун тақшқарига чиққанлар нима сабабдан бирлаша олмаганлари сабабларини келтирдик. Хўш кейин чиққанлар ўз ораларида нега бирлаша олмайди, нега тарқоқ ва юзкўрмас бўлиб кетдилар. Менга кўра бунинг ҳам бир қанча сабаблари бор.

Биринчидан, кейин чиққанларнинг аксарияти мухолифат билан ва ёки мухолиф қараш билан боғлиқ. “ЭРК” ва “БИРЛИК” ташкилот сифатида тобора кичрайиб, кўринмас нуқтага айланиб борсада унинг раҳбарлари ўртасидаги келишмовчилик кучланиб бораверди. Улар бошқаларни ҳам, жумладан ўзларини тарк этган собиқ сафдошларини ҳам бу ботқоқа тортишга уриндилар. Баъзан туҳмат ва баъзан фитна билан хориждагиларнинг орасига қутқу солдилар. Бу ҳолат, бу келишмовчилик бошқаларнинг ҳам ўртасига совуқлик туширди.

Иккинчидан, отдан тушса ҳам эгардан тушмаслик касали уларни ажратиб, парчалаб юборди. Ҳамма ўзини ақлли, бошқаларни ахмоқ, деб ўйлаши билан бирга, “Бирлик” ва “ЭРК”миз деганлар очиб қўйган ва бошқарган интернет саҳифаларидаги меҳмонлар китоби, форумлар орқали бир-бирига иғво ва туҳматлар қилиш билан овора бўлдилар. На меҳмондорчиликнинг ва на меҳмоннинг иззати қолди. Бу Каримов режимига ҳам қўл келди. Режим одамлари ҳам бу саҳифалардан яхшигина фойдаландилар.

Тўртинчидан, ўзбеклар қачон бирлашган эдилар-ки, энди бирлашсинлар, деган ёт қараш ҳаммаларига сингиб кетган.

Ва бешинчидан, дунёдаги барча мухолифларни бир-бирига мухолиф қилгани каби пул бизникиларни ҳам бир-бирга душман қилди. Сен кўп олдинг ва мен кам олдим, деган анъанавий айбловлар уларни асосий мақсад ва ҳаракатларидан устун келди.

Буларнинг ҳаммаси эса, бир бўлиб, хориждаги ўзбекларни Ўзбекистондан узиб, хорижликларга айлантирди ва улар ўзлари яшаган мамлакатларининг оддий фуқароларига айланиб қола бошладилар. Энди улар тилда ҳар қанча ватанпарвар бўлсаларда, амалда хорижликлар эдилар. Келажакда ҳам улар Ўзбекистонга фақат меҳмон бўлиб, ҳа, фақат меҳмон бўлиб бориб келишларини ҳозирданоқ қўрқмай айтавериш мумкин.

5. ЭГАРДАГИЛАР

Илгари хорижга чиққанлар орасида танилган, кўзга кўринганлари доим ўзаро муштлашмаган бўлсалар ҳам орқаворотдан доим бир-бирларини хоин ёки ахмоқ, деб айблаб юрганларини юқорида таъкидладик. Ҳатто ўладиган кунларида ҳам бир-бирларини кечирмай ўлиб кетмоқдалар. Улар Туркистон учун биргалашиб курашиш ҳақида кўп гапирсаларда аслида айри-айри, якка-якка тарзда курашни афзал кўрганлар. Ёки курашмоқдаман, деб ўзларини овутганлар. Асосий куч-қувватлари бир-бирларини ёмонлашга сарф бўлган.

Масалан, оқсоқоллардан бири билан гаплашиб қолсангиз: у ҳаммани қутқазган, у ҳаммага яхшилик қилган, ҳаммани иш билан таъминлаган, фақат унинг бир ўзигина Туркистон озодлиги учун курашган, Ўзбекистонни у мустақил қилган… олмониялик Боймирза Ҳайит унинг учун дунёдаги энг ёмон одам, АҚШлик Эргаш Булоқбошини гўрида ҳам тинч қўймайди…

Бошқалар билан гаплашсангиз, бунинг аксини эшитасиз.

Карвоннинг боши шундай бўлгач, давомидан нима истайсиз, дегим келади-ю лекин ҳали давоми давом этмоқда-да.

6. МЕҲМОНДОРЧИЛИК

Бугун Виржиниада яшаётган акахоннинг ҳикояси: “Биз Америкага келганимизда Вашингтон штатининг пойтахти Сиатле(Seattle) шаҳрида яшай бошладик. Маҳаллий дўстларимиздан бири меҳмонга таклиф қилди. Бу бизнинг Америкада илк меҳмонга боришимиз эди. Кун бўйи тайёргарлик кўриб катта ҳаяжон билан бордик. Мезбон эса, ҳали тайёргалик ҳам кўрмаган экан. Анча вақт остонада қолдик. У уй кийимида бамайлихотир чиқиб келар экан, нега қараб турибсизлар, киринглар, деди. Биз ичкарига кириб қаерда ўтиришни кўзлай бошладик.

-Нега қараб турибсизлар, ўтиринглар,-деди у.

Мен столнинг нариги четидаги ўриндиққа ўтирдим. Мезмон менга ажабланиб қаради-да׃

-Бу ердан тур, бу менинг жойим,-деди.

Ноқулай аҳволга тушиб қолдим. Секин жойимдан қўзғаламан, деганимга ҳам қарамай кела солиб, худди ўриндиқнинг устида олтин бору у қуриқ қолгандай ўтириб олди. Менга қаерга ўтиришимни кўрсатмади ҳам. Ўтириши билан мен дўконма дўкон юриб танлаган ва махсус қоғозларга ўратган ҳадяни шарақлатиб оча бошлади. Очди-ю׃

-Бундан тўлиб кетган уйим, гаражга чиқариб қуйганман. Олиб кет, балки ўзингга керак бўлиб қолар,-деди.

Ўрнимдан турғизгани бир шапалоқ ургандай бўлган бўлса, энди буниси тепгандан ҳам ошиб тушди. Бадбахт, ёқмас экан, меҳмон чақириб нима қиласан, аҳволинг шу бўлса, деб ўйларканман:

-Нега қизариб-бўзариб кетаяпсан, бирор ишингни унутдингми, истасанг бориб кел, ёки телефон қил,-деди-да қўлига газетани олиб ўқий бошлади. Мен кетишимни ҳам кетмаслигимни ҳам билмасдим.

Хуллас, шундан кейин меҳмонга чақиришса бормасданоқ “Раҳмат” деб қўядиган бўлдик.”

Узоқ суҳбатларимиздан кейин билдимки, мезбон асли ҳақиқий америкалик эмас, балки отаси ва онаси Югославиядан келган экан.

7.ДАРСДА

Ўзбек тилидан дарс берар эканман, маданиятлар ўртасидаги ана шундай фарқлиликлар ҳақида гаплашсак, талабам׃

-Америкада ҳар жойда ҳар хил, мамлакатнинг ичкарисига кириб борсангиз сизларнинг маданиятдаги каби меҳмондорчилик, иззат икром бор, -деди.

Дарҳақиқат, беш бармоқ бир бўлмаганидек, муҳожирлар мамлакатида ҳам ҳамма ҳар хил эди. Масалан, шу талабамнинг ўзи ҳам. Мен дарс берган жойда синфда талаба бир ёки икки нафар бўларди. Тилни тез ўрганиш учун улар якка тартибда дарс олишни истардилар. Мен тушлик овқатни уйдан олиб келардим. Тушликка чиқишимиз билан у келиб овқатимга қараб турарди, ўзбекчилик ёддан чиқармиди,

-Қани марҳамат,- дейишим билан у менинг овқатимни ей бошлайди. Мен эса, ийманиб қараб тураман. Кейин овқатни кўпроқ олиб келадиган бўлдим. У олдин мен билан овқатланади, кейин эса, кўзини лўқ қилиб ўзиникини ей бошлайди. Берса ҳам кўнглим тортмайдию лекин индамагани алам қилади. Ҳа, эртага кўрасан, деб қўяман, лекин эртасига “марҳамат” деб юборганимни ўзим билмай қоламан. Маданиятлар ҳақида гаплашганимизда эса, у Американинг ичига борсангиз худди сизга ўхшаб, қани бизнинг овқатдан ҳам татиб кўринг, дейдиганлар кўп, дейди.

Олти ой ана шундай ўтди. Ёлғон бўлмасин , охирги кунлар эди, у бир олмани икки бўлиб ярмини менга узатди. Хурсанд бўлиб кетдим. Олиб ейман дэсам, пўсти арчилмагани у ёқда турсин ювилмаган ҳам экан. Дўконда ёпиштирилган ялтироқ қоғозчасини кўриб, буни ювиб келай, кейин ейман, деб ташқарига чиқиб кетдим. Олмасини улоқтириб синфга қайтиб кирганимда у׃

-Бекорга овора бўлдингиз, домлажон, мен буни ювиб, кейин сотишадиган дўкондан олганман,- деди.

-Ўзбекистонда ҳам мамлакатнинг ичига борсангиз олмани ювиб, кейин сотадиганларни кўриб қоласиз,-дедим киноя билан. Лекин кинояни тушунадиган бормиди?

Аммо одатларимизни ўргангандан кейин бу талабам манзират ва ўзгага ҳурматни ўзбекдан ҳам ўтказадиган бўлди.

8. ГЎШТ ОЛАРКАН

Каримжон Америкага келганда боши айланиб қолди. Дўконга борса гўштнинг юз хил нархи бор. Масалан, мол гўшти калла қисмидан дум қисмига қадар турли-турли баҳоларда сотилар экан. Ҳаммасининг ўз номи ва ўз баҳоси бор. Бунга “тиши” ўтмаслигини тушунди-да энг арзонини қидирди. Арзони қийма гўшт экан. Нархи 1 доллар 58 сент. Келган мамлакатидаги нарх билан солиштирди. Арзон тушгандай бўлди. Демак, қимматроғини олсам, бўлади, деб ўйлади у. Хуллас, ўртачасидан бирини танлади. Лекин гўштнинг оғирлиги тахминидан енгилга ўхшарди.

Бу қисталоқлар тарозидан урган кўринади, деб бошқаларига қаради. Бу ҳамммасидан ҳам уриб қолишганга ўхшайди деб ўйлади. Бориб жанжал қилай дэса, тил билмайди. Олмаса, бугун меҳмон келадиган. Дардини ичига ютиб, олиб келди. Кечқурун Америкада анчадан бери яшайдиган ўзбеклар хуш келдингизга келишди. У׃

-Американинг ҳам ўзимиздан фарқи йўқ эканку,- деди,- Бизда қассоблар яшириб уришади, бу ерда эса истаганини ёзиб яна очиқ қўйишар экан.

-Ундай бўлиши мумкин эмас. Бу ерда бир грамм уриб қолса, харидор дарҳол судга бериб, дўконни шарманда қилиш у ёқда турсин, бир қоп пулини ҳам тортиб олади. Буни махсус қидириб юрганлар бўлади. Шу сабабдан бу ишлар жуда қаттиқ назорат остида бажарилади ва ҳеч ким уриб қолишга журъат қилолмайди,-деди меҳмон.

Каримжон у дэса, бу дейишди, бу дэса, у дейишди. Кўрсатай дэса, хотини гўштни қозонга солган. Кейин бир зумга ташқарига чиққан бўлди-да уйининг ёнидаги дўкондан гўшт олиб келди.

-Мана буни тортиб кўринглар, балки дўконни судга берадиган одамлар келмай қолгандир,-деди у киноя билан.-Шу икки кило чиқадими?

-Йўқ,- дейишди меҳмонлар.-Бу икки паунд. Бир килодан ҳам озроқ. Бир паунд эса, 453 грамм.

Меҳмонлар ўзининг устидан қаҳ-қаҳ отиб кулишларини кутган Каримжон яна бир ажбаланди.Улардан бири:

-Бу кунларни биз ҳам яшаганмиз,-деди.- Бу ерда ҳамма нарса биздагига тескари. Ҳеч қаерда нарсалар килолаб сотилмайди, литрлаб, метрлаб ўлчанмайди.

-Тағин машина олсангиз Ўзбекистондаги каби соатига 80 километр тезликда ҳайдайман, деб ўйламанг. Бу ерда тезлик ҳам мил ҳисобида. 55 атрофида ҳайдасангиз Ўзбекистондаги 80 билан баравар бўлади,-деди меҳмонлардан бири. Бошқаси илова қилди:

– Ҳали кўрасиз бу ерда ўғлингизни уйлантирганда ҳам солиқ тўлайсиз.

Лекин бу солиқлар охир оқибатда яна сизга қайтади.

9.ҚАРЗГА БОТГАН ЎҒИЛ

Салимбек Америкага жойлашгач, отасини меҳмонга чақирди. Жуда кўп қийинчиликлардан кейин ота аранг етиб келди. Ўғлининг ҳаёти яхшилиги, данғиллама уйи, бир нечта машинаси борлигидан севиниб кетдими ёки йўл оғирлик қилдими, бирдан юрак хуружига учради. 9-11 га сим қоқишди. Икки дақиқага қолмай “Тез ёрдам” етиб келди. Ҳар эҳтимолга қарши ўт ўчирувчилар, полиция ходимлари ҳам келганди. Бу бир қоида. Отани госпиталга олиб кетишди. Дарҳол амалиётга олдилар. Ўғилни эса, дўхтирлар сўроқ қиларди.

-Отангизнинг суғуртаси борми?

-Йўқ, у киши меҳмон бўлиб келганлар.

-Меҳмон бўлиб келадиган одамга олдиндан суғурта олиш керак.

-Билмасам.

-Ўзингзининг суғуртангиз борми?

-Бор эди, яқинда ишни алмаштирдим. Бу ерда олти ой ишласам, кейин суғурта беришар экан.

Хуллас, сўроқ ярим тунгача давом этди. Бошлиқларига телефон қилган дўхтирлар Салимбекнинг ҳужжатларидан нусха олишдию индамай қўйишди. Икки кундан кейин отани жавоб беришди. Юрак амалиётидан кейин ҳам икки кунда жавоб беришларига у ҳайрон бўлмади. Чунки ўзи кўричак бўлганда амалиёт эрталаб ўтган бўлса, тушдан кейин уйига жўнатишганди.

Отасини уйда сақлади, яна дўхтирларга кўрсатишига тўғри келди. Шу орада госпиталдан қоғоз келди. 70 минг доллар тўлаши керак экан. Яна тавсия қилишибди׃агар қийналсангиз ойма-ой тўланг ва бир йилда узинг дея. Акс ҳолда иш молия тарихи марказига ҳавола қилинар экан.

Молия тарихи маркази бутун америкадагиларнинг молиявий тарихларини яратади. Агар уй оламан дэсангиз, банкдан пул оламан дэсангиз, машина харид қиламан дэсангиз, хуллас, баъзан йўталаман дэсангиз ҳам шу жойга мурожаат қилишади. У ердан эса, бу кишининг қарзи бор, деган маълумот келдими, тамом, бир нарса қила олмайсиз. Сиз билан тиржайиб хайр – маъзур қилишади.

Молия марказидаги қарз миқдори эса, кўпайиб бораверади, жаримаси, фойизи билан. Ора-сира сизга хат ҳам келиб туради. Жуда мулойимлик билан ёзилган хат. Агар қарзингизни тўлай олмаётган бўлсангиз, биз орада воситачилик қиламиз, деган. Қарздан ўлиб ҳам қочиб бўлмайди. Ўша куни уй жойни, молк мулкни олиб қўйишади. Салимбекнинг иши ҳозир судда.

Биринчидан, отасининг визаси ўтиб кетибди.

Иккинчидан, отасини чақирганда қўл қўйган қоғозларда суғуртасини ҳам оламан, деган жойи бор экан. Ҳукуматни алдаган бўлиб чиқаяпти.

Учинчидан, қарзи масаласи. Судга адвокат олган экан. Унинг ҳам пулини тўлолмай юрганмиш.

10.КАСАЛ БЎЛГАНДА

Каримжон касал бўлганидаги воқеани ҳикоя қилиб берди: “Америкага келганимнинг илк ҳафтаси эди, чамамда, ҳароратим ошиб кетди. Дўхтирга бордик. Суғуртанг борми, деб сўради. Йўқ, дедик. Ўйлаб кўрдида, бир жойга телефон қилиб, қўлимизга адрес берди.

-Борсангизлар у қабул қилиши мумкин,- деди.

Менинг жаҳлим чиқди. Аҳволим оғирлашиб бораётганини амаллаб тушинтирган бўлдим. Унинг эса, фақат “Money”- “пул” деган сўзини тушунардим, холос.

Кейин шу ердан илгари келган ўзбеклардан бирига телефон қилдим. У ишда экан. Хотини билан гаплашдим. У ҳам инглизча билмайман, деди. Лекин тушинтириб берди. Америкада ё суғурта бўлиши керак экан, ёки катта пулингиз. Бизни олиб келган ташкилот бир ой ичида суғурта қилиб бериши керак экан. Ўшанда дўхтирга борсам, бўлар экан. Унгача ўлиб қоламанми, дедим-да пул олса олсин, деб ҳалиги дўхтир берган адресга бордим.

Ветнамлик дўхтир экан, дарров қабул қилди. Оз-моз русча ҳам билар экан. Ҳароратимни ўлчаб 101 бўлибди, юқори, деди. Эсим чиқиб кетай деди. 41 бўлса одамга бир кор-ҳол бўлади, дейишганини эшитгандим. Балки термометри бузуқдир?! Яна бир марта ўлча, дедим. У термометрни қўлтиғим остига эмас, оғзимга қўйди. Балки шунинг учун 101микан? Оғзимдан олиб қўлтиғим остига қўйдим. Дўхтир кулди. Унга нега куласан, дэсам:

-Сен яқинда келганга ўхшайсан,-деди у ярим русча қилиб.- Сизларда целсияда ўлчанади бизда эса, фарангейтда . Агар 101 дан 30ни ажратсанг 71 бўлади. Уни иккига бўлсанг 36,5 бўлади. Унга икки қўшсанг 38,5 бўлади. Бу эса, сенинг ҳароратинг, деди. Бу бироз тахминий ўлчов, аммо мен сенга бунинг графигини бераман, деб қўлимга бир қоғоз тутқизди.. Сувга муз солиб ичиб туришимни, агар ҳароратим жуда ошиб кетса, ваннага муз солиб ичига кириб ётишимни айтиб, дори ёзмасдан анчагина пулимни олиб, чиқариб юборди.

Ёдимга раҳматли онам келдилар, ҳароратим ошиши билан кўрпага ўраб, иссиқ сақлардилар. Ҳеч совуқ нарса бермасдилар. Дўхтир келиб томоғинг оғрибди, совуқ ичма, деб бир укол қилиб кетарди, бас. Америкада эса, тескариси экан. Одам ўша, касаллик ўша, аммо қолган нарса ҳаммаси бошқа…”.

Каримжон бошқалар Америкага келсалар олдиндан шароитни ўрганиб, кейин келишларини, бизникилар эса, борганда кўрамиз, билан шу куйга тушишларини илова қилди. Балки шундайдир…

11.АЛИФБО ВА ҲАҚИҚАТ

Каримжон юқоридаги каби машмашаларга чек қўйишнинг битта йўли бор, у ҳам бўлса аввал инглиз тилини ўрганишим керак деган фикрга келди. Коллежлардан бирига борди. Олти ой ҳар куни икки соатдан ўқиса, қарийб минг доллар тўлаши керак экан. Ўзбекистондаги имкониятларни ўйлаб, ичи ёнди. Оқар сувнинг қадри йўқ, деганлари шу бўлади. Унга инглиз тилини ўрганиш учун қулай шароитлар чиққанди. Лекин у Америкага борсам, дарров қўшилиб кетаман ва ўрганаман, деб хаёл қилганди.

Мана уч ойдан бери шу ерда ва ҳалига қадар икки калима ўрганган эмас. Бу ердаги ўзбекларга қараса аксарияти ўн йиллар давомида ҳам ўрганишмаган. Ўзлари айбдор, деб ўйлади. Ўқисалар ўрганар эдилар. Ўқимагандан кейин нима бўларди? У пулни санаб берди-да синфга борди. Америкадаги инглиз тили ўзига хос бир мўжиза эканини у синфда англади. Ўқитувчи бошқа сўзни ёзарди ва бошқача ўқирди. У аввалига руслар ҳам “о”ни “а” деб ўқирдилар, ўрганиб кетгандик, буни ҳам ўрганамиз деб ўйлади. Лекин қийин бўлди. Ўқитувчи тахтага “enough” деган калимани ёзди ва Каримжонга,

-Ўқи, деди. У қийналиб׃

-Инак, -дедию ўзи ҳам ҳайрон қолди. Инак деган сўзни қишлоғида эшитганди. Бошқа жойда сигир дейишарди. Ўқитувчи яна ўқитди. У яна оғзини тўлдириб “инак” деди. Учинчи мартасида хатосини сезиб қолгандай бўлди. Вой каллаварамей, “г”ни “к” қилиб ўқиб юборибманку? У энди “инаг” деб ўқиди. Ўқитувчи, бошини чайқади-да тушунтира кетди,

-Бу испан ёки рус тили эмаски, қандай ёзилса шундай ўқийсизлар. Бу “инаф” деб ўқилади.

Каримжон “ёппирай” деб ёқасини ушлаб қолди. Бу қандай қилиб “инаф” деб ўқилади? Бу ерда “ф” ҳарфи йўқ-ку. Хуллас, “инаф” дегани “етар” дегани эканини ўрганиб олибдию аммо ёзишида ҳозирга қадар хато қилар экан.

Кейин қараса бу асосан шунақа экан, деярли ҳамма сўзлар бошқа ёзилиб, бошқа ўқилади, бошқача талаффуз қилинади. Масалан битта “А” ҳарфини уч жойда уч хил талаффуз қилишга тўғри келади. Ёки “C” ҳарфини бир жойда “К” деб ўқиш керак, бошқа жойда “C” деб. “И” ҳарфини бир жойда “И” деб ўқисангиз, иккинчи жойда “Ай” деб ўқишингиз керак ва қайси ҳолатда қандай ўқилади, деган қоидалар ҳам йўқ ва борлари ҳам ҳаётга тўгри келмайди, одамларнинг огғзига қараб ёдлашингиз керак. Нега бундай, дэса, ҳеч ким жавоб беролмайди. Бу ерда халқ муҳофазакор. Бор нарсаларни йўқотишни, ислоҳотни истамайди. Бир пайтлар битта “ф” ҳарфини ислоҳ қилайлик, деган президент оз қолсин халқ душмани, деб эълон қилинган экан.

Хуллас, Каримжон бошқа ҳамюртлари қатори “осон” йўлини топди. Ўрганмасликка, касал бўлмасликка, машина минмасликка қарор қилди. Лекин…

12.ОРИЙ

Отаси Андижон тарафлардан Афғонистонга ўтган ва ўзи қарийб 20 йилдирки Америкада яшаётган бир ўзбекнинг уйида меҳмонда бўлдим. Агар Туркистонликлар тўпланишса ё тожикча ва ёки туркча гапиришларидан хуноб бўлиб, ўзбекча гапирайлик, деб юрадиган бу одам анчагина зиёли ҳам эди.

-Биз орийлармиз деди,-деди у менга.

-Қандай қилиб? Орий дегани ҳинд- европалик дегани эмасми?- ажабландим мен.

-Йўқ, бу ғарбликларнинг тушунчасида, бизда эса, орий деган олий ирқ мансуби дегани…

-Олмонлар ҳам ўзини орий, деб ҳисоблаган.

-Олмонлар яҳудий бўлмаган ҳамма халқларни ҳам орийлар, деб аташган. Аммо биз орийлармиз. Фақат чўл савдолиси Шайбонийхон Самарқандни босиб олиб, Бобурийларни қувғин қилгач, биз бу номни йўқотдик. Ғарбда орий деган калимага изоҳ берилар экан, Ҳинд-Европа маъносида Бобурийлардан бошланадиган ва Эронга қадар узанган заминни назарда тутадилар,-дея тушунтирган бўлди у.

Мен эса, Тожикистондан мисол келтирдим. Олимларини бир томонга қўйинг, сиёсатчиси Имомали Раҳмонов ҳам, “Тожиклар-тарих кўзгусида” деб номланган ва 1996 йилда уч тилда нашр этилган китобида тожик дегани орий деганидир, дейди, демак биз ҳам тожик бўлиб чиқамизми, Садриддин Айний ҳам тожикларни орийлар, деб ёзади, -дедим.

-Раҳматли Айний фақат Самарқанд эронийлари орийлардир дегувчи, эди,- деди худди Айнийни яқиндан танигандек.-Аммо унинг мақсади асл келиб чиқиши турк бўлган ва Бобурни Шайбонийдан ҳимоя қилиш учун Самарқандга келган эронийларни ҳам тожикларга яқинлаштириш эди. Ваҳоланки, бу эронийлар, Шоҳ Исмоил ҳукмрон бўлган Хуросондан, бугунги Эроннинг Озарбайжон ва туркманлар яшайдиган қисмидан келишганди.

-Хўп бу бошқа масала, лекин бугун биз орийлармиз, дэсак, устимиздан кулишмайдими?- дея сўрадим мен.

-Бугун Ўзбекистонда кимнинг кимлигини аниқлаб бўлмайди. Ўзбекистон номини Ленин берган, Туркистонни парчалаган. Биз бугун ё Темурни тан олишимиз ёки Шайбонийхонни. Темурни тан олсак орийлигимизни тан олган бўламиз. Шайбонийхонни тан олсак, орийлигимиздан воз кечиб чўл бадавийси бўламиз.

Бу суҳбатни радио учун ёзгандим аммо радиога бера олмадим. Чунки мени ирқчиликда айблаган бўлардилар.

13.ЎЗБЕКСОТАРЛАР

Мустақилликнинг ўнинчи йиллиги нишонлангандан сўнг орадан бир ой ўтиб шу ибора пайдо бўлди. Гап шундаки, АҚШда 2001 йил 11 Сентябрда учқичлар билан Америка рамзлари ҳисобланган биноларга ҳужум қилингандан кейин жилови тортилган эркинликлардан бири бу ерда ғайриқонуний юрган муҳожирларни ушлаш бўлди.

Ушла-ушла борар экан, матбуотда бир хабар пайдо бўлди. Ўзбекистонлик бир эр-хотин ёш-ёш ўбекларни олиб келиб, Америкада сотишар экан. Сотиш деганда табиийки қул каби сотиб юбориш эмас, балки уларни қулдан ҳам баттарроқ шаклда сотиш, яъни уларнинг вужудлари ҳисобига пул қилиш билан шуғулланишар экан. Полиция визаси ўтиб кетган фоҳиша қизлардан айримларини ушлагач, ипнинг учи эгаларига, яъни эр-хотинга борган ва улар ҳам қўлга олинган. Эр-хотин олий маълумотли бўлиб, инглиз тилини яхши билишгани учун ва қизлар билишмаганидан фойдаланиб уларнинг устидан пул қилар экан.

Умуман мана шундай “хизмат”ларнинг жуда кўп тури тарқалиб қолганди. Масалан, Ўзбекистондан илгари Америкага келган бир киши мен ширкат очганман, сизлар ишлайсизлар, деб ўнлаб ёшларни олиб келар, уларга энг оғир ишларни қилдириб соатига 1-2 доллардан тўлар экан. Аслида эса, бу иш ғайри қонуний. У одам бу ишни ўзим қилаяпман, деб соатига 15-20 доллардан олгани ҳолда бечора юртдошларига ўн баравар кам ҳақ тўлар экан. Яна оғзини тўлдириб ватанга хизмат қилаяпмиз, дейишига қойил қоласиз.

Алданганлар нима қилишсин, кимга шикоятга боришади? Боришса, ўзларини қамайди. Чунки визалари ўтган, ғайриқонуний ишлаб юрибдилар ва ҳоказо.

Қўлга тушган эр-хотин ҳақида ёзган журналист “Ўзбексотар ўзбеклар” деган иборани ишлатганди. Уни ўқиган ўзбекистонлик бир танишим эса,:

-Нима қипти, Бухорода чет элга жўнатаман, деб пулини олиб, ўзларини бўлаклаб ташлаган воқеа бўлди, Тошкентда мушук гўштини еганлар ўртага чиқди, пул учун ота-онасини сўйганлар ҳам бўлди, уларнинг олдида бу ҳеч нарса эмас-ку,- деди.- Бу ҳам мустақиллик “шарофати”. Балки ҳақиқий мустақил бўлиш учун шундай кўчалардан ўтишимиз керакдир?

Мени эса, бу воқеада кўпроқ Америкага келган, қорни тўқ одамлар ўз миллатидан бўлган бечораларни сотишгани, яъни ўзбексотар ўзбекларга айланишгани ўйлантирарди.

14.ИШТОНСИЗ…

Иштонсизнинг тиззаси йиртиққа кулганига қара, деган гапни кўп эшитгансиз. Ёки аввал ўзингга боқ, кейин ноғора қоқ, дейдилар. Хуллас, бу каби гаплар бежиз айтилмаганини ҳам биласиз.

Бунга яна бир мисол. Америкага 20 йил олдин Саудия Арабистони орқали келганлардан бири жон жаҳди билан ҳаммани динга даъват этар, ҳар кимдан бир кофирлик белгиси топган бўлиб гап қиларди.

“Фалончининг қизи яланғоч юрганмиш, мусулмонликни ҳам бир пул қилди бу бадбахтлар!”

“Ана унинг ўғли инглизга уйланганмиш, суф сандай мусулмонга!”

“Агар Америка овқатларидан қўядиган бўлсаларингиз давраларингизга бормайман!”

“Собиқ мудиримни биламан, ҳар кун ичмаса ухлай олмайди, ҳамма вақт оғзидан ичкилик сасиб туради!”

Булар унинг луғат хазинасидан зарралар, холос.

Бир куни Ўзбекистондан машҳур бир хонанда билан раққоса келадиган бўлди ва маҳаллий ўзбекларга сизлар уларга бир жой қилиб беринглар ва улар сизларга концерт қўйиб беради, дейишибди. Бир маъракада шу гап очилиб қолди. Ҳалиги одам׃

-Бизнинг ота-боболаримиз концертсиз ўтган, агар сизлар шунга рози бўлсаларинг, мана-мен кетдим, -деб маъракани ташлаб кетди.

Уйнинг эгаси׃

-Нимага бу гапни очдингизлар, энди ким дуо ўқийди?- деб турганди дарҳол мулла ҳам топилди ва иш битди.

Орадан икки ой ўтгач, бир тўйга бордик. Ярим яланғоч бир қиз тўйнинг бошидан охирига қадар ўртадан чекинмасдан ўйнади.

Биз билан ўтирганлардан бири׃

-Отасининг гапи қиличдаю боласига пичоқдай ҳам таъсир қилмайди. Ҳар ким кўрпасига қараб оёқ узатса яхши бўларди,-деди.

Мен у кишинг ўзлари тўйга келмадиларми?- деб сўрадим.

-У кишининг қоидалари бўйича тўйни ҳам мусиқасиз ўтказиш керак экан,-деди ҳалиги киши.

Менинг эса, ёдимга қизи америкаликка тўйсиз тегиб олган бир кишиниг гапи тушди:

-Фалончиниг ўғли америкаликка уйланибди. Эртага тўймиш. Худо инсоф берсин одамларга!-деганди у.

15.ВАҚТ

Америкада яшаётган ўзбекларнинг қайси бири билан гаплашсангиз, “Америкалик бўлиб қолдик” дейди. Бу эса, борди-келдига, кўнгил очар ўтиришларга, тўйларга вақт қолмаяпти дегани.

Кимдир қарзларини тўлаш учун етти кун ишлаши керак. Бу ерда истаган вақтда ишхонадан чиқиб кетолмайсиз, тўғриси истаган вақтда кета оласиз, аммо ё маош ололмайсиз ва ёки ишдан қувиласиз. Бунинг устига иш соатлари сизга кўра эмас, ишхонага кўра тузилади. Кимдир ярим тунда ишга борса, кимдир ярим тунда ишдан келади. Дам олиш куни бўлганларнинг шу кунга тўпланган ташвишлари кўп бўлади.

“Америкада ҳамма нарса бор, аммо қидирсанг ҳеч нарса йўқ” деган иборани тез-тез эшитасиз. Бу эса, дам олиш кунлари дўконма-дўкон юриш, керакли нарсанинг ҳам яхшисини, ҳам арзонини қидириш керак дегани. Ҳам яхши, ҳам арзон нарса кам. Яхши бўлдими қиммат бўлади. Яна ўша гап: вақт пул. Уни йўқотган сайин пулни ҳам йўқотаверасиз.

Меҳмон чақирсангиз унинг вақти сизга тўғри келмайди, сизники унга. Яна ҳар ким ҳар ерда яшайди. Орада 50-60 километр масофа бор. Қолаверса, ўзбеклар диний турмушлари жиҳатидан ҳам бўлинишган. Биттаси ичкилик ичса, иккинчиси намоз қилади. Иккаласи ҳам бир-бирини кўрса, итни кўргандек ғижинади. Ўзига тўғриси бўлса, нима қиламан шулар билан вақт ўтказиб, дейди-да денгиз соҳилидаги уйлардан кирага олиб қўяди ва бўш вақти бўлди, дегунча хотинини олиб, ўша ёққа кетади. Тўй-маъарака ҳам ана шундан келиб чиқиб, қандай бўлишини тасаввур қилаверинг.

Шунга қарамай Ўзбекистондагидан яхши шекилли, ҳамма бу томонга келаман, дейди.

16.ХУДОГА ШУКУР

“Бирлик”нинг меҳмонлар саҳифасида миттигина саҳна асари пайдо бўлди. Менга ёқди. Шу кундаги манзарини чизиб беришга уринганди муаллиф. Лекин муаллиф асл исмини яшириб, исмини “Биров” деб ёзганди. Мана ўша асар:(Айнан нусха)

21. Наме: Биров ,

Сиёсий Томоша

Ер: Узбекистон

Иштирокчилар:

Ислом Каримов, Муҳаммад Солиҳ, Абдураҳим Полат, Ҳизби таҳрирчилар, Исломий ҳаракатчилар, оломон…

Каримов: Мен Узбекистонда бугундан эътиборан демократия эълон қилдим. Ҳозир ҳаммага алфавит тартибида сўз бераман. Сўз А. Пўлатга.

А.Пўлат: Бирликни биз тузганмиз. М. Солиҳ сотқин. Агар у хоинлик қилмаганда…

М.Солиҳ: Шаллалқилик қилма…

Оломон ичидаги Бирликчи ва Эркчилар орасида тортишув ва низо бошланади…

Каримов: Жим, жим бўлинглар. Сўз М. Солиҳга…

М.Солиҳ: Бирликни биз тузганмиз. Биз 90 йилда ҳукумат билан муроса тарафдори эдик. Бирликчилар радикал эдилар…

А. Пўлат: У пайт муроса сотқинлик эди энди эса, биз муроса тарафдоримиз.

Оломон яна нотинч.

Каримов яна оломонни тинчитади. Сўз Исломий ҳаракатчиларга׃

ЎИҲ вакили: Биз аввал шариат ўрнатамиз.

Ҳизби таҳрирчилар: Йўқ аввал ҳалифат ўрнатилиши керак.

Оломон ичидан “Аввал шариат”, “Аввал ҳалифат” деган қичқириқлар. “Сен хоин”, “Сен шаллақи”, “Аввал шариат”, “Аввал ҳалифат” дея бақир-чақир ва тўс тўполон. И Каримов асабийлаша бошлайди. Милициа оломонга уқ отади. Оломон қоча бошлайди.

Саҳна ёпилади.

И. Каримов: Сўз олганларнинг ҳаммасини ушланглар, қамоққа тиқиб ақлини киргизиб қўйинглар…

Май 28, 2002 ат 00:54:29 (МСД)

Саҳифадан айнан олганим учун хатоларини ҳам тузатмадим. Бу эълон қилингач, ўша куниёқ электрон адресимга номаълум бир кишининг номига очилган адресдан мактуб келди ва юқоридагини ёзишда мени айблаган киши бир кун албатта жазоимни олишимни ҳам таъкидлаганди. Кейин “Бирлик” да ўша нарса қайтадан саҳифага қўйилиб, орқасидан қийидаги хат пайдо бўлди.

6. Наме: Ўшлик

Сиёсий Томоша -муалифига 5-5-5-5 баҳо. Мавзуни ўрганиш учун унинг қаҳрамонлари Ислом Каримов, Муҳаммад Солиҳ, Абдураҳим Пўлат ва ИДУ лидери Амир Тоҳир Форуҳ билан ҳамтавок бўлишни ўзи кифоя қилмаслиги кўриниб турибди ,қачонлардур уларга сафдош бўлганлигингиз маҳсули бўлганлиги билиниб турибди. Сизнинг қаламингизга мансуб бўлган яннги цнарийларни кутамиз ҳурматлик “ЖБИРОВ” жаноблари.

Май 29, 2002 ат 18:35:22 (МСД)

Услубидан танидим, бу илгари барча танқидий гапларни мендан кўриб юрадиган бир танишимиз эди. У менинг бадиий нарса ёзолмаслигим ҳақида орқадан кўп гапирганини эшитардим. Мана энди тан берибди. Худога шукур. Бундан кейин мухолифат ҳақида ўз имзоим билан ёзганларимдан ташқари ёзиладиган барча имзосиз бадиий асарлар ҳам менга тегишли, билиб қўйинглар! Ҳар ҳолда энди мени плагиаторликда(кўчирмачиликда) айблайдиганлар ҳам топилиб қолар. Бунисига ҳам олдиндан шукур! Чунки ҳаётда бундан юз, минг марта ёмонроқ воқеалар содир бўлади-да.

17.ЖАННАТДА ЯШАГАНЛАР

Америкадаги қариндошлариникида уч ой яшаб қайтган 82 ёшли Ўғилой момонинг радио мухбирига:

-Мен жаннатда яшаб келганимни билмай қолибман,- деган гапи оғиздан-оғизга кўчиб юрди. Буни эшитган америкалик ўзбек аёллардан бири:

-Биз бу ерда элликда эгилиб, олтмишда олиниб, етмишга етолмасдан юрибмиз,-деди.-Аммо Наманганнинг Косонсойидан келган момо 82 ёшда бўлсалар ҳам бизлардан соғлом эдилар. Асл жаннат-Ватан. У ердан келганлар егулук тополмаймиз, дейишади. Нима қиласиз, егулик қидириб. Мана биз озолмай гарангмиз.

Дарвоқе, Америкадаги энг ёйғин касаллардан бири семизликдир. Аёл зоти борки, ташвиши озиш. Хаёлидаги нарса диет. Ҳатто озиш учун диет қилиб, озиш касалига йўлиқиб ўладиганлар кўпайиб қолди. Озиш учун овқат емай қўйгандан кейин вужуд бир кун келиб овқатни инкор этар ва умр ҳам шу ерда битар экан.

Дўхтирларнинг ҳозирги кундаги энг катта ташвиши болалар ўртасида семиришининг авж олгани. Овқатлар арзон ва маззали бўлгани сайин болалар семириб кетишмоқда. Бу эса, турли касалликлар ва умрнинг қисқариши деган гап. Шу сабабдан ҳам Ўғилой момо келганда бу ердагилар унга ҳавас қилишган. У эса, бу ердагиларга ҳавас қилди:

-Тавба, бирортасидан бугун гўшт йўқ, гурунч етмади, ёғ тамом бўлди,-деган гапни эшитмадим,- дейди у.

Шунақа дунё. Жаннатда ҳам камчилик бор, агар ростдан ҳам Америка жаннат бўлса. Балки жаннатда эмас, жаннатдагиларда камчилк бордир… Биз бўлмаган жойлар биз учун жаннатмикан? Ростдан ҳам жаннатда яшаб қаерда яшаганимизни билмай юрган бўлмайлик, тағин?!

18. “МУСУЛМОН”

Р. Америкага келганда кўрдики, диний эркинликлар бениҳоя. Диний ибодатларга шўнғиб кетиши у ёқда турсин аста-секин динни тарғиб қилувчи муллага ҳам айланиб қолди. Боши очиқ юрадиган хотини ва қизлари ҳам ҳижобга ўрандилар.

Ўғли тил чиқарган кундан эътиборан, Қуръонни ёдлата бошлади. Қаерда бир йиғин бўлса ва қандай масала муҳокама қилинишидан қатий назар у гапни албатта, Худога олиб бориб тақар, номоз ўқимаганларни энг ёмон одамлар деб атар, улардан нафрат қилишини очиқ ифода этарди.

2001 йил 11 Сентябр воқеларидан кейин мусулмончиликнинг йўллари хира тортди. Ҳеч ким очиқчасига сен мусулмонсан, деб камситмасада “мусулмон” деган сўз “террорист” калимаси билан қарийб тенглашиб қолди. Ишга олишлардан тортиб, мактабларга қадар кўринмас бир қўл мусулмонларни бармоғи билан кўрсата бошлади.

Р. илгари шиаларни ҳақорат қилиб юрар эди. Энди эса америкаликлар билан гаплашганда аста-секин ўзининг шиа деб айта бошлади. Бир куни телевидениелар энг кўп террористлар шиалар ичидан чиқаётганини айтиб қолди.

У энди вақтинчалик шиа бўлганини ҳам унутди ва ота- боболарим Бухородан, яҳудий бўлганлар ва маҳаллий зулмлардан қўрқиб мусулмончиликни қабул қилганлар, деганини эшитиб қолдик. Аммо ҳеч ким унинг олдинги гапларини юзига солмади.

Яшаш учун кураш. Илгари жияни яҳудийга ўйланиб қўйгани учун ундан воз кечганди. Энди эса, энг яқин одами жиянидир. Эртага бир кун яҳудийларни ёмонлаш бошланса у нима қилар экан?

Ҳар ҳолда исмини Роналд фамилиясини Рейган қилиб ўзгартириб олса керак?Аммо кўринишини нима қилади? Америкада унинг ҳам йўли бор. Ҳозир сочини бўяган эркаклар, юзини амалиёт қилган кишилар шунчалик кўпайиб кетдики…

19.ШОҚОЛАМУН

У Тошкентда фақат француз коняги ичарди.

-Бу ҳам бир маданият,- дерди.

Туркияга келганда миллиятчига айланиб қолди. Чунки у таржима қилган бир китоб миллиятчилар ўртасида машҳур ва миллиятчилар Ўзбекистондан келганларга алоҳида ҳурмат билан қарар эканлар. Бунинг устига улар ҳукуматда ҳам эдилар. У Ўзбекистонни йўқотиб, буюк Туркистон қуриш ҳақида ваъз айтиб юрди.

Вақт кечиб, ҳукумат диндорларнинг қўлига ўтди. Бизнинг сиёсатчи вақтни қочирмасдан дарҳол ўмрага бориб келди. Намоз ўқий бошлади. Кеча миллиятчиларга қўшилиб туркчилик, деб юрган бўлса, энди умматчилик дейдиган бўлди. Ваҳобийликни орзу қила бошлади. Ўзбекистонда исломий давлат қуриш ишқига тушди.

Унинг “бахти”га ҳарбийлар бир йилда диндорларни тахтдан олиб ташладилар ва коммунистлар ҳокимиятни қўлга олдилар. Бизнинг сиёсатчи яна арақ магазинига югурди. Газеталарга суҳбат бериб, доим орзу қилгани ғарб байналминали эканлиги, Ўзбекистонни ҳам шундай кўриши ҳақида гапира бошлади. У буқаламунни ҳам доғда қолдирди.

Бир кун Туркия унга тор бўлгач, Америкага келмоқчи бўлди. Шу пайтга қадар Американи сўкиб ёзиб юрган одам бирданига мақтай бошлади. Ҳатто махсус курсларга бориб инглизчани ўрганди. Бирданига у яна Американи сўкиб ёза бошлади. Гап нимадалигини билмай юргандим. Яқинда эшитсам, у Америкага келмоқчи бўлган ва унга виза ҳам, бошпана ҳам беришмабди.

Буқаламун шароитга қараб мослашса, бизнинг шоқоламун эса, шароитга қараб мослашиш давридан ўтиб, шароитни ўзига мослашишини истайдиган даражага етиб келди. Аммо шароит кимларгадир мосланиши қийин бўлгани учун шоқоламунга ҳам осон бўлмайди.

20.”АЛВИДО, ДЎСТ”

1984 йилнинг биринчи Декабр куни уйимиз ёниб кетганда келган одам кўзига ёш олганди.

“Ҳамма нарсасидан айрилди, шўрликлар, энди нима қилишади?”

“Бундай куннни ҳеч кимнинг бошига солмасин, энди қандай қилиб оёққа туришади?”

“Уй-жойсиз яшаш мумкинми?” каби гаплар бир неча марта қулоғимга чалинган унинг оғзидан.

Бошқаларнинг бошига шундай офатлар келганда сочларини юлиб йиғлашганини кўп кўрганман. Яъни бу оддий одатга айланган. Уй-жой – Ватан. Уй-жойдан айрилиб қолиш эса, ватандан айрилиб қолишдек оғир қабул қилинади. Қолаверса Ўзбекистонда уй-жойлик бўлиш осон эмаслиги, бир умр меҳнат қилиб уй жойли бўлингани учун ҳам у қарийб ҳаёт билан тенг мавқега келиб қолган.

2002 йилнинг Апрел ойида АҚШда Мериланд штатининг бир туманида кўплаб уй-жойларни тўфон гирдоби силиб кетди. Бечоралар, энди нима қилишади, деб ўйлай бошладим. Топган пулини уй-жойи учун тўлаб юрган одамларга биздагидан ҳам оғир тушса керак, деб ўйладим. Эртасига уйини тўфон гирдобга тортган бир аёлнинг телевидениедаги гапи мени ҳайратга туширди. Мухбир ундан “Бу уйда 20 йилдан буён яшаган экансиз, шунча йиллик тарихингиз, тўплаган нарсаларингиз ҳам бир онда йўқ бўлди, хаёлингиздан нима ўтмоқда?” деб сўради. Кекса аёлнинг юзида ҳеч қандай азият белгиси йўқ эди.

-Биринчидан, Худога шукур, тирик қолдим. Худонинг суйган бандаси эканман,-деб жавоб берди, ҳатто бироз жилмайган қиёфада.- Агар уйим қолиб, мени олиб кетганда, балки мен учун фожиа бўлиши мумкин эди. Аммо у ҳам Худонинг иродасида. Уй-жойни суғурта қилганман. Янгисини қуриб беришади. Уйим эскириб қолгани учун бу Худонинг менга бир кароматидир. Акс ҳолда қариган чоғимда эски уйнинг муаммолари билан банд бўлардим-да. Машинани ҳам янгисини оламан. Суғурта уни ҳам қоплайди. Уйдаги ҳамма нарсаларим ҳам суғурта қилинганди. Ҳатто албомларга қадар суғурта қилиб қўйгандим. Қариган кунларимда ёнғин-понғин чиқиб қолса, қийналиб юрмай деб суғуртага бош ургандим.

Аёл шундай деб бирдан жиддийлашди. Кўзларининг остига бирдан ғам чўккандек бўлди.

-Энг кўп ачинганим, бу гулларимдир. Тўфон гулларимни ҳам юлиб кетди. Уларни бирор-бир суғурта тиклаб беролмайди. Мен ўз истагимга кўра дўконма-дўкон юриб, олиб келиб ўтқазгандим. Анча меҳнатимга куйдим. Лекин уларни ҳам тиклаб оламан… Аммо ана у йиқилган дарахтни қандай тиклайман? Йигирма йилдан буён бу дарахт ҳам бир дўстга айланиб қолганди,-деди.

Аёлнинг кўзларида ёш ҳалқаланди..

Мухбир эса, махсус хизматчилар шохларини кэсаётган дарахтнинг ёнига бориб, “Алвидо дўст” деди…

21.ЖАВОБ

“Бирлик” саҳифасининг “меҳмонхона”сига қуйидаги хатни 2002 йилнинг ёз кунларида юз кунда юз марта жойлаштириб жавоб сурашди. Саҳифада фақат Муҳаммад Солиҳ билан Абдураҳим Пўлатов ўртасида жанжал бораётганди. Шундай кезда бу икки кишининг жанжали эмас, дея бошқа одамнинг номини ҳам аралаштириш жанжалчиларга хос эди. Нима бўлганда ҳам мен жавоб бермадим. У саҳифага ёзмайман, деб сўз берганим учуни жавобни бу китобга киритдим. Демак, аввало, хат: (Хатоларини тузатмадим, услубларини яшириш учун баъзан атайлабдан хато билан ёзишади)

“1997 йилда Пулатовнинг онаси улгани муносабати билан Пулатовнунг уйига борганбмиз. Мен(мени Пулатов хам Маматов хам билади), Жахонгир Маматов, Тоҳир Юлдошев, Зайниддин Асқаров, Абдурахим Пулатов бирга марҳума хотирасига дуо қилдик. Шундан кейин номоз қилмоқчи булиб, жоиномоз сурадик. Пулатов хотинига “фалончахон жоиномозни келтиринг” деди. Фалончахон хам “адаси бизда жоиномоз нима қилади?” деб эрини шарманда қилди. Кейин майли намозни шундай хам қиламиз, хуш, қибла қаерда деб суради бош мехмонимиз Тоҳир Юлдош. Пулатов акамиз типирчилаб қолди, энди қиблани тополмай шарманда булганди. Ундан кейинги сукутни бузган жана Пулатов акамиз булди. У деди; Майли улган улди, келинг энди сиёсат ҳақида гаплшайлик, бирлашган мухолифат қилиш учун нима шартлар бор, деб қолди.Тоҳир ижирганиб қуйди. қайтайлик бу ердан деган имо қилди. Жахонгир анча чаққон, дарров гапни олиб қочди. Уйга қайтганда хам Жахонгир “шу коммунист Пулатовни қойинг, исломи ҳаракат билан бирлашувимнизни қандаи қиламиз” деган сухбатга бошлади. Энди бу саитдаги Муҳаммад Солиҳ ҳақидаги гийбатларни уқиб, ажабо бу одамларда инсоф борми деб уйлайман. Одам зоти шунча ёлгончи буларканми деб уйлайман. Агар бу гапимга эътироз қилмоқчи булса, Пулатов билан Маматов чиқиб шу ердан десин: Худо урсин, шундай гап булмади, десин. Мен кечирим суражман улардан”

Бу хат ёзиларкан, менинг Тоҳир Йўлдош билан Истанбулда учрашганимиз ҳақида ёзганларимга мослашга ҳаракат қилинган. Лекин Абдураҳим Пўлатовнинг онаси ўлганда Истанбулдаги барча ўзбеклар фотиҳага келган, фақат Пулатов билан жанжал қилиб юрганлар келишмаганди. Улар Пўлатов билан ўртадаги жанжални мусулмончиликдан, одамгарчиликдан устун қўйишганди. Бу ҳам уларнинг хусусий иши.

Лекин юқоридаги хат уни ёзган одамнинг диндан ҳам бехабар эканлигини кўрсатади. Исломда “Уйингда жойнамоз бўлмаслиги гуноҳ” деган қоида йўқ ва ёки, “Уйингда жойнамоз бўлсин” деган фарз ҳам йўқ. Бунинг устига Тоҳир Йўлдошлар “ваҳобийлик” тарафдори бўлгани учун намоз ўқийдиган жой муҳим эмас, балки намозни ўқиш муҳим, деган қарашни ҳимоя қиладиганлардан. Зотан дунёдаги аксар мусулмонлар намоз пайти бўлганда жойнамоз қидирмайдилар. Ваҳобийлар жойнамозни Эрон зодагонлари ёки Турк султонлари ўйлаб топган, деб ҳисоблайдилар. Шунинг ўзи ҳам хат бошқа мақсадда ёзилганини, яъни мени Тоҳир Йўлдошга яқин қилиб кўрсатишга ва бу билан ёмонотлиқ қилишга уринилганини кўрсатади.

Хатнинг остида бу гаплар ёлғон бўлса, қасам ичиш талаб қилинган. Бу гаплар рост бўлса, нега муаллиф ўз исмини яшириб “Маматов ва Пўлатовни таниган мусулмон” деб имзо чекди?

Бақара сурасининг 224 Оятида׃”Яхшилик қилиш, тақводор бўлиш ва одамлар орасини ислоҳ қилиш (каби амаллардан тўсувчи бўлган) қасамларингиз учун Аллоҳни баҳона қилмангиз! Аллоҳ эшитувчи, билгувчидир”, дейилади. 225 Оятида׃”Аллоҳ сизларни тилларингиздаги беҳуда қасамларингиз сабабли жазоламайди. Балки дилларингиз билан қилган нарсангиз (қасамингиз) билан жазолайди. Аллоҳ мағфиратли, ҳалийм зотдир” дейилади.

Яъни дилда бўлган ҳақиқат муҳимдир.

22.ҚЎЛБОЛА АЛИФБО

“Америка овози” радиосига келганимда мени дастлаб ҳайратга солган Ўзбек бўлимида қўлланилган алифбо бўлди. 1998 йилнинг охири эди ва Ўзбекистонда ҳали кирил алифбоси кучда. Аммо лотин ҳам чучмомо каби ўсиб чиқаётган кунлар. Радиода эса, учинчи бир алифбони кўрдим. Дунёнинг бирор жойида бунақа алифбо қўлланилмас эди.

Ўзбек бўлими очилганда бу антиқа алифбо ўйлаб топилган экан. Яни бу ердаги 8-9 ҳарф туркчада ҳам ва эски ўзбек алифбосида ҳам йўқ. Нега, нима мақсадда бундай қилинганини ҳеч ким изоҳлаб беролмайди. Аммо тахминлар кўп. Алифбони “ясаганлар” эса, аллақачон оламдан ўтишган.

Бўлим мудирига:

-Ўнгимизда учта тўғри йўл бор. Ўзбекистонда қўлланилаётган кирил, янги қабул қилинган лотин ёки Туркиядаги алифбо. Нега шулардан бирини танлаш мумкин эмас?- дедим.

-Кирилни бу ерда ҳеч ким билмайди,- деди у,- Янги лотин эса ҳозиргача уч марта ўзгарди. Яна ўзгариши мумкин. Туркия алифбосини қабул қилолмаймиз, чунки бўлимимиз ўзбек бўлими!

Унинг важлари тўғри. Лекин радиодаги антиқа талаффуздан қутулиш учун ҳам алифбони ўзгартириш керак эди. Масалан, радио алифбосида “Олма”, “Алма” деб ёзилади. Яъни “О” ҳарфи ўрнида “А” ишлатилади. Рус сўзлари қўлланилганда эса, “О” ҳарфи “Ў” ўрнида қолаверади. Шунинг учун ҳам ўқиганда “О”-ни “А”деб ўқиб кетилади. Натижада “бошқа”сўзи “башқа”, “шоҳид” калимаси “шаҳид” “бўлиб кетаверади”. Нима қиламиз, камина ҳам шу алифбони ўргандим. Бир кун уйда радиони эшитсам, “Фаластиндаги жангларда тўрт киши шоҳид бўлди,” деб ўқиб юборибман.

23. УЧИНЧИ ОДАМ

Радиода хабарлар ёки мақолалар ўқилганда тайёрлаган киши “учинчи одам” бўлиши “қонунлаштирилган” экан. Бўлимда журналист йўқлиги, кўпчилик тилни шу ерда ўргангани, мустақил мақола ёзадиган киши анқонинг уруғига айлангани боис шундай қоида ўрнатилган. Бир куни хабарларни тузатар эканман, шундай сатрга кўзим тушди:

“Бугун Шарқий Тиморда Жаҳон ташкилотининг 4 нафари ўлдирилган. Бу ҳақда радиомиз мухбири шундай деб айтган.”

Мен бу сатрларни:

“Бугун Шарқий Тиморда БМТ нинг тўрт нафар ходими ўлдирилгани маълум қилинди. Бу ҳақда радиомиз мухбири шундай деди:…” шаклида тузатдиму бошим балога қолди.

Биринчидан, БМТ эмас Жаҳон ташкилоти дейилса тўғри бўлар эмиш.

Иккинчидан, нафар калимасидан кейин ходими, деган сўз ортиқча экан.

Учинчидан, “деди” деб тузатиб сиёсий хатога йўл қўйган эмишман. Яъни мухбир менга ҳеч нарса айтмаган, мени танимайди ҳам, у хабарлар бўлимига айтган эмиш.

– Ҳов барака топгур, дунёда юзлаб жаҳон ташкилоти бўлиб, ҳар бирининг ўз номи бор. Тўрт ташкилот эмас, тўрт киши ўлдирилган. Кейин мухбир хабарни бизга эмас, тингловчига айтмоқда. Биз эса, етказиб бермоқдамиз. Бу ерда “учинчи одам” ортиқча. Воситачилк эмас, бевоситалик муҳим, бунинг устига ўзбек тилида нафар “та” манъносини беради, яэни саноқни кўрсатади,- деганим билан мени эшитадиган қайда.

Лекин бўлим мудири бу борада мени қўллагани учун тузатишларимни қабул қилганлар ютиб кетди. Ўзбекчалари анчагина тузалиб қолди.

Ҳа, баъзан фойда кўрсак ҳам манфаатимизга ишлаган одамга душман кўзи билан қараймиз. Ўзбекмиз-да!

24. ИСТАСАМ КУЛАМАН…

Гапни қитиқласанг гап туғади, дейдилар. Ёдимга яна бир воқеа тушди. Радиога ишга ўтаётган кунларим эди. Ўзини мухолифатнинг “отаси” деб ҳисоблаб юрган бир “ошнамиз” мени ишга олмасликларини, агар олган бўлсалар Ўзбекистон мавзуида менга ишонмасликларини талаб қилганди. Орадан икки кун ўтиб унинг жияни ва укаси имзоси билан яна бир хат келибди. Бу сафар бошлиқ:

-Қизиқ сиз бу ерга болаларингизни боқиш учун ишга ўтаяпсиз, Америкада бировнинг устидан шикоят ёзишмайди, айниқса иш масаласида. Агар бировнинг бировда даъвоси бўлса маҳкамага боради,- деди.

Кўнглимдан “Тақсир, ахир биз америкалик эмас, биз ўзбеклармиз” деган гап ўтдию унга айтмасдан кулимсираб қўйдим. Унинг олдинги сафар нега кулимсираганини ҳам тушунгандай эдим. Лекин шундай булса ҳам нега кулганини сўрадим.

-Бу ер Америка, Политбюро эмас, қачон шуни тушунишса ишлари олдинга кетади-деди у.

У гарчи Афғонистонда улғайган бўлсада шўролар даврида шикоят ёзиш бизникиларнинг қон-қонига сингиб кетганини тушуниб қолганига қойил қолдим.

Лекин у менинг нега кулимсираганимни сўрамади. Кейин билсам Америкада бу ҳам сўралмас экан. Бу ҳам хусусий масалага кирар экан: яъни истасам куламан!..

25.“МУХОЛИФАТЧИ”

Радиода анча йиллардан бери ишлаб келган Раъно опа мухолифатнинг бир қаноти- “ЭРК” ҳақида ёзар ва суҳбатларни ҳам ўша томондагилар билан ўтказарди. Бошлиқ мувозанатни сақлаш учун мендан кўпроқ мухолифатнинг иккинчи қанотидан интервью олишни сўрарди. Раъно пенсияга кетар экан, унга ҳазиллашдим:

-Бундан кейин мақолаларингизни мухолифатнинг газетасига юбориб турсангиз, улар нашр этиб турадилар.

Унинг жаҳли чиқди.

-Мен мухолифат аъзоси эмасман. Қолаверса, Сиз менга бунақа гапларни айтманг,- деди у.

-Бугунга қадар мухолифатнинг бир қанотини четлаб келганингиз учун шундай хулоса қилдим-да,- дедим.

-Олдин нариги қаноти ҳақида ёзардим, кўп ёзардим. Бир куни Пўлатовлар билан билан айтишиб қолдик. Шундан кейин жиғига тегиш учун бу қанот ҳақида ёза бошладим,-деди у самимият билан.

Нима деб қўйганини бирдан англади шекилли, жаҳли чиққан одам энди кула бошлади ва:

-Нима қиласиз ўзбеклармиз-да, шу ерда ҳам ўзбекчилик қилиб юрибмиз!-деди.

26. МИЛЛИЯТЧИ

Америкага келганимни эшитган бир ўзбек меҳмонга чақирди:

-Биласиз-ми, сиз Америкага яқинда келдингиз. Сиз ватанпарвар бўлганингиз учун сизга яхшилик қилмоқчиман. Бу ерда битта миллиятчи, ватан учун жонини ҳам бериб юборадиган битта одам, битта қаҳрамон аёл бор, нима гапингиз бўлса у билан маслаҳат қилинг. У менга дугона-опа. Ундан ёрдам олинг, унга ёрдам беринг, у билан дўст бўлинг, бошқаларига қулоқ солманг, ҳаммаси хоин,- деди мезбоннинг миллиятчи номи билан танилган аёли.

Бир кун ўша мақталган аёл билан кўришиб қолдик. Интернетда Туркия газеталарини очиб, ўқиб ўтиргандим, менга ҳам кўрсатинг деб, қолди. Унга кўпроқ миллиятчи руҳдаги газеталарни очгандим׃

-Йўқ мен “Жумҳурият”ни ўқийман”, -деди.

Туркияга келган кунларимизни эсладим. Бир киши:

-Бу ерда эҳтиёт бўлинг, кимнинг кимлигини ўқиган газетасига қараб билишади. Коммунист сўлчилар ҳеч қачон “Ўртадўғи” ёки “Туркия”ни ўқимайдилар, улар учун “Жумҳурият” муқаддас ҳисобланади,-деганди…

Мақталган бу унинг ака-укалари коммунист бўлгани ҳақида кўп гапиришар, мен эса, ҳар ким ишонганига эътиқод қилади, деб қўяверардим. Ҳали ҳам шу фикрдаман. Айниқса, Америкага келгандан кейин бу фикрим яна ҳам мустаҳкамланди. Америкаликлар ўзга қарашларни ҳам ҳурмат қиладилар.

Мени ўйлантиргани эса, гўёки менга яхшилик қилмоқчи бўлиб айтилган гаплар эди.

Аммо ордан кўп ўтмай ҳалиги яхшилик қилмоқчи бўлган аёл телефон қилиб дугона опасини ҳақоратлаб қолди׃

-Сотқинга қўшилиб сиз ҳам сотқин бўлдингизми?-деди.

-Нима қилибман?

-Ўшанинг гапига кириб бизни мажлисга чақирмабсизлар-ку!

Ў ўпкалаган мажлисини мен ўтказганим йўқ эди. Зотан гап бунда эмас,гап ўша аёлнинг дугона-опасига қарашида׃кеча қаҳрамон, бугун сотқин!

27.ЛАЁҚАТЛИ

Радиода менга таҳрир ишлари топширилар экан, кўп йиллардан буён ўзбек бўлимида ишлаган бир киши “Бу ишларга кеча келган лаёқатсиз одамни нега тайинлайсизлар” деб раҳбарият билан жанжал қилди.

Барибир бу ишни менга юклашди. Аслида бу иш менга ортиқча юк эди. Бошқа вазифаларимни енгиллатмаган ҳолда таҳрир ишларини ҳам юклашгани учун у эмас мен жанжал қилишим керак эди, аслида.

Аммо Ўзбекистондаги тингловчилар кўз олдимга келгани учун бу ишга рози бўлдим. Эртасига ўша одам таржима қилган бир хабарни кўрар эканман “Ўзбекистонда чеченларнинг лагерлари бўлиб, ки Россия бу жойларни тўп бўрон қилмоқчи” деган сатрни ўқиб, аввал ҳайратландим ва кейин “Ўзбекистон” калимасини “Афғонистон” қилиб тузатдим. Бир неча дақиқадан сўнг у жанжал кўтарди.

-Мен бу одамни лаёқтасиз деган эдим, мана исботи, у нафақат лаёқатсиз, балки жосуслик ҳам қилмоқда,-деди.

Унинг қўлида хабарнинг инглизча матни бўлиб, унда ҳам “Ўзбекистон” деб ёзилган экан.

-Ёзган одам адашган,-дея вазиятни тушинтирган бўлдим унга.

– Сен инглизларни ҳали ахмоқ деб ўйлайсанми?- дея у шикоят қилиш учун чиқиб кетди.

Анчадан кейин аъло кайфиятда кириб келди:

– Теппадагилар (хабарлар бўлими тепадаги қаватда эди-ЖМ) ҳам дунёда нима бўлаётганидан бехабар. Оз қолсин бу хабар 52 тилда ўқиб эшиттириларди. Бир нечтасида берилибди ҳам. Тўхтатдик ва тузатдик. Ҳаммаси раҳмат айтиб қолди. Уларга хатоларини исботлаб бердим,- деди у гўё орадан ҳеч нарса ўтмагандек.

Ҳа, бу масалада у анча лаёқатли эди.

28.”ХУДОГА ТОПШИРДИМ !”

Бирор кишидан ва ёки бирор нарсадан жиғибийрон бўлсам, раҳматли Анбар бувим: “Болам шу гапга ҳам ота гўри қозихонами, Худога топширдим, деб қўй. Раббим ўзи чорасини кўради” дердилар. Шу боис бировдан бир ёмонлик келса, “Худога топширдим” деб қўярдим.

Америкага келганимдан кейин радиода ёши саксонга қараббораётган афғонистонлик ўзбекдан шу гапни эшитиб, гарангсираб қолдим. У хайрлашиб кетар экан, “Худога топширдим!” деди. Унга нима ёмонлик қилдим экан, деб ўйлаб юрдим. Эртасига ҳам шу гапни такрорлагач,

-Кечирасиз сизга бирор ёмон гап айтиб қўймадимми?- деб сўрадим.

Бу сафар энди у гарангсираб қолди. Кейин бувимнинг гапларини айтиб бердим. У эса ажабланиб “Бизда бу гап яхши маънода айтилади” деди.

Ҳа, демак у Аллоҳга омонат, маъносида ишлатган экан.

Биз маданиятлар ўртасидаги фарқлар ҳақида кўп гапирамиз. Бу эса, Жайхуннинг у соҳилида улғайган ўзбек билан бу соҳилдан келган ўзбекнинг англайишдаги фарқлари эди. Чунки ундан ҳар сафар “Худога топширдим” деган калималарни эшитсам, гарчи у буни ижобий маънода ишлатган бўлсада кўнглимда бир оғриниш сезардим.

29.”ИЛОҲИМ, ҲЕЧ КИМ ЭШИТМАСИН…”

Радидодан пенсияга чиқиб кетган С. тиним билмай ишлаб юрадиган аёл эди. Бир кунда бир нечталаб мақолаларни ҳам таржима қилиб қўяберарди ва вақт ўтиб, эскириб, кўпи фойдаланилмасдан қолиб ҳам кетаверарди. –

Бир кун балки бўлимда ҳеч ким қолмаса ишлатилар, деб тайёрлаб қўяманда,- дерди у ажабланган одамга.

Ишга ҳам ҳаммадан олдин келарди ва хабарларни таржима қилиб чиқарди. Ҳамма келган вақтда эса, хабарлар янгиланарди ва у қайтадан ишга киришарди. Бир сўз билан айтганда жуда ҳам жонсарак эди.

Радиога ишга келган кунларим эди, у билан бирга хабарларни ўқиш учун студияга кирдик. Чиқарканмиз у:

-Худойим, илоҳим бугун ҳам ҳеч ким эшитмаган бўлсин,-деди.

Ажабланиб қолдим ва нега бундай дейишини сўрадим.

-Биз бу ерга ишга келганимиздан бери ҳар куни студияга киришда ҳам, чиқишда ҳам шундай дуо қиламан. Эшитса устимиздан кулишади-да. Эшитмаганлари маъқул,- дедию хандон отиб кулди.

Нега кулди билмайман, аммо эшитишмагандир, деб пенсия чиқиб кетди.

30.МОЗОР

АҚШга Афғонистондан келганлар Мозори Шариф номини қисқа қилиб “Мозор” деб гапиришади. Бир кун хабарларда ҳам шундай деб ёзган ҳамкасбимга бу ҳолда янглиш маъно чиқиб қолади, дедим.

– Биз халққа яқин бўлишимиз керак,- деди у.- Ҳар бир нарсага шубҳа билан қарайвериш яхши эмас.

Мен барибир “Мозори Шариф” деб тузатдим.

Орадан бир йил ўтиб, (2001 йил, 16 Октябр-ЖМ) ББC радиосининг ўзбекча эшиттиришини тинглар эканман, Тошкентдан Лондонга бориб ишлаётган журналист ўқиган хабар диққатимни тортди.

У “Абдурашид Дўстимнинг аскарлари Мозорга кирди” деди. Яъни Дўстум аскарлари Мозори Шарифга кириб боргани ҳақидаги хабар эди.

Демак, бундай дейиш учун афғонистонлик ёки ўзбекистонлик бўлишнинг аҳамияти йўқ экан, деган фикр кечди хаёлимдан.

31.АНАЪНА

Чет элларда яшаган ўзбеклар орасида бир – бирини жосус деб айблаш анънага айланганини юқорида айтдим. Албатта, бунда жон бўлган. Совет даврида КГБ чет элдаги ҳар бир “ватандош” билан алоқа қилишга уринган. Шу боис ҳам бир-бирини йўқ ерга айблаш анъанага айланган.

Мен радиога келганимда СССР парчаланиб кетганига қарийб ўн йил бўлса-да юқоридаги анъана яшаётганди.

Узоқ йиллар радиода ишлаб, келган У. бир куни бошлиқнинг ҳузурига кириб:

– Мен бу одам билан гаплашиб кўрдим. У Ўзбекистон президенти Каримовни менга ёмонлади. Ислом Каримов русларга қарши турган қалқон. Шу боис бу одам КГБ тарафидан Каримовга қарши кураш учун юборилган бўлиши мумкин,- дебди.

Бошлиқ бу гапни менга айтар экан, “Биз бу гапга ишонармидик…” деди-да кулди. Унинг кулиши ҳам анъанага ўхшаб туюлди.

32.”ЧАП КЎЗИМ”

Биз чап кўзнинг учишини ёмонликка ва ўнг кўзнинг учишини яхшиликка йўйишга ўрганганмиз. Умуман чап деганда ёмонни ва ўнг деганда яхшини идрок этишга одатланганмиз. Радиодаги бўлим мудирим Нусратилла ака қўнғироқ қилган экан жавобан сим қоқдим.

-Чап кўзим учиб турганди, сиз телефон қилсангиз керак, деб тургандим,- деди у.

Кўнглимга хиралик чўкди. Ўйлаб юргунча ўйлаб айт деганларига амал қилиб, “чап кўзим учиб турганди”-ни биз қандай англашимизни айтдим. У хижолат тортди. Қачон гаплашсак қайта-қайта узр сўрайдиган бўлди. Бир кун ундан:

-Сиз улғайган Мозори Шарифда бу гап қандай англамга келади?- деб сўрадим.

-Эсимни танигандан буён дўстлар телефон қилганда бир-биримизга шундай деймиз. Яни сен телефон қилишингни кутиб тургандим, деган маънода. Мана энди Ўзбекистондан келганларга айтмайдиган бўлдик,- деди.

33.ТАЪҚИБ

-Биз Афғонистонда фақат уйда ўзбек тилида оз – моз гапирар эдик.Тузукроқ гапиришни эса, радиога келиб ўргандик,-дея бир ҳикояни гапириб берди ҳамкасбим Абдулманнон Кескин.- Аввалги мудирларимиз Туркия орқали келган эдилар ва уларнинг таъсирида ўзбекчамиз турк ва ўзбек шевасининг қоришиғи бўлди.

Биз Ўзбекистон ўзбекчасида ёзсак ҳам улар Туркия туркчасига мослаб тузатишарди. Аста секин ўзимиз ҳам шунга мосланиб қолдик. Масалан, таъқиб калимасини бизга “хабардор бўлиб туриш” маъносида ўргатишган. Туркияда шундай экан.

Бир куни Ўзбекистоннинг Вашингтондаги элчиси Тешабоев билан учрашдик. У киши қандай истаклар бор, деб сўрадилар учрашувда. Мен шўъбамиз номидан сўз олиб, Сизларнинг фаолиятингиздан бехабармиз. Сизни таъқиб этишни истаймиз, дедим. Элчи хахолаб кулди-да, “Бизни таъқиб этишини очиқ айтаётган одамни илк бор кўраяпман, деди-да, бироз тин олиб, “Бу сизнинг вазифангиз, таъқиб этаверинг” деб қўшиб қўйди.

Ўшанда ҳеч нарсани тушунмадим, аммо Ўзбекистонга борганда билдимки “таъқиб” калимаси бошқа англамга келар экан. Изза бўлдим. Чунки бир неча йил давомида бу калимани радиода “кузатиб, хабардор бўлиб бориш”, маъносида ишлатиб келдикда…

Абдулманнон ака аслида бекорга изза бўлган. Чунки гап у кишида ёки лаҳжаларда эмас. Таъқиб калимасининг бир неча маъноси бор. Ўзбекистондаги ўзбеклар унинг биринчи маъноси – зимдан кузатиш ва иккинчи маъноси- монелик қилиш қилиш англамларини кўп ишлатамиз. Тешабоев ҳам ҳамин қадар-ўзбекчадан инглизчани яхши биладиган одам.Ваҳоланки,таъқиб қилмоқ дегани диққат билан кузатмоқ маъносига ҳам эга.

34.ИЗЛАШ

Фахриддин Умаров ижро этган “Изларман” ашуласи доим қулоқларим остида. Баъзан ўзимча “Ўшал барнони изларман…” дея хиргойи ҳам қилиб юраман. “Америка овози”да таржима этилган бир хабарни таҳрир қилаётгандим. “АҚШ президенти Россияга тинчлик сиёсатини изламоқда” деган сатр диққатимни тортди. Россия билан АҚШ ўртасида яқин алоқалар мавжуд ва ўша кездаги президент Клинтон Россия раҳбари Борис Елцинни ҳар томондан қўллаб-қувватлаётганди. Бирдан хаёлимга “изламоқ” калимаси Туркияда “давом эттирмоқ” англамига келиши тушди-да уни тузатиб қўйдим.

Аммо “муаллиф” хабарларни эфирга узатишда яна “излаш” деб ўқиганини эшитиб қолиб, унга ўртадаги фарқни тушунтирган бўлдим. Аммо унинг хабарларида бу калимани ҳар кун тузатишдан мен чарчамадим ва эфирга уни “излаш” деб ўқишдан у толмади.

Ушбу сатрларни ёзган куним ҳам радиода у “А–ҚЕ-ШЭ маъмурияти Афғонистондаги террорист группаларга қарши ҳужум сиёсатини изламоқда” деди. Аммо алллақачон АҚШ Афғонистондаги ҳужумини авжга чиқарган эди.

35.МАНФААТ

Ўзбек бўлими ташкил топган кунидан бери беш-олти марта ёпилиб очилган. Конгресс пул берса очилади. Пул бермаса ёпилади. Мен ишлаган даврда ҳам икки марта шундай бўлди. Биринчиси пайтида ёши пенсияга келиб ҳам кетмай юрган бир опа׃

-Менга алам қиладигани ишимни йўқотиш эмас, шунча тилларда эшиттириш бўлгани ҳолда нега келиб-келиб Ўзбекчани ёпишлари,- деб ачиниш билан сўз юритди.- Майли бизни кетказишсин, лекин Ўзбекчани сақлаб қолишсин. Халқимизнинг номи бу ердан йўқолмасин!-деди.

Ҳар кун такрорланиб турди бу гап.

Кўп тортишувлардан кейин бўлимни ёпадиган эмас, балки эшиттириш вақтини ва бир неча кишини қисқартирадиган бўлишди. Бўлимда энг кейин келган мен эдим. Қонунга кўра энг кейин келган одамнинг штати қисқаради. Бирор-бир эътирозсиз қисқартиришга тушадиган бўлдим. Ҳатто радио директори ҳам аралашиб ҳеч нарса қила олмади. Лекин инсон ҳуқуқлари масаласини ёритишда ўрнак бўлди дея мукофот беришди. Бошқаларни қонун талаб қилгани каби, неча йил ишлаганига қараб етган даражаси кимники юқори бўлса, ўшаларни қолдиришга ва ўзгаларни бошқа пастроқ ишларга ўтказишга қарор қилишди.

Ҳалиги опа яна жаҳл билан:

-Фалончини бошқа ишга ўтказмоқдалар. Адолат йўқ. Нега дастурни сақлаб қолишди, бўлмаса? Ёпиб ташлашсин эди, ҳаммамиз бошимизга тушганини кўрардик…- деди.

Унга ҳеч ким “Ўзингиз нега пенсияга чиқмай юрибсиз?” деб айта олмасди. Айтса балога қоларди, бу дискриминация деб судга берарди. Шунинг учун юмшоқ қилиб׃

-Нима бўлса ҳам Ўзбек бўлими қолди. Келажакда яна кенгайиши мумкин. Сиз айтган одам кўчада қолган эмас. Ўзингиз “Биз кетсак ҳам бўлим қолсин”, деб юрган эдингиз,- дедим.

-Тўғри, лекин бир иш топилса, сиз аввал ўз яқинингизни ўйлайсизми ёки бошқаларними? Мен ҳам ўзимга яқинроқ одам ҳақида қайғураяпман,- деб жавоб қилди у.

Бу бизнинг ватанпарварлигимиз! Фалончи унинг жияни эди-да!

36.ҚАРЗ

Ўзбекистонда бир умр пул тўплаб, кейин бир нарсалар сотиб олсангиз Америкада ҳамма нарсани қарзга олиб, бир умр тўлаб юрасиз.

Айниқса уй-жой қимматга тушади. Қарзнинг фойизи уйнинг пулидан икки-уч марта кўпга мол бўлади.

Бир танишимиз катта ҳовли сотиб олди. Жуда қимматга. Бола чақаси билан бирга топган пули шу уйнинг қарзига кетади. Бунинг устига Ўзбекистондан келган одамни уйига такиф қилади. Дўстлари “У уйини кўз-кўз қилиш учун шундай қилади” деб юришади.

Нима бўлганда ҳам меҳмондорчилик энди унга қимматга тушмоқда. Чунки келган меҳмонлар икки-уч ойлаб унинг уйида қолишмоқда. Бири кетса, иккинчиси келади. Аслида меҳмон кутиш яхши. Лекин Америка шартлари бошқа-да.

Ишга бормадингми, ҳайдаласан. Ҳайдалдингми, уй пулини тўлай олмайсан. Ойма-ой тўлай олмадингми, уйсиз қоласан.

Меҳмонларни эса, олиб юриш учун вақт керак. Асосий транспорт хусусий машина бўлгани учун уларга шоферлик қилишинг керак.

Танишимнинг оиласида ҳамма ишлайди. Дам олиш кунлари ҳам ишлашади. Акс тақдирда уйга пуллари етмайди. У меҳмонлар билан асосан кечқурун шаҳар айланавергач, ишдан қолиб, аввал маошдан, кейин ишдан айрилди.

Яқинда эшитишимча у уйини сотувга қўйибди…

37.ПРОФЕССОР

Ўзбекистондан хорижга кетган ўртамиёна бир домла жуда тез профессор бўлиб олди. Ўзбекистондан кетиб хорижда профессор бўлгач, табиийки Тошкентда бу номни олиш учун тупроқ ялаб юрган минглаб олимлар учун мўъжиза эди. Бошқалар ҳам ҳайрон эдилар:

“Шундай қобилиятли олимни танимаган эканмиз-да” деганлар ҳам бўлди. Аммо унинг “ҳ” билан “х” нинг фарқига етмаслигини, “ҳўкиз”ни “хўкиз”, “ҳуррият”ни “хуррият” деб ёзишини билган ҳамкасблари “У ҳойнаҳой ўзбек тили профессори бўлиб олгандир-да!” деб киноя қилишди ва масхаралаб кулиб ҳам юришди.

Хорижда оддий мактабда дарс берган ва умуман бирор жойда дарс бераётган одамни профессор дейишади. Бизнинг ҳамшаҳар ҳам ўзини “профессор” деб эълон қилар экан, аслида хато қилган эмас. Фақат хорижни билмаганлар уни янглиш тушундилар, холос.

38.ДОКТОР

Ўзбекистонда ҳеч ким телефон гўшагини кўтарса “Доктор фалончиман ” демайди. Аммо Туркияда фан докторларининг уйига ва ёки иш жойига қўнғироқ қилсангиз “Доктор фалончи эшитади…” дейишади.

Озъбекистондан Туркияга кўчиб келган бир киши ҳали бу ерда яшашга изни бўлмагани ҳолда қисқа вақтда “доктор” бўлиб олди. Уйига телефон қилсангиз “Доктор…. эшитади” деган жавобни оласиз.

Ўзбекистондан келган ҳар бир киши туркияликлар учун азиз. У билан газетадагилар ҳам қизиқишади, йиғинларга такилиф этишади. Дўстимиз ҳатто газеталарга ҳам “доктор..” имзоси билан интервьюлар бера бошлади. Тез орада у “Доктор фалончи” номи билан машҳур бўлди. Катта-катта давраларда фан докторлари билан баҳслаша бошлади. Аслида у ҳеч кимни алдаган эмас. Чунки Ўзбекистонда ҳам у доктор эди. Фақат оддий доктор яъни шифокор эди.

39.АКАДЕМИК

Бошқа бир ўзбек “профессор” ҳалиги “доктор” дўстимиз каби йўл тутишни истамади. Ундан юқорироқ бўлишни ва буни расмийлаштиришни истади. Ўзбекистонда қирқ йил ҳукуматда ишлаган эди. Отахони билан келишмай қолгач, хорижга йўл олди.

Кетиш арафасида аввалига фан доктори дипломини сотиб олди .Қарасаки оддий табиблар чет элда фан доктори бўлиб юришибди. Шунинг учун озгина кўпроқ сарфладида академик унвонини сотиб олди.

Мамлкатда бу номини ишлатиб юрмади. Чунки академик деганлари олимлиги-ю кашфиётлари билан танилган киши бўлиши кераклигини у яхши биларди. Уни эса, Ўзбекистонда пора берганлар ва орқасидан қувиб юрганлар танишарди, холос.

Шу сабабдан бу дафтарни хорижга келгандан кейин очди. Аммо тарвузи қўлтиғидан тушиб кетди. Бу ерда академик деган сўз Тошкентдаги маънони англатмас экан. Умумий билим, деган маънони берар экан. У бир икки кун сарфлаган пулига куйдию кейин докторлик унвонини ишлатишга киришди.

Шўрлик бу ерда ҳам қовун туширди. Чунки олган дипломи қирқ йил ишлаган соҳасига тескари эди. Бунинг устига дипломни энг қийин соҳадан олган экан, оддий саволларга ҳам жавоб беролмай қизариб бузариб юрди.

Айтишларича ҳозир у олган дипломлари қайси соҳада бўлса ўша соҳа бўйича бир нарсалар ўрганишга уринаётган, лекин кексайиб қолгани, саломатлиги ҳам яхши бўлмагани учун бу иш оғир кечаётган экан.

40.ШАРҲЛОВЧИ

Сиёсат нималигини унчалик ҳам тушуниб етмаган ўзбеклардан бири шарҳловчилик қилмоқчи бўлди. Шарҳловчи деганлари узоқроқни кўрадиган бўлиши керак. У эса, ўз оёқ остини кўра олмаслардан эди. Шу боис ҳам ҳар бир шарҳи ё латифага ёки заҳарханда кулгига айланди. Америка Усама бин Ладен гуруҳига ҳужум очган кунлар эди. “Озодлик” радиосидагилар қўлбола шарҳловчидан сўрашди:

-Мана қарийб бир ойдирки Америка террорга қарши уруш эълон қилди. Энди Афғонистонга ҳужум қилмоқчи. Воқеаларни яқиндан кузатган бир киши сифатида бу ҳужумлар қачон бўлишини тахмин қила оласизми?

-Бу яқинда бўлмайди. Америка 1990 йиллар бошида Ироққа ҳужум қилганда ҳам узоқ вақт тайёрланиб, кейин қисқа вақтда ишни битирган эди. Ҳозир Американинг ўша пайтдаги қўмондалари яна иш бошида. Шунинг учун Афғонистонга уруш бошланиши ойлар эмас, балки камида бир йил вақт олади. Буни ишонч билан айта оламан,- деб жавоб қилди.

Дунёнинг ишларини қаранг, шарҳловчи бу гапни айтган куннинг эртасига худди унга қасд қилгандек Америка Афғонистонга ҳужумга ўтди.

Ҳали ҳам бундай шарҳлар давом этмоқда. Эшитувчиларга ҳазил мутойиба ҳам зарур-да! Аммо бизнинг қўлбола шарҳловчи аллақачон фолбинлик даъвосини бошлатган.

41.ТАРЖИМОН

Лондонга келган бир ўзбек университетда инглиз тилини ўқиди, деган диплом олган эди. Аммо бу ерда анча вақт иш тополмай юрди. Ишга ўтишга борганда ёнида ўғлини ёки қизини олиб борар, улар таржимонлик қилар эдилар.

Ҳар ҳолда ишга олувчи бир дипломга ва бир жажжи таржимонларга қараб ажабланиб қолса керакки, унга “Бораверинг, бир кун телефон қиламиз сизга” деб жавоб берарди.

Авваллари у ростдан ҳам телефон қилиб қолишар дея таржимонлик учун болаларини навбати билан мактабдан қолдириб юрди. Кейинчалик ишга олишмаганларининг сабабини ўзи ҳам тушунди, шекилли, ўзбек тилидаги радиолардан иш қидирди. Инглизчаси яхши деб ўйлашди ҳар ҳолда сиёсий воқеалар ҳақида ундан хабарлар ола бошладилар.

Тасодифан бир хабарини эшитиб қолдим. “Сун нашрининг ходими Сибир язвасига учради. Партизанларча ҳаракат қилган текширувчилар..”.

Ўзимни кулгидан тўхтата олмадим. Чунки биринчидан бу машҳур нашр ва Sun- “Сун” ёзилгани билан “Сан” ўқилади ва айтилади. Бу айни пайтда “Қуёш” калимасининг инглизчаси ва машҳур газетанинг номи бўлгани учун ҳам деярли ҳар дақиқада эшитиш мумкин бўлган сўз.

“Бипартизан” (Bipartisan-) калимаси “Иккипартиявийлик” дегани бўлиб, масалани ўрганиш учун иккипартиявий асосда тафтиш бошланди, деган хабарни бизнинг билимдон “партизанлик билан” деб таржима қилганди.

Нима дейсиз, айб унда эмас, балки шу куни болаларининг имтиҳони бўлиб мактабдан олиб қолишга журъат этмаган бўлса, ана шу савоби юқоридаги гуноҳини ювиб кетса ажаб эмас?!

42.ТЎЙ

Ўзбекистонда порахўрлик билан пул йиғиб хорижга қочган бир кишининг қизига муҳожиратдаги ўзбеклар элчи қўйишди. Тезда тўй тараддуди бошланди. Ҳали Ўзбекистондаги каби кайфиятда юрган ва хорижнинг нималигинианглаб етмаган бу одам ўзбекчилик қилиб данғиллама тўй бошлатди.

Энг йирик ресторан танланди(кошки арзон бўлса, Ўзбекистондаги юзта ресторанни қўшсангиз ҳам бундан арзонга тушади), таниган танимагани-ҳамма тўйга хабар қилинди.

Гастролда юрган ўзбек созандалари таклиф этилди, махссус ошпазлар чақириб миллий таомлар пиширилди ва ҳоказо.

Тўй ўтди ва ҳалиги одам олиб келган барча пулларини тўлаш баробарида қарзга ҳам ботди. Аммо хориж Ўзбекистон эмаски, биров қарз берсин. Тўйга келганлар ҳам тўйдан кейин уни танимадилар. У ҳамма нарсасини сотиб камбағаллар яшайдиган ғариб маҳаллага борди ва ҳукуматга ёрдам сўраб бош урди. Уни бир черковга боғлаб қўйишди.

Энди ҳеч қачон тўй қилмасликка қасам ичиб, аранг кун кўриб юрибди.

Ҳа, дарвоқе куёв-чи, куёв ёрдамга келмаяптими? Хорижда бу савол ҳам кулгили. Ҳар ким ўзинг учун ўл етим, қоидасига амал қилинади бу ерда.

43.ОРЗУГА АЙБ ЙЎҚ

Янги келган ўзбеклардан бири чойга даъват қилди. Бориб гаплашиб билсак, у АҚШдан сиёсий бошпана сўраган, аммо ўзи мухолифатга қарши курашган зот экан. Меҳмончиликни калта қилиб қайтар эканмиз׃

-Катта йўлга қандай қилиб чиқамиз, деб сўрадим.

У чўнтагидаги бир варақни чиқариб йўл йўналишини чизди ва қоғозни менга берди. Уйга келгач, қарасам орқасида унинг сиёсий бошпана олганда судда қилган нутқи ёзилган экан. Товуқни думсизлиги шарманда қилади деб шуни айтсалар керакда.

“Ўзбекистон президенти мени ўзининг яккаю ягона рақиби деб билади ва шунинг учун қувғин қилмоқда. Менга сиёсий бошпана берсангиз, мен вақтинча бу ерда яшайман, чунки халқим келажакда мени албатта, чақириб олиб президент қилади. Ўшанда мен бу яхшилигингизни унутмаган ҳолда АҚШ билан муносабатларни яхшилайман, икки давлат ўртасида қардошлик кўпригини қураман, Ўзбекистоннинг катта табиий бойликлари, яъни хазинаси АҚШ каби меҳрибон давлатга ҳам очиқ бўлади…” деганди у жумладан нутқида.

Бир куни нутқи ёзилган қоғозни қайтариб бериш ниятида гап очгандим, у мендан хафа бўлди. Худди мен унинг сирини, яни президентлигини ўғирлаб қўйгандек менга душман назари билан қарай бошлади. Ўшандан бери ҳамма жойда мени ёмонлаб юрар экан. Ҳар ҳолда ўша нутқим ҳақида айтиб қолса, ишонишмасин, деб шундай қилса керак.

Лекин кўриб турибсиз, исмини ёзмадим. Чунки орзуга айб йўқ дейдилар.

44.МУХОЛИФАТ НИМА?

Ана шундай саволни тез-тез беришади. Бунга ҳар кимнинг жавоби ҳам ҳар хил бўлади, бу табиий ҳол.

Расмийроқ тилда жавоб берадиган бўлсак, мухолифат – ҳукуматни бошқариш, жамиятни халқнинг хохиш иродаси бўйлаб йўналтириш, сиёсий, иқтисодий, ижтимоий ва маданий ривожланишни таъминлаш учун алтернатив дастурга эга бўлган ва буни амалга ошириш учун курашга қарорли уюшган кучдир.

Буни расмий тилдан содда тилга ўгирадиган бўлсак, мухолифат мамлакатни бошқаришга қодир бўлган даъвогардир.

Унинг президент бўладиган лаёқатли лидери, мамлакатни бошқара оладиган малакали кадрлари ва бошқарув дастури бўлиши керак.

Бугун ичкарида ва ташқарида ўзини мухолифат деб атаётган гуруҳлар ёки гуруҳчаларда ана шундай пойдевор борми?

Ана шу саволни ёши саксонга бориб қолган ва шўроларга қарши курашган эски мухолифатчига қаратгандим, у׃

-Бизнинг авлод ҳам ўзи саноқли бўлганҳолда учгами, тўртгами бўлинган эди,-деди.-Кимлардир Вали Қаюмхон томонида эдилар. Кимлардир Булоқбоши тарафида, яна кимлардирБоймирза Ҳайитни қўллаган ва ҳоказо.Яна бир нечта “лидер”лар бор эдилар. Ҳаммамиз чет элларда қолиб кетдик. Сизларнинг авлод ҳам бизнинг йўлимиздан бормоқда. Наҳотки мухолифат дегани ватангадо дегани билан тенглашиб қолса?! Шундан асрасин! Ана шундан хулоса ясанг, пойдевор борми йўқми?

45.КАРИМОВНИНГ ДАСТУРИ

Ичкарида президент Ислом Каримовнинг ҳеч қандай дастури бўлмаганидек у тузиб қўйган қўғирчоқ партияларда ҳам дастур йўқ. Президент дастур, дея олдинга сурган беш тамойил қоғозда қолиб кетди ва мамлакат Ислом Каримовнинг хохиш, истак ва кайфиятига қараб бошқарилмоқда.

Хўш, дастур бўлмаса ҳам бошқариш мумкин экан, мана мамлакат йиқилмай турибдику, деган савол туғилади.

Ўзбекистон бугун оёқда турган бўлса, бу энг аввало халқимизнинг бардоши кучли бўлганидандир.

Иккинчидан эса, халқни алдаб келишмоқда. Масалан, Совет иттифоқи қулар экан Шахназарян бошчилигидаги гуруҳ қотил Гдлянлар қўли билан минглаб ўзбек бошқарувчиларини қамоққа тиқди. Каримовга кейинчалик уларни оқлайсан ва улар сенинг қулларинг бўлишади, деб ўргатишди.

Дарҳақиқат, Каримов уларни оқлаб ишларига тиклади ва ўз ибораси билан айтганда “ҳар ерда ўз одамлари” бўлишига эришди. Бу тажриба фақат Ўзбекистонда эмас, бошқа бир қатор совет жумҳуриятларида ҳам тадбиқ этилди. Бугун ҳам айни тажриба давом этмоқда. Йил давомида одамлар ноҳақ айблаб қамоқларга тиқиладилар ва Мустақиллик куни олдидан президент уларни оқлайди.

Бу билан президент адолатли, бошқалар эса, зулмкор, деган кўриниш беришга уринадилар. Бугун Ислом Каримовнинг бу дастури ишламоқда. Ҳатто чет элда ҳам.

Бир маъракада Афғонистон орқали келган ўзбеклардан бири гапимни бўлди׃

-Ука эркинлик деб ҳамма нарсани гапиравериш одобдан эмас. Ислом акамиз қилаётган ишларни биз кўриб, ўқиб турибмиз. Биз ҳам Интернет деган нарсани биламиз. Мана, муборак мустақиллигимиз олдидан ҳамма қамалганларни озод қилдилар. Бундай ишга ҳатто Клинтон ҳам боролмайди. Қани келинглар, Ислом акамизни бир дуо қилайлик…

46. АЛДАШНИ БИЛАДИ

Юқоридаги каби ёзилмаган бир қатор дастурлар ўн йилдан буён фаол ишлаётганини айтиш керак. Масалан, халқнинг маошларини ошириш ҳақидаги фармонга президент имзо қўяди, орадан кўп ўтмай нархларни ошириш ҳақидаги ҳужжатни эса, Бош вазир имзолайди. Тўғрироғи бу ҳужжат унга измолатилади.

Бугун Ўзбекистонда кўпчилик ҳуқуқ тартибот идоралари ишидан норози. Шикоят билан Каримовга бораман, деб уринганлар сон мингта. Халқ (ҳар ҳолда кўп қисми) нега ҳалига қадар парда орқасида Каримовнинг ўзи турганини англаб етмаяпти. Чунки одамлар олдида яна бир дастур томошаси ўйналмоқда.

Мажлисларда президент ҳукумат аъзолари ва бошқа раҳбарларни жуда қаттиқ уришади ва бу телевидение орқали халққа кўрсатилади. Каримов қийналиб кетган раҳбар ролини шундай усталик билан ўйнайдики, буни кўриб турган деҳқон “Вой бечора президентимиз, ёлғизланиб қолибдику!” дейди.

Кечагина ўзи ишга тайинлаган бир раҳбар ёқмай қолса, уни шундай ёмонлаб ишдан оладики, томошабин деҳқон” атрофидагилар ўғри, муттаҳам бўлса у нима қилсин” деб юборганини ўзи ҳам билмай қолади.

Ҳа, содда ўзбекни қандай қилиб алдашни билишади.

Ўзбекистонга бориб келиб юрадиганбир ўзбек ана шу ҳақда гапириб қолди. Ҳар қанча уринсам ҳам бефойда.

-Мен эшитганимга эмас, ўз кўзим билан кўрганимга ишонаман,-деди у.- бечора Ислом акамиз Жўрабеков, Алимов, Алматов деган одамларнинг дастидан бир иш қилолмай қолибдилар. Шунинг учун у кишини айблайвериш инсофдан эмас.

-Диктатура шароитда бошқаларнинг ўрни йўқ…

Гапим чала қолди. Ҳалиги одам мавзуни бошқа томонга буриб юборди.

47.КАШФИЁТ

Илгари одамларнинг қиёфалари, характерлари ёки ҳаракатларида турли ҳайвонларга ўхшашликлар борлиги ҳақида ўқиган эдим. Баъзиларга шунга қараб лақаб ҳам қўйишганини билардим. Мажлисларда шу ёдимга тушса, ҳайъатда ўтирган “Ҳўкиз”, “Қўй”, “Туя” ва “Бойўғли”ларга термулиб, жилмайиб қўярдим.

Яқинда Америкада бир кашфиёт қилдим. Одамларнинг мева-сабзавотларга ўхшаганлари ҳам бўлар экан ва бу уларнинг ўзликларига сингиб, кундалик гап-сўзларида ҳам ифодасини топар экан.

Америкада яшайдиган У. кимдан ранжиса ўшани “Шолғом” деб сўкар экан. Бундай қараб турсам, ўзининг сочлари тўкилган, ёзи ҳам худди шолғомдек думалоқ ва ярим қизил бўлиб қолган. Биров ҳақида салбий гап очса, худди шолғомдек қизара бошлайди. Фақат бошига шолғомнинг “думи”ни қўйиб, фараз қилсгангиз, бас, кўз олдингизда Олой бозорида қараб-қараб, ўтиб кетганингиз, “Қишда шамоллаганда ейиш керак, балки мошхўрдага солармидик” деганингиз шолғомлар келади.

Бошқа бир танишим, рақиблари ҳақида гап кетса, “Қалампир” деб қўяради. Унга ҳам зеҳн солсам ўзи қалампирга ўхшар экан. Боши теппасидан пастга, тумшуғига қараб ингичкалишиб борган ва чанаси қалампирнинг учига ўхшаб қолган. Ё, тавба, Худонинг қудратини қаранг, ким ўзи нимага ўхшаса бошқаларни ўшанга ўхшатишга ҳаракат қилар экан. Қалампирнинг “ҳунарлари” ҳақидаги гаплар ёдимга тушса, танишимнинг ҳам ҳамма ёғингизни ачитиб юборадиган қилиб айтадиган аччиқ-аччиқ гапларини эслайман.

Ўзбекистондан Америкага келиб қолган бир жувон ўзини жуда билимдон ва бошқаларни ахмоқ деб ўйласа керак, ким билан гаплашмасин орқасидан камситувчи оҳангда׃

-Туршак, инглиз тилини ҳам билмайди-я,-деб қўярди.

Айтишларича, у жаҳли бурнининг учида бўлганлардан экан ва бировдан хафа бўлса ҳам унинг орқасидан гапирганда “Туршак” дер экан.

Яқинда уни бир мажлисда учратиб қолдим ва тикилиб турсам…раҳматли бувимнинг туршаклари ёдимга тушди. Уйимиз ёнидаги ўрикнинг остига тушганларини териб, пуфлаб-пушлаб офтобрўяда қуритар эдилар. Кейин орасидан довучча ҳолида қуриб қолганларини териб, улоқтирар эдилар. Бу ёшлигида муриб қолган жувон ўша довучча туршакларни эслатди. Ё, Парвардигор, дедим, бунча мўъжизанг кўп экан.

Ҳалиги жувон ёш бўлишига қарамасдан юзлари буришган, ичидаги қандайдир нафрати пешанасига уриб, қошларининг теппаси тиришиб қолган эди. Унинг бу туриши туршаксеварларга ёқиб кетар балки?! Лекин улар ҳам унинг довучча-туршак эканлигини, тишлаганда тишни синдириши мумкинлигини билганларидан кейин юз буриб кетсалар ажаб эмас?!

Мана сизга кашфиёт. Бунинг кашфиёт эканлигига қўшилишингиз учун ўзингиз кундалик ҳаётингизда қайси мева ва сабзавотларнинг номини кўпроқ ишлатишингизга эътибор қилинг ва сўнгра бориб ойнага тикилинг. Ёки атрофингиздагиларни кузатиб, ораларидан “Гилос”, “Олма қоқи”, “Шафтоли”ларни топишингиз мумкин.

Тополмасангиз ёки бошқаларга нисбатан бундай сўзларни ишлатмасангиз, демак сиз янги ўзбеклардан бирисиз.

48. ДЕМОКРАТЛАР

Ислом Каримов ё референдум ёки сайлов ўйини ўтказиб ўз президентлик муддатини мана кўп йилдан буён давом эттириб келаяпти. Ҳар ҳолда Аллоҳнинг иродаси билан ўртага тобут тушмаса (ўлимини тилаётганимиз йўқ, баъзилар учун яшаш ҳам жазо) бу иш давом этаверади.

Хўп, буни-ку ўзбекча қилиб айтганда “Худо урган” экан, уни танқид қиладиган демократларга нима бўлган?

Масалан, Эрк партияси уставида (агар ҳозир сиртдан ўзгартириб қўйишмаган бўлишса) раис ҳар тўрт йилга сайланади ва икки мартадан ортиқ сайланишга ҳаққи йўқ дейилган эди. Шундай талаб “Бирлик”ка ҳам қўйилган. Аммо раислари Каримов каби жиловни маҳкам тутишган. Баъзан қурултой ҳам қилдик ёки қурултой қилишга имкон йўқлиги учун мажбуран раис бўлиб юрибмиз дейишади.

Наҳотки, демократия баҳоналар қўрғони бўлса? Ёки буларнинг ҳам демократлиги Каримовники каби-ми?

Ҳар ҳолда шундан бўлса керак-ки Каримов умрбод президентлик ҳақида одим ота бошлаган кунларда улар миқ этмадилар.

Каримов ичкарида, улар эса хорижда…

Бу ҳақда ўйлашга эса Туркия орқали келиб АҚШда яшаётган Абдуҳаким аканинг мана бу сўзлари сабаб бўлди׃

-Ҳали Ислом ака қизини ўз ўрнига қўйиб кетса ажабланмайман. Мухолифатдагилар ҳам ўз ўринларига болаларини қўйиб кетсалар бунга ҳам ажабланмайман. Чунки бугун демократияни карнай қилиб, кун кўриш учун мусиқа чаладилар. Фақат Ўзбекситонда эмас….бошқа жойларда ҳам ана шунақа׃“ҒАТ”- “ҒАТ”.

49. АМИР ОЛИМХОН ХОНАДОНИДА ТЎЙ

Бу йил қиш оғир келди. Муз остидан чучмомолар аранг бош кўтарган каби одамлар ҳам баҳорда тизза бўйи қор кечиб чарчоқ кўрпасига ёпингандилар. Шундай кезда бу ҳолатнинг ҳамма нарсага таъсири бўлади. Ҳатто тўйга ҳам. Рақсга тушаётган қизларнинг Америкага хос бўлмаган ҳолда баҳорни акс эттирган кўйлаклар кийганлари, соқоли сабза урмаган ўсмирлар ҳам куёвларга қиёсан костюмларига гул тақиб олганлари, кекса момолар эса бошларига қалин рўмол эмас, балки ҳарир матолар ташлаганлари… хуллас , ҳаммаси диллар баҳорга ташналигидан дарак эди.

Пойтахт Вашингтоннинг шундайгина биқинида Пентагон шаҳарчасидаги ҳашаматли меҳмонхонлардан бирининг тўйхонаси 2003 йилнинг 12 Апрелида ўзига хос равишда иккига ажратилган эди. Бир томонда бухороликлар (асли келиб чиқишлари Бухоро амирлиги ҳудудига кирган жойлардан бўлганлар) ва иккинчи томонида Афғонистон жанубидан келганлар…

Ўртада Амир тахти каби кўшк. Тахтда келин билан куёв. Кўёв Амир Олимхоннинг кенжа невараси Тамим ва келин Қандаҳор собиқ ҳокимининг қизи Рўё…

Таним “Америка Овози” радиосида ишлайди. Афғонистонга дастур узатадиган бўлимида. Шу ерда Амир Олимхоннинг кенжа қизи Шукрия Олими- Раад ҳам узоқ йиллардан бери фаолият кўрсатади. У илгари Ҳиндистонга дастур узатадиган Ўрду бўлимида диктор бўлган бўлса, ҳозир Дари бўлимида ишлайди. Шукрия Олими куёвнинг холаси бўлади. Радиода Амир Олимхон хонадонига куёв бўлган ўзбек журналисти Нусратуллоҳ Лаҳееб ҳам ишлайди. Шу боисдан ҳам тўйда радиодан меҳмонлар ҳам ўзига хос бир гуруҳ эди. Жанубий ва Марказий Осиё идорасининг раҳбари, филология фанлари доктори Муаззам Сиддиқий ва илгари ўзбек бўлимини бошқарган Абдулла Чиғатой, АҚШдаги туркистонликлар жамиятининг илк раисларидан бири бўлган Неъмат Бегиш ва ҳоказо.

Бугун Ўзбекистонда улуғланаётган Файзулла Хўжаевчиларнинг талаблари билан коммунист руслар Бухорони бомбардимон қилган, қонга ботирган 1920 йилнинг биринчи сентябридан кейин Амир аввал Сурхондарё ҳудудларига ва кейин Афғонистонга ўтиб кетган, 1944 йилда 64 ёшида (1880-1944) оламдан ўтганди. Шуни айтиш керак-ки, Амир Олимхон туркий қавмларнинг энг йирикларидан бири бўлган манғитлар сулоласига мансуб эди. Шўролар тарихида отаси Амир Абдулъаҳадхондан кейин Бухоро тахтига ўтирган Олимхон пайтида русларга қарамлик кучайгани ёзилади. Аммо унинг руслар томонидан ҳужумга маъруз қолгани ҳам сир эмас. Тарихнинг бу зиддияти келажакда ҳақиқий тарихни ёзадиганларга ҳавола.

Маълўмки, Амирнинг бир қанча хотини бўлгани айтилади. Дарҳақиқат, тўйга келган-кетганларни Абдулла Чиғатой таништириб турар экан, чалкашиб кетдим. Кейин Нусратуллоҳ аканинг ёрдамида аниқлаб олдим. Чунки бу ҳам Ўзбекистон тарихининг ёзилмаган оқ саҳифаларини тўлдириш учун хизмат қилса не ажаб?!

Саид Амир Олимхоннинг хотини (ёки хотинларидан бири) Сабо ая 93 ёшда эканлар. Бизнинг ёнимизда ўтиргандилар. Шукрияхоннинг онаси. Улар биргаликда яшар эканлар. Шукрияхоннинг бир ўғли ва бир қизи бор экан, эри Азимжон оламдан ўтган экан.

Амирнинг Хурсанда деган хотинидан бўлган қизи Шожон ҳам шу ерда. У тўй боши. Шожон аянинг турмуш ўртоғи Сайид Ислом оламдан ўтган эканлар.

Амирнинг қизи Шожон аядан Нуржаҳон, Фатҳия, Симо, Нафиса, Назифа, Ҳасина деган қиз неваралари ва Аслам, Салим, Тамим деган ўғил неваралари бўлиб, кенчаси уйланаётган эди.

Ҳамкасбимиз Нусратулла Лаҳееб Амирнинг невараси Фатҳияга уйланган, унинг болалари, бошқача айтганда Амирнинг чеваралари Назоҳат, Фариҳа, Фаридун ҳам шу ерда.

Саид Амир Олимхоннинг Султона деган хотинидан валиаҳд ўғли Умархон тўйга кириб келар экан, кўпчилк унинг ҳузурига ошиқди. Валиаҳднинг ҳаракат ва одимларида ҳали ҳам амирона услуб сақланиб қолгани қизиқ эди. Кўриниб турибдики, Амирнинг Америкадаги хонадони унинг уч хотини билан боғлиқ.

Амирнинг хос соқчиси Ҳасан шоҳнинг ўғли Муҳаммадшоҳ (Шукрия Олими билан сут эмишган) ҳам даврда…

Амир хонадонининг бир қисми Канадага узанган экан. Зотан келин ҳам канадалик.

Тўйнинг охири яқинлашиб келар екан, Бухоро, умуман Шарқ анъаналарига хос удумлар бошланди. Келиннинг қўлига ҳино қўйишдан, чимилдиқ тортиб келин ва куёвга ширинлик едиришу ойнага қаратишга қадар…

Худди оғир қиш чекиниб баҳор кириб келганидек, Амир хонадони ҳам узоқ йиллик сарсонгарчиликлардан кейин энди бир орага келган, қайта бошдан баҳорни яшаётгандек эди.

…Тарих кимгадир ёқиши ёки кимгадир ёқмаслиги мумкин.

Тарих ўз мустақиллигини сақлагандагина тарих бўла олади. Унга зуғм қилиш, уни ўз хохишига қараб ёздириш унинг умрини емиради ва бир кун келиб тарих қайтадан ёзилади. Ана шу қайта ёзиладиган тарихда оқнинг ҳам, қоранинг ҳам, яхшининг ҳам, ёмоннинг ҳам ўрни бўлмоғи шарт. Ўшандагина у тарих бўлади.

Хорижга, ҳижратга кетган ҳар бир ўзбекнинг тақдири Ўзбекистон тарихининг бир саҳифасидир. Амир Олимхон хонадонининг ҳикояси эса яна ҳам кенгроқ ўрин тутмоғи керак бу тарихда.

50.ДУШМАНЛАР

“Америка овози”да ишлаганлардан икки нафари узоқ йиллардан бери бир-бирларини кўрсалар юзларини бужмайтирмасдан, бир нималар деб пичирламасдан ўтолмас эканлар.

Битта хонада ишлайдилар. Икки бурчакдан ўтиришади. Бир-бирининг юзини кўрмаслик учун ўртадаги девор-тўсиқ пастлик қилади, шекилли, тўсиқ устига алламбалоларни териб ташлашган. Ким билан бирор мавзуда гап бошлашмасин, албатта, охир оқибатда нариги бурчакдагини ёмонлаб қўйишарди.

Бир-бирини ёмонлаб туришса ҳузур қилишар, ёмонлашга улгуришмаса хасталаниб қолишаради.

Ана шу зайл қарийб 20 йил бир жойда ишлабдилар.

Мен ишга келган кунларим бурчакдагилар вақт топишлари билан қулоғимга шивирлашарди. Индамай эшитиб, индмай кетаверардим. Бурчакдагилар ҳам мен индамай гапларини эшитгани учун мени мақтаб юришарди.

Бир куни бўлимда битта ўринни қисқартирадиган бўлишди. Раҳбарлар мени сақлаб қолишмоқчи бўлишибди деган гап чиқиб қолди.

Кутилмаган воқеа юз берди. Бурчакдагилар бирданига опоқ-чапоқ бўлиб қолдилар. Девор-тўсиқ олиб ташланди. Уларни кўрган одам бир – бирларига меҳрибончилик қилишларига қараб қувониб кетарди.

Кўп ўтмай бу дўстликнинг сири очилди. Улар биргалашиб шикоят ёзган эканлар. Кимлардир қонунларни бузмоқчи ва янги келган одамни сақлаб қолмоқчи деб. Бунинг имкони йўқ эди. Мен ҳам билардим, бошлиқлар ҳам.

Менинг штатим қисқарди.Кетаркан, майли мен туфайли неча йилдан буён душман бўлганлар дўстга айландилар, деб ўзимни овутган бўлдим.

Аммо янглишган эдим. Яна штат очилиб мени чақиришганда келиб кўзларимга ишонмай қолдим. Мен кетишим билан яна бурчакдагилар девор-тўсиқ ўрнатишибди ва устига эски нарсаларини териб, бир-бирларига юзларини бужмайтириб юрадиган бўлишибди.

51.БОШЛИҚ

Бир жойда узоқ муддат бошлиқ бўлишнинг шартларидан бири қўл остингдаги одамларни бирлашишга қўймаслигинг керак. Бу фалсафа фақат Ўбекистонда ҳукмрон десам бошқа жойларда яшаган ўзбеклар орасида ҳам кенг ёйилган экан. Радиода бизнинг бошлиқ афғонистонлик ўзбеклардан эди. Яхши одам. Ишининг кўзини билади. Аммо бўлимдагиларни бир – бирига ёмонлаб турарди.

-Бундай ҳолда,- дейди у ўз иш услуби ҳақида очиқча гапириб-, уларда бирлашиб туриб сенга қарши курашиш истаги йўқолади. Улар душманни сендан эмас, ўз ораларидан излайдилар.

Лекин бировни бировга ёмонлашда ҳам уста бўлиш керак экан. У гапни очиқ айтмайди. Ана у иккитадан биттаси бугун келиб, мана буни кўрсатди, деб сиз ҳақингизда ўзи қидириб топган камчиликни ўртага қўяди. Албатта буни унинг ўзи қидириб топганини ўш пайтда билмайсиз.

-Лекин эътибор қилманг, мен унга қўл силтаб юбордим. Иш бор жойда камчилик бўлади-да. Парво қилманг,-дейди мулойимлик билан у. Шу билан ўзини сизга яқин ҳам қилиб кўрсатади. Истанг истаманг, сизда унга нисбатан хайрихоҳлик пайдо бўлади.

Аслида ростдан ҳам парво қилмайдиган камчилик бўлса ҳам барибир парво қиласиз. Ўз ёғингизга ўзингиз қоврилиб юраверасиз.

“Бошлиқлик-маҳорат” деганлари шу бўлса керак-да. Биз бўлимда ҳаммамиз ўз орамизда бир-биримиздан ранжиб юрсак-да ҳар биримизни алоҳида олганда бошлиқ билан муносабатимиз яхши эди.

Яъни ҳар биримиз уни ўзимизга дўст деб ҳисоблардик. Ҳатто алдаб турганини билсак-да.

Демак, бошлиқлар ҳам биздан, яъни бизнинг орамиздан чиққан кишилар.

Биз ўшанда иккига бўлиниб парчаланиб кетдик…

52. БУ ҲАМ БИР “ХИСЛАТ”

Кўп халқларда бир нарсани ваъда бериб қўйишса, агар уддасидан чиқа олмаслар, буни бажара олмадим деб узр сўрайдилар. Бунинг учун биров-бировни уриб ўлдирмайди. Бизда эса, бажара олмасак, ўзимизни еб-кемирамиз. Ёки бу масалани яширишга, унуттиришга уринамиз. Яъни ҳеч нарса бўлмагандек билмасликка оламиз. Бунинг илдизи узоқда бўлса керак.

“Ваъда вафоси билан”.

“Ваъдани бердингми, бажар”.

“Айтилган сўз, отилган ўқ”.

“Йигитнинг сўзи ўлгани-ўзи ўлгани”…

Жуда кўп шунга ўхшаш гапларимиз бор. Балки иллатларимиз илдизи шунданмикан? Билмадим. Лекин бугун шахслар у ёқда турсин, партиялар, ҳаракатлар ҳам бу иллатнинг қурбони. Қуш уясида кўрганини қилади.

2002 йилнинг 11-14 март кунлари Ислом Каримов Вашингтонга келди. Сафар арафасида “Бирлик” Оқ уй ёнида пикет қилишини эълон этди. Кейин “ЭРК” пикетни “Бирлик” эмас, биз қиламиз деб чиқди. Ўртада роса тортишув бўлди.

Ҳамма билиб турарди, “Бирлик” ва “ЭРК” деб гапираётганлар 2-3 киши эди, холос. Шу боис ҳам натижага қизиқиш катта бўлди.

Каримов келган куни “ЭРК” сайтида қирғиз хабарлари бор эди, Пикет ҳақида гап йўқ эди. “Бирлик”нинг форумида эса, “Пикет нима бўлди?”, деган саволлар кўпайиб кетди. Кейин танқид бошланди. Ёзувлардан бири қизиқ эди.

Тарихчи тахаллуси билан ёзган одам, “2002 йилнинг 12 Март куни “Бирлик” ва “ЭРК” қолдиқлари учун мотам кунидир” деб ёзди.

Унга жавоб ёзган яна бир одам эса, “Бу Пўлатовлар ва М. Солиҳнинг битган кунидир, деб ёзди.

Аслида “Бирлик” ҳам, “ЭРК” ҳам бизга маълум бир сабабларга кўра, масалан одам тўплай олмаганимиз учун пикетни қила олмадик, деб ёзса олам гулистон эди. Ёки олдинроқ Пикет қолдирилгани ҳақида маълум қилишлари мумкин эди. Лекин йигитнинг сўзи ўлгани-ўзи ўлгани эмасми, лом-мим дейишмади. Аксинча, пикет бўлиши ҳақидаги барча ёзувларни олиб ташлаб, сайтларини тозалаб қўйишди. Бу ҳам бир “хислат”!

“Ҳукумати қандай бўлса, мухолифати ҳам ўшандай-да”, деб ёзган бир ўқувчи жуда ва жуда ҳаққа ўхшайди.

53.ТУРЛАНИШ

Хорижда яшаётган бир опахонннинг ёшликдаги дугонаси келганда у уни ҳар куни меҳмонга олиб бориб мақтар, бу дунёдаги энг азиз кишим, деб айтар эди. Кунлар ўтиб дугонасининг қизини укасининг ўғлига олиб берди. Қудалар апоқ-чапоқ бўлиб, дугоналарнинг орасига қора мушук оралади.

Опахон ҳамма жойда ўз укасини айблай бошлади, “келини ҳали Ўзбекистондан келиб тил ўрганган эмасу институтда ўқияпти деб ёлғон гапиради” дерди.

Дугонаси ҳақида ҳам энг ёмон одам ҳақида айтиладиган гапларни гапириб юрди. Орадан олти ой ўтиб қудаларнинг ораси бузилди.

Энди опахон дугонасини мақтаб юрибди яна. У дугонасини кўкларга кўтариб мақтаркан, у олтин қиз етиштирганини айтарди.

Бир ҳафталик ташвиқотдан кейин опахон радио бўлими бошлиғига учраб “келинимиз университетда ўқияпти” деди ва уни ишга олишни илтимос қилди.

Уни ўзингиз қоралаб юрган эдингиз, энди мақтаяпсизку, деган саволларга, одам тош эмаску, одам ўзгариб туради деб жавоб берарди.

Ҳа, одам ўзгариб, турланиб турар экан. Бунинг ёрқин мисоли унинг ўзи эди.

54.ТАСОДИФ

Ўзбекистондан келган меҳмонлар иккита совға олиб келишган экан. Бири хонанда Юлдуз Усмонованинг қўшиқлари ёзилган CД(диск), иккинчиси эса, ҳофиз Дадахон Ҳасаннинг қўшиқлари битилган касета.

Дискда президентга ҳамду сано ўқиган сарой фидокорининг тўплами. Диск қутисининг ҳам ичи, ҳам ташқарисида унинг суврати. Ёзувлар ҳам зарҳал. Овознинг техник сифати ҳам юксак. Ўзбекистонда ҳар куни кундан тунга қадар такрор ва таркрор бериладиган қўшиқлар. Эшитсангиз кўнглингиз бузилади. “Ватан сотқинлари”, “элфурушлар”, “президент халқнинг отаси”, “шоду хуррамликлар” ва ҳоказо гаплар. Оғзи қийшиқ бўлса ҳам бойинг боласи гапирсин деганларидек, Юлдузнинг оғзи қийшиқ бўлмаса ҳам, бойга яқинлиги сезилиб турарди.

Касетада эса, Дадахон Ҳасаннинг Туркистон ва Ўзбекистон ҳақида ёзилган ва басталанган янги қўшиқлари. Туркистон бирлигини унутганлар, Ўзбекистонни мардикор бозорига айлантирганлар, зулм занжирини тутганлар, халқнинг оғир аҳволи ҳақида. Касетадаги ёзув сифати паст. Ўзбекистонда бир марта ҳам эшиттирилмаган қўшиқлар.

Бу икки ҳадя балки тасодиф эмас, солиштириш учун атайлаб берилган ҳам бўлиши мумкин.

Аммо мени ҳайратга соладигани халқимиз ҳар иккисини ҳам бирдай эшитавериши эди.

55.ЗИДДИЯТ

“ЭРК”сайтида шундай баёнот берилди:

“Каримов қандай “мухолифат” билан гаплашмоқчи

05.04.2002

ББC хабарига кўра, Ўзбекистон президенти Ислом Каримов ўзининг “мухолифат” билан музокаралар олиб боришга таёрлигини айтган. Аммо худди бундан 7 йил илгари бўлганидай, фақат “экстремистик” бўлмаганлари билан гаплашажагини таъкидлаган. Каримов “экстремизм”да айбламай, 1996 йилдан бери Ўзбекистонга таклиф қилинаётган “мухолифатчи”лар эса,, ҳаммага маълум – булар “Бирлик”чи ака-ука Пўлатовлардир.

Аммо негадир бу шахслар Каримовнинг таклифини рад қилиб, Ўзбекистонга қайтишни истамаяптилар. Каримовнинг улар билан қиладиган бу сафарги “мулоқоти” ҳам аввалгиларидай якунланиши турган гап, чунки, бу “мухолиф”ларда Ўзбекистонга қайтишга рағбат йўқ”.

Айни гапни Муҳаммад Солиҳ айни кун “Озодлик” радиосидан ҳам гапирди. Энди Каримовнинг гапига қаранг׃

(Айнан сўзма-сўз): “Мухолифат деб сўраяпсиз. Ман мухолифатни, айтайлик ҳаммасини бир кўз билан қарамайман. Яъни, ҳақиқий мухолифат бўлса, мана шу юртни, Она-Ватанни агар келажагига ҳиссса қўшмоқчи бўлса, лекин уни фикри, зикри ёки қарашлари, сиёсий қарашлари ёки мана шу иқтисодий масала бўйича олиб борадиган ислоҳотларни бошқача олиб бориш деган таклифларни бизлар инобатга олмасдан, улар билан келишмасдан қилаётган бутун ҳаракатларимизни агар танқидий кўз билан қарайдиган бўлса, бизлар тайёрмиз. Бу нуқтаи-назардан мана шу масала бўйича бизлар бўлиниб кетган бўлсак ёки уларни қарашлари бизага айтайлик бугун қабул қилинмаётган бўлса, яна бир марта буларни кўриб, мана шу ислоҳотларни ҳозир янги поғонага кўтариш масаласида, уларни айтайлик таклифларини олишга, жорий қилишга ҳам тайёрмиз. Агарки улар очиқ юз, очиқ кўз билан, чеҳра билан бу ёққа келсин, мен ўзим қабул қилишга тайёрман. Феврал ойидаги портлаш, террористик акцияларда қатнашган одамларни, ёки халифат қурамиз деган қарашларга, интилишларга агар берилаётган мухолифат десангиз, мен уларни мухолифат дейишга тилим бормайди. Шу нуқтаи-назардан, мен Сиздан илтимос қилмоқчи эдимки, агар “Озодликъ орқали шуни бермоқчи бўлсангиз, мани жавобимни, мана шу масалага алоҳида урғу бериб, алоҳида эътибор бериб, тўғри тушунтириб берсангиз”.

Каримовнинг бу гаплари 2002 йилнинг 4-5 Апрел кунлари “Озодлик”, ББC ва “Америка Овози” радиоларининг Ўзбек тилидаги эшиттиршларида берилган.

Худди, Муҳаммад Солиҳ, ҳа, биз 1999 йил воқеаларига аралашганмиз, Ислом давлатини истаймиз, халифалик қурмоқчимиз, фалончилар эса, йўқ деяётган, буни тан олаётган кишига ўхшаб қолмоқда.

56. ЯНА ЗИДДИЯТ

“ЭРК” веб саҳифасида яна бир баёнот берилди ва буни ҳам Муҳаммд Солиҳ “Озодлик”да айнан ўқиб берди׃

“КАРИМОВНИНГ МУДДАТИ ЯНА ИККИ ЙИЛГА УЗАЙТИРИЛДИ

05.04.2002

Ўзбекистон Олий Кенгашинининг бугун якунланган сессияси келгуси Президентлик сайловларининг аввал белгиланганидай, 2005 йилда эмас, 2007 йилда бўлажаги ҳақдаги қонунни қабул қилди. Яний, бошқача айтганда, Каримовнинг президентлик муддати яна 2 йилга узайтирилди.

Президентлик муддатини 7 йилга узайтириш учун ўтказиладиган Референдум олдидан И.Каримов бутун дунёни “бу референдумнинг менинг президентлик муддатимга ҳеч алоқаси йўқ, бу келажак президентлар учун қилинаяпти”, деб алдашга урунган эди.

Илгарии ҳам бир марта Каримовнинг президентлик муддати узайтирилган ва ўшанда ҳам, у “агар менинг муддатими узайтирсанглар, номзодимни бошқа президентликка қўймайман”, деб ёлғон сўйлаган эди.

Шундай қилиб, агар Каримов 2007 йилгача президентлик қиладиган бўлса, ушбу 15 йиллик президентлик муддатининг том ярми мутлақо ноқонуний (нолегитим) бўлади. Бундай кишилар қонун тили билан айтганда, “узурпатор” деб аталиб,дунё практикасида ҳокимият узурпацияси учун қаттиқ жазолар белгиланган”.

Баёнот шу, хўп нима бўлибди дейсизми?

Гап шундаки, Муҳаммад Солиҳнинг аксарият даъволарида у Ислом Каримовнинг 1991 йилда сохта овозлар билан ҳокимиятни олганини ёзиб келган. Бу ерда эса, у “ушбу 15 йиллик президентлик муддатининг том ярми мутлақо ноқонуний (нолегитим) бўлади” деб олдинги сайловларни легитим деб билмоқда. 15 йилнинг том ярми қонунсиз дер экан референдумлар билан сайланишни айтмоқда, бу ҳолда олдинги сайловлар қонуний бўлган деган хулоса чиқади ва яна ўз-ўзи билан зиддият.

57. АДВОКАТ

Нигора Ўзбекистонда адвокат эди. Эридан ажралган ва уч боласи билан яшарди. Топгани оиласига етарди. Аммо қизини узатиш вақти келганда у маҳалладаги бойваччалардан орқада қолишни истамади. Баъзилари чет элга кетиб, “яшили” дан олиб келаётгани унга ҳам “илҳом” берди. Осилсанг баланд дорга осил, деган гапга амал қилиб Америкага бориб, ишлаб қайтмоқчи бўлди. Паспорту виза ишлари учун беш минг доллар қарз олди. Америкага келиб, кўрдики, доллар дарахтларнинг остида сочилиб ётган эмас экан. Доллар хазон ҳам эмаски, уни супуриб олиб кетса?!

Оилаларда чўрилик қилишга мажбур бўлди. Аммо фақат харажат қилган пулини тўплаб олиши учун бир йил керак бўлди. Кейин яна бир оз ишлаб, қўшимча пул билан қайтишни ўйлади.

Бу орада виза муддати ўтиб кетди. Шунча одам юрибдику мен ҳам юравераман, деди. Бир куни қўлга тушиб қолди. Виза муддати ўтгани учун АҚШдан чиқариб юборишар-да деб ўйлади. Аммо унга Ўзбекистонда виза олиб берганлар ишни сохта қилишган экан. Олти ой деганда қўлидаги пулларини тўлаб аранг қамоқдан чиқди. Бу орада Америкадаги адвокатлар қанчалик бойлигини ҳам кўриб, дард устига чипқон дегандек эзилгандан эзилди.

Тошкентга қайтганда соғлиғини ҳам йўқотганди. Аммо даҳшатлиси кейин бошланди. Беш минг доллар бу орада фойизи билан ўн мингга чиқди ва қарз берганлар охир оқибатда унинг ҳовлисини олишди. У ҳозир болалари билан синглисиникида яшаётган экан.

Шуни айтсалар керак, туяқушнинг ортида югурган товуқнинг ҳолига вой, деб. Аммо адвокат товуқ эмас… Балки бу ерда билганини билмаган, ўқиганини уқмаган қозиғини йўқотар, деган гап тўғри келиши мумкин.

Балки у шунчаки адашаган ҳам бўлиши мумкин.

58.ТАНИҚЛИ ЖУРНАЛИСТ

Ўзбекситонда машҳур бўлган аёл журналистлардан бири ҳам доллар ишқига тушибми, Америкадан борган ўзбек “акахон”ининг гапларига ишонибми, хаёллар мамлакатига келди.

У аввалига ўзбек “акахон”нинг уйида чўрилик қилишга мажбур бўлди. Кейин ундан пулини ҳам ололмади. Бошқа ўзбеклар орага тушиб ишлаганларининг бир қисмини ўндириб беришди. Яхшиямки у инглиз тилини билар эди. Бошқа бир жойдан иш топди. Иши юришиб кетди.

Ўзбеклардан инглизлар яхши экан, деб оғзини тўлдириб гапириб ҳам юрди. Аммо отасини ўлдирганни бир ойда унутиб, “ҳап сеними” деб қўйганимни бир умр унутмайман, деган гапни ёдидан чиқарганди.

Бир куни муҳожирлар идорасидан келиб уни текширишди ва визасининг муддати ўтгани учун паспортига АҚШ га қайтиб киритилмасин, деган муҳрни уриб чиқариб юборишди. Энди уни АҚШга олиб келган ўзбек акахон мақтаниб юрибди, ўзим олиб келдим, ўзим жўнатиб юбордим.

Маълум бўлишича у виза муддати тугашини кутиб юрган ва вақт келиши билан муҳожирлар идорасига телефон қилиб айтган экан. Ана шунақа, ишонмагин акангга, аканг сотар яканга, деганлар.

Аммо бу сафар таниқли журналистни “акахони” яканга ҳам эмас, якансиз-пакансиз шунчаки сотиб юборди.

59. “БОЛАМ-А, БОЛАМ!”

Саиднинг отаси Термездан Афғонистонга ўтиб кетган экан. У оилали бўлгач,Америкага олти боласи билан келди. Америкада бир боласи бўлганларнинг фиғони фалакда бўлган бир пайтда Саидни кўришганда унга қанчалик ачинишганини тасаввур қилиш қийин эмас. Саид аввалига оилани ўзи билганидек бошқарди. Болаларини истаса сўкар, истаса урар, истаса суяр эди. Вақт ўтиши билан болалари мактабдан янгиликлар топиб кела бошладилар:

-Ота-оналар болаларини уриши мумкин эмас экан,- дейишди улар.

-Бекор айтибди ўқитувчиларинг,- жавоб қилди Саид.

-Агар ота-оналар болаларини урса, улар дарҳол полицияга телефон қилиши керак экан, -деди болалар.

-Ўқитувчингни падарига лаънат, -деди Саид ва мактабга борди.

-Болаларим оиладан узоқлашаяти,- деди у,- бизнинг йўлимизга юришлари учун сизлар ҳам ёрдам қилсангизлар дегандим.

-Кечирасиз, биз уларга ўз йўлларини кўрсатишга уринаяпмизу сиз бўлсангиз тескарисини талаб қилаяпсиз. Болалар мустақил бўлишлари керак, ўшанда мамлакат ҳам мустақил бўлади.

-Саид бошини деворга урса қон чиқмас ҳолга тушди. Болалари “ғиди-биди” қилишганда яна ураверди.

Бир куни ўғли 9-11 рақамини терганди, уйининг олдига бир зумда уч-тўртта полиция ҳамда ўт очиришва тез ёрдам машиналари шовқин-сурон билан етиб келди. Қамоққа кетишдан аранг қутулиб қолди.

-Дада, агар яна уришсангиз чиқиб кетишим керак экан,-деди ўғли орада таржимонлик қилиб,- ота-онаси билан келишмаганлар учун махсус уй бор экан. Ҳамма нарсани бепул беришар экан.

-Керак бўлса яна ураман, деди Саид,- мани қамайди деган эдинг, олиб кетишмадику!

-Мен урганлари йўқ, урмоқчи бўлдилар ,-деб айтдим,-деди боласи.

Энди Саид жаҳли чиққанда “Болама-болам”, деган ашулани хиргойи қиладиган бўлди.

Охир оқибат ёши бир жойга етганда болалари уни уйидан қувишибди. Яқинда уни катта бир дўконда кўриб қолдим. Икки йилдирки ўзи тенги бир қора танли чол билан яшаётган экан.

-Отам 103 кирган. Мен отамдан ўтаман,-деди у.-Ҳар куни мана шу ерда икки соат тўхтамасдан у ёқдан бу ёққа, бу ёқдан у ёққа юраман. Саломатлигим мустаҳкам.

Оиласи ҳақида сўрагандим׃

-Улар ўз йўлига мен ўз йўлимга. Ҳар ким ўзи учун яшаши керак!-деди ва шахдам қадам ташлаб йўлида давом этди.

60. ЎЗ УСТИДАН КУЛИШ

Кавсар опа ва Умар ака …Бу оила Туркия орқали кўчиб келган ўзбеклардан. Улар

икки қизидан фақат битта нарсани илтимос қилардилар.

-Ҳамма айтганингизни қиламиз, машина ҳам олиб берамиз, ўқишингзига пул ҳам берамиз, фақат, бир кун америкаликни етаклаб келманглар,- дейишради улар.

Қизларнинг каттаси университетни битирар экан, бир куни малла бир йигитнинг қўлидан ушлаб уйига олиб келди.

-Шу йигит билан тўй бўлмоқчимиз,- деди қизи.

Умар аканинг оёғи ердан узилгандек гурсиллаб йиқилди. Кавсар опа ҳам унга қараб туриб йиқилиб қолди. Анчадан кейин ўзига келган Умар ака қизини оқ қилди. Қизи оқ қилгани нима эканлигини тушунмади ҳам. Уни уйдан қувишди. Ёшлар чиқиб кетишди ва оила қуриб яшай бошладилар. Бир йилга бормасдан оила юрмади. Ажралдилар. Қиз кўчада қолди. Ота-онада, нима қилишсин, уйга олиб келишди. Бир кетиб икки бўлиб қайтганди қиз. Неваралари ҳам маллавой.

Кавсар опа ҳали ҳам ҳеч кимга гап бермайди. Давраларнинг тўрини эгаллаб олади. Яқинда қизи ҳақидаги юқоридаги гапларни оғзини тўлдириб латифа қилиб айтиб берди.

-Қизим бир муддат бошимизни ерга қаратдинг-а- деса,м,- Мам, менку чиқиб келдим, бошқаларнинг қизи ҳали ҳам бирга яшаб юрибди, деб ҳазил қилади, жувонмарг бўлмағур. Аммо боласи бирам ширинки асти қўяверасиз. Сенга америкаликка тегма, деб 20 йил гапирдик, лекин қулоғингга оламдинг, десам׃

-Нега, олдим-ку, у йигит америкалик эмас, канадалик эди,- дейди.

Америка шунақа, ўз устидан кулишни ҳам ўргатади.

61.”ТУРКИЯГА КЕТАМАН!”

Кавсар опа билан Умар ака Америкага келган кунларидан буён мана 20 йилдир-ки доим ғарб ҳаётидан шикоят қилар ва пенсияга чиқдик-ми Туркияга кетамиз дер эканлар. Орада икки марта кетиб қолибдилар ҳам.

Биринчисида, Умар ака Истанбулда автобусга миниб тиқилинчда бўғилиб ўлишига оз қолгач, дарҳол сафар халтасини орақлаб қайтиб келишган экан.

Иккинчисида, Кавсар опа бозорлик қилиб қайтаётганда сумкасидан ҳужжатларию пулларини олиб қочишибди. Миршабларга боришса, ” Сизлар курдмисизлар?” деб сўрашибди.More…

-Нима деяпсиз, биз асл турклармиз,- дейишган экан׃

-Асл турклар қачондан бери курдларнинг лаҳчасида гапирадиган бўлишди?-деб арз-додларига қулоқ ҳам солишмабди.

Шундан кейин яна Америкага қайтиб шу ерда ҳужжатларни қайтадан тиклашибди. Яқинда Умар ака пенсияга чиқди. Кавсар опанинг ҳам пенсияга чиқишини кутмоқда. Кейин Туркияга кетар эканлар.

-Бутунлай кетамиз.- дейишаркан билганлар ҳазиллашиб:

-Буларнинг “бутунлай” деганлари “бир неча кунга” деган маънони англатади,- деб киноя қилиб юришибди.

62.ОЁҒИ ва ҚЎЛИНИ СИНДИРДИ

Умар ака хотини ўзидан 20 йилга ёш эканидан ҳаётда кўп қийналди. Мана яна қийналиб юрибди. У пенсияга чиқди, энди хотинини кутиши керак. Кавсар опанинг ёши пенсия эшигига келганда Умар ака нариги дунёлик бўлиб қолади. Шунинг учун ҳам ҳар кун жанжал. Кавсар опа ишни ташлаб кетгиси келмайди. Пенсияга етиб борса мўмайгина пул олиб яшайди. Қариганда эрсиз қолиб кетиши аниқ. Кимнинг қўлига қарайди? Америкада болалардан умид йўқ. Катта хизмат қилишса қариялар уйига олиб бориб қўйишади.

Эри унга маслаҳат берди׃

-Ногиронлик пенсиясига чиқсанг бўлмайдими?

-Соппа-соғман-ку, қандай қилиб чиқаман, бу ер Туркия эмаски, ришват бериб ишни битирсак.

Хуллас, йўлини топишди. Кавсар опа ишхонасида ўзини зинапоядан пастга ташлаб юборди. Қўли ва оёғи синди. Худди ўйлаганидек оёғи тиззасидан синди. Тиззасига туз тўплангани учун битиши қийин бўлади-да. Амалиёт қилишди. Оғрияпти, деб яна дўхтирга борди. Дўхтирлар ҳайрон. Нега оғрийди? Охири яна амалиёт қилишди. Кавсар опанинг эса, шикояти битмас эди. Ногиронликка чиқиши учун дўхтирлар қоғоз бермас, у ҳам ўжарлигидан қолмас эди, бир кун ишхонасидан қоғоз келди. Унда “Ишга чиқмаганингизга олти ойдан ошиб кетгани учун биз сизни бўшатишга мажбур бўлдик” дейилган эди.

Оёғу қўлнинг сингани фойдага қолди, деган гап шундан кейин ўртага чиқди.

63.МАТОНАТХОН

Хорижда туғилиб ўсган Матонатхон бир қарашда Ўзбекистон, ўзбеклар учун жонини ҳам беришга тайёрдек кўринади. Агар уйига меҳмон бўлиб борсангиз ёки бирор жойда учратиб қолсангиз, дарҳол сўроққа тутади:

-Укажон, Ватан учун нима қилаяпсиз? Фалон жойда фалон нарса бўлибди, шуни ёздингиз-ми? Фалон куни фалон жойда тадбир бор экан, албатта боринг, иложи бўлса сўзга чиқинг, – дейди.

Аммо ўзи бундай тадбирлардан узоқ юради. Бир куни у билан Ислом Каримов ҳақида гаплашиб қолдик.

– Қўйинг шу ҳақда гаплашмайлик, бу дунёда ҳеч ким абадий эмас, Худо унинг ҳам жонини олади бир кун, бизникини ҳам…-деди.

-Мен уни ўлдирайлик, деяётганим йўқ, аксинча узоқ яшасин, қилмишлари Ўзбекистонни қаерга етаклаганини ўз кўзи билан кўрсин,-дедим.-Бутун умр саробга ишонганини, зулмнинг охири войлигини ўз кўзи билан кўриб кетсин, шунинг учун ҳам унга узоқ умр тилаб юраман.Фақат бу одам миллатнинг ҳам, мамлакатнинг ҳам йўлига тўғаноқ бўлганини биз айтмасак, ким айтади?

– Кўп ҳам ундай эмас, Ўзбекистонга бормаганингизга анча бўлган, олдин бир бориб кўринг, Тошкентни гулдай қилиб юборганлар, ана қасрлару мана қасрлар, Ғарбдан ҳеч қолишадиган жойи йўқ. Ўзбекистон ўзи ишлаб чиқарган енгил машиналар кўчаларда ғизиллаб қатнамоқда. Бозорларда ҳамма нарса бор. Биров ундай, биров бундай, ҳамма жойда ҳам етишмовчилк бўлади. Бунинг учун пошшони айблаш керак эмас. У бир ўзи, нима ҳам қилсин, бечора. Қўлидан келганини аямаяпти.

-Янги латифани эшитмадингиз-ми,- дея унинг гапини бўлдим.

-Қанақа латифа экан?

-Каримов, Акаев ва Назарбоев чой ичиб ўтиришган экан. Каримов “Мана мен жуда кўп қурилишлар қилдим, ўзимизнинг енгил машинани чиқрадим…” деб бутун ободонгарчиликарни бир – бир санаб, мақтаниб, кейин Акаев ва Назарбоевдан “Қани, сизлар нима қилдингизлар?” деб сўрабди. Улар бир оғиздан “Сиз каби унақа ишлардан қила олмадик, аммо ҳар бир қозоқ ва қирғзининг уйига олтитадан ўзбекни мардикор қилиб боғладик” дейишибди…

-Ҳа, нима бўпти,- деди опа,-ҳар ким истаган жойида ризқини теради. Кеча қозоқ ва қирғизлар ўзбекнинг мардикори бўлса, бугун ўзбек уникига борибди. Меҳнатнинг уят жойи йўқ.

-Чегараларни ёпиб ташлади. Миналар тўшади. Қанча одам ўлиб кетмоқда. Бунинг устига ичкарида ҳам маҳаллийчиликни ривожлантирди. Каримов мамлакатни шундай ҳолга солдики, ундан кейин вазият жуда ёмон бўлади. Ҳатто парчаланишга бориши мумкин,- дея унга тушунтиришга уриндим.

-Сизлар шунақа ният қилсангизлар парчаланиши ҳам мумкин. Мана биз мустақил бўлсин, деб ният қилдик, бўлди. Яхши ният қилинг, ука!-деди у буйруқ оҳангида.

-Агар ҳамма нарса ниятга боғлиқ бўлганда эди-ку кўп нарсалар бошқача бўларди,- деб, бегуноҳ одамларни қамаб юбораётгани, ҳатто болалари учун ота-оналарни, қариндошларини ҳам қамаётгани, ўн гулидан бир гули очилмаган йигитлар қамоқларда ўлдирилаётгани, мустақиллик учун курашганларни хор-зор қилгани, одамлар иқтисодий гирдоб ичига тушиб қолгани, аёллар мардикорлик қилишаётгани, эрлар иш қидириб дунёга сочилиб кетгани, ҳатто тобутни кўтариш ҳам аёлларга қолгани, жамият чириб битаётгани, мамлакатнинг бутун бойликлари бир ҳовуч одамларнинг қўлига ўтиб қолгани каби фактларни гапириб берсам, у пинагини бузмай:

-Фақат қорани қидирманг ука, яхшилари ҳам бор. Мана менинг акам, укам, жиянларим ўн йилдан бери бориб келадилар. Тошкентдан уй ҳам олдилар. Мен ҳам битта уй олиб қўйдим. Ер ҳам сотиб олдик. Дўконлар очдик. Биров мушугимизни пишт, деяётгани йўқ,-деди.

Мен бир қанча одамлар Ўзбекистонда иш бошлаб, топган тутганларидан айрилиб қайтганларини айтдим.

-Уларни танийман. Баъзилари сизга ўхшаб “нега ану бундай эмас, манабу ундай эмас” деган-да, четдан бординг-ми, нима қиласан ички масалага аралашиб? Баъзилари эса, ўша ердагиларга бир нарса бериб турмаган. Фақат ўзини ўйлайдими? Уларга ҳам бир нарса бериб турсин-да! Яна бир гуруҳи эса, пошшонинг олдинги қудаларига яқин бўлган одамлар. Уларни гапига ишонманг, Тошкентга боринг, Ислом отани бир мақтаб қўйинг-да ишингизни битириб кетаверинг, ҳеч ким сизга бир нима демайди, мана мени айтди, дейсиз. Мени ҳатто элчихонага чақириб, у бу нарса бериб, тарқатиб туринг, президентимизни танитиб туринг, дейдиган бўлишди. Зиёфатларга, кечаларгаҳам чақириб турадилар. Лекин ҳаммасидан кўз юмсангиз ҳам тинчликни шу одам қойим қилганидан кўз юмманг, ука!

-Тинчликни у одам жарнинг ёқасига олиб келганди. Америкаликлар сақлаб қолди,-дедим мен бироз эътирозли оҳангда.

– Американгиз бекордан-бекорга бир иш қилиб бермайди!

Энди тортишувга нуқта қўймоқчи эдим, аммо гапим ичимда қолмасин, дедим-да айтиб қўя қолдим׃

-Бир кун нон-туз тотган уйга қирқ кун салом бер, деганлар. Сизга бошпана берган, бутун авлодларингиз билан кўчада қолганингизда ўлимдан сақлаб қолган, бирингизни икки қилган, бугун Ўзбекистонда қаторлаштириб уйлар сотиб олишингизга имкон яратаган шу Америка-ку! Нега унда қасамёд қилиб, фуқаро бўлгансиз, Ўзбекистонда олам гулистон бўлса, нега кўчиб кетмайсиз ?

Матонат опа жаҳл билан қўл силтаб׃

-Сизни ҳам сотиб олибди булар,-деди-да кетиб қолди.

-Ҳа, сотилмаган битта сиз қолгансиз!

Аммо у бу гапимни эшитмади.

64.УЧИНЧИ ОДАМ

Америкада биринчи китобим чиққан кунлар эди. Бир куни уйга уч нафар танишим келиб қолишди. Уларга китобимни кўрсатдим.

-Бу жудда катта воқеа,-деди улардан бири.- Келганингизга энди тўрт йил бўлдию инглиз тилида, яна илмий китоб чиқаришингиз, бу ўз мамлакатингизда қадрингизга етмаганлари учун Аллоҳнинг сизга кўрсатган бир кароматидир. Бу ана у сафсата сотиб юрган дўстларингиз учун ҳам бир тарсаки. Умрларини миш-миш, иғвога сарфлаганларича ана шундай қоладиган ишлар қилсаларку бугунга қадар анча олдинга кетган бўлардик. Мен сиз билан фахрланаман, шундай ҳамюртимиз борлигидан қувонаман…

-Унинг бу қадар мақташидан ноқулай аҳволга тушдим. Чунки бу қадар осмонга кўтарадиган эмас, балки камтарона бир иш қилгандим, холос. Уни ҳам америкалик бир олим билан биргаликда қилганмиз. Кошки кўрсатмасайдим, деб ўйладим. У эса, яна узоқ гапирди ва китобни иккинчи меҳмонга узатди.

-Қутлайман,-деди у қўлига шоколад олган боладай қувониб.- Бу китобдан бизга ҳам берсангиз, болаларимизга ибрат қилиб кўрсатар эдик. Биз Афғонистондан келганлар нима учундир илм-фанга унча эътибор бермадик. Ўзбекистондан келганлар эса, бу борада анча дуруст. Уларнинг болалари ҳам унча – бунча танилиб қолишмоқда. Ўзлари эса, сизга ўхшаб мана шунақа ишлар қилмоқдалар.

-Кўп ҳам ундай эмас,-дея эътироз билдиришга оғиз жуфтлаган эдим, у׃

-Шундай,-дея гапимни кесди-да китобни у учинчи меҳмонга узатди.

У негадир қўлига қабр тошини олгандек ранги оқариб кетди. Индамай китобга қараб ўтираверди. Китоб унинг қўлида тобора оғирлашиб бораётган ва у эса, чўкиб кетаётгандек эди. Ошхонадан умр йўлдошимнинг “чой тайёр!” деган гапини эшитиб, ўрнимдан туриб, унинг ёнига бордим.

-Келган меҳмонга аввал китоб эмас, чой берадилар,-деди умр йўлдошим.

У тўғри айтаётганди. Аммо иш-ишдан кечганди. Меҳмонлар олдига дастурхон ёзилиб, чой олиб келинганда ҳам учинчи одам китобни тиззасида олиб ўтирар ва лом-мим демасди. Дастурхонга ош келганда у индамай ўрнидан турди-да китобни жавонга қўйди. У ҳатто “Табриклайман” ҳам демагани диққатимни тортди. Олдинги икки кишининг гапларидан ранжиди, шекилли, деб эътибор бердим. У икки соат давомида у ҳеч гапга ҳам қўшилмади. Меҳмонлар кетиш олдидан мени яна бир табриклашар экан, учинчи одам тумшуғини осилтирганча ташқарига чиқдию бирдан олтин топгандек юзига ёруғлик югурди.

-Кеча Америкага яқинда келган Олимжон деган йигит ишга кириш учун таржимаи ҳолини юборибди. Ҳар эҳтимолга кўра ҳаммага тарқатиб қўймоқдаман, балки иш топилса, хабар қиларсизлар, дебди. Аммо қойил қолдим. Америкага келганимга йигирма йилдан ошдию биринчи марта бунақа пишиқ ёзилган таржимаи ҳолни кўрдим. Жуда билимли бола экан.Талантига қойил қолдим,-деди.

У балки мени ранжитмоқчи бўлиб бу гапни айтгандир, лекин мен хурсанд бўлдим. Чунки ўша йигит илтимос қилиб келганда таржимаи ҳолини мен ёзиб бергандим-да.

65. РОҲАТОЙ

Тошкентда Роҳатой тошдан сут соғиб оламан, деса, шуни уддасидан чиқадиган деб айтишар экан. У мелисада ишлаган эрини ҳам доғда қолдириб, учта боласини ҳам олиб, ҳали қизларнинг болдирини кўрмаган йигитча билан Америкага қочиб келибди. Унинг Ўзбекистон паспорти ҳам, Америкадан олган “грин карди”(яшил картаси) ҳам бор экан. Истаса унисини ишга солади, истаса бунисини. Бу ерда у бир жойга ишга ўтди. Бошлиқ қариб қолган бўлса ҳам кўнгли ёшлардан эди. У билан бирга ресторанларга бориб, бирга чекиб, бирга ичиб юрди. Ишдан кейин ҳам иккаласи қолар ва ора бир кун Роҳатой мукофот олар эди.

Мажлисларда бошлиқ уни мақтаб, “Роҳатой нафақат инглиз тилини, балки рус тилини, ўзбек ва ҳатто тожик тилини ҳам билади. Муштарийларимиз унинг фаолиятига катта баҳо беришмоқда. Шунинг учун унга мукофот ҳам бердик, маошини ҳам оширдик”дерди. Роҳатойнинг инглиз тилида “олма теришни” “сувда чўмилиш” деб гапиришини, эси ҳам бироз кирди-чиқди эканлигини билганлар эса, мийиғларида кулиб қўярдилар.

Иши юришмаган куни бошлиқнинг ҳузурига кириб оёғининг теппа болдирларини кўрсатиб қўйган Роҳатой кўзи ўйнаб қолган бошлиқнинг қўлини меҳр билан ушлаб, иягини силаб, елкасини массаж қилиб қўярди. Бошлиқ дарҳол ишни ўзи битириб келар ва Роҳатойнинг елкасига бир қоқиб қўярди. Бу эса, “Қарздорсиз, бугун ишдан кейин қоласиз”дегани бўларди.

Шу зайл иккаласининг ҳангомаси оғизларга тушди. Аммо бир кун бошлиқ тўсатдан Роҳатойни бўшатиб юборди. Ҳамма ҳайрон эди. Кейин билиб қолишса ҳангомалар бошлиқнинг хотинининг қулоғига етиб қолибди. Американинг Ўзбекистондан яна бир фарқи шуки, бундай ҳолда хотин ишхонага келиб, “кундоши”нинг сочини юлмайди.

Бошлиқнинг хотини эрига учта шарт айтибди׃

1.Уйдан чиқиб кетиш.

2.Ишдан бўшаш.

3.Уни ишдан ҳайдаш.

-Шу биттасини танла,-дебди.

Шунақа, Роҳатой Америкада тошдан сут соғиб ололмади…

66. ЯНА РОҲАТОЙ

Роҳатой пихини ёрган экан, бўш келмади. Дарҳол худди олдинги каби “учар” одам бошлиқ бўлган бошқа бир идорага ишга кирди. Бу идорада бошлиқнинг олдинги “ҳангомаси”, эндиги душмани ҳам ишларди. Аммо у қариб, қуйилиб қолган, сигарет чеккандан нафрат қилар, ароқ ичганни юзига қарамас, эркаклар билан пана-панада писир-хисир қиладиганларни эса, очиқдан-очиқ шикоят қиларди. Бошлиқ унинг пати юлиниб, попуги пасайиб қолган, деб парво қилмади.

Роҳатой эса, бошлиқнинг у ёқ-бу ёғини ушлаб қўйиб, ишини битириб кетаверди. Бошлиқнинг хотинига эса, ҳадя ташиб, уни ҳам массаж қилиб, кўнглини олиб турди. Ҳадянинг пулини эса, бошлиқ идорада мукофот билан “тўлаб “ турди. Шу зайл уларнинг китоблари ширин ҳикоялар билан тўлиб бораверди.

Кўпчиликнинг ҳайрон бўлгани бошлиқнинг олдинги “нозанини” янгиси билан жуда қалин эканлиги эди. Улар шунчалик апоқ-чапоқ эдиларки, булар бир-бирларининг ич-кийимларини ҳам алмашиб кийиб кетаверадилар, деган гап тарқалди. Ҳар ҳолда орқаворотдан бошлиқнинг ҳам астар-аврасини ағдариб туришса керак, биргаликда.

Лекин бу ишнинг сири олдинги хоним нафақага кетадиган кунлар очилиб қолди. У бошлиқлар ва ходимлар муносабатини назорат қиладиган идорага бориб, ҳамма гапни айтиб берибди ва бошлиқни Роҳатой билан ишдан кейин кабинетда бир-бирларига кабутарлардек ёпишиб ўтирган ҳолатларида ушлатибди. Иккалсини ҳам ишдан ҳайдашди.

Олдинги хоним хайрлашиб кетар экан׃

-Ўзбекистондан келиб Америкада бизга дарс берадиганини ана шундай “мулла” қилиб қўядиган кучимиз бор,- деди.

Роҳатой эса :

-Билмасам, мактабда дарсларимни қилиб келмаган куни, аълочи болалардан бирининг оёғини ушлаб қўйсам, бас, дарров уй вазифаларини кўчиришга берарди, у ҳам беш олган, мен ҳам беш олган бўлардим. Америкада эса, бу тажриба оқсаб қолмоқда,-деб нолиганмиш ҳатто ўшанда.

Лекин бу ҳикояни олдинроқ айтиб берган танишим яқинда яна меҳмонга келганда, Роҳатой яна бир идорага ишга ўтганини айтди. Лекин бу сафар тажрибаси қўл келаётганмиш. Американи оз-моз тушуниб қолганим учун, охири бахайр бўлсин, деб қўйдим мен.

67. АҲАД АНДИЖОН

Туркияга келиб иқтисодй жиҳатдан қийналиб қолганимда таниш бўлиб қолганимиз, таниқли доктор ва жамоат арбоби Аҳад Андижонга телефон қилдим. У׃

-Эртага эртлаб “Ихлос холдинг” ёнида учрашайлик,-деди.

-Қаердалигини билмайман,-дедим

-Бўлмаса соат тўққизда Еминону деган жойга келинг, ўша ерда кутаман,-деди.

Мен айтилган жойга ҳамма вақт камида 15-20 дақиқа олдин етиб боришга одатланганман. Бу жойга ярим соат олдин келдим. Қарасам Аҳад ака (У мендан беш ёшга катта-ЖМ) кутиб турган экан. Биргаликда юқорига қараб юрдик. Кўп ўтмай “Ихлос холдинг” биноси ёнига келдик. (Бугун мазкур холдинг биноси шаҳар марказидан ташқарида, у пайтда марказда, ёпиқ бозорнинг биқинида эди).

Бизни мазкур холдинг раҳбари ва соҳиби Анвар Ўраннинг маслаҳатчиси Навзот Ёлчинтош деган одам кутиб турган экан. Ҳамма уни “Хўжа” дер экан. Аҳад ака ҳам унга шундай мурожаат қилди.Хўжа мулозимат мактабининг маҳоратли устаси экан, бизни жуда илиқ қаршилади. Аҳад ака мени бироз мақтаган бўлиб, Навзот Хўжадан газетага ишга олишни илтимос қилди.

Хўжа мени олиб қолиб, Аҳад акани ташқарига қадар кузатиб қўйди.

-Ўзбеклардан чиққан даҳо у,-деди қайтиб келиб.-Бунақа жарроҳ Туркияда битта. Ҳув ўша Бошқонлар ҳам амалиётни фақат Аҳад Бейгаишонади.

Мен қувониб кетдим. Бир ўзбек ҳақида шундай гаплар эшитиш ҳақиқатдан ҳам қувонарли эди.

У ёқ-бу ёқдан анча гаплашиб ўтирдик, кофе, кейин кетма-кет чой ичган бўлдик. Бир пайт Хўжанинг котиби׃

-Келдилар,-деди.

Хўжа мени Анвар Ўраннинг ҳузурига олиб кирди. Анвар Ўран мамлакат ичидаги кичик бир мамлакатнинг раҳбари эди. Ўзининг завод-фабрикалари, банк тизими, газета, журнал, телевидение (ТГРТ), радиоси бор ва Бош вазирлар унинг оёғига келадиган бир раҳбар эди.

-Бу миллатвакили (Туркияда депуталикдан кетган бўлсангиз ҳам номингизга миллатвакили сўзи қўшиб айтилар экан-ЖМ) бўлмиш қардошимизни Аҳад Бейнинг ўзлари бошлаб келдилар. Ул зотнинг ишлари кўп бўлганини билганим учун куттирмадим,-деди Хўжа ва Анвар Ўранга муддаони тушунтирди.

-Андижонданмисиз?-деди Анвар Ўран турклар каби сенсираб эмас, балки сизлаб.

Бунинг ўзи унинг бизнинг одатларни қанчалик яхши билишини кўрсатар эди. Мен ҳайрон эдим. Хўжа фақат Аҳад Бей деб айтди. Андижон деган гапни айтмади. Аммо Анвар Ўран дарҳол англади. Мен унга Самарқанддан эканлигимни айтдим.

-Мотрудий ҳазратларининг макониданмисиз?-дея Анвар Ўран ўрнидан туриб айланиб мен томонга келди ва қучоқлашиб кўришди.-Зап бизга керак одам экансиз. Биз Самарқандда Мотрудий ҳазратларининг уй-музейини яратмоқчимиз. Қимматли маслаҳатингиз керак бўлади. Биз собиқ шўролар ўрнидага ўлкаларга ҳам очилмоқчимиз. Сизни яратаганнинг ўзи юборди, Аҳад Бейга ҳам шукронимизбор.

Кейин Хўжага юзланиб׃

-Бугундан бошлаб, истасалар Туркия газетасида, истасалар ТГРТда , истасалар сизнинг ёнингизда ишласинлар,-деди.

Мен Туркия газетасини танладим. Лекин ўша кун ўзбек бўлганимга ифтихор қилдим. Аҳад Андижоннинг ватандоши бўлганимдан ғурурландим. Газетада ишлаган йилларимдаана шу ғурурга содиқ қолишга интилдим ва уч ярим йилдан кейин АҚШга кетишимда Хўжа Аҳад Андижон номига ҳам миннатдорчилик билдирди.

Аҳад ака билан кўп мулоқотлар қилганмиз. Камтар, кўнгли очиқ одам. Қулоқлаштириш даврида Аҳад аканинг ота-бобосининг мол-мулки тортиб олинган ва отаси уч фарзандини олиб, 1932 йилда Афғонистонга ўтган. У пайтда Аҳад Андижон чақалоқ бўлган экан. Кейин Туркияга кўчиб келишган. Ўзбеклар ўрнашган Адана шаҳрида бир муддат туриб Оқ Шаҳарга кўчишган. Аҳад ака Истанбул дорилфунунида тиббиётни ўқиб, шу ерда диссертациясини ёқлаб фан доктори, профессор бўлган.

У президент Тургут Ўзалнинг маслаҳатчиси, Она ватан партияси раис ўринбосари ва миллатвакили, Туркий жумҳуриятлар бўйича Давлат вазири, Ҳукуматнинг матбуот котиби бўлган. Умр йўлдоши ҳам доктор. Икки фарзанди бор.

Аҳад Андижон узоқ вақт “Туркистонликлар” жамиятининг раиси бўлган ва минтақа ҳақида жуда кўп илмий, ижтимоий ва сиёсий мавзулардаги асарлар муаллифидир.

Мен хорижга келиб танишган, яхшилигидан баҳраманд бўлганим, дўстлашганимдан ифтихор туйганим ўзбеклардан бири Аҳад Андижондир ва ҳалига қадар бошқа ўзбекларнинг ҳам унинг каби бўлишини орзу қилиб юраман.

68. МАНФААТ

Радиога келганимда мени ҳайратга солгани бу ерда қалам ҳақи берилмаслиги бўлганди.

Ҳеч эсимдан чиқмайди. Бу радио ҳақида тасаввурим ҳам йўқ эди. Баъзан эшитиб қолсам, дарҳол ўчирар эдим. Уйғурча деб ўйлардим. Аммо русчаси анча довруқ қозонган эди.

Хуллас, бир кун мухолифатдаги танишларимдан бири шу радиога интервью беришимни сўради.

-Аммо олдиндан айтиб қўяй, қалам ҳақини ўзлари ўзлаштиришади, сизга беришмайди, мен жуда кўп гап очдим ҳам бўлмади…,-деди у.

Ҳалиги танишим бепул хизмат жонига тегиб, мени тавсия қилган экан. Гапнинг очиғи мен ҳам ўшанда унга ва кейин менга ҳам қалам ҳақи беришмаганидан ранжигандим. Чунки биз ҳамма вақт ёзганимизга қалам ҳақи олардик ва бу қонуний қоида эди.

Радиога келганимдан кейин ким билан суҳбат уюштирмайин хаёлимдан қалам ҳақи ҳақида гап очса нима дейман деган гап ўтарди. Баъзан ҳаммадан олдин “Бу ерда қалам ҳақи берилмас экан” деган гапни айтиб қўядиган бўлдим.

Бошлиқлар билан тортиша-тортиша ҳеч бўлмаса ҳамкорларга қалам ҳақи бериш масаласини ҳал қилдик.

Энг кўп ва энг хўп ёзадиган Гулчеҳра Нуруллаева эдилар.

Опа ҳар доим ловуллаб турган нурли аланга, шўъладор гулхан эдилар ва совуқдан қақшаган ҳар қандай одам бу оловнинг тафтида ўзига келарди. Гулчеҳра опа нафақат улкан шоира, буюк истеъдод соҳибаси ва айни пайтда унча-бунча журналистни мот қилиб қилиб қўядиган ва катта ҳарфлар билан ёзиладиган ЖУРНАЛИСТ ҳамдир.

Опанинг ёзган ҳар бир асари, айтган ҳар бир сўзи, топган ҳар бир мавзуси фавқулодда муҳим ва дилларга яқин, халқ дардининг кўзгўзи бўлгани учун мени ром этарди.

Лекин эндигина бу соҳага қадам қўйган ва бунда ҳам тахаллус билангина ёзадиган бир “ҳамкор” доим опани иғво қила бошлади. Ўзбекистонда жуда муҳим воқеалар бўлаётгани ва опа буни ёритмаётганидан шикоят қилиб хатлар юборар ва суҳбатларимизда ҳам буни албатта қистириб ўтар эди. Ўзи эса жуда қўрқоқ. Гарчи тахаллус билан ёзса ҳам бир марта Каримов номини тилга олган эмас. Мен суҳбатлар пайтида гапни олиб бориб Каримовга боғлар эдим, аммо у “ҳукумат” дейишдан нарига ўтмас эди. Гулчеҳра опа эса акси, ҳамма балонинг илдизи Каримовда эканлигини дангал айтиб қўя қоладиган жасоратли журналист.

Бу бола кейин бошлиқлар наздида опани ёмонотлиқ қилишга уринди. Охири Гулчеҳра опанинг қалам ҳақини кесадиган бўлишди.

-У ҳолда мен ўз маошимдан юбораман,-дедим бошлиққа.

Бошлиқ хаёлга ботиб қолди ва бир зумдан кейин ҳалиги болага телефон қилди.Бироз гаплашгандан кейин теелфон дастасини деворга тутиб турди.

-Гулчеҳра опанинг ўрнига хотинимни олинг деб сўраяпти,-дедида телефон гўшагини жойига қўйди.

Кўз олдим қоронғулашиб кетди.

69.ТАРИХЧИ ОЛИМ

У билан бир гаплашган одам унинг билими қандайлигини дарҳол ҳис қилиб оларди. Аммо унинг безбетлигига қойил қолиш керак. Ҳар бир айтган гапи ёлғон бўлиб чиқаверса ҳам яна тиржайиб бошқасини айтаверарди. У ҳамма жойда ўзини тарихчи олим, деб таништириб юрган экан. Бир икки гаплашиб кўрдим, тарих у ёқда турсин, Турон, Туркистон, Ўзбекистонни фарқлай олмайди.

Бир куни менга телефон қилди:

-Сиз шу нарсаларни яхши биласиз, ишхонамизда сўрашган эди, билмадим, эртага билиб келаман, деб айтдим. Туркистон деганлари бугунги Туркманистонми, ёки бошқа жойми? Кимдир Туркистон Қозоғистонда бўлган, деб айтувди-да,-деб сўради.

Кулишимни ҳам, йиғлашимни ҳам билмадим деганларидек, нафасимни ичимга ютиб унга тушунтириб берган бўлдим.

-Йўғ-е,-деди у.- шу Қозоғистондаги Туркистон аввал ҳам шу бўлган бўлса керак. Илгари одам ҳам кам бўлган, жойлар ҳам кичик бўлган. Туркистоннинг ичига бугунги Марказий Осиё ҳам кирса, Афғонистоннинг, ҳатто Хитойнинг бир бўлаги кирса… Йўқ, бунга ҳеч ким ишонмайди!- у одатдагидек ўз “билимдонлигини” кўрсата бошлади.

-Ишонмасангиз ишонманг, лекин бу тарих,-дедим мен.

Кейин Шарқий ва Ғарбий Туркистон ҳақида гапириб бердим.

– Ҳа, майли, бир айтиб кўрай-чи,-деб телефон гўшагини қўйди у.

Эртасига телефон қилиб׃

-Сиз Мозори Шариф Жанубий Туркистонда деган эдингиз, лекин нотўғри айтибсиз, Шимолий Туркистонда экан. Ҳатто афғонлар бу жойни “шамол”дер эканлар,-деди.

Кулиб юбордим ва׃

-Агар Покистон томонда турган бўлсангиз Мозори Шариф шимолда бўлади, агар Ўзбекистон томонда бўлсангиз жанубий Туркистонда бўлади,-дедим.

-Жойнинг номи ҳам шунақа ўзгарадими?-дея ажабланди у.

Бу Ўзбекистондан келган “тарихчи олим” эди. Менимча у ҳаммани тарихчиман, деб лақиллатиб юрганди ёки диплом сотиб олган эди ёки меннинг тарихдан ҳеч хабарим йўқ.

Бунинг қизиғи йўқ экан. Чунки у Америкага келиб ўзига муносиб ишни топганди.

70. КИМДИР СУЛТОН…

Истанбулдан Америкага кетадиган кунларимизда Зайтунбурни маҳалласида истиқомат қиладиган ўзбек танишларга “хайр-хўш” дейиш учун борсам, Америкада яшаб қайтган бир киши билан таништиришди. Гаплашиб тургандик, икки аёл келиб қолишди, унинг сингиллари экан.

Табиийки, табиб табиб эмас, бошига тушган табиб, деб бундай кезда уларга қулоқ тутасиз. Чунки Америкадаги ҳаёт бизга мутлоқ нотаниш бўлгани учун ҳар қандай одамнинг ҳам айтганлари қизиқ эди.

-Истанбула гелмакла бир янглиш ёпмишсин, қардашим, деди,- ҳалиги киши.- Шимди, Амрикая гетмакла икинжи катани япиюрсин. Балалар ўз эна тилларини кайб етиюрлар, юқатиюрлар, ватандан айрилиб қолажаклар…

Унинг ўзи ҳам на ўзбекча, на туркча, балки уйғурчага яқин бир аралаш тилда гапирмоқда эди. Лекин она тилининг аҳамияти, бу тилни сақлаб қолиш муҳимлиги ҳақида анча насиҳат қилди.

Гапи тўғри эди. Биз Истанбулга келганда болаларнинг кичиклари, экизлар 5 ёшда эдилар. Улар мактабга бориб Туркия туркчасида ўқидилар ва биз уйда ҳар қанча ўзбекча гапирмайлик, улар Туркия туркчасида жавоб қилар эдилар. Бунинг олдини олиш мушкул эди. Аммо ўзбек тилини тўла тушунар эдилар. Катталари эса, ўзбекчани ҳам йўқотмаган ҳолда туркчани ҳам ўргандилар. Лекин ўзбекча гапирганда Туркия туркчасининг таъсири сезилиб турарди.

Ҳалиги одам, Америкага борсак, болалар издан чиқиб кетишини, душманга айланишини, бошқа бир маданиятнинг хизматчиси бўлишини узоқ тушунтирди.

Америкага келиб кўрдик-ки, вазият кўп ҳам ҳалиги одам айтгандек эмас экан. Бу ердаги мактабларда болаларга ўз маданиятини сақлаб қолишга йўл кўрсатилар ва болалар қайси мактабларда ўқиган бўлсалар ҳаммасида муаллимларнинг талаби билан Ўзбекистон бурчаги ташкил қилишди, миллий кийимлардан олиб бориб қўйишди, Ўзбекистон ҳақида махсус лойиҳалар тайёрлашди, китобдай келадиган ҳикоялар ёзишди.

Америка мактаби болаларимизга Ўзбекистонни биздан ҳам кўпроқ севдирди. Улар ўзбек бўлганларидан фахрланишар, турли маросимларда ўзбек куй- қўшиқларини эшиттиришар ва бошқаларда ҳам қизиқиш уйғотишарди. Ўзбекчалари ҳам ривожланиб қолди. Улар ўзлари қизиқиб ўзбек алифбосини ўргана бошладилар. Бир сўз билан улар ҳам, биз ҳам манун эдик.

Яқинда Туркиядан келган бир кишига бизга насиҳат қилган одамнинг гапларини айтсам, у кулди-да:

-Зап одамига учраган экансиз,-деди.- У оила деган нарсадан нафрат қилади. Оёғи гўрга етиб қолди, уйланган эмас, боласи йўқ. Аммо бировларнинг боласи ҳақида гапиришни ёқтиради, масхара қилади, кулади. Унинг сингиллари ҳам умуман турмушга чиқмадилар. Улар ҳам акаларига ўхшаб бошқаларнинг болаларини гапиришдан бўлак ишлари йўқ. Уларга сен аввал бир болани вояга етказ, ана ундан кейин маслаҳат бер, дейдиган мард йўқ,-деди.

Дунё шунақа, қўлидан иш келмаган одам ишини билганнинг устидан кулади, порахўр, ўғри ўз йўлига тўғри юрган одамни ҳақорат қилади, оила нима, бола нималигини билмаган “яккалар” эса, ўз ҳолига эмас, бошқаларнинг ҳолига куладилар, олмани қандай қилиб иккига бўлиб ейиш кераклигидан дарс бермоқчи бўладилар, бир сўз билан айтганда, кимдир султон элнинг базмида, кимдир султон ўзин наздида!

71.ҲОЖИМУРОД ҲОЛВАЧИ

Яқинда, яни 2004 йил, Май ойининг охирида Ҳожимурод ака 86 ёшда оламдан ўтдилар. Асли Ўзбекистоннинг Қарши шаҳридан бўлган бу одам қизил империя истилоси пайтида Ватанни тарк этиб, Афғонистонга ўтган ва умрининг охирги йилларида Америкада яшаган эди.

Мен Виржиниа штатига кўчиб келган кунларимда бу ердаги ўзбекларни бирлаштириб бир ташкилот тузиш ҳаракатини бошладик. Йиғилишларимиздан бирида ёнимга новча бир одам келиб ўтирди ва:

-Салом Жаҳонгиржон,-деди ширин бир овозда.

Кейин ўзининг кимлигини айтиб, “Ўғлимни биласиз, у “Озодлик” радиосда ишлаган эди, Усмон Мурод, шунинг отасиман” деди ва ўғлини ҳам ёнига чақирди. Усмон Мурод билан телефонда кўп гаплашган эдик. Аммо кўришмагандик. Шу баҳонада у билан ҳам кўришдик.

Ҳожимурод ака билан суҳбатимиз қовушди. У Ўзбекистонда қийналаётган бечораларга жуда ачинадиган одам экан. Тез-тез бориб келишига қарамасдан Каримов режимини қўрқмасдан ёмонлаши билан ўз тенқурларидан ажралиб турар эди. Тўғри сўз ва ҳамма гапни одамнинг юзига айтадиган киши экан. Кейин ҳам қаерда бир маърака бўлса у ёнимга келиб ўтирар ва Ватан ҳақида маълумот олишга қизиқар ёки ўзи эшитганларини айтиб берарди.

Бир куни “Америка овози” даги ҳамкасбим Абдул Маннон Кескин бир рўмолчага ўралган ва Самарқандда “Соч ҳолва” дейиладиган Кунжит ҳолвадан келтирди ва:

-Буни сизга Ҳожимурод ака бериб юбордилар,-деди.

-Ватанга бориб келибдилар-ми?-деб сўрадим.

-Йўқ, у киши қандолат ва ҳолва пишириб турадилар. Афғонистонда дўконлари бор эди, бу ерда ҳавас учун пишириб, яқин дўстларига тарқатадилар,-деди Абдул Маннон ака.

Ҳожимурод акани охирги марта Абдул Маннон Кескиннинг уйида кўрдим. Абдул Маннон аканинг Саудия Арабистонида бир қардоши оламдан ўтгани муносабати билан тўпланган эдик. Ҳожимурод ака энди Ўзбекистонга бориб-келган эканлар. Ёнимга келиб ўтирдилар ва:

-Самарқанддан салом,-дедилар. Кейин Ургутга борганларини, у ердан жиянлари билан Самарқанд шаҳрига келаётганда мен ҳақимда гапирсалар улар мени таниганини айтиб қолдилар.

-Жаҳонгир яшаган жойга олиб бор дедим,-дея у киши уйимизнинг ёнидаги дарахтларнинг қанақа эканлигига қадар айтиб бердилар ва:

-Жиянларим, “У кишининг яқинларини сўроқлаб кирсангиз бизга гап тегади” дегани учун, уларга жаҳл қилиб, уйингизни ёнида у ёқдан бу ёққа, бу ёқдан у ёққа юриб, қайтдим,-дедилар.

Ўшанда у киши:

-Ҳар сафар Ватанга жон таслим қилиш учун бориб, тирик келаяпман,-деб ҳазиллашгандилар.

Охирги марта боришларидан олдин мачитга кириб “Мени дуо қилинглар, Ватанда жон берайин” деб кетган эканлар. Орзуларига етиб 86 ёшда Ватанда жон бердилар. Лекин Усмон Муроднинг ота васиятини бажариш учун қилган интилишлари зое кетиб, қолган фарзандлар ва қариндошларнинг талаби билан майитни Америкага олиб келишди.

Яқинда бир покистонлик Стаффорд деган жойдан ер сотиб олиб мусулмонларнинг мозорини ташкил этибди. Американинг Жануб ва шимолини боғлайдиган 95 рақамли шоҳ йўли бор. Вашингтондан жанубга қараб юрсангиз 140 рақамли кириш жойидан чапга қайрилиб 4-5 километр юрсангиз ана шу қабристон чиқади. Ҳожимурод ҳолвачини шу ерга кўмар эканлар қабр бошида уч марта “У қандай инсон эди?” деб сўралди ва кўпчилик кўзда ёш билан “Яхши одам эдилар” деди. Ҳа, Ҳожимурод ака ошини ошаб, ёшини яшашга муяссар бўлган яхши одам эди.

72.ОЗОДЛИК ВА ЗИНДОН

Ҳамкасбимнинг ҳикояси:

“Америка овози”нинг анча йиллар илгари раҳбари бўлган Қ. вафот этиб қолди. У пайтларда жамоамиз бутунлай тарқоқ эди. Нима қилишни билмай бошимиз қотди. Ғассол ҳам йўқ, ҳатто бирортамиз жаноза қандай ўқилишини ҳам билмаймиз. Суриштириб, покистонлик бир кишини топиб, марҳумнинг уйига бордик. Хотини ниятимизни эшитиб, авзойи бузилиб:

-У бир қанча йил аввал бизнинг динимизга ўтиб, насроний бўлган. Шунинг учун ўзимиз хохлаган каби кўмамиз, -деди.

Шундай ҳам қилишди. Тўрт бурчак қилиб қазилган, атрофи бетон билан мустаҳкамланган чуқурга тобут билан бирга кўмишди. Жуда ҳазинлик ва кўзда ёш билан кузатдик.

Раҳматли ҳаёт эканида динини ўзгартиргани ҳақида ҳеч нарса демаган, назаримизда бир мўмин-мусулмон бўлиб юрарди. Шунинг учун уни қабрга қўйишларини кутиб, ҳамма кетиб бўлгандан кейин қабр бошида жаноза ўқиб қайтдик.

Кейин кўрдикки, ҳамма ана шундай қабрга қўйилар ва соғлиқни сақлаш тизими ўзимиздаги каби лаҳат ковлаб, жасадни ерга қўйишга рухсат бермас экан.

Буни образли қилиб айтсак, бизда тириклигингда қамоқдаги каби ҳаёт кечирсанг ҳеч бўлмаса ўлгандан кейин эркинлика қовушасан. Бу ерда эса, тириклигинда эркин бўлиб, ўлгандан кейин қути ичига ҳабс этиласан.

Танлов, ҳар ким истаганини танлайди.”

73. ХАТИЧА ОПА ИБРАТИ

1998 йилнинг 28 феврал куни биз оиламиз билан Туркиядан АҚШнинг Орегон штатига келдик.У ерда олти ой чамаси яшагандан кейин Виржиния штатига кўчдик.Орадан кўп ўтмай бир куни телефон жиринглади. Олсам, қўнғироқдай, жарангдор овозли бир аёл. Унинг ўзбекчаси соф адабий тилда эканлиги мени ҳайратга солди.

-Мен Эргаш акангизни аёлиман,-деди у.

Эргаш Шермат-Булоқбоши ҳақида кўп эшитган эдим. Туркистон озодлиги учун курашган сиймолардан бири. У ”Америка овози” радиосида ҳам ишлаган. Биз АҚШга келишимиздан олдинроқ оламдан ўтганди.

-Агар ҳафта охирида келиним билан биргаликда келиб бир пиёла чойимни ичсангизлар мени бағоят мамнун этардингизлар, бу менинг сизларга “Хуш келдингиз!” деганим бўлади. Акангизни руҳини ҳам шод қилган бўласизлар. Туркистондан келган ҳар бир одам у кишининг бир пиёла чойини ичмасдан кетмас эди…

Айтилган вақтда айтилган жойга бордик. Машҳур меҳмонхоналардан бирининг ошхонаси…Борсак, МуҳаммадБобир Маликов ва Абдураҳим Пўлатов ҳам оилалари билан ўша ерда экан.

Ёши етмишга томон одимлаётганига қарамасдан Хатича опа чаққон, ҳаракатчан, тетик. Ҳар бир кишининг кўнглини топишга интилар ва турмуш ўртоғининг Туркистон армони ҳақида гоҳ тўлқинланиб, гоҳ изтиробга чўмиб, гоҳ умидларини бизларга, кейинги авлодларга боғлаб гапирарди.

Эргаш ака оламдан ўтгандан кейин опа унинг энг яқин дўсти Боймирза Ҳайит ва бошқаларнинг ҳолидан ҳам хабар олиб турар экан.

У шу ёшида аэропортда ишлар ва тез-тез Туркияга ҳам бориб келар, суҳбатига қулоқ солсангиз ҳақиқий турк миллиётчиси эди…

Ошхонадаги зиёфатдан кейин опа уйига чорлади ва бир пиёла чой ичиб, Эргаш аканинг хотирасига дуо айтиб қайтдик. Кейин ҳам ҳайитлар ва байрамларда опа уйига таклиф қилиб турди. Доим суҳбат Туркистон, Эргаш Шермат-Булоқбоши ҳақида эди.

Мен ҳар доим унинг ўзбек тилини бу қадар чиройли гапиришига маҳлиё эдим. Бир кун ши ҳақда сўз очдим.

-Эргаш акангизга турмушга чиққанимда ўзбек тилини билмас эдим. Тожик эдим, у киши билан яшаб ўзбек бўлдим. Беш болам билан бирга аёл қилиб олдилар ва менга муаллим, устоз бўлдилар. Ука гап қонда эмас, гап мана бу ерда,-деб опа бошини кўрсатди.-Қанча-қанча ватандошларимиз бор, қонлари ўзбек бўлгани билан Ўзбекистонни ўйламайдилар, Туркистонни ўйламайдилар…

-Ўзбек тилини билмайдилар,-деб қўшиб қўйдим мен.

74. ТОШКЕНТЛИК КЕЛИН

“Бир кун Тошкентдан келин бўлиб тушган Нигора бизникига меҳмонга келди,- деб бир воқеани ҳикоя қилиб берди Раъно деган кекса бир аёл.- У бир-икки кун шу ерда қолди.

Эри телефон қилиб׃

-Ойим Канададан келиб ўтирибдилар, қайтмайсизми?- деб сўради.

Бечора эр ҳам ундан қўрқса керак, юмшоқ супурги бўлиб гапирарди. У эрини жеркиб берди ва׃

-Мен эртага бораман, ойингиз хўржин-халтасини кўтариб кетган бўлсин,-деди.

-Невараларини кўрмаганларига олти ой бўлди, қўйинг бир икки кун турсинлар,-деди шекилли эри.

-Мен ойингизни чақирганим йўқ, қандай келган бўлса шундай кетсин, невара керак бўлиб қолибди-да. Агар эртага мен борганимда шу ерда бўлса полиция чақириб, қамоққа тиқтириб қўяман,-деди.

Бу суҳбатдан кейин унда сўрадим:

-Нигорахон, ораларингдан бирор қора мушук ўтганми?

-Тошкентдан ойижоним келсалар ёқтиришмабди. Шунинг учун мен ҳам оёқларини уздим.

-Аммо полиция чақираман, деган гапларгача бориш шартмикан?

-Ростдан ҳам чақираман. Эртага борганимда агар уйда бўлса, сочимни ёйиб, юзимни юлиб, кўйлагимни йиртиб, кейин полицияга телефон қиламан. “Урди” деб айтаман, инглизчани ҳам билмайдики, “урмадим”, деса?

Нигоранинг бу гапидан қўрқиб кетдим ва меҳмонга таклиф қилганимга ҳам пушаймон бўлиб, кетаман деганида севиниб кузатдим.

Бориши билан телефон қилди:

-Келгунимга қадар йўқолиб кетган экан!- деди у мамнун бир оҳангда…”

Раъно опа ҳикоясини тугатаркан, “Биз келин бўлганимизда қайнонамиз “Ўл” десалар ўлиб, “тирил” десалар тирилиб юрганмиз” деди.

75. ҲАСАД

“Америка овози”да ҳамкорлар кўпайиб қолган пайт эди. Мен адабий муҳаррир эдим.

-Ҳамкорларга мустақиллик бериб кўрайлик, уларга ўз истеъдодларини кўрсатишга имкон берайлик,-дедим бир кун раҳбаримиз Нусратилла Лаҳебга.

-Уларга сиз масъулсиз, қандай ишлатсангиз шундай ишлатаверинг, натижа яхши бўлса, бас,-деди у.

Шунда мен ҳар бир ҳамкорнинг ўзи бутун бошли эшиттиришни мустақил равишда тайёрлаши, унинг дастури ҳеч қандай таҳрирсиз эфирга узатилиши ҳақида бир лойиҳа ҳозирладим. Бундай дастурга 200 доллар қалам ҳақи белгиланди. Лекин юборилган дастурлар шунчаки вақтни ўлдириш учун ва пулни олиш учунгина тайёрланаётгани аён бўлди.

Биргина Гулчеҳра Нуруллаева техник имкониятлари бўлмагани учун узрини айтди ва беш дақиқалик материал билан ҳам тингловчини бир соат ўйлатадиган масалаларни ёритишда давом этаверди.

Қолганлар орасида бир соатлик дастурни мусобақа шаклига ўтказдик вакимники энг яхши деб топилса бериладиган ҳақни икки бараварга ошириш кўзда тутилди.

Наманганлик ҳамкоримиз Ризо Обид юборган дастурни эшитиб, унинг фавқулодда ибратли эканига амин бўлдим.Дастлаб ҳамкасбим Раъно Ҳабибни чақирдим. “Вақтим зиқ” деб турган опа дастурни охирига қадар ҳайрат билан тинглади. Кейин Абдулманнон Кескинва Нусратилла Лаҳебни чақирдим. Улар ҳам тинглаб, қойил қолганларини айтдилар.

Бир соатлик дастур ҳақиқий радио асари бўлганди. Унда долзарб мавзудаги фелъетон,жойлардаги иқтисодий турғунликнинг илдизи бориб режимбошига тақалиши ҳақидаги таҳлил,суҳбатлар, адабииёт, санъат, маданият мавзулари ва ҳатто юморга қадар бор эди.

Дастурни эфирга узатдик. Жуда кўп мактублар келди ва кейин талабларни ҳисобга олиб яна такрорладик.

Бўлимдаги мажлисда Ризо Обидга алоҳида миннатдорчилик билдириш ва ҳамкорларнинг пешқадами эканлигини расман ёзиб юборишни таклиф қилдим. Агар у рози бўлса, уни Тошкентга таклиф этиб, ҳамкорларга раҳбар қилиб қўйиш ҳам сўз мавзуси бўлди.Бу ҳали шунчаки таклиф эди.

Аммо…

Совет даврида бировни бадном қилиш учун “ароқхўр”, “хотинбоз”деб ёзишса, бас, ишдан қувиларди ёки ишга олинмасди. Бу зеҳният ўлмаган экан. Мажлисимизнинг эртасидан бошлаб Ризо Обид ҳақида ана шундай хатлар кела бошлади. Ҳам имзоли, ҳам имзосиз.

Хуллас, ҳаммаёқ қоришиб кетди. Бўлим мудири ҳар куни камида иккита хатни олиб келиб, столим устига қўяди ва “Ўзингиз жавоб беринг” дейди. Шундай бўлди-ки, баъзи гапларга ўзимиз ҳам ишониб қола бошладик.

Мен билмасдан истеъдодли ижодкорга, халқ жонкуярига зарарқилиб қўйган эдим. Унингбоши бўҳтонлардан, ҳаёти ташвишлардан чиқмай қолди.

Баъзан яхшилик қиламан деб ёмонлик ҳам қилиб қўяди, киши.Буни кимдир тўғри тушунади, кимдир йўқ. Лекин Ризо Обид мени тўғри тушунгани учун унга ҳурматим беқиёс.

Демоқчиман-ки, ўзбекнинг ўзлигини ўлдириб келаётган ҳасаддан қутулмасак, диктатура деган қора зулматдан қутулиш осон кечмайди.

76. ВЕБМАСТЕР

Солижон Нью Йоркда компютер курсини битириб Интернетда веб саҳифа қилишни ўрганди. Америкада ҳар бир хонадон, ҳар бир ташкилотда Интернет бўлгани ва барча идоралар бу тармоқда ўз саҳифаларини очганлари боис “Вебмастер” деган касб ҳам пайдо бўлган.(Буни ўзбекча қилиб саҳифаловчи ҳам дейиш мумкин. Аммо Интернет калималари бутун дунёда ўз ҳолича ишлатилаётгани боис биз ҳам вебмастер деб ишлатсак хато бўлмайди деган қарашдаман).

Солижон бир корхонага вебмастер бўлиб ишга ўтди. Бир қарашда бу оддий, техник ишга ўхшайди. Аммо СолижонАмерикада анчадан бери яшаётган бўлсада зеҳнияти советчасига ишларди.

Масалан, Ўзбекистонда одамлар баъзанҳисобчига қуллуқ қилганларини эслаб қолди, шекилли,қўлида катта имкониятлар борлигидан боши осмонга етди. Ўзини салкам бошлиқ деб ҳисоблади. Чунки интернет ҳар бир идоранинг юрагига айланган Америкада бу “юракни” назорат қилувчи шахс, табиийки катта имкониятларга эга.

Дейлик, у ташкилотда ишлаганларнинг ҳаммасига келадиганмактубларни назорат қилиши мумкин. Ҳамманинг қўлланадиган “ном” ва “пассворд”( “калит”ўлароққўлланиладиган махфий калимаси)ниўрганиб олди. Бу ҳам етмаганидек,келадиган хатларни олдин ўзи кўриб чиқиши учун умумий бир номга боғлаб ҳам қўйибди.

Гарчи Америкада бировнингшахсий дунёсига бурун суқиш жиноят ҳисоблансада у ишни ўзбекча қилиб, ҳамманинг “сир”ини ўрганиб юраверибди. Бундай бўлишини бировнинг хатини ўқишни энг пасткашлик деб қабул қиладиган Америкада ҳеч ким хаёлига ҳам келтирмаган.

Солижон аста-секин бошлиққа келадиган мактубларни ҳам ўзназоратига олди. Бутун идорага келадиган умумий мактублар учун умумий адресни ҳам ўз ҳисобига тўғрилаб қўйди. Мактуб ҳамманинг номига келади, аммоу ўчириб қўяди ва кераклисини керакли одамга ўтказиб юборади. У шу зайл баъзи одамларни ҳам қўлга ола бошлади. Бошлиқнинг сирларини аста-секин уларнинг қулоғига шипшитиб турадиган, бошлиқнинг ўзига ҳам йўл кўрсатадиган, у йўғида эса, идорага раҳбарлик қиладиган, америкача айтганда “муҳим шахс”га айланди.

Энди у аста-секин бошлиқнинг ўрнига кўз тика бошлади. Бунинг учун мутлоқ ўзига тобе одамлар керак эди. Дастлаб, илгари ўзи билан “ош-қатиқ” бўлган бир жувонни ишга жойлаштирди. Унинг қўлидан бир вақо келмаса ҳам Солижон орқали ахборотга эга эди ва бошлиққа “мен сизнинг одамингизман” деяСолижондан “олган” баъзи гапларни шипшитиб тургани боис у ҳам муҳим одамга айланди.

Солижоннинг бошлиқни йўқотиш учун яна икки-уч ана шундай содиқ одамга эҳтиёжи бор эди. Бошлиққа яна икки кишинирўпара қилди. Аммо улардан бири Солижон билан “ош-қатиқ” ейишни жиддий деб ўйлаган экан-ми,унинг бошқалар билан муносабатини кўриб, ундан айниб қолди. Бунинг устига унинг компютердан ҳам хабари бор экан. Бошлиқни огоҳлантириб турди, аммо бошлиқ энди Солижондан итдан қўрққандай қўрқадиган бўлиб қолганди. Чунки ҳамма сирларининг калити унда эди-да.

Бошлиқдан иш чиқмаслигини билган жувон шу ерда ишлаганлардан бирига юрагини очиб қолди. У ҳам компютерни яхши тушунар ва Солижоннинг ишларидан шубҳаланиб юрар экан. Солижонни мактубларни яширган пайтида ушлади, Солижон қўрққаниданназоратни бўшаштириб қўйди. Бошлиқойлаб олмаган эски хатларини ҳам бир кунда олишига қарамай Солижонга бир нарса демади.

Бир куни бошлиқни ёмон вазиятга туширган Солижон эндиўзи курсига ўтираман дегандауни махсус идорадан келиб қўлга олишди. Чункиушлаганига қарамай бошлиқ чора кўрмаганидан шубҳаланган ходим вазиятни махсус идорага билдирган экан.

Айтишларича, Солижон энди қамоқда саҳифаловчи экан, фақат вебмастер эмас, балки ахлат қутиларидан терилган қоғозларни саҳифаловчи бўлиб ишлаётган экан.

77. БИР СЕВГИ АФСОНАСИ

Ризвон хола билан тасодифан танишиб қолдик. Аяхон узоқ йиллардан бери Америкада яшасаларда бу ердаги ўзбеклар билан бор-келди қилмаганлари боис кўпчилик билан таниш ҳам эмас эканлар.

Бир куни сабабини айтиб қолдилар:

-Мен турмуш ўртоғим раҳматли бўлгач, бутун кучимни болаларимни ўқитишга сарфладим. Ҳафтада етти кун ишладим ва уларни оёққа қўйдим, бунинг устига мен замонавий аёллардан эдим. Болаларим ҳам замонавий бўлиб етишдилар. Бир-икки ҳамюртлар билан борди-келди қилсам, камсита бошладилар. Намоз қилмаганимизни юзимизга солишди. Ҳатто болаларимни кофир ҳам дейишди, устидан кулишди. Бугунга келиб, қараб турсам, менинг ҳамма болаларим етишган, Тангрисига чин дилдан ишонган, олий маълумоти, виждонли, катта-катта ишларнинг эгаси. Ўша танишларимизнинг болалари ҳали ҳам тунги клубларда юришганини эшитиб қоламан. Клубнинг ёнига қадар бошини ўраб келармиш-да кейин эса, ҳаммаёғини очиб оларкан. Бунинг устига ўша танишларим одамга тақинчоқларига қараб баҳо беришар экан, мен тақинчоқ олиш ўрнига болалаларимнинг ўқишига пул тўпладим. Хуллас, бугунга келиб ҳамюртлар мени унутишган, мен эса, уларни. Тангира эса, улардан кўпроқ мен ишонсам керак. Чунки уларнинг таши бошқа ва ичи бошқа.

Хола очиқ кўнгил, дунёга ҳушёр назар билан қарайдиган аёл экан. Унинг гаплари самимий, юракдан айтилгани сезилиб туради. Болалари ва неваралари ҳам фавқуллодда тарбияли эканлигини кўрдик. Кунларнинг бирида холага,

-Қандай қилиб Америкага келиб қолдингиз?,-дедим.

Аввал кулдилар, кейин юзларида маҳсун бир ўйчанлик пайдо бўлди.

-Ҳеч кимга айтган эмас эдим, аммо укажон сизга айтаман, бу ҳам балки бир асарингизга сабаб бўлар,- дедилар ва афсонавий тарихларини ҳикоя қилдилар.- Мен Ўзбекистонда замонавий, илмни ардоқлаган бир оилада ўсдим. Олийгоҳни битириш арафасида курсдошларимдан Л. исмли бир йигит менга севги изҳор қилди. Дунёнинг иши экан, мен ҳам уни севиб қолдим. Бизнинг севгимизнинг олдида ҳамма афсоналар кучсиздай эди. Биз шу қадар бахтиёр эдик-ки, иккаламиз ҳам тўйимизни орзиқиб кутардик. Ўша кунларда дугоналаримдан бири “Биласанми, Л. сил касалига йўлиқибди” деб қолди. Мен содда ҳам бу гапни Л.ни яхши таниган бошқа дугонамга маслаҳат учун айтибман. У эса, Л.ни яхши кўрар экан ва дарҳол ёнига бориб “Ризвон сени сил деяпти, суриштириб юрибди” деб айтибди.

Шу кундан бошлаб ёруғ дунё мен учун зулматга айланди. Л. мен билан гаплашмай қўйди. Йўлидан чиқсам юзини тескари буриб кетадиган бўлди. Менинг севгим эса, алангаланиб борар эди. Онамнинг бўйинларига осилиб ҳўнгир-ҳўнгир йиғлар эдим. Тунлари ухламай чиқардим. “Қўй болам, кўз ёшларинга арзимайду у” деб онам овутган бўлардилар, мен эса, баттар йиғлар эдим ва юрагимнинг ярмини йўқотиб қўйган каби азият чекар эдим. Ўзбекистон тор, зах бир кулба каби мени ўзидан итқита бошлади. Кунлар тегирмон тоши бўлса, соатлар калтак ва дақиқалар мушт бўлиб мени дўппослар эдилар гўё. Азиятларим аста-секин исёнга айланди ва Ўзбекистонни тарк этдим. Ўшанда, яъни бундан 45 йил аввал мен ҳақимда кўп гаплар тарқатишди. Чет элда уни сотиб юборишибди, деганларини эшитдим. Кўчада савдогарлик қилаяпти, ҳам дейишибди. Аммо менинг бахтим кулган экан, яхши бир одамга турмушга чиқдим ва йўлимни йўқотмадим. Тез-тез Тошкентга бориб туриш имконим ҳам бўлди.

Агар ўшанда Л. хато қилмаганда, ёки мен хато қилиб дугонамга кўнгил ёрмаганимда бугун Америкада бўлмас эдим. Аммо бу ҳам Тангрининг инояти. Болаларим, невараларим ёруғ кунларда яшамоқдалар. Шуни айтсалар керак-да, ёмонлик эшигидан кирсанг, яхшилик эшигидан чиқасан деб. Ҳар бир ёмон куннинг ортидан яхши кун келар экан. Билмадим, Л.нинг ҳаёти қандай бўлди? Ўшанда жуда қаттиқ ранжиган эканман-ми ёки жуда қаттиқ ёнган эканман-ми, уни ҳеч суриштирмадим ва доим эсламасликка уриндим. Мана энди орадан 45 йил ўтиб сизга айтим бердим… Қаранг, укажон, севгининг афсонаси ўлмас экан!

78.ТЎЙ ДИПЛОМАТИЯСИ

Америкада тўй ўтказиш ҳам осон иш эмас. А. ўғлини уйлантирадиган бўлди ва Тошкентдан келиб хизмат қилиб юрган бир қизни ўғлига унаштирди. Улар никоҳдан ўтиб, анча бирга яшаб юришди. Бир куни тўй бўлиши ҳақида гап тарқалди. Маълум бўлишича, асли А. тўй ҳам қилмоқчи эмас экан. Келиннинг визаси ўтиб кетгани боис “Фалончига турмушга чиқдим” деб ҳужжатларини расмийлаштиришга топширган экан, ҳукумат идорасидагилар тўйнинг видео тасмаси ва расмларини талаб қилишибди. Шу боис кичкина бўлса ҳам тўй ўтказмоқчи бўлишибди. А. яқин дўстлари, танишларига Интеренет орқали хат ёзиб, тўйга таклиф қилибди.Тўйдан кейин у антиқа воқеаларни гапириб икки хатни менга кўрсатди. Хат қўшни маҳаллада яшайдиган ўзбек дўстидан экан.

“Ассалому алайкум. Қалай яхши юрибсизларми? Тўй ташвишлари чарчатмаяптими? Таклифномани Интернет орқали олгандан кейин ёшларга бахт тилаб, икки савол ёзгандим, жавоб келмагани учун ҳар ҳолда бошқа хатлар билан қўшилиб, ўчиб кетган бўлса керак, деб бу сафар уччала электрон адресингизга ҳам юбордим. Америкачилк нуқтаи-назаридан саволларни тўғри қабул қиласиз, деган умиддаман.

1.Бизнинг оилада тўйга бориши мумкин бўлга 7 киши бор ва сизларнинг имкониятларингиз қандай, ҳар бир оиладан неча кишидан таклиф қилмоқдасизлар?

2.Маълумки, Америкада ҳадялар рўйхати бир дўконга берилади ва тўйга борувчилар ўша жойда ҳадяларнинг бирортасини танлаб, пулини тўлаб кетадилар. Сизлар ҳадялар учун бирор бир дўконда регистрация очганмисизлар?

Бу хатга А. қуйидагича жавоб қилибди:

“Ва алайкум ассалом, ҳурматли …! Ўзларингиз тинч ва саломатмисизлар? Биз, шукр, яхшимиз. Кеч жавоб ёзаётганим учун узр. Ўзингиз тушунганингиздек тўй ташвишлари – барчамизни бошимизга доим мана шундай хурсандчилик ташвишлари бўлсин! Биринчи марта тўй қилиш, айниқса, ҳар ҳолда ҳали ҳам ярим “бегона юртдалигимиз, яқинларимиз, жигарларимизнинг кўпчилиги узоқдалиги – осон эмас экан. Ҳам ташкилий, ҳам моддий томондан (охиргиси – мени ҳозирги вазиятим яхши эмаслигининг натижаси). Саволларингиз ўринли – фақат Америкада эмас, балки Ўзбекистонда ҳам мени назаримда ўринли саволлар. Вазиятимиз, имкониятларимиздаги ноаниқлик ҳам кеч жавоб бераётганимга сабаб бўлди. Қолаверса, тўйимизга ҳали 2 ҳафта бор.

1. Вазиятимиз ва имкониятларимиздан келиб чиқиб, Сизни оилангиздан 2 кишини кутаяпмиз.

2. Куёв ва келин ҳеч бир дўконда регистрация қилишмади. Ёшлар ҳали тузукроқ жойга эга бўлгунча анча кўчишлари мумкин. Шунинг учун, уй жиҳозлари ё кийимга унчалик қизиқиш билдиришмаяпти. Натижада, ҳозир бу ердаги уйғур дўстларимизда кенг тарқалган одатни афзал кўрдик. Агар ким ёшларга бирор совға ё ёрдам беришни лозим топса ва бунга имкони бўлса, чек ёзиш ё “каш”- нақд пул беришини маъқул кўрдик. Буни бизга тўй ўтказишимиз учун берилган ёрдам деб тушунамиз. Чеклар менинг ёки ўғлимнинг номига бўлгани маъқул. Саломлар билан, ҳали тўйгача ҳам хабарлашиб турармиз деган ишонч билан А.”

А.нинг бу хатига нариги маҳаллада яшаётган дўстидан дарҳол жавоб келибди:

“Сизнинг қийин шароитингизни ҳисобга олиб, 140 долларлик чек юбордим ва тўйда биз учун ажратилиши кутилаётган икки кишилик ўринни ҳам қисқартириб, ҳар ҳолда 20 доллар тежалади, бу пулни ҳам ёшларга ҳадя қилишингизни сўрайман”.

Шунақаси ҳам бўлади.

79. ТОПИШМОҚ

Чет элга келганимдан бери бу топишмоққа жавоб тополмайман. Тўғри, хаёлга ҳар турли жавоблар келади, умумий хулосалар ҳам чиқариш мумкин, аммо бу жавоблар дилни қониқтирмайди.

Бугун Ўзбекистонда аксарият кўпчилик Каримов режимидан норози. Ҳатто Президент девонида ишлаб бу режимдан норози бўлганлардан баъзиларини биламан. Вазирлар Маҳкамаси, МХХдан тортиб ИИВ таркибида ҳам бу режим ўзгаришини жону дили билан истаганлар бор. Халқ эса Каримовни очиқчасига ошириб сўка бошлади.

Бу режимга мухолиф бўлганлар унинг илдизлари ҳақида чуқур тасаввурга эгадирлар. Улар ўз фикрларини ичкарида ҳам, ташқарида ҳам айтишдан чўчимайдилар. Ичкарида айтишга чўчиганлар эса, чет элларга чиқиб кетганда бу юракларида зардобга айланиб қолмаслиги учун дардларини айтишгаимкон қидирадилар.

Бу бор гап. Топишмоқ эса шуки, ичкарида мухолиф бўлиб юрган одам ташқарига кетиб, бир муддатдан кейин Каримовнинг ва режимининг адвокатига айланиб қолишидир. Олдинига битта шундай одамни билардим.У ақлини еган деб юрар эдим. Баъзилар эса уни Каримовнинг “овчарка”лари сафига қўшиб қўйишганди.

Лекин кузатсам ўзини мухолифатчиман деб юрганлардан бири мен ҳақимда уйдирма ёзар экан ана ўша одамнинг кимлигини айтиб, унга жабр қилганимни иддао этди. Сен ҳам унинг бири экансан деб индамай қўйдим.

Яна кузатсам, унга хорижий радиоларда ҳам бир-икки тарафдор топилди. Ҳатто уни яхши одам деб ёза бошлаганлар ҳам бўлди.

Балки унинг яқин орада Ўзбекистонга қайтиб қолишидан манфаат кутганлар бордир, десангиз, йўқ, у қайтмасликка қарорли ва буни очиқ айтади.

Балки ҳукумат билан алоқаси бор, шундай фойдаланиб қоламан, деганлар бўлиши мумкин? Йўқ. Ҳукумат уни сариқ чақага ҳам олмайди.

Балки бу ҳам зеҳният билан боғлиқ муаммодир?

Балки бу жуда оддий иллат ва жавоби ҳам жўндир?!

Балки ўзбеклар орасида оз бўлсада шундайлари ҳам бўлган ва бундан кейин ҳам бўлар?!

Хуллас, нима бўлганда ҳамбу мен учун топишмоқлигича қолмоқда.

80. АБДУРАҲИМ УЧҚУН

Шоир, ёзувчи ва таржимон Абдураҳим Учқун 2003 йилнинг 31 декабрида Саудия Арабистонида 77 ёшида оламдан ўтди.

Ватан дардила бўлдим дарбадар йиллар кўролмайман,

Паришонман анинг ҳажрида бир ерда туролмайман,

Тутуб ғурбат ғубори чеҳрайи зоримни зард этмиш,

Дилим хунобдур ким жўй борида юволмайман.

Ана шундай деб нола қилган марҳум Абдураҳим Учқун ватандан узоқда юрган йилларида доимо соғинч дардида яшади. Бу унинг шеърлари ва ёзган асарлари, шунингдек, таржима қилган китобларида ўз аксини топган.

У таржима қилган рисолалар кўпроқ Марказий Осия ва туркий қавмларнинг тарихи, анъаналари, дунёда қолдирган изларига билан боғлиқ эди.

-Абдураҳим Учқун билан биринчи бор 1983 йилда Покистоннинг Карачи шаҳрида танишгандим,-дея ҳикоя қилиб берди “Америка овози”да бирга ишлаган ҳамкасбим Абдулманнон Кескин.- У киши Афғонистон советларнинг босқинчилигига учрагандан кейин кекса бўлганларига қарамай, бир неча бор бу ўлкага сафар қилиб, айниқса, Афғонистоннинг шимолида туркистонликларнинг ташаббуси билан тузилган жабҳалардаги йигитларга, Амир Темурнинг ҳаёти акс этган ва ўзлари форсчадан ўзбекчага таржима қилган китобларидан ўқиб бериш билан аскарларни мужодала майдонига тайёрлашда қўшган ҳиссаларини бошқалардан кўп эшитганмиз.

Абдулманнон ака яна қуйидагиларни гапириб берди׃

-Абдураҳим Учқун ҳаётининг сўнги кунларини Саудиа Арабистонининг Тоиф шаҳрида ўтказди. Шу ерда у кўплаб асарларини яратиб, таржима ишларини ҳам ўз ташаббуси билан амалга оширди. Унинг ёзган асарлари “Ғурбат ноласи”-юз бетлик шеърлар мажмуъаси, “Ақоиди Зарурия ва Муҳиммотуддин”-Исломий ақидатнинг савол ва жавоб тариқасида тайёрланган изоҳи, “Юз ҳикматли сўз”- дин ва халқ орасидаги ҳикматли сўзлар, “Ҳофиз шеъриятидаги урфон ва тасаввуф истилоҳлари” ва бошқалардан иборат.

У киши “Тажвид” ёки Қуръони Каримни тўғри ўқишга борасида илмий дастурни ҳам таржима қилганлар. ”Мен Жаҳонкушо Темур” асарини ҳам форсчадан ўгирганлар ва бу асар Амир Тимур соҳибқироннинг қилган юришларию ҳаёти ҳақида мукаммал ҳикоядир. Заҳириддин Муҳаммад Бобуршоҳ авлодларининг Ҳиндистондаги 350 йиллик салтанатининг тарихи асарини ҳам Урду тилидан таржима қилганлар ва бу асар 650 бетлик ажойиб бир китобдир.

“Ваҳий нима? Қуръон мўжизаси”-бу араб тилидан таржима қилинган 92 саҳифалик қўлланма бўлиб, Афғонистоннинг русларга қарши кураши даврида ёзилган ўрду тилидаги рисоланинг таржимасидир. Буни ҳам ўзлари кўпайтириб ўқувчиларга тақдим этгандилар.

Абдураҳим Учқун ўз ортида кўп асарлар қолдирди. У ҳижрий 1305 йилда Қўқонда дунёга келиб, 1307 йилда ота-онаси биланҳижратга кетган.

Ўзбекистон, ўзбек халқи ана шундай улуғ фарзанди бўлганини билиши ва уни хотирлаши керак.

Дарвоқе, сиз шундай ўзбек ўтгани ҳақида билармидингиз?

81.ОРЗУ

“Ташқарида туриб ичкаридаги одамларни намойишларга чақириш маънавиятсизлик” деган гапим баъзиларга оғир ботди.

Биродар, мард бўлсанг, бор, халқнинг олдига туш! Қамалишдан қўрқасанми? Калтаклашларидан, қийноққа солишларидан қўрқасанми?Айтган ҳужжатларига қўл қўймасанг ота-онангни, яқинларингни дўззах азобига солишларини ўйлаб юрагинг орқага тортадими? Шундай экан, бошқага нега буни раво кўрасан?

Ўзи хавфсиз жойда турган одам бошқаларни таҳликали, ҳатто ўлим билан юзма-юз бўлиши мумкин бўлган жойга чақиришини бошқача қандай ифодалаш мумкин?..

“Доим чет элларга кетиб қолиш йўлини излаган, орқасидан ўлим қувмаган, ҳатто устидан бирор бир иш очилмаган ҳолда имконини пойлаб чет элга кетворган одамнинг Ватанимни озод қиламан деб фарёд чекиши самимий эмас” деган гапим ҳам кимларгадир ёқмади.

Менга “Ёрдам қилинг, оиламни олиб кетай, бу жой менга ватан бўлмайди” деб хатлар ёзган, Ватанда туриб Ватаннинг дардидан кўз юмган ва мақсади фақат пул топишдан иборат бўлган кимса чет элга чиқиб олиб, буюк ватанпарвар бўлиб жар солишини бошқача қандай айтиш мумкин?

У халқни уйғотиш керак деб дод солади. Биродар, кечагина халқнинг ёнида эдинг. Ухлаб ётган экан, бундай туртиб уйғотсанг бўлмасмиди? Энди чет элдасан, ўртада овоз ўтмас девор,минг дод сол, халқ эшитмайди. Овозинг ўзингга қайтиб келади.

Агар чет элга келиб, кўзинг очилган бўлса, унда қайтиб кет, сенга орқага йўл очиқ-ку!

“Диктатура- бу бутун ҳомкимият битта шахснинг қўлида тўпланиб қолишидир, асосий айб Каримовда, унинг шахсида” деган гапим ҳам айримларга ёқмади.

Мени “антикаримовчи” дейишди. Лекин “Айбнинг бир қисми Каримовда, бир қисми ҳукуматда, бир қисми мажлисда” дедингизми у ҳолда Ўзбекистонда демократия деганингиз бўлади. Ё диктатура денг, ё демократия. Диктатура дедингизми, демак айб Каримовда бўлади. Бу икки карра икки тўрт дегани каби-ку! Балки сизга беш керакдур?!

Балки бундай гапларни “хамирга ўраб” ёки “пардоз андоз” билан айтиш зарурмикан? Мана шундай қила олмаслигим балки хатоимдир? У ҳолда умрим хатолардан иборат…

Қани эди, бутун ўзбекларнинг умри-сўзи бугунги каби “ютуқлар”, “оламшумул муваффақиятлар”, “юртбоши яратган порлоқ кунлар”дангина эмас, менинг хатоларимдан ҳам иборат бўлганда…Бу энди орзу!

82. ТУРКИСТОН ЧИНОРИ

Бугун 2002 йилнинг 14 Августи… Боймирза Ҳайит билан узоқ гаплашдик… У киши ҳақида нимадир ёзиб қўйгим келди….

Боймирза Ҳайит Туркистон тарихининг 20 асрдаги чинорларидан биридир. Яна ҳам аниқроқ айтсак чиноридир. Чунки Туркистоннинг 20 аср биринчи ярмидаги тарихини ёритишда унга тенг келадиган бошқа олим йўқ. Ўша даврда йўқ эди ва ҳалига қадар йўқ ва бундан кейин ҳам бўлиши даргумон. Агар у ҳақиқатни ёзмаганда Советлар даврида унга қарши 2000 дан зиёд бўҳтон мақола битилармиди?

Уни “Ватан хоини” дедилар. Бу калима ўз мазмунини йўқотди ва ватансевар англамига келди. Чунки Ватанини Боймирза Ҳайит каби кучли севадиган бошқа одам бўлмагани ва “Ватан хоини” калимаси доим унга қарата айтиб турилгани учун ҳам бу ибора ўз мазмумини ўзгартирди.

Боймирза Ҳайитга қиёсан “Ватан хоини” демак бу ватансевар англамига келади. У ана шундай калималар мазмунини ўзгартира оладиган ҳаёт яшади.

Уни туҳматчи дедилар. Буни оддий инсонлар эмас, Совет даврида энг машҳур олимлар, адиблар, давлат арбоблари такрорладилар.

Туҳматчи калимаси ҳам унга нисбатан айтилганда ўз илдизидан айрилиб ҳақиқатгўй англамини акс этди.

Чунки у бир умр ҳақиқатни ёзди. Бугунга қадар ҳали советлар “босмачилар” деб тамға қўйган Туркистон миллий озодлик ҳаракати ҳақида Боймирза Ҳайитдан ўтиб тушадиган тарих ёзган одам йўқ.

Ундан қўрқдилар. Совет даврида шўролар яширган қилмишлари ошкор қилингани учун ундан қўрқдилар.

Мустақиллик йилларида эса шўролар бошқа қиёфада турланганларини у билгани учун яна ундан қўрқдилар. Қолаверса мустақиллик учун курашган у эди, аммо сув келтирган хору кўза синдирган азиз бўлди.

Боймирза Ҳайитни муҳожирликда ҳам севмаганлар бор эди. Кимдир уни “Юзаки тарихчи”, деди. Ваҳоланки, бу гапни айтганларнинг ўзлари Туркистон тарихи масаласида кўзлари кўр, қалблари сўқир эди. Умрларини фақат валдираш билан ўтказдилар. Кимлардир энди уларнинг номларини ҳам Боймирза Ҳайит номининг ёнига қўйишга интилмоқда. Олтиннинг ёнига сариқ чақани қўйган билан олтин хазинаси бойимайди. Олтин олтиндир, сариқ чақа эса сариқ чақадир.

Шўролар таъсирида қолган баъзи муҳожирлар Боймирза Ҳайитни сева олмадилар, ардоқлай олмадилар, унинг ҳаётидан, асарларидан нуқс қидиришга уриндилар. Лекин пишқириб оқаётган дарёнинг йўлини хас билан тўсишга уринишдек гап эди бу.

Боймирза Ҳайит қуруқ валдираш ёки мақатнишлар билан эмас, ўзининг камтарона меҳнати, ўлмас асарлари билан ўзига ҳайкал қўйди. Ўзбекистондаги тўралар Боймирза Ҳайитни Ватанга киритмасак унинг номини унуттирамиз дедилар. Бу қўлларидан келмади.

У иккиюзламачилик қилиб сохта мустақилчиларни мақтамади.

У сўзбўямачилк қилиб мансабфурушларга хизмат қилмади.

У хаста ва тўшакка михланган кунларида Ватанга қайтаман, деди, аммо Ватанни онасининг маҳрига тушган каби ўзининг шахсий томорқаси қилиб олганлар яна унга йўл бермадилар. Лекин бу билан Боймирза Ҳайит номини кўнгиллардан ўчира олмадилар. Бизнинг кўнгилларимиз унинг учун Ватан бўлгай!

У умр бўйи ҳақиқатани билди, ҳақиқатни таниди ва ҳақиқатга хизмат қилди. Шу боис ҳам унинг номи ҳақиқат калимаси билан тенг.. Шунинг учун у бугун, эртага ҳам, ундан кейин ҳам Туркистон тарихининг устуни, чинори ўлароқ қолаверади.

83. УЧҚУННИНГ АЛАНГАСИ

Шоир Абдураҳим Учқун ҳақида АҚШга келганимдан кейин эшитган бўлсам, яна бир шоир Эргаш Учқун ҳақида эса, Туркияда яшаганимда эшитган эдим. У кишиниг шоирлиги, шоир бўлганда мулки Туронни қалам билан забт этишга интилгани мени ҳайратга солганди.

“Америка овози” иш бошлагач, бир куни Эргаш акани қидириб йўлга чиқдим. Нью Жерсей штатининг жуда олис бир гўшасида яшар эканлар. Деворсиз ҳовлилари жуда катта эди. Уйнинг олдида ва орқасида би неча гектар ерлари бўлиб, олдинги қисмда деҳқончилик замини ва орқа томонда ўрмонзор эди.

Уйга етиб боргунча узун йўлакнинг икки томони гулу гулзорга айлантирилган. Гуллар ортида эса, сабзавотнинг деярли ҳамма турини кўриш мумкин. Бу Ўзбекистон учун оддий ҳолат. Аммо Америкада сабзавот етиштиришдан уни сотиб олиш арзон тушгани учун ҳам кўпчилик ҳовлисини кўм-кўк ажириқзор ҳолида сақлайди. Эргаш ака бу одатни бузган эди.

Қолаверса, у киши 1927 йилда туғилган ва кексалигига қарамай ҳамма ишни ўзи қилар экан. Тўртта ўғиллари аллақачон улғайиб, ўз йўлларини топиб кетишган. Фақт кенжаси у киши билан яшасада спорт билан шуғуллангани учун асосан сафарларда бўлар экан. Асли туркиялик бўлган умр йўлдоши Туркон хоним ўзбекча чой дамлар келиб, у кишга мадад бўлар ва Эргаш ака заҳматли деҳқончиликни ўзлари уддалар эканлар.

Уйга киришингиз билан диққатингизни девордаги дутор ва танбурлар тортади.

-Буларни ким чалади?-сўрайман ундан.

Эргаш ака жавоб ўрнига дуторни олиб шунақа чалдики, худди уммонингшовиллаши ичкарига кириб келгандек бўлди.

Унинг қўллари дутор торларини шу қадар шиддат билан чертарди-ки худди симлар ҳўнграб-ҳўнгарб йиғлаётгандек эди.

Бирдан унинг ўзи йиғлай бошлади. Кўзларидан дув-дув оқаётган ёш дуторни ҳўл қиларади…

Унинг кўз ёшлари ҳайқириққа айланди..

Овозининг ўткирлиги зулфиқордай эди׃

Энам!

Энажоним!

Туркистоним, Туроним!

Элни боссин соғинчларим, гирёним!

Бундай Яратганданистеъдод олган зот билан ёнма-ён ўтириш ҳам бир шараф эди. Унинг шеърлари, достонлари тинглаб тонг бўзариб қолганини сезмабман.

У Афғонистон деган сўзни деярли ишлатмайди. Жанубий Туркистон дейди.

Таржима ҳолини мухтасар қилиб айтиб берди׃

-Шоҳимардонқул ўғли Эргаш Учқунман..

1927 йилнинг 21 февралида туғилганман. Майманада. Ўзбек тилини Машрабдан ўргандим. Уйимизда фақат Машрабнинг китоби бор эди-да!

1938-1944 йилларда мактабга қатнадим. Кейин Кобул дорилфунунида кимё ва билогияни ўқидим. 1957 йилда мактабда мудир эдим ва Афғон ҳукуматининг турк қавларига зулмидан норози бўлганим учун қувғинга учрадим. Покистон, Эрон ва сўнгра Туркияга келдим. Аданада муаллимлик қилдим. Туркон хоним билан оила қурдик. 1974 йилда Америкага келдик. Яқинда яна Туркияга кўчиб кетаман…

Американинг сиёсатидан норози эканлигини бот-бот айтади. “Туркий қавмларга ёрдам бермаяпти” дейди. Қизиқ, бошқалардан ёрдам кутиш фақат бизнинг авлодга хос эмас экан. Истеъдод соҳиблари ҳар доим кучлилар кучсизларга қайишсин деб нола қилгани ҳам балки бир анъанадир?

Худди унинг танқидини эшитган каби 2001 воқеаларидан кейин Оқ уйга, Давлат департаментига таклиф этиб маслаҳат солишди. Афғонистон борасида. Нима деди, нима дедилар билмайман. АммоТуркияга кўчиб кетди.

Суриштирсам, саксонга яқинлашиб қолган бу зот оғир хаста экан, гапдан қолибдилар…

-Буюк истеъдод берибсан, саломатлик ҳам бер,-дея дуо қилдим.

Қўлимдан бошқа нима ҳам келсин!

84. ҚАЙТГАНЛАР ҚАҲРАМОНЛАРДИР!

Ғазнавий зулми даврида бош олиб чиқиб кетганлар Авропа остонасига қадар етиб боришди ва Усмонли, кейин Туркияни қуриб ўша ёқларда қолиб кетишди. Қайтишмади.

Шайбонийхон дастидан Афғонистонга кетган Бобур Мирзолар Ҳиндистонга қадар боришди ва ўша ёқларда қолиб кетишди. Қайтишмади.

Рус истилоси даврида чиқаб кетганлар “Бугун қайтамиз, эртага қайтамиз, Туркистон мустақил бўлса қайтамиз, Ўзбекистон мустақил бўлса қайтамиз” дея ўзларини алдашди. Қайтишмади. Ўзбекистон мустақил бўлгандан кейин ҳам орзулари сароблигича қолди.

Кечаю кундуз Ғарбни қарғаб (нонини еб тузлугига тупуриб) юрадиган, оиласи билан Каримовнинг оёғини ўпадиган бир оилага Тошкентда уй-жой ҳам қилиб беришди, қайтишмади.

Каримов қатағони пайтида чиқиб кетганлар ҳам қайтмайдилар.

Яқинда Америкада беш йил ўқиб Тошкентга бориб, кейин бутунлай АҚШга қайтиб келган бир йигит билан гаплашдим. У шундай ҳикоя қилиб берди:

“Ака бу ердалигимда Ватан ҳар куни тушимга кирарди. Асал қовунлари, ширин тарвузлари, ташна босар сувлари, тўйимли нонлари, меҳмондўст одамлари, гўзал қизлари, гаштакчи йигитлари… хуллас, чанг кўчалари, тўйларию куйларига қадар соғинардим. Тезроқ ўқишим битсаю қайтсам дер эдим.

Ўша кун етиб келганда ўзимни бургутдек ҳис қилдим. Жаннатга бораётгандекбир ҳиссиёт билан бордим Ватанга. Лекин тарвузим қўлтиғимдан тушди. Ҳамма нарса ўзгарган эди. Ҳатто суви ҳам менга бегона эди. Ичсам ичгим келмасди. Нонини есам, тавба қилдим, худди кесак тишлаган каби бўлардим. Бу ернинг суви, бу ернинг нонига ўрганган эканман. Қовунидан есам заҳарландим, тарвузидан есам заҳарландим…

Тўйлар ҳам бошқача, йўллар ҳам бошқача, ҳатто одамлар ҳам бошқача, жамият бутунлай бузилган, ахлоқ издан чиққан, одамгарчилик тамом бўлган, телевидение ҳам бошқа, газеталар ҳам, хабарлар ҳам бошқа, ҳатто…

Ҳар қадамда ўзимни камситилган ҳис қилдим. Миршаблар ҳар куни йўлда тўхтатиб дўқ урганда бу ерда беш йилда бир марта ҳам полицияга ишим тушмаганини эсладим, одамлар автобусда туртиб кетганда, бу ерда мен билмай туртиб юборган одам мендан узр сўраганини хотирладим…яшай олмадим, иш ҳам йўқ эди. Пора бермасангиз иш йўқ. Пора берсангиз кейин ўғирлик қилишингиз керак. Мен эса ҳалол меҳнат қилиб яшашга ўрган эдим. Хуллас, Ватан менга бегона эди.

Шунда мен илгари кетганлар нега қайтмаганларини англадим. Қайтганлари ҳам қисқа вақт меҳмон бўлиб яна кетиб қолишганини тушиндим…”

Бундай аччиқ ҳикояларни бир кишидан эмас, кўплардан эшитмоқдаман.

Ўз уйим, ўлан тўшагим, деган гап бор. Кетганлар қаерлардадир ўз уйларини қурдилар. Ўша ернинг тилини, маданиятини, шароитини ўргандилар. Меҳнат қилиб, ҳалол яшаш, меҳнатларига яраша ҳақ олиш мумкинлигини кўрдилар.

Энди ўзлари қайтсалар ҳам болалари қайтмайди. Болалари қайтмади-ми тарихий Ватан уларга торлик қилади ва яна ортга йўл оладилар.

Бир кетгандан кейин қайтиш осон эмас. Қайтиш бу қайта туғилиш, ҳамма нарсани қайта бошлаш демакдир. Бу эса табиатнинг қонунларига зид. Ҳамма ҳам табиатнинг қонунларини бузиб яшашга қодир эмас.

Қайтганлар қаҳрамонлардир! Қаҳрамонлар эса жуда оз, ҳатто бармоқ билан санарли даражада оз бўлади. Бугунга қадар эса ҳали бундай қаҳрамонлар чиқмади.

85. ҲАВАС ВА ҲАЗАР

Қашқадарё вилоятининг Яккабоғ туманида яшаб, ижод этган Асадулло Ортиқов (Яккабоғли) ўзбек журналистикасининг бир исёнкор овози эди. У Ўзбек журналистикаси тарихида икки жиҳати билан ўчмас из қолдирди.

Биринчиси, унинг ҳеч кимга ўхшамаган, ўзига хос услуби бор эди.

Иккинчиси эса, у фавқулодда камтар, камсуқум, ўз манфаатини ўйламайдиган, ростгўй, адолатпеша қаламкаш эди.

Унинг хориждагиўзбек радиоларидан янграган деҳқончилик, фермерлар ҳақидаги туркум фелъетонлари Каримов режимининг башарасини очганди. Унинг бу режимга астойдил хизмат қилган Ўткир Ҳошимов, Абдулло Орипов, Эркин Воҳидов, Озод Шарафиддинов каби маддоҳлар ҳақидаги жуда кўплаб мақолалари ҳам асло эсдан чиқмайди. Улардаги Абдулла Қаҳорчасига янги топилмалар ва деҳқончасига содда ифодалар ҳамда дилларни ларзага солгувчи давомли саволлар ўқиган ёки эшитган одамнинг бир умр ёдига муҳрланиб қоларди.

Мен “Америка овози”да ишлаган пайтларимда уни тез-тезқидирардим. Чунки унинг янги-янги асарларини ўқигим, эшитгим келарди. Маълум кунларда у Яккабоғдан Қаршидаги ҳамкоримизнинг уйига ташриф буюрар ва биз телефон орқали дардлашардик. У халқнинг охир аҳволидан дод деб фикр юритарди.

У билан ўтказган ўнлаб суҳбатларим радиожурналистикадаги ўзига хос бир тарих, десам, муболаға қилмайман.

Унинг бошига Каримов режими кўп ишларни солди. Кунларини милиция, суд остонларига боғлаб қўйди. Ортидан кузатишди, таъқиб этишди, калтаклашди, асоссиз қамашди, оиласи, фарзандларини қувғин этишди ва буларнинг ҳаммаси унинг соғлиғини емирди.

Уни ҳатто Қаршида ва Тошкентда даволанишга қўймадилар.

Касалхонада ҳам таъқиб этдилар, заҳарладилар. Четга чиқиб даволанмоқчи эди, аммо муттаҳамлар, каззоблар, Каримовинг “латта”ларига очилган йўл, ўзбек халқининг дардини елкалаган алпомиш журналистга очилмади.

Қашқадарёдан қандай қаламкашлар чиққан эди, десалар Абдулла Орипов кабиларни ҳазар билан, Асадулло Ортиқов сингариларни эса ҳавас билан тилга оладиган кунлар келишига ишонаман.

86. МУСТАҚИЛЛИК

Америкагакелганимдақўлимгаижтимоийтаъминотҳужжатиниберишди.Дўконданмаҳсулотолаётганимиздабирчол-кампирҳайратбиланқарабтурганинисездим. Уларпулгавабизбепулолаётганэдик. Ўзимнитекинхўрҳисэтдим. Чункиҳаётимдавомидаҳечкимгақарамҳамбўлмаганманваҳечкимнингҳақиниҳамемаганимучунтекингаовқатолишниҳазмқилаолмадим.

Дарҳолижтимоийтаъминотданқутулишйўллариниқидирдим. Биржойдаишласангизватопишингизоилангизгаетарлибўлса, буёрдамкесиларэкан. Иштопдимваўзимниўзимўнглашгакиришдим. Иккиойгақолмайтоғелкамдантушди.

Бунинг бошқа муҳим жиҳати ҳам бор эди. Бир умр ҳам ижтимоий таъминотда яшаш мумкин. Аммо бу таъминот жуда минимал эҳтиёжни қоплайди. Сизнинг дилингиздаги орзуларни эса кўтармайди. Қийин шароитларда бўлган яқинларингиз ёки сафдошларингизга ёрдам қўлини чўзишни истасангиз, уй-жой, янги машиналар олишни хохласангиз ёки яхши ҳордиқ чиқариш, олис сафарларга бориш режаларингиз бўлса, буларнинг биттаси ҳам ижтимоий таъминот халтасига сиғмайди.

Бунинг устига кимларгадир ёки миллатга хизмат қилиш иддаонгиз бўлса, ўзингизни тузатиб олишингиз керак. Чунки ўзини оёққа қўя олмаган ва ўзини тузата олмаган одам бошқалар ҳақида гапириши кулгили бўлади. Ўзи мустақил бўла олмаган одам мустақиллик ҳақида гапирса, сиёсий латифага айланади.

Зотан мустақил бўлиш учун, миллатга хизмат қилиш учун энг яхши ва самарали йўл аввало қаерда бўлмасин оёққа туриб олишдир.

87. АДОЛАТ ТАРАФИДА

Назир Ражабов ҳақида илк бор 1970 йилларнинг охири 1980 йилларнинг бошида у Бухорода (у асли ромитанлик-ЖМ) ёнғинга учраган бир йирик корхона биносини қайта тиклаш лойиҳасини тайёрлаб, СССР Давлат мукофотини олганда эшитгандим.

Кейин у жуда ёш бўлишига қарамасдан жуда катта вазифаларда ишлади, Қурилиш вазири бўлди, Наманган вилоят партия қўмитасининг биринчи котиблигидан Самарқанд вилоят партия комитетининг биринчи котиблигига ўтказилганда уни бевосита танидим. У янгича фикрлайдиган, ташаббускор, тиниб-тинчимас, адолат томонида маҳкам турадиган, адолатсизликка чидай олмайдиган бир раҳбар эди.

Илгари Самарқандда худди ана шундай бир раҳбар бўлган-Владимир Николаевич Қодиров. Уни 43 ёшида заҳарлаб ўлдиришган.(Болалар уйидан чиққан халқпарвар Қодиров ҳақида ёзган китобим ошкоралик йилларида “Қишлоқ ҳақиқати” газетасида давомли ўлароқ эълон қилинганди-ЖМ).

Менга Қодировни эслатган Назир Ражабовнинг тақдиридан ҳам қўрқардим. Коммунистик режим пайтида ҳам халқ томонида бўлган саноқли раҳбарлар етишган, лекин уларни тезда йўқотишган. Ўғрилар, милиция, мафия, ҳатто партиянинг ичидагилар ҳам Назир Ражабовга қарши эдилар.

У адолатпеша раҳбар бўлиш билан бирга адабиётсевар ҳам эди. Машраб шеърларини тўлалигича ёддан биладиган, Навоий асарлари борасида ҳаммани ҳайратга солиб, лол этадиган бир инсон эди. Мен ёзган юзлаб фелъетонлар бўйича у текширишлар ўтказдириб, бегуноҳ қамалган юзлаб одамларни озодликка чиқарган, букилган ҳақиқатни тиклаганди.

Аммо бир кун қўрққаним бўлди. Вилоят партия қўмитаси биносига келсам, ҳамма саросимада. Идеология котиби Фароғат Шукурованинг хонасига борсам, у ҳунграб йиғлаб ўтирибди.

-Назир акани қўлига кишан солиб олиб кетдилар,-деди у.

Кейин Назир ака ҳикоя қилишича, уни қурилиш машинасининг бетон қориштириладиган қутиси ичига ташлаб, айлантира-айлантира бир жойга олиб бориб, у ердан Москвага етказиб, зиндонбанд этишган.

Унга қўлланилмаган қийноқнинг ўзи қолмаган. “Спорт билан шуғулланганим жисмонан ва Навоий ҳамда Машрабни ёддан билганим маънан мени қутқазди” деган эди у. Қийноқлардан ҳар куни ҳушидан кетиб, ҳушига қайтган.

Биз Самарқандда “Назир Ражабовни озод қилиш ва ўз иш жойига тиклаш қўмитасини” туздик.

Ислом Каримов келиб, уни роса мақтади, бирга ўқиганлиги ва ватанпарварлигини, миллатпарварлигини, ҳақиқатни ҳимоя қилувчи инсонлигини айтиб, “Мана қамоқдан чиқди, Москвадан оқлангани ҳақидаги қоғозни олиб келиши билан жойига тиклаймиз” дея Самарқандда “биринчи”ликка Пўлат Абдураҳмоновни тайинлади.Назир акатўққиз ой деганда оқланди. Аммо Каримов сўзида турмади. Мирсаидов ва Жўрабековни Самарқандга қайта-қайта юбориб, Назир ака ҳақида уни ёмон отлиқ қиладиган тарғибот юрғизди ва ўзи келиб яна Абдураҳмоновни қайта тайинлаб кетди.

Назир ака Каримовнинг қаршиликларига қарамасдан 1990 йилда Ўзбекистон халқ депутати этиб сайланди. Аммо Каримов унга нисбатан оғир зуғумни бир кун ҳам тўхтатмади. Уни ҳатто Бухорода ўзи илк бор ишлаган қурилиш ташкилотида ҳам ишлашга қўймади.

Кейин унинг Москвага кетиб қолгани ҳақида эшиттим ва бу ташкилотчи ҳамда адолатсевар одамнинг бундан сўнгги тақдири ҳақида бошқа маълумотга эга эмасман.

Адолат томонида турган ўзбекларга ҳар қандай даврда ҳам осон бўлмаган.

88.ЦЕНЗУРА

Бугун 2002 йилнинг 24 февралида интернетдаги “ЭРК” саҳифасини ўқиб ҳайратланиб қолдим. Баҳодир исмли киши Муҳаммад Солиҳнинг мақоласига муносабат билдирган ва унга таҳририятдан берилган жавобда шундай сатрлар бор эди:

“1992 йилда Парламентда Каримовни олиб ташлашга бўлган ҳаракат чоғи Муҳаммад Солиҳ тутган нейтрал позицияни назарда тутаётган бўлсангиз, бунинг ташқаридан кўринмайдиган сабаблари бор. Бу-иккита кланнинг, аниқроғи битта кланннинг (чунки, у пайтда ҳали Каримов ёлғиз эди, унинг клани йўқ эди) коммунист номенклатурачилардан иборат битта кланнинг Каримовни олиб ташлаб, ўзи ҳокимиятни қўлга олишга бўлган урунишдан бошқа нарса эмас эди, ҳатто Каримов тарафининг ҳали “шаклланмагани” ва бундан келиб чиққан ҳолда, ташқи таъсирга, яний, ҳақиқий мухолифат кучлари тарафидан ўтказилиши мумкин бўлган таъсирга нариги гуруҳдан кўра (ҳали шаклланиб улгурмагани туфайли) анча лояллигидан Каримов тараф Муҳаммад Солиҳ учун анча мақбулроқ эди. Алабатта, бундай жиҳатлар кўчадаги оддий одам кўзига кўринмайди.”

Шу куни “Бирлик”нинг саҳифасида мана бу ёзув пайдо бўлди:

“Ниҳоят катта воқеа юз берди. Муҳаммад Солиҳ 1991 йилда Каримовни қўллаганини кеч бўлса ҳам тан олди. Бунинг учун унга раҳмат айтиш керак”.

Кўп ўтмай эса, “Бирлик”да“эркчи”ларга деб ёзилган мана бу ёзувни ўқидим:

“Вебларингизда шундай цензура ўрнатган ҳолда Каримовни танқид қилишга ҳақларинг йўқ. Эртага ҳукуматга келсаларинг бу аҳволда нима булади? Сизларни халқимиз қувиб чиқариб туғри қилган. Ўзларинг ҳам билмайсизлар кимликларингизни. Ҳеч булмаса Бирликдан урганиб цензурани йўқ қилинглар кейин Каримовни танқид қилинглар. Менимча ЭРК цензураси Каримовнинг цензурасидан ҳам ёмон. Танқид қилсанг сукиб жавоб беришади. Фикрингни ёзсанг сен ахмоқ, биз ақлли дейишади.Узларига ёқмаса олиб ташлашади. Фақат Муҳаммад Солиҳни мақтасанг чиқаришади. Менимча энг катта фожеалари ҳам шунда булса керак”.

Шунақа, баъзан ўйлаб юрганларинг кўз ўнгингда пайдо бўлади. Демак, бу ёзув муаллифи ўзини цензурага учраган деб билмоқда. Лекин назоратсиз Интернет ҳам иғво, ҳақорат, бўҳтон уясига айланиб кетмоқда.

Юқоридаги муаллиф ўз исмини ёзмаган.Шундан келиб чиқиб, балки ўз номи билан ёзганларнинг битикларини эълон қиламиз ва уларга цензура қўлланилмайди деган шарт қўйиш керакмикан?

Диктатура режими ҳақида ёзганда номини яширганни тушуниш мумкин, лекин мухолифат ҳақида ёзган одам нега исмини яширади?

89. ЙЎҚОЛИШ

АҚШда бир куни докторга борсам, фамилиясининг ортида “ов” қўшимчаси борэкан.

-Русчани биласизми?-деб сўрадим.

-Дадам оз-моз билардилар, бувим ва бобом яхши билардилар, улар рус бўлганлар,-деди.

Унинг “улар” дейиши аввалига мени таажжубга солди. Аммо кейин тушундим. У шу ерда туғилган, унинг Ватани шу ер ва шу заминнинг асл фуқароси у.

У энди ўзини тўла америкалик деб билади ва фақат бобоси ва бувисини россиялик эканини айтади.

Маълумки, ҳар қандай ғалабанинг ортида йўқотиш ва йўқолишлар бўлади.Марказий Осиёда мустақиллик туфайли вужудга келган янги давлатларда сиёсат бугунги кунга қадар бўлганидек давом этса, озчиликка айланган халқларнинг аста-секин ассимиляция бўлиб, асосий халқ таркибига сингиб кетишига олиб келади.

Масалан, юқоридаги мисолдагидек, АҚШга келган муҳожирларнинг биринчи авлоди ўзлигини сақлайди. Иккинчи авлод ўзлиги ҳақида маълум тушунчага эга бўлади. Учинчи авлод эса тўла америкаликка айланади. Бунда тил асосий омил бўлиб хизмат қилади. Худди шундай Авропа давлатларида ҳам бобоси турк ёки армани бўлганини айтадиган, аммо турк ёки арман тилини мутлоқ билмайдиган шведлар, ҳолландлар, инглизлар жуда кўп.

Марказий Осиёда Ленин сиёсати туфайли сунъий равишда ясалган Ўзбекистон, Қозоғистон, Тожикистон, Қирғизистон ва Туркманистон жумҳуриятларидаСовет даврида бошқа номдаги халқлар ўзликларини сақлаш учун қисман ҳуқуқларга эга эдилар. Мактаблари бор эди ва битирсалар қўшни жумҳуриятга бориб ўқиш ва яшаш имкониятига эга эдилар.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида буни сақлаб қолишга уринилди. Аммо вақт ўтган сайин чегаралар сиёсати, иқтисодий қийинчилик, сунъий равишда пайдо қилинган миллатчилик, тўқима миллий факура озчиликка тушиб қолган халқларни мажбурий ассимиляцияга олиб бормоқда.

Марказий Осиё бирлигини англашда бугунги сўқирлик давом этса, айниқса ўзбеклар катта йўқотишга дуч келадилар. Бугун Марказий Осиёда 50 миллион атрофида ўзбек бор. Шунинг қариб ярми Ўзбекистондан ташқарида. Афғонистонда бўлганлари деярли бошқа халқ таркибига сингиб кетиш жараёнига кирганлар.

Икки-уч авлод бугунги сиёсатни бошидан кечирса, Тожикистондаги ўзбеклар ўзлари билмаган ҳолда тожикка айланадилар. Яшаш учун кураш уларни шунга мажбур қилади. Қозоғистонда қозоққа ва Қирғизистонда қирғизга айланиб кетадилар. Чунки бу мамлакатларда ўзбек тилида ўқисалар олийгоҳларга кириш чекланади, иш топиш мушкуллашади, кун кўриш оғирлашади, миллий таҳқир кучаяди ва ҳоказо. Уларга Ўзбекистонга келиб ўқиш ва яшаш бегона давлатга келиш каби бўлади. Шунинг учун ҳам Марказий Осиё бирлиги фавқулодда муҳим масала. Аммо бу энг сўнгги муммо даражасидан теппага чиқмаяти.

Мустақилликдан кейин қўшни давлатлардан Ўзбекистонга ўқишга ёки яшашга келганлар золим сиёсат туфайли деярли фуқаролик ололмадилар. Улар чет элларга чиқиб кетдилар ва кетмоқдалар. Уларга жуда қийин. Ўзликларини энг тез йўқотадиганлар ана шулар бўлади.

Масалан, яқинда АҚШга келган Н. билан гаплашдим. У Ўзбекистонни ватан деб юрибди ва имкон бўлганда қайтишини айтди.

Н. Тожикистон фуқароси эди. Ўзбекистонга келиб яшади. Фуқаролик ололмади. Чет элдан бошпана топди. Лекин у билмайдики, агар у ҳаётлигида Марказий Осиё бирлиги вужудга келмаса, у Ўзбекистон учун бегона. Ҳатто режим алмашиб қолганда ҳаму қайтиб борса, унга Тожикистон фуқароси дея мурожаат қилишади. Ўзбекистонда фуқаролик олиш учун қонунларда белгилаб қўйилганидек узоқ йиллар кутишга мажбур бўлади. Ўзи туғилган Ватани-Тожикистон ҳам уни қабул қилмайди ёки айни талабни қўяди. Бу орада болалари она тилини йўқота бошлайдилар. Болаларининг болалари эса бошпана берган давлатнинг асл фуқаросига айланадилар.

Хуллас, буюк йўқолиш биринчи босқичга кирди. Уни тўхтатишнинг биттаю бита йўли Марказий Осиё бирлиги (Туркистон, Турон)ни устивор этишдир. Афсуски тескариси бўлмоқда.

…500 дан зиёд улкан асарлар яратган ва замонавий дунёда энг истеъдодли адиб деб эътироф қилинган Айзек Азимовни ҳамма америкалик, инглиз ёзувчиси дейди. Ўзи ҳам шундай деган. Унинг келиб чиқиши ҳақида гап кетганда Россияда туғилган дейишади. Фақат нимадир бўлиб, ота-онаси тилга олинганда у асли фарғоналик эканлиги айтилади, холос…

90. ЭЪТИРОФ

Истеъдодли ва заҳматкаш журналист Аҳмад Исмоиловнинг сўнгги иш жойи “Тошкент ҳақиқати” газетаси эди. У оламдан ўтганда жуда кўп журналистлар қатори мен ҳам кўзимда ёш билан уни мангу йўлга кузатиб қолганман.

1974 йилда Тошкент Давлат университетининг Журналистика факултетида ўқиган пайтимда, иқтисодий шароитим оғирлашиб, иш қидириб қолдим. 17-18 ёшли, тажрибасиз йигитни ким ҳам ишга оларди? Сарсон бўлганимни ва қийин шароитга тушганимни кўрган мен яшаётган уйнинг эгаси Илёс ака қўшни маҳаллада истиқомат қиладиган журналист Расул Раҳмонов билан таништирди. У менга эртага туш пайти Навоий театри ёнига боришимни уқтирди. Эртасига борсам у бир ўрта бўйли, кулча юзли, ҳайли семиз одам билан фаввора ёнида гаплашиб турган экан. Салом бериб, узоқроқда тўхтадим. Расул ака у одамга бир нарсалар дегандан кейин у менга яқинроқ келиб:

-Битта савол бераман, жавобинг ёқса, ишга олиндинг, бўлмаса ўзингдан кўр,-деди.

Шошиб қолдим. Бунинг устига Расул ака:

-Бу киши Аҳмад Исмоилов бўладилар, эшитган бўлсанг керак,-деди.

Аҳмад Исмоилов номини кўп эшитганим, ҳар куни “Тошкент ҳақиқати” газетасининг тўртинчи саҳифасида унинг номига кўзим тушиб тургани учун довдираб қолдим.

-Қани айт-чи, журналист дегани ўзи ким?-деди Аҳмад ака.

Ўқишга кирган йилим биринчи дарсда домламиз Мухтор Худойқулов шу мавзуга яқин эркин иш ёздирган эди ва мен “Журналист-давлат арбоби”деб ёзганим ёдимга тушди ва шундай дедим.

Аҳмад ака бироз ўйлаб турди-да, кейин Расул акага қараб:

-Кўрдингиз-ми, ёшларнинг фикри хазина бўлади,-деди ва менга юзланиб:

-Бориб Эътибор опангга айт, сени ишга олдим, иш соатларингни ўқишингга мослаб, режалаб қўйсин,- деди.

Эътибор опа газетанинг Корректура бўлимида раҳбар экан. Шу билан “Тошкент ҳақиқати”да ишлай бошладим. Бу масканда Соат Мусаев, Назармат, Эргаш Муҳаммедов каби жуда кўплаб журналистлар, адиблар ҳам худди Аҳмад ака каби менга қучоқ очиб, иш ўргатишган.

Аҳмад ака чапақай эди. У бир қарашда мақоланинг қандайлигини билиб оладиган маҳоратга эга эди. Чап қўллаб, қизил қалам билан қўйган сарлавҳалар ҳаммани ҳайратга соларди.

Бир куни у мени чақириб:

-Ёшлардан бирортаси билан корректурада ўтириб тур, бироздан кейин Шароф ака келадилар, у киши ўзлари гап қўшмагунча гапирма,-деди.

Биз ишлаётган кўп қаватли бино янги бўлиб, Шароф Рашидов зиёратга келаётган экан. Биз 14 қаватнингйўлакбошидагихонада-корректурада гранкаларни ўқиб ўтиравердик. Рашидов ва ҳамроҳлари бизнинг хонага киришди. Биз бош кўтармасдан ишимизни қилавердик.

-Ассалому алайкум,-дея Рашидов келиб бизлар билан кўришди ва бино ҳақида сўради.

Рашидовни кузатиб қўйишгач, Зариф ака деган ҳазилкаш журналист келиб, бизнинг қўлимиздан ўпди ва:

-Қани ҳамма бу олтин қўллардан ўпсин!,-дея ҳазил қилди.

Орқадан Аҳмад ака келиб қолди ва:

-Давлат арбоблари ҳам шунақа ҳазил қилади-ми?-деди.

Мен унинг киноясини тушунмадим. Кечга томон у мени чақириб:

-Табриклайман, мана бунга қара!-деди.

Биринчи саҳифанинг хомакисида “ЖУРНАЛИСТ-ДАВЛАТ АРБОБИ” деган сўзлар катта ҳарфлар билан ёзилганди. Кейин билсам, ўшанда Расул Раҳмонов билан Аҳмад ака Шароф Рашидовнинг нутқи ҳақида гаплашаётган ва менинг гапим уларга маъқул бўлгач, нутққа қўшишган экан. Рашидов журналистлар даргоҳини зиёрати баробарида мажлисда бу нутқни ирод қилгач, ҳамма газеталарда бу гап сарлавҳага айланиб кетди. Аҳмад ака доим шу ҳақда гапириб юрди.

Унинг бир одати бор эди. Ёшларга катта пул бериб, кичик бир нарса олиб келишни буюрар эди ва қайтимини олмас, “Эртага бошқа нарса буюрман” дер эди. Эртага эса бошқа пул берарди.

У ёшларнинг ғурурига тегмайин, деб шу йўл билан уларни иқтисодийжиҳатдан дастаклар эди. Умуман у ёшларни жуда қўллайдиган одам эди.

Айтишларича, Шароф Рашидов “Қизил Ўзбекистон” газетасида бош муҳаррир бўлганда, Аҳмад ака масъул котиб экан. Ўшанда Рашидов у кишини “Пулнинг қадрига етмайдиган одамсиз” деганини эшитганлар бор экан. Лекин ҳаммада ҳам ана шундай хислат бўлавермас экан,у пулнинг қадрига етмаса ҳам одамларнинг қадрига етадиган журналист, давлат арбоби эди.

“Тошкент ҳақиқати” газетаси Аҳмад Исмоилов бош муҳаррир бўлган йиллари Ўзбекистондаги энг ўқимишли, энг саводли нашр эди. Буни барча журналистлар чин дилдан эътироф этишарди.

91.ШОҲНИНГҒУЛОМИ

Уни Каримов узоқ вақт ўйнатди. ЗолимшоҳузоқйилларРустам Шоғуломовнинг қўли билан матбуотни бўғиб келди. Айтиш керакки, Рустам Шоғуломов шоҳнингбошқағуломларига нисбатан анча “ташаббускор” ва фитнакор эди. Шу боис ҳам Каримов уни доим панада ушлашга ҳаракат қилди.

Ҳали талабалик йилларимда “Тошкент ҳақиқати” газетасида ишлар эдим. Бир куни лифтда бир олифта одамни кўриб қолдим. У яп-янги костюмини елкасига ташлаб олган, қўллари чўнтагида эди.Лифтга икки-уч аёл чиқди. У улардан бирини бағрига босиб эркалата бошлади.Елкасидаги костюми эса тушиб кетди.

У бир менга, бир костюмига қаради-да новча бўлса ҳам аранг эгиллиб, костюмини йиғиштириб олар экан:

-Қаерда ишлайсан?- деди сенсираб, камситган оҳангда.

Мен ҳам бу маданиятли кўринган маданиятсиз одамга “Сен-чи?” демоқчи эдиму лекин тилим айланмади. Ким билади, “КГБ –МГБ” ми деб ўйладим.

Кейин билсам, “Ёш ленинчи” газетасининг муҳаррири экан. Ҳаммани сенсирар экан. Ўшанда мен қаерда ишлаганимни айтгандан кейин, индамай қўйганди. Танишларимнинг айтишларича, унинг фақат бизнинг муҳаррир Аҳмад Исмоиловга “тиши ўтмас, қолганларни эса оёғининг учида кўрсатар экан.

У муҳаррир бўлган йилларда “Ёш ленинчи” дунёдаги энг ўлик газета эди. Акаси Ислом Шоғуломов Ўзкомпартия Марказий Комитети босмахонасининг директори бўлгани учун унинг пичоғи доим мой устида, эркатой муҳаррир эди. Лекин бир кун улар Раъно Абдуллаеванинг домига илиндилар ва ишдан олиниб, “урилдилар”.

Дунёнинг ишини қаранг, Абдуллаева Қашқадарёга борганда у ерда биринчи котиб бўлган Каримов билан соғлиқни сақлаш масаласида тортишиб қолади. Ўзкомпартиянинг Москвадан “тозалаш” учун юборилган иккинчи котиби Анишчев Абдуллаеванинг оёғини кесишга уриниб юрган пайт бўлгани боис буни эшитиб, Каримовни ишгасолади.“Наврўзнингкушанадаси” дебномолган Абдуллаевани қаматиб юборишади.

Каримов Ўзкомпартияга биринчи котиб бўлиши билан Абдуллаева ишдан олган одамларни вазифасига тиклади. Улар қаторида Рустам Шоғуломов ҳам бор эди. Шу билан Каримов ўзига содиқ “тўда” яратиш ҳаракатини бошлаганди.

Шундан кейин Рустам Шоғуломов унга хизмат қилиб, Ўзбек матбуотининг ўқ илдизларини йўқ этди ва халқнинг маънавий қашшоқликка итқитишда Каримовнинг ўнг қўли, ғуломи бўлиб хизмат қилди.

Мустақилликдан кейин жуда кўп нарса ўзгарди. Масалан, содиқ ит бир куни ўз эгасини қопиши мумкин, деган гап бор эди. Аммо бу ибора ўзгариб, эгаси бир кун содиқ итини қопиши мумкин деган мазмун касб этди.

Зотан Каримовўнучйилэнгунгаматбуотжаллодлигинибажариббергансодиқғуломи Шоғуломовниҳамбиркункўчагаҳайдади.

Демак, шоҳнингғуломлариҳамабдийэмаслар!

92.КОШКИ, АЙТМАСАЙДИМ !

Туркияда яшар эдик. 1996 йил эди. Собиқ сафдошлардан бири телефон қилиб қолди.

-Сен фалончига қарши мақола ёзибсан!,- деди на салом, на алик, дўриллаган овозда.

-Мақола ёзганим йўқ, лекин келажакда унинг кимлиги ҳақида бир китоб ёзиш ниятим йўқ эмас,- дедим.

-Туҳмат қилишни кўрсатиб қўяман сенга. Биз биттасининг отидан китоб чиқараяпмиз. Шундай қилиб ёзамизки, сен ҳеч қачон бош кўтариб юра олмайсан, билдингми!

-Билганингни қилавер, фақат унутма, туҳмат қилган албатта қўтир бўлади,- дедим-да телефон гўшагини қўйдим.

Раҳматли бобом шундай дер эдилар.

Орадан йиллар ўтди. Улар чиқарган китобда ростдан ҳам менга туҳматлар қилишди.

Аммо ёлғонлигини ўзлари билинтириб қўйишганди. Шу боис қисқа жавоб билан кифояланиб бу дафтарни ёпгандим.

Яқинда қамоқдан чиққан инсон ҳуқуқлари ҳимоячисининг суҳбатини ўқиб қолдим. Унинг айтишича, ўша одам қамоқда қўтир бўлибди. Кўнглимда “Кошки айтмасайдим” деган ўкинч каби юкли бир ҳис пайдо бўлди.

93 .ЖЎМРАК ва ЖАМИЯТ

АҚШда ўз уйинг бўлмаса бир ташвиш, ҳар ой катта миқдорда ижара тўлайсан. Ўз уйинг бўлса, яна бир ташвиш. Банкдан олинган қарзни тўлайсан. Бир-икки ой тўламасанг, уйингдан ажраласан. Тўлаган тақдирингда ҳам ташвишлар битмайди. Йиллар ўтавериши билан эса ташвишлар ортаверади.

Уйимиз янги. Бугунга қадар муаммо чиқмаган эди. Аммо энди баъзи кичик ташвишлар чиқмоқда. Масалан, яқинда ҳаммомхонадаги қўл ювадиган жўмракнинг остидан сув оқа бошлади. Ишхонамиздаги бир жувоннинг гапини эсладим׃

-Бундай ишларга мен пул бермайман. Дўконда жуда арзон туради, оламан, ўрнатаман, усталар эса ўн баравар қилиб олишади,-деганди у.

Дарҳақиқат, бу соҳа усталари Америкадаги энг бой тоифа ҳисобланади. Яъни энг кўп пул қилишади. Битта жўмракни алмаштириш учун 200-300 доллар олишади. Ваҳоланки, бу ишни беш дақиқада бажаришади.

Мен жўмракни ўзим алмаштиришга қарор қилдим.

Шанба куни эрталаб чаққон бўлиб ишга киришдим. Эртароқ бошладим, чунки болалар уйғонгунга қадар битириб қўйишни режаладим-да.

Уйимиз уч қаватлик. Бузилган жўмрак учинчи қаватда. Сувни бекитадиган жой эса, биринчи қаватда. Сувни бекитиб, теппага чиқсам, калитлар тўғри келмайди. Бир амаллаб очишга қарор қилдим. Бўлмади. Кейин HomeDepoт деган хўжалик моллар дўконига бориб жўмракнинг янгисини сотиб олдим. 42 доллар экан. Қайтиб келиб, ўрнатаман десам тўғри келмади. Эскисининг номини ёзиб олдимда, дўконга қайтиб бордим ва 42 долларликни топширдим.

Хайриятки, дўкон уйимизга яқин ва ҳамма нарсани қайтиб олаверади. Дўконни айланиб бизникига ўхшаганини топдим. 79 доллар экан. Олдингисидан чиройлироқ.

Шу пайт дўконда саволларга жавоб бериб юрадиган киши келиб қолди. У билан гаплашсам׃

-Буларнинг ҳаммаси стандарт,- деди.

Шунда мен олдингисини олиб келиб топшириб хато қилганимни тушундим. Фақат иккита қўшимча боғловчи қувурчалардан олсам иш битар экан. Лекин қўлимдаги ёқиб қолганди ва уни олиб келдим. Эскисини очаман десам калит етишмади. Битта калит учун яна дўконга бораман-ми дедим-да, куч ишлатдим. Девордаги пластик қувурга уланган жойдаги босим жиҳози синиб кетди.

Уни очиб олдимда шишаларга солиб сотиладиган Starbucks кофедан ичиб, асабимни жиловлаб, яна ҳалиги дўконга бордим. Баъзи нарсаларнинг отини билмасангиз ҳам қийин. Шунинг учун менга керакли Х-жиҳозни ўзим билан олиб келгандим. Бирор киши унинг нималигини билмади, десангиз. Охири дўконнинг бош иш юритувчисини чақиртирдим. У билағон экан׃

-Бундай нарса бизда бўлмайди,-деди у.

Мен ҳамма нарса бўлади дея мақтаб юрганим бу дўконда ҳам бўлмайдиган нарса бор экан-а, дея ажабландим. Ҳалиги одам менга бундай нарсаларни қаердан сотиб олишни айтди ва яқиндаги шундай дўконнинг адресини берди. Мен илгари фақат автомашиналар қисмларининг махсус буюртма дўкони бор деб ўйлар эканман, буни қаранг-ки ҳатто жўмрак қисмларининг ҳам махсус дўкони бор экан. У ерга келсам, буюртма оладиган киши қўлимдаги жиҳозни ярим соат десам муболаға бўлади, аммо 10 минут томоша қилди.

-Вов,-деди кейин.- Бу нима экан ўзи, номини биласизми?

-Тақсир номини билганимда ўзини олиб келармидим?

-Мен шу ерда 15 йилдан бери ишлайман, аммо бунақа нарса кўрмаганман. Бу қаерга ўрнатилган экан?

Унга тушунтириб берсам׃

-Сиз “Пулте” қурган уйларда яшасангиз керак. Улар ҳатто ҳамма жиҳозларни ҳам ўзлари яратадилар. Бу ҳам бизнес. Сизни ўзларига боғлаб қўядилар. Уларга ёзинг, юборишади,-деди.

Ҳафсалам пир бўлиб машинамга ўтириб, Озоданинг “Ойдай тўлин-тўлин..” қўшиғини тинглаб, ўйга ботдим. Сувни бекитганман. Қувурлар очиқ. Қандай қилиб 2-3 ой кутаман. Уста чақирсаммикан?

Шунда ёдимга биринчи қаватдаги хонага душ ўрнатган асли афғонистонлик Абдуманннон ака деган танишим келди. У ўшанда пластик қувурлар чиққани зўр бўлгани ва уларни бир-бирига елимлаш жуда қулайлигини роса мақтаганди. Иш жуда осон битганини ўзим ҳам кўргандим.

Шунинг учун қувурдан бошлаб бу ёғига ҳамма нарсани алмаштираман, деган қарорга келдим. Ортга қайтгим келмади ва бошқа кўчадаги Lowes деган каттароқ хўжалик моллар дўконига бориб, пластик елим ва унга боғланадиган босим жиҳозини сотиб олдим. Қиммат эмас, 12 доллар бўлди. Қайтиб келиб иш бошласам, елим ушламади. Унинг қўлланмасини ўқиб чиқдим. Унда қувурга елимдан олдин дастлабки тозалагич модда суртилади дейилган экан. Аламимни яна қўшиқдан олиб, баландлатиб қўйиб, дўконга қайтиб бордим. Ҳалиги нарсани олиб қайтиб келсам, мен асли елимнинг бошқа турини олган эканман. Яна қайтиб боришимга тўғри келди. Керакли рангли елимни топиб, касса ёнига келсам ҳамён уйда қолиб кетган экан. Падарига лаънат!

Бу орада болалар уйғонган ва вақт тушдан ўтиб бўлганди. Икки марта эски жўмракни ўрнатиб, ҳар нарсага тўлдириб сув олиб қўйдиргандим.

Умр йўлдошим болаларни олиб, озиқ овқат дўконига кетишганди. Телефон қилсам, хайрият қайтиб келишибди. У ҳамёнимни олиб келди ва кичкина бир қутидаги рангни иккита машина билан олиб келган бўлдик.

Ҳамма ишни битириб жўмракни ўрнатаман десам боғловчи қувур калталик қилди. Яна бориб келдим, десангиз. Ташқарида қоп қоронғу бўлган бир пайтда ишни битирдим. Сувни очишга юрагим бетламади. Чунки эрталабдан бери неча марта очган бўлсам доим ҳар томонга сув отилиб кетаверди-да.

Хуллас, сувни очдим. Ташқарида қоронғу, менинг дилим ёруғ. Уйда байрам. Ҳамма мени қутлай бошлади.

Бажардим!

Жўмракка қараб туриб׃

-Беш минутлик иш экан,-дедим.-Шунга 12 соат сарфлабман-а?

Уйдагилар менга жилмайиб қарашди.

Лекин зарар қилмадим. Ҳам иқтисодий ва ҳамда маънавий фойда қилдим.

Бундан кейин бундай юмушни беш дақиқада бажараман. Чунки энди нима қилишни биламан-да!. Ўргандим. Ҳатто кейинги шанба куни ҳамма жўмраклардан уй қурувчилар ўрнатган босим жиҳозларини олиб ташлаб, дўконларда бўлганини қўяман. Бу ҳам мустақиллик!

…Жўмрак бузилса, уста чақирмай ҳам бир амаллаб тузатиш мумкин, аммо жамият бузилган бўлса-чи? Тузатиш осон бўлмайди. Бунинг устига бу жамиятга бегона эсангиз, ҳеч қачон ҳукуматда ишламаган ва бошқариш нима эканлигини билмасангиз, тажрибасиз бўлсангиз вой ўша жамиятнинг ҳолига. Айниқса бу жамият устабузармонлар қўлида хонавайрон қилинган бўлса?!

94. БАЧКАНАЛИК ВА МАДАНИЯТ

1992 йилда Озарбайжон президенти Абулфайз Элчибей Кремлда Борис Елцин билан учрашар экан, Кремлни ларзага солди. У русларнининг оғзини ланг очиб қўйиб, ўз она тилида гапира бошлади. Елцин аввалига нима бўлганини тушуна олмади. Кейин масалани англаб етди шекилли, мийиғида кулиб, атрофидагиларга қаради. Улар елка қисиб турардилар. Ўшандагина Кремл корчалонлари мустақил бир давлат раҳбари билан учрашаётганларини ҳис этгандилар.

Бир эслаб кўрингчи, бугунга қадар Ислом Каримов Кремл у ёқда турсин, ҳар бир лидернинг ўз она тилида гапириши қадрланадиган БМТ минбари ёки бирор бир олий даражадаги учрашувда ўзбек тилида гапирдими? Гапирган эмас. Гапирмайди ҳам. Доим рус тилида гапириб келди. Чунки у ўзбек халқини менсимагани каби унинг тилини ҳам менсимайди.

Конституцияда “Ўзбек тили-давлат тили” деб ёзиб қўйилган. Аммо мамлакатни ишғол қилиб олган Каримов тўдаси Конституцияни оёқ ости этиб, рус тилини давлат тили сифатида сақлаб қолмоқда. Буни ҳаммамиз кўриб, гувоҳи бўлиб турибмиз.

1991 йилнинг охирида Каримов Туркияга боришга тайёргарлик кўраётганди. Якшанба куни эди. Мени ҳам уйдан чақириб келишди. Икки фармон лойиҳасини ёзиб беришимни сўрашди. Кейин Каримов чақирди.

-Мана шу китобни олиб боринг деб менга беришди,-дея турк шоири Юнус Эмронинг ўзбек лаҳжасига ўгирилган китобини кўрсатди. Кейин китобни столнинг устига отди. Бу менга оғир ботди. Шу боис китобни қўлимга олмаслик билан унга жавоб берган бўлдим.

Шунда у:

-Нима дейсиз? Нима қилиш керак-ки, туркларни қойил қилиб қайтсак,-деди.

Хаёлимга келган гапни айтдим:

-Уларга ўзбек тилида гапириш керак!

1988 йилда бир ой Туркияда бўлиб, у ердагиларнинг ўзбек тилига ошуфталикларини, улар биз совет даврида турк тилининг бош бўғини ҳисобланган ўзбек тилини унутиб юборганмиз деб ўйлашларини сезган эдим. Буни ўша йили эълон қилинган “Ёпиқ эшикларнинг очилиши” туркум очеркларимда ҳам ёзгандим.

Ҳар ҳолда “Ўзбек тилида гапириш керак” дейишимга шу сабаб бўлган бўлса керак. Лекин ўш кезда Каримов, ўзбек тилида чала-чулпа гапириб, масхара бўлиб юргани маълум эди ва бундай гап унга қаттиқ ботишини тасаввур қилиш қийин эмас.

Дарҳақиқат, шундай бўлди. У бирдан қизарди ва:

-Бундай қилсак бачканалик бўлади,-деди.

Энди бу гап менга оғир ботди ва дарҳол жавоб қилдим:

-Ўз она тилида гапириш бачканалик бўлса, рус тилида гапиришни нима деймиз?

-Рус тили бўлмаганда биз одам бўлмасдик,-деди Каримов ва гапни “УзТАГ”нинг номини “ЎзА” қилиб ўзгартириш ҳақидаги таклифимга буриб юборди.

Ўшанда мен Каримов ўзбек тилини пухта билмагани учун жаҳли чиқди деб ўйлаган эдим. Бугунга қадар ўтган давр исботладики, у ўзбек тилида гапиришни бачканалик ва рус тилида гапиришни маданият деб билар экан. Бу нарса ўша кезда ҳам унинг шуурида турган. Шу боис ҳатто Истанбулда туркий жумҳурятлар Зирвасида Назарбоев, Туркманбоши, Акаев ўз тилларида гапирганларида ҳам Каримов рус тилида нутқ ирод қилганди ва Туркияда бу шармандалик дея баҳоланганди…

Ҳа, Каримов жаноблари учун ўзбек тилида гапириш бачканалик, рус тилида гапириш маданият. Агар мен ўз хулосамда адашган бўлсам, у буни ҳали ҳам тузатиши мумкин: Кремлда бир марта ўзбекча гапирса олам гулистон, Ўзбекистон мустақиллигини эълон қилган бўлади! Чунки тили мустақил бўлмаган миллатнинг мамлакати мустақил бўла олмайди!

Бу ҳаммамиз билиб қолганимиз Каримов. Лекин қолганларга, Каримовни танқид қилиб юрган ўзбекларга нима жин урган? Нега ҳалига қадар русча гапирадилар, русча ёзадилар? Ёки ўзбек дегани рус тилида гапириб, рус тилида ёзади деганими?

95. ХАЛҚНИНГ ТИЛИ ВА ХОТИННИНГ ТИЛИ

Оврўпа тадбиркорлар конфедерациясининг йиғлишида унинг раиси Эрнест Сейер француз бўлгани ҳолда инглиз тилида гапиргани учун президент Жак Ширак ўрнидан туриб, норозилик билдирди ва ўзи билан бирга Иқтисод ҳамда Ташқи ишлар вазирларини ҳам олиб, йиғилишдан чиқиб кетди.

Буни кимдир эски рақобатнинг давоми деса, яна кимдир Ширакнинг ўжарлиги деди.

Президент ўжар бўлиши керак. Аммо бу ўжарлик ўз миллатининг тилига ҳурматсизликка йўналган ўжарлик, эмас, балки ўз миллатининг тилини юксалтиришга қаратилган бўлса, бу унинг хислатига айланади. Акс ҳолда бу унинг иллати бўлиб қолади.

Ўз тилини четга суриб, рус тилида гапиришни афзал кўрган одамнинг ўз халқи ҳақида қайғуришига сиз ишонасизми? Мен ишонмайман.

Бир куни АҚШдаги ёшлар билан учрашув ўтказдик. Негадир ҳамма рус тилида гапирар эди. Агар инглиз тилида гапирганда ҳам буни изоҳлаш мумкин эди. Ҳа энди Америкага келган, шу ерда ўқиб, шу ерда қолиб кетишга қарор қилган ва фикрини инглиз тилида очиқроқ айтади дейиш мумкин-да.

Мен “Кечирасизлар, бироз миллатчиман” дедимда атайлаб ўзбекча гапирдим. Баъзиларга бу таъсир қилди ва баъзилар парво ҳам қилмай яна русча гапиравердилар. Айтишингиз мумкин, улар элитанинг болалари ва рус тилидаги мактабларни битиришган деб. Йўқ, улар бечора халқнинг болалари ва бу ерга бир бурда нон илинжида келганлар. Айб уларда эмас, айб режимда.

Демак, рус тилини давлат тилига айлантирган Каримов режими бечора халқнинг болаларини ҳам шунчалик руслаштириб юборибдики улар Америкага келиб ҳам шу тилда гаплашиб юрибдилар. Бу бизнинг энг катта миллий фожиамиздан бир шингил.

Бир пайтлар, кимдир, “Президентимиз халқнинг тилида эмас, хотинининг тилида гапиришни афзал кўради”, деган эди. Бу ҳазил гап эди. Аммо ҳақиқат шуки, Каримов ўз халқининг она тилини эмас, балки ўз хотинининг она тилини улуғлади.

Ўтган йилларда ўзбекнинг мамлакат ичида ва мамлакат ташқарисида ҳам болалари ўзбек тилида гапира олмайдиган ва ёза олмайдиган даражага тушдилар. Бу Каримовнинг “улкан хизмати”дир.

Ҳа, ўз тилини байроқ қилиб кўтара олмаган халқ кимнингдир ёки кимларнингдир қули бўлиб қолишга маҳкум. Бу гапнинг исботини бугун амалда кўриб турибмиз.

96.БИРЛАШИШ

Энг кўп гапирилган, энг кўп ёзилганва энг оз натижага эришилган жабҳа бу.Мухолафатга айланган мухолифатни қўйиб турайлик. Четга чиқиб ватангадо бўлганлар-чи?

Дастлаб Тукияда, кейин АҚШда Ватандан чиқиб кетган ўзбекларнинг бошини бир жойга қовуштириб бир халқаро жамият тузиш ҳақидакўп уриниб кўрганмиз. Тўғри, ҳар икки ҳолда ҳам гап фақат ўзбеклар ҳақида борган эмас, Туркияда Туронзаминдан чиқиб кетганларнинг маданий жамияти ҳақида ўйлаган бўлсак, Америкада туркистонликлар иттифоқи борасида бош қотирилган эдик.

Лекин Нью Йорк атрофида яшаётганларнинг “Туркистонликлар жамияти” мавжудлиги учун бизнинг ҳаракатларимиз билан бошланган уриниш Вашингтон атрофидаги туркистонлик-америкаликлар жамиятини тузиш билан чекланди. Келишув нуқтасини топиш мушкул бўлди. Ҳар ким ўзига бек ва ўзига хон.

Масалан, низомга инсон ҳақлари масаласини қўшайлик десангиз бир гуруҳ одамлар “Ўзбекистонга бориб келишимиз қийинлашади” деб қарши бўлишган. Маданий алоқалар масаласи кўтарилганда баъзилар “Ота-бобомиз раққоса ўйнатмаган, бу иш бизга қолдими?” дейишган, айримлар эса бундай жамиятни диний томонга буриб юборишга ҳаракат қилишган ва ҳоказо.

Хуллас, икки қўчқорнинг боши бир қозонда қайнаши мумкин, лекин икки ўзбек бир орага келолмайди, деганлари каби бу иш юрмаган. Бунинг устига ана унинг келиб чиқиши тожик, мана буники афғон, бу ўзбек эмас, у турк эмас каби манфур иддаолар чиққан.

Кейин эса “Бирлик” веб саҳифасининг “Меҳмонлар китоби” орқали хориждаги ўзбекларнинг орасини бузиб юбориш учун Ислом Каримов ҳам қила олмаган даражада бузғунчилик қилинди. Қолган-қутган муносабатларга ҳам дарз кетди.

Лекин булар бўлган ва бундан кейин ҳам бўлади. Тарих бўйи ҳеч ким бизнинг бошимизни қовуштира олмаган, аксинча жуда осонлик билан орамизини бузишган. Доим ички низолар бизни хароб этган.

Худди ана шу боис ҳам бирлашиш ҳақидаги ҳаракатни тўхтатмаслик ва қон-қонимизга сингиб кетган тарихий иллатдан қутулиш чораларини топишимиз зарур.

Менимча, демократик тамойиллар учун ёки маданий, ижтимоий ривожланиш йўлида бирлашиш мумкин. Чунки бундай қадриятлар умуминсоний бўлиб, кўп одамни ўзига жалб эта олади.

Бу фақат бир кишига боғлиқ нарса эмас. Кўпчилик бўлиб киришмоқ керак. Бошқача айтганда низомини ёзиб, шундай ташкилот туздик, фалончи президенти деган билан иш юрмайди. Ҳамма ўйлаб кўриб бу йўналишда нима қила олишини ўртага қўйса ана ўшанда бир нарса бўлиши мумкин.

Аслида бу ҳаммадан қандайдир қурбонлик талаб қиладиган нарса. Лекин биз қурбонликка қўй сўйиб ўрганган халқмиз, бирлашиш йўлидаасоссиз иддаоларимиз, мантиқсиз ўжарликларимиз,беҳуда уринишларимизни қурбон қилишни ўлим билан баравар деб биламиз. Ҳамма бало мана шунда!

97.ИСТАК

Менда баъзан ”Америкага келган ўзбеклар сиз билан учрашишдан қўрқмайдиларми?” деб сўрашади.

Мен ҳам кўплар қатори бир оддий одамман, ҳар ҳолда қўрқинчли бўлмасам керак.

Бу масаланинг бир томони, бошқатомони эса шу-ки, мен халқимга, Ватанимга, инсониятга қарши бирор жиноят қилган эмасман ва бирор жинояти учун қочиб юрган одам ҳам эмасман.

Бугунга қадар виждонимга қарши ва виждонимни қийнайдиган бирор номақбул ҳаракатга ҳам қўл урганим йўқ. Виждоним буюрганини айтганим, халқ ва ватанга яхшилик келадиган йўлга томон одимлаганим учун кимларгадир ёқмадим. Қувғин этишди, тўҳмат қилишди, қора чапламоқчи бўлишди. Аммо вақт кўрсатди-ки, мен жиноят, қабиҳлик, адолатсизлик томонида эмас, балки адолат, ҳақиқат, ростгўйлик томонида турган ва шу йўлдан ҳеч қайтмасдан, иккиланмасдан ўз сўзимни айтиб келаётган бир оддий фуқаро эканман.

Ҳамма вақт одамларга жиноий йўлни эмас, қонуний йўлни тавсия этиб келдим. Ҳамма вақт диктатурани эмас, диемократияни ёқладим. Бундан кейин ҳам шундай бўлади ва буни билганларнинг баъзилари мен билан учрашишга қўрқадилар ва баъзилари қўрқмайдилар.

Илгарилари “Учрашиб қолсак, кейин ҳукумат авлод-аждодимиз билан қиритиб юборади” деб мулоҳазага борганлар бўлган ва бугун ҳам бор. Қўрққан ҳатто ўз соясидан ҳам қўрқади. Менга бир киши доим “Нега ундай қилмайсиз? Нега бундай қилмайсиз?” деб хат ёзади. Аммо ўзи бир нарса ёзиш у ёқда турсин, ҳатто менга исмини очиқ айтишдан ҳам қўрқади. Албатта, бундайлар билан учрашишга менда ҳам хохиш йўқ.

Бугунга қадар мен учрашган ўзбекларнинг ҳаммасини терговга тортиш, қувғин қилиш билан шуғулланганда ҳукуматнинг бошқа ишга вақти қолмаган бўларди. Қолаверса, кейинги пайтда менга Ўзбекистондан очиқ мактуб ёзаётганлар жуда кўпайиб кетгани ва Америкага келаётган ўзбеклар мен билан учрашишга интилаётганлари бу одамларда ички қўрқув синмаса ҳам синиш томон бораётганини кўрсатади.

Яқинда бир тележурналист йигит келди. Унинг қайтиб кетгандан кейин ёзган электрон хатидан бир парча келтирмоқчиман, бу кўп нарсани ойдинлаштиради:

“Ватанга яхши етиб келдим. Ҳаммаси жойида. Фақат қайтишим билан бу ердаги муҳитга яна қайта мослашишим жуда қийин бўлди, рости. Чунки Ўзбекистонда айтарли ўзгариш бўлмаган, халқнинг аҳволи аввалгидан-да хароблашган, иқтисодий қийинчиликлар ҳамон давом этяпти. Келиб кўрдимки, одамлар мавжуд тузумдан ниҳоятда норози, сабр косалари тўлиб бораётир. Ҳозирда 2 та одам йиғилса, дарров сиёсатдан гап очилади ва очиқчасига ёзғиришаётганига гувоҳ бўляпман. Оддий қишлоқ одамидан тортиб, манаман деган олим-у зиёлиларгача—ҳамма-ҳамма мавжуд режимдан ниҳоятда норози ва буни яширмайдилар ҳам. Хуллас, вазият тобора издан чиқиб боряпти.

Майли, бу гаплар сиз учун янгилик эмас. Ватандан узоқда бўлсангиз-да буларни мендан яхшироқ биласиз. Сизни яқин келажакда Ватанда кўришни Худодан сўраймиз, барчамиз. Шу жабрдийда халқнинг аҳволини ўз кўзингиз билан кўриш насиб этсин, илойим.

Сиз билан учрашиб, уйингизда меҳмон бўлганим ҳақида дадамга айтдим. Аввалига қўрқиб кетдилар, кейин жудаям хурсанд бўлдилар. Жаҳонгир Маматовдай одам билан учрашибсан, зўр иш бўпти, фақат буни ҳеч кимга айтма, деб қаттиқ тайинладилар. Кейин сиз ҳақингизда гапириб кетдилар. Билдимки, ҳали ўзбек халқи сизни жуда яхши эсларкан, эслагандаям миннатдор бўлиб, ҳақиқатгўй одам эдилар, деб хотирларкан.

Мен қаттиқ ишонаманки, вазият шундайлигича қолиб кетмайди. Ҳали ҳақиқий маънодаги дориломон кунлар албатта келади”.

Буни қайси бир ўзбек истамайди дейсиз.

98. ИЛДИЗ

Ўзбеклар бир-бирларини кечира оладиларми? Буменинг юрагимни ёндирган саволлардан бири. Гап фақат ўзбекликда эмас. Менимча, бунинг жуда чуқур илдизлари бор. Бу ҳолатни араб, форс, дари, паштун ва ўрду тилида гаплашадиганларда ҳам кўрдим. Энг қизиғи, улар яшайдиган мамлакатларда эмас. Балки улар келиб яшаётган демократия диёрида уларнинг демократияни ҳазм қилишлари нақадар қийин кечишини кўриб, ҳайратландим.

20-25 йилдирки, Америкага келиб, ҳалига қадар танқид эшитганда диркиллаб қоладиган бу одамларни кўриб ўзимизнинг ўзбекларимиз ҳақида ўйладим. Минг афсуски, Ғарбнинг ҳавосидан нафас олаётган ўзбекларимизнинг аксарияти ҳам шу аҳволда. Аммо Туркия турклари ҳақида бу ҳақда узил-кесил бир гап айта олмайман. Улар демократик танқидни ҳазм қилишда бошқа мусулмон қавмларга нисбатан анча илдам.

“Америка овози”да бир араб бошлиғимиз бор эди. 30 йилдан бери Америкада экан. Демократияни англаган деб ўйлабман ва кўпчиликнинг олдида танқид қилдим уни. Шу қадар душманга айландики, мана орадан 4-5 йил ўтиб ҳам яқинда бир мажлисда кўриб қолсам, ҳали қовоғидан қор ёғади.

Ғарбда яшаб юрган ўзбекдан истаган бирини танқид қилиб кўринг, камчилигини айтиб кўринг, дарров сизни “иғвогар” дейди. Бу ҳам майли, бир умрлик душманингизга айланади.

Америкага келиб, ўқиб, шу ерда таҳсил олган бир “қаламкаш” ўзбекни жуда асосли камчиликлари учун орқаваротдан эмас, очиқ, ўз номим билан танқид қилгандим. Орадан йиллар ўтди. Ҳалига қадар у орқаваротдан мени ҳаммага “иғвогар” деб юргани майли, турли форумларда ҳам турли тилларда тинмай ёзади, бўҳтон ёғдиради.

Ваҳоланки, орқаваротдан гапириш ёки имзосиз ёзиш иғвогарлик эканлигини ва ўзи шу куйга тушганини ҳам билмайди, шўрлик!

Бундай мисоллар сон мингта. Ҳатто исмини айтмай, умумий танқид қилсангиз ҳам, ўзига олиб, сизга қилич қайрайдиган “демократларимиз” қанча…

Шунинг учун демократия ҳақида гапириш ва демократ бўлишнинг орасида ер билан осмон қадар фарқ бор.

Менимча, бу нарсанинг илдизи жуда чуқур ва бу илдизни кўра олмасак, топа олмасак ҳали бери руҳимизни сариқпечакдек ўраб тураверади.

99. РИВОЯТ ВА ҲАҚИҚАТ

Бир подшонинг уч ўғли бор экан. Ворис танлаш учун уларни синовга солибди. Катта ўғлини чақириб;

-Мана бу ҚОНУН,-дея бир китобни кўрсатибди,-унинг ҳар бир ҳарфига риоя қилишинг керак, агар риоя қилмасанг тахтдан, бойликларингдан айрилиб зиндонга кетасан, мана бу ҳам ҚОН+УН, яъни қон ва ун дебди,-икинчи томондаги нарсаларни кўрсатиб,-Қон зулм рамзи, ун бойлик рамзи. Танлаганинга қараб мен хулоса қиламан…

Ҳар уччала ўғил ҳам ҚОН ва УНни танлашибди.

Подшо хафа бўлиб ўтриган экан, маслаҳатчиси:

-Хафа бўлманг, фарзандда бўлмаса ота нишони, унда бордур бировнинг қони, болаларингиз сиз танлаган йўлни танладилар,-дебди.

-Сен ҳали менга шундай дейдиган бўлдингми?-дея шоҳнинг жаҳли чиқибди.

-Чунки сиз тахтни бирор ақлли одамга эмас, ўз болаларингиздан бирига бермоқчисиз, ана у ўзингиз ёздирган ҚОНУНда эса тахт энг ақлли одамга насиб этгай деб битилган,-дебди.

-Мен сени дўст деб юрсам, душман экансан,-дея шоҳ ҚОНУНни бир четга улоқтириб, жаллодни чақирибди.

Шунда маслаҳатчи:

-Мана кўрдингизми, яна ҚОНУНни эмас ҚОН+УНни танладингиз, мен эса ҚОНУНни танлагандим, майли мени ўлдиртиринг,-дебди.

Подшо ҳукмидан қайтмай маслаҳатчини жаллоднинг қўлига топширибди. Шу зайл орадан вақт ўтиб, подшо ўлиб, ҚОН ва УН унинг авлодларига меърос бўлиб қолибди. Улар биринчи галда ўз оталарини гўрба-гўр қилиб, кейин халқни талабдилар.

Айни шу вазиятни бугун ҳам кўриб турибмиз. ҚОН ва УНни танлаган Каримов ўзи ёздирган ҚОНУНларни бир четга улоқтириб, тахтни ҳам ўзи каби зулмдорга қолдирмоқчи.

Ҳуқуқшуносликда қўлланиладиган лотинча бир ибора бор׃ дура лекс, сед лекс (Dura lex, sed lex), бу қонун қаттиқ, лекин риояқилиш учун дегани. Риоя қилинмас экан, Конституция ва қонунларда ўзбек тили борасида нега бу қадар гаплар ёзилди? Бу энди мунофиқлик масаласи. Чунки ҚОН ва УН ҳукмронлиги учун мунофиқлик деган замин керак!

100. ЁРДАМ

“Ёрдам” калимаси Америкада ва Ўзбекистонда икки хил маъно ташийди.

Ўзбекистонда бир телефон қилиб, ўқишга киритиб қўйиш, ётоқ билан таъминлаш, имтиҳонлардан ўтмаганда домласига таъсир қилдириш каби тушунчалар ҳам “ёрдам”га киради.

Америкада эса “ёрдам” деганда биров нон-сувсиз, оч қолса уни бир муддат озиқ-овқат билан таъминлаш, янги кўчиб келган одамга қўлланилган кийим-кечак, мебел, товоқ-қошиқ тўплаб бериш, машинаси бўлмаса манзилига олиб бориб қўйиш тушунчаларини ўз ичига олади.

Бу нарса бу ердагиларнинг маданиятидан эмас, балки турмуш талабидан келиб чиқади.Чунки бу ерда одамлар якка, мустақил шахс сифатида етишган ва ўзининг аксар муаммоларини ўзи ҳал этишади.

Аммо Афғонистон, Туркия ва Ўзбекистондан келиб бу ерда яшаётганлар сизга ёрдам беришни истайдилар, лекин турмуш талабларива бугунга қадар “ёрдам” берганларидан эшитган дашномлари уларнинг қўлларини “боғлаб” қўйган.

Шу боис уларнинг ёрдамлари ҳам мен санаган даражада бўлади. Агар турмуш талабларидан беш-тўрт доллар орттирсалар турли мамлакатлардақийин вазиятларда қолиб кетган қариндошлари, танишларига кўмаклашишга интиладилар.

Яқинда бир йигит келди. Интернетдан институт адресини топиб, ўқишга кирибди. Келса унга ётоқхона беришмабди. Бунинг устига “Ўқиш учун йилига фалон доллар берасан”, дейишибди. У ҳатто бу ерда овқатланиш учун қанча пул кетишини ёки транспорт харажатини ҳам назарга олмаган. Визаси бўйича ишлаши мумкин экан. Аммо турар жой олиши учун ижтимоий суғурта ҳужжати талаб қилишади. Бу ҳужжатни олишга камида 15 кун кутиши керак. Муаммоларичида қолди.

Ҳам унинг жасурлигига ҳавасинг келади, ҳам унинг муммолар билан юзма-юз қолганига раҳминг келади. Бир муддатдан кейин оёққа туриб олди, лекин у омадли экан, уни тасодифлар қутқазди.

Аммо бошқа одам ҳеч кимни танимаслиги ёкиҳеч кимни топа олмаслигива кўчада қолиши, ёмон йўлларга кириб кетиши ҳеч гап эмас. Шу боис келар экан, бу масалаларни ҳал этиб, кейин йўлга чиқиш керак.

Бу биринчидан, иккинчидан эса кўчадан келган тасодифий бир одамгаҳамма ҳам эшик очавермайди. Кимдир уни жосус деб ўйлаши, яна кимдир бирор радикал диний гуруҳга аъзо дебхаёл қилиши мумкин ва ҳоказо. Айниқса, бугун Америкада бу масалага жиддий эътибор берилади.

Қисқа муддатли виза билан келиб бу ерда қолиб кетадиганларга эса ҳозир ҳеч ким ёрдам бермайди. Улар ўз келажакларини хароб қиладилар. Чунки уларнинг иши қонунларга хилоф ҳаракат вабу ерда қонунни бузиш оғир оқибатларга олиб келади. Қонунни бузиб қўйганбўлсангиз танишингиз ҳатто президент бўлса ҳам орага кира олмайди. Ана шунақа гаплар!

Яна ҳам кўпроқ нарса билишни истасангиз “Ўзбеклар ва ўзбеклар”нинг кейинги икки китобини ўқинг.

БИРИНЧИ КИТОБ ТУГАДИ.

Вашингтон-2000-2005 йиллар.

Filed under: Ҳамма китоблар | 4 Comments »

Jahongir Muhammad: Karimovning kirdikorlari

Posted on December 1, 2007 by Jahongir Muhammad

jahongir.jpg KARIMOVNING KIRDIKORLARI

1.”MACHCHOYI”LAR

Tojikistonda bir guruh O’zbek mardikorlari qo’lga olinib, g’ayriqoniy muhojirlar sifatida O’zbekistonga deportatsiya qilindi.( Xabarlar oqimidan).

Bolaligimda “machchoyi” degan so’zni ko’p eshitardim.

“Machchoyi kelibdi, o’tin yormoqda!”

“Machchoyi kelibdi, hojatxona uchun chuqur qazimoqda!”

“Machchoyi kelibdi, g’isht to’kmoqda!” Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | Leave a comment »

Жаҳонгир Муҳаммад:Каримовнинг кирдикорлари

Posted on December 1, 2007 by Jahongir Muhammad

Каримовнинг кирдикорлари

1.”МАЧЧОЙИ”ЛАР

Тожикистонда бир гуруҳ Ўзбек мардикорлари қўлга олиниб, ғайриқоний муҳожирлар сифатида Ўзбекистонга депортация қилинди.( Хабарлар оқимидан).

Болалигимда “маччойи” деган сўзни кўп эшитардим.

“Маччойи келибди, ўтин ёрмоқда!”

“Маччойи келибди, ҳожатхона учун чуқур қазимоқда!”

“Маччойи келибди, ғишт тўкмоқда!” Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 8 Comments »

Jahongir Mamatov: Karimovning 100 kuni

Posted on November 27, 2007 by Jahongir Muhammad

jmnewyork.jpgO’ng so’z

 

100 kun…

Dunyoda mamlakat rahbarlari, xususan prezidentlarga ularning 100 kunlik faoliyatlariga qarab baho berish an’anasi mavjud.

Boshqacha aytganda 100 kun tahlil va xulosa uchun yetarli fursat.

 

Men Karimov hayotidan 100 kunni ataylab yil boshi yoki muhim bir sanadan boshlab olmadim. Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 1 Comment »

Jahongir Mamatov: 220 latifa

Posted on November 26, 2007 by Jahongir Muhammad

jm11.jpg

 

O’NG SO’Z O’RNIDA

Navoiy hazratlarining “Turkni yakqalam qildim” degan iboralari bor. Ul ulug’ zotning panjalariga panja urmoq nafaqa tmushkul balki mumkin ham emas. Ammo men mustaqillik yillarining keyingi davrini hayotini latifa qildim, tog’rirog’i saroy va unga yaqin doiraning latifa hayotini qisqa satrlarga ko’chirdim. Ishonmasangiz oqib ko’ring, bular to’qib chiqarilgan latifalar emas, kundalik hayotning achchiq hajvlardagi in’ikosidir.(2000-2004 yillar)

Muallif. Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 1 Comment »

Jahongir Mamatov: Oqsaroy sirlari (Savol-Javob)

Posted on November 26, 2007 by Jahongir Muhammad

O’NG SO’Z O’RNIDA 

Islom Karimovdan Shukrullo Mirsaidovga qadar…

Ismoil Jo’rabekovdan Shavkat Mirziyoevga…

Rustam Azimovdan Rustam Shog’ulomovga…

Erkin Vohidovdan O’tkir Hoshimovga …

Xullas, bugun siyosat maydonida bo’lganlar va bo’lmaganlar, tanishlar va bilishlar, ya’ni kim kimga yoki nimaga qiziqsa, o’sha haqda yo’llagan ochiq savollariga  baholu qudrat, bilganim qadar ochiq javoblar.

Boshqacha aytganda o’zbek siyosat sahnasining parda orqasidagi, Oqsaroydagi gaplarga qiziqsangiz bu kitob sizning uchun!

Muallif.  Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | Leave a comment »

Jahongir Mamatov: “Kulmagan elning baxti kulmaydi”

Posted on November 26, 2007 by Jahongir Muhammad

Siyosiy latifalar
Vashington-2006-2007 yillar

jm11.jpgSo’z boshi o’rnida
Keyingi asrlarda G’arb mamlakatlarida, jumladan ruslarda ham siyosiy latifa juda katta janrga aylandi. Hokimiyatning qusurlari va o’ziga yarashmagan harakatlari ustidan kulish bu jamiyatlarning muhim bir qismi bo’lib qoldi. Masalan, Amerikada har kuni deyarli barcha umummiliy telekanallarda tungi satira ko’rsatuvlari namoyish etiladi. Continue reading →

Filed under: Kulmagan elning baxti kulmaydi, Ҳамма китоблар | 1 Comment »

ЖАҲОНГИР Муҳаммад: Кулмаган элнинг бахти ҳам кулмайди

Posted on November 26, 2007 by Jahongir Muhammad

Сиёсий

латифалар

Сўз боши ўрнида

Кейинги асрларда Ғарб мамлакатларида, жумладан русларда ҳам сиёсий латифа жуда катта жанрга айланди. Ҳокимиятнинг қусурлари ва ўзига ярашмаган ҳаракатлари устидан кулиш бу жамиятларнинг муҳим бир қисми бўлиб қолди. Масалан, Америкада ҳар куни деярли барча умуммилий телеканалларда тунги сатира кўрсатувлари намойиш этилади. Уларда Конгресс аъзолари, Президент ва машҳур кишиларнинг шу кунги гаплари ва ҳаракатлари сиёсий латифаларга асос қилиб олинади. Бу кўрсатувлар мамлакатдаги энг рейтинги баланд дастурлар ҳисобланади. Уларнинг бошловчилари ҳам жуда машҳур бўлиб кетишган ва бутун ҳокимият тизимлари уларнинг кулги аралаш танқидларига жиддий қарашади. Continue reading →

Filed under: Kulmagan elning baxti kulmaydi, Ҳамма китоблар | Leave a comment »

Jahongir Mamatov: “QATAG’ON”

Posted on November 26, 2007 by Jahongir Muhammad

boymirzahayitjm.jpgQATAG’ON
kunlarining tarixi

Tarixni kunba kun, soatma soat yozib bormoq lozim. Aks taqdirda u tarix emas, xotiraga aylanadi.

Men zamondoshimning savollarga aylangan kunlarning (2005 yilning Fevralidan 2006 yilning Fevraliga qadar, oldingilari “ZEHNIYAT JUMBOG’I” va “SAROY SIRLARI” kitoblarida) tarixini imkonim qadar kunba kun yozib borar ekanman, bu ishni siz uchun qildim. Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 1 Comment »

Jahongir Mamatov: 2006-Savol-Javob

Posted on November 26, 2007 by Jahongir Muhammad

2006 yil kunlarining tarixi
Tarixni kunba kun, soatma soat yozib bormoq lozim. Aks taqdirda u tarix emas, xotiraga aylanadi.
Men zamondoshimning savollarga aylangan kunlarning (Oldingilari “ZEHNIYAT JUMBOG’I”, “SAROY SIRLARI”, “QATAG’ON” kitoblarida) tarixini imkonim qadar yozib borar ekanman, bu ishni siz uchun qildim.
Sizga qolgani uni o’qib, qatag’on kunlarining dahshatini anglashdir. Umid qilamanki, bunga qodirsiz, aziz nevaram!
Muallif. Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | Leave a comment »

Jahongir MAMATOV: QUVG’IN romani (1)

Posted on October 21, 2007 by Jahongir Muhammad

Tarixiy roman

BIRINChI KITOB

Bu kitobni ismi Munavvaru o‘zi yorug‘ kunlarni ko‘rmagan, dardlarga qul bo‘lgan, o‘n gulidan bir guli ochilmay so‘lgan onaizorimning qalbimga otash, shuurimga nur, irodamga kuch, bardoshimga madad va ustin bo‘lmish muborak ruhlariga bag‘ishlayman. Muallif.

1. KIShAN

Yong‘oqning kurtaklari quyoshni to‘sib turgan barglarni turtib, “qornini silash” uchun joy qidirayotgan payt. Novcha, mo‘ylovdor bir yigit yong‘oq bargini uzib oldi-da, qo‘lida aylantirib yerga tashladi. So‘ng yo‘lakning o‘zi kelgan va qarshi tomonlariga alangladi.

“Nima gap?”

Qo‘ltig‘idagi ovoz uzatgichdan kelgan sasdan u cho‘chib ketdi.

“Darvozani taqillat!”

U qo‘llari titrayotganini sezdi. Nega qo‘rqayapti? Ilgarilari bunday topshiriqlarga ko‘p borgan. Nega bugun o‘zini boshqacha sezayapti?

U Mirtemirni televizorda ko‘p ko‘rgan. Dastlab moziyga bag‘ishlab ko‘rsatuv olib borishgandi. Keyin uning felьetonlarini o‘qib turdi. Bir kun ishxonasida visir-visir boshlandi. Viloyat ichki ishlar boshqarmasiga yangi tayinlangan boshliqni Mirtemir gazetada tanqid qilib yozibdi.

So‘ng Oliy Kengash majlisida ko‘rdi uni. Karimovga: “Bu yurtni onangiz tuqqan emas! Nega hammani quvg‘in qilasiz?!” deganda uni tinch qo‘ymasliklari ko‘nglidan kechgandi. La‘nat shaytonga, deyish kerak ekan. Mana endi…

Sharq etib darvozaning eshigi ochildi.

-Assalomu -alaykum, keling o‘g‘lim,-dedi oltmishni qoralagan, istarasi issiq bir ayol mehribonchilik bilan.

-S…salomalaykum. Men “Lenin yo‘li”danman, gazetdan. Mirtemir aka kerak edilar…

-U kishi poytaxtdalar. Men qaynonalari bo‘laman. Biror gapingiz bor edimi?

-Shunday…birga ishlaganmiz. Bugun uchrashuvga kelishgan edik.

-Agar va‘da bergan bo‘lsalar, keladilar, bolam, ichkariga kiring.

-Mayli, keyinroq kelaman.

-Ismingiz nima edi? Nima deb qo‘yay?

-Abdulla, Abdulla keluvdi, deb qo‘ying.

U shunday dedi-yu zippilaganicha muyulish tomonga ketdi.

-Nima gap?-dedi uni mashinada kutib o‘tirgan o‘ris yigit.

-Yo‘q ekan. Hali kelmapti.

O‘ris yigit ovoz uzatgichning tugmasini bosdi:

“Men to‘rtinchi.Ob‘ekt uyida yo‘q”, dedi.

“To‘rtinchi. Panaroqda kut!Ob‘ekt hozir shaharga kirdi. Senga yordamchilar yuborayotibman”.

Oradan yarim soat o‘tar-o‘tmas oq rangli “Jiguli” yong‘oq ostiga kelib to‘xtadi. Mirtemir sport kiyimida edi. Salom-alikdan so‘ng qaynonasi:

-Abdulla degan yigit bilan uchrashuvingiz bor ekan. “Lenin yo‘li”da ishlarkan, kechroq keling, deb qo‘yibman, -dedi.

-Abdulla… “Lenin yo‘li” dedimi yo …

-“Lenin yo‘li” dedi.

Gazetaning nomi o‘zgarganiga bir yil bo‘ldi, qolaversa Abdulla degan yigit yo‘q. Abdulla aka, degan qorovul bo‘lardi. U ham bo‘shab, nonvoylikka o‘tib ketganiga ko‘p bo‘ldi.

-Aya, men bolalarni olib ketishim kerak. Meni yo‘qotishga azm qilishibdi.

-O‘g‘lim, vahima qilmang, birovni yo‘qotish oson ish bo‘ladimi?

-Aya, uni bilmaysiz. Jinniligi tutsa o‘z bolasini ham yo‘qotadi, hali-ku men…

-Yanabirorta gap o‘tdi-mi, bolam?

-Ayajon, keyin tushuntirarman, ko‘nglim sezib turibdi, kech bo‘ladi. Tezroq poytaxtga ketishimiz kerak. Mayli o‘sha yerda ushlab qamashsin. Bu yerda menda xusumati bo‘lganlar bor.

-Oshdamlaganman. Mehmoningizni chaqiring, bir chimdimdan yeb olinglar, aylanay bolam, qo‘rqmang, Xudoning o‘zi asraydi.

-Mayli bolalar kiyinaverishsin. Siz oshni suzing.

Mirtemir shunday deb tashqariga chiqdi va “Jiguli” ichida o‘tirgan yigitni ichkariga chorladi.

-Mirtemir aka, men ovqatlanganman, agar biroz vaqtimiz bo‘lsa, mashinaga benzin quyib kelay. Yo‘lda bormi, yo‘qmi?-dedi haydovchi yigit.

-Benzinni yo‘ldan topamiz. Qani ichkari kiraylik,oshtayyor!-Mirtemir shunday deb ko‘cha boshiga qaradi. Ikkita mashina turardi.

-Kuzatishayapti, ablahlar. Hech bo‘lmasa ko‘rinmasdan kuzatishsa ekan. Qancha-qancha o‘g‘ri, muttahamlar bor, ularni kuzatishsa-chi?!-dedi biroz qizishib.

-Qo‘yavering, ularning yegan noni halol emas,-shofer yigit ham o‘sha yoqqa qaradi.

Mashinada o‘tirganlar miltiqqa o‘xshagan narsani ko‘rsatib qo‘yishganday bo‘lishdi.

-Suratga olishdi. “Fotorujьe” degani shu,-tushuntirdi Mirtemir.

Ular ichkariga kirishganda darvozaxonadagi stol ustiga bir tovoqoshqo‘yilgandi. Yirik-yirik to‘g‘ralgan sariq sabzisi gurunchning ustiga tortilgan oshdan bir qoshiqdan olib ulgurmaslaridan to‘s-to‘polon boshlanib ketdi. Mashinalar birin-ketin katta tezlikda kelib, “g‘iyillagan”cha to‘xtab, ichidan baquvvat-baquvvat yigitlar otilib tushib, ichkariga bosib kirishardi. Bir zumda darvozaxona odamga to‘ldi. Hovlining atrofi mashinalar bilan “o‘rab” olindi.

-Hech kim qimirlamasin,-dedi ichkariga kirgan bo‘yi uzun kishi.

-Nima gap, Rustam?-deya o‘rnidan turdi Mirtemir.

-Rustam, pustam yo‘q. Sen qamoqqa olinding! Qani qo‘liga kishanur!

Ikki yigit bir hatlab Mirtemirning qo‘llarini qayirgancha oldinga tortishdi.

-Dadajon, dada,-deb yugurib chiqishdi egiz qizlar Fotima va Zuhra.-Dadamni qo‘yib yubor, dada…dada…

-Bolalarni ichkariga olib kir!-buyruq berdi Rustam o‘ris yigitlardan biriga. U go‘daklarni chinqiratgancha ichkariga itardi.

-Bolalarga tegma, nomard,-dedi ko‘z yoshlarini artishga ulgurmagan ayol. U Mirtemirning umr yuldoshi -Rohila.

-Nomard kimligini ko‘rsatib qo‘yaman! O‘chir ovozingni!-dedi Rustam unga.

-Ayolga baqirmang,-Mirtemir Rustamga yuzlandi.

-Ayolmish…Ayolini o‘ylagan erkak uyida jim o‘tiradi. Kim qo‘yibdi senga arboblar bilan o‘ynashishni?!

-Siz avval menga sanksiyani ko‘rsating! Tintuv qarori qani?

-Bu jinni-pinni bo‘lganmi? Balki, hali advokat ham so‘rar. Qani tintuvni boshlanglar!

-Avval bular qo‘llarini, cho‘ntaklarini ko‘rsatishsin. Nashsha yo qurol uloqtirib, keyin topdik, deydigan odatlari bor,-Mirtemir chetda indamay turgan polkovnikka qaradi.

-Qo‘rqmang, nashsha yoki qurol topish kerak bo‘lsa, keyin ham qog‘ozga qo‘shib qo‘yaveramiz, -dedi u masxaraomuz ohangda.

-Unda qo‘shnilarni chaqiring.

-Bizning o‘z “qo‘shnilarimiz” bor,-deb kuldi u yana.

Bosqinchilar oyoq kiyimlari bilan xonalarga otilib kirib hamma yoqni tita boshlashdi.

-Sizlar nega qarab turibsizlar?-Rustam ichkariga kirishga iymanib turgan uch-to‘rt o‘zbek yigitiga o‘dag‘ayladi. Yoki, sizlarga alohida taklif kerakmi?

Yigitlardan biri oyoq kiyimini yechdi-da, “Uzr, yanga” deb ichkariga kirdi. Qolganlari ham xuddi yo‘qotgan narsasini topgan bolalarday yengil tortib shu holni takrorlashdi.

Fotima goh dadasiga, goh mirshablarga qaray-qaray, qo‘rqa-qo‘rqa dadasining yoniga keldi. Mirtemir jajji ko‘zlarida yosh halqalanib turgan, rangi oqargan, kulcha yuz qizalog‘ini bag‘rigabosib, silliq, mayin sochlarini silagisi keldi. Kishan…Shunda ham ikki qo‘lini birvarakayiga ko‘tarib qiziga intildi.

-Qo‘lingni tort!-o‘shqirdi Rustam.

Fotima cho‘chib tushdi. “Hiq-hiq” etib yig‘lay boshladi.

-Sen payg‘ambarning nevarasimisan, nega baqirasan?-Mirtemir anchadan buyon jilovlab turgan jahlini “qo‘yib” yubordi.

-Sansirama!

-Sizlashga arzimaysan! Seni odam deb yurgandim. “Aka, aka” deb likanglab kelarding-ku! Bu qizaloqning tug‘ilgan kunida aytilmagan mehmon bo‘lib kelmaganmiding?! Seni tuz uradi!

-Men seni tanimayman! Hali tuhmatga ham ustaman, degin. Tag‘in millat, Vatan haqida gapirarmish bu kishi!

-Dasturxonimizdan yegan nonlaringiz ko‘r qiladi sizni,-dedi Rohila. -Eh, dadasi, ana sizga do‘stu birodar, ana sizga xalqingiz.

-Bular xalq emas, bular xalqning chiqindisi, qo‘y, yig‘lama, Rohil, hammasi yaxshi bo‘ladi.

-Yaxshi bo‘ladi… Qani kel bu yoqqa qizim. Endi dadangni olib ketishadi…

U qizini bag‘rigabosib, yum-yum yig‘lar edi. Mirtemir ezilib ketdi. Eh, Rohil, seni qiynab yubordim. Men bilan qancha azoblarga sherik bo‘lding? Azob, tahqir ko‘rish uchun tug‘ilgan ekansan-da. Uyimizni yondirib yuborishganda, ikki qizing bilan qor ustida qolding. Toshkentda eshikni buzib, narsalarni yomg‘ir ostiga chiqarib tashlashganda to‘rt bolang bilan jahannam azobini chekding. Men majlisda so‘zlayotganimda uyga bostirib kirib, sizlarni qo‘rqitishganda, dunyo ko‘zingga olov bo‘lib ko‘rindi. Hammasiga chidading, bunga ham bardosh topasan!

Balki, sen borliging uchun men bu yo‘lga kirdim, sen borliging uchun bu yo‘ldan qaytmadim. Agar yonimda sen bo‘lmasang, senga ishonmasam boshqalar kabi indamas bo‘lib qolarmidim?

Lekin sening aybing nima? Sochlaringga oq oraladi. Xastalik orttirding. Sen ham boshqa ayollar kabi bashang kiyinib, mehmondorchiliklarda, to‘yma-to‘y, tomoshama-tomosha yurishni istarsan, balki?! Yo‘q, sening baxting, shodliging to‘rt bolang! Ularning tabassumi to‘y, qahqahasi tomosha. Bilaman, hozir ham o‘zing haqingda emas, men to‘g‘rimda o‘ylayapsan. Qurib qolgan lablarimga qarab qo‘yishingdan sezayapman, “Ishqilib, yuragingiz bardosh bersin” deyapsan. Tangridan iltijo qilib, menga omonlik istayapsan.

Onang, Salomat ayaga o‘xshaysan. Dono ayol. Bir chetda kuzatib turibdilar. Faqat mening ko‘zimga boqadilar. “Bolam, qo‘rqmang”, dedilar, boya. Nahotki qo‘rqqanga o‘xshadim. Rangim o‘zgardimi? Faqat, faqat labim qurib qolayapti. Biror aybim, jinoyatim bo‘lsa-ki, qo‘rqsam. Shunday bo‘lishini bilardim. Mana bular allaqanday qog‘ozlar qidirishayapti. Bilishmaydiki, ularni qiziqtirgan hujjatlar uyda saqlanmaydi…

Ikki yigit Mirtemirning xonasidan allaqanday qog‘ozlarni olib, bosh siltab o‘qib chiqishdi. Keyin Mirtemirga ko‘z qisib, ularni “keraksiz” uyumga qo‘shishdi.

…Imo-ishora bilan xayrixohliklarini bildirishmoqda, o‘yladi Mirtemir. Ha, bu yigitlar gap nimadaligini tushunishadi. Lekin fikrlarini aytolmaydilar. Nima ham qilishsin?! Bu ishga osonlikcha o‘tishmagan. “G‘ing” deyishsa, pattalarini qo‘llariga tutqazishadi. Ular shoshmasdan, beparvolik bilan tintishardi. Rustam esa jonbozlik ko‘rsatib, xonadan-xonaga o‘tar, yigitlarni do‘qlardi.

Bir o‘ris yigit muhim hisoblangan qog‘ozlarni ro‘yxatga ola boshladi. Gazetachining nimasi ko‘p, qog‘ozi. Ba‘zilarini erinmay oxirigacha qiziqib o‘qishardi. Oltita papkada odamlardan kelgan xatlar bor edi. Uch soatlar chamasi o‘qishdi.

Rustam Mirtemirning yoniga kelib, unga eshittirib:

-Bular bir piyola choy ham berishmaydi,-dedi.

-Anaoshsuzilgan, o‘tirib yeb olinglar,-dedi qaynonasi,-Hozir choy ham damlayman.

Mirtemir miyig‘ida kulib qo‘ydi. Rustam tik turgancha sovub qolgan oshdan ikki-uch qoshiq yedi. Keyin qo‘ltig‘ida papka tutgan polkovnikka ishora qildi. U indamadi.

Tintuv sakkiz soat davom etdi. Bu orada ellikka yaqin mashina kelib ketdi. Mirtemirning qarindosh-urug‘lari kelishdi. Ularni hovliga kiritishmadi.

Polkovnikning qo‘lidagi ovoz uzatgich ishlab turardi. “Ob‘ektni generalning huzuriga olib kelinglar. Tintuvni yakunlanglar. Nima, tillo topdingizlarmi, buncha cho‘zilib ketdi?”, degan ovoz keldi undan oqshom chog‘i.

Ular Mirtemirni darvozadan olib chiqishayotganda ko‘zi qaynotasiga tushdi. Bir kunda bukchayib qolibdi. Chiroq yorug‘ida yuzi tundlashgani sezilib turardi. U Mirtemirni quchoqlab oldi.

-O‘g‘lim, bardoshli bo‘ling. Erkak kishi bukilmaydi. Bolalardan xavotir olmang. Sizni ota-onangizning arvohlari qo‘llasin…

“Ota-onangiz… “Bu so‘zlar Mirtemirning qalbini eritib yubordi. Qalbi tomchilarga aylanib, ko‘ziga yugurdi. O‘zini arang tutdi. Ota…Otasini o‘ldirishganiga yigirma yildan oshdi. Qotillar qolib, boshqalar qamalib ketdi. Onasi qirq ikki yoshida kamqonlik kasalligidan ko‘z yumdi. Minglab onalar juvon yoshida ana shu darddan olamdan o‘tishgani unga tinchlik bermasdi. Uni siyosatga boshlagan ham shu dard. Onalar sog‘lom bo‘lmas ekanlar millat sog‘lom bo‘lmaydi, degan fikr uni hech tark etmasdi.

-Mirtemir aka, uzr, biroz qo‘pollik qildim. Ana u iflos polkovnik boshliqqa “Bu ikkalasi do‘st”, deb aytibdi.

Rustamning gapi Mirtemirning xayollarini bo‘ldi. Nima deyapti? Shu qadar qo‘rqoq, ojiz edimi u? O‘zi qanday tanishishgandi? Ha,  Payariqda. Bir kishining bo‘hton bilan qamalgani bois borgandi, Mirtemir. O‘shanda Rustam unga qo‘shilib yurdi. Haqiqatgo‘y yigitga o‘xshagani uchun Mirtemirga ma‘qul bo‘ldi. Keyin u viloyatga ishga o‘tganda Mirtemirnikiga kelib-keta boshladi. Kishi shu qadar ham o‘yinchi bo‘larkan-da?! Asli o‘yinchi bo‘lmaganlarga og‘ir. Yurgan yo‘lda kaltak yeydilar. Bundaylar esa…

2. TO‘XTAYEV

Mirtemir Rustamga javob qilmadi. Mashina bir zumda viloyat Ichki ishlar boshqarmasiga yetib keldi. Oldinda, orqada bir necha mashinalar kuzatib keldi. Mirtemirni olib tushisharkan, mirshablar tomoshaga chiqishganini ko‘rdi. Ular bosh irg‘ab unga salom bergan bo‘lishar, keyin hech kim ko‘rmadimi, deb atrofga alanglashardi.

Rustam “5″ raqami yozilgan tugmani bosdi. Liftga yana ikki qurolli yigit ham chiqdi. Nega bu qadar vahima, o‘yladi Mirtemir. Bularning boshqa ishi yo‘q-mi? Bugun yuzdan ziyod kishi u bilan ovora.

General o‘tiradigan xona eshigi ochiq ekan. Boshliq o‘rnidan turib, eshik tomonga yurdi.

-Kishanni yech,-dedi. So‘ng:

-Salom,-deb qo‘lini uzatdi Mirtemirga.

Mirtemir generalning yuzida allaqanday horg‘inlik sezdi. Kun bo‘yi xonasidan chiqmay o‘tirgani, “operatsiya”ga boshchilik qilgani sezilib turardi.

Ilgarilari bu xonaga Mirtemir ko‘p kelgan. General har qanday shoshilinch ishi bo‘lsa ham uni darrov qabul qilardi. Tugmani bosib qahva buyurardi. Keyin ish og‘irligidan nolirdi.

Mirtemirning esida, ikki yil avval bu xonada Gayran degan armani o‘tirardi. Bokuda ozarbayjonlar bilan armanlar o‘rtasida to‘qnashuv chiqqanida Gayran bir kechada 200 nafar qochqinni shaharga g‘ayri rasmiy yerlashtirib, hujjatlarini qonunlashtirib bergan.

O‘shanda viloyatgaPo‘lat Majidovich “birinchi” bo‘lib kelgan kunlar edi. Mirtemir katta yig‘inda masalani ochdi. Janjallar boshlandi. Oxiri Gayranni qo‘shni viloyat ichki ishlar boshqarmasiga boshliq muovini qilib ko‘chirishdi. Viloyat deputatlari sessiyasida Uyg‘un To‘xtayevning nomzodi uning o‘rniga ko‘rsatildi.

Sessiya bahslar bilan o‘tayotgan edi. Deputatlar Rossiyadan kelgan “mehmon” kadrlarni tasdiqlamaslik kayfiyatida. Viloyat ijroiya qo‘mitasi raisining muovini Leonov birinchi bo‘lib “sindi”.

-Bu kishi Rossiyadan emas,-kuldiPo‘lat Majidovich,-Poytaxtdan. Biz birga ishlaganmiz.

Keyin To‘xtayev o‘zi haqida gapirdi.

-Men ham san‘atkor oilasidanman,-dedi u,-Radio, televizorda klassik ashulalarni aytadigan xalq artisti Nilufarxon To‘xtayeva umr yo‘ldoshim bo‘ladilar.

Zalda yengil kulgi bo‘ldi. Mirtemirning unga rahmi keldi. Nima bo‘lsa ham tasdiqlanishini istayapti. Balki odamlarda rahm-shafqat uyg‘otmoqchidir? Balki mehr qozonmoqchidir? Axir biz mashhur odamlarga boshqacha qarab o‘rganmaganmizmi? U ko‘p istiholaga borib, so‘zga chiqmadi.

Sessiyadan so‘ng unga nohaq qamalgan saylovchilari va tumandagi jinoyatchiliklar haqida takroran deputat so‘rovi kiritdi. To‘xtayev bir haftadan keyin javob qildi. Javob ilgari Gayran yozgan javobning nusxasi edi. Shundan keyin u gazetada To‘xtayevning ish usuli haqida tanqidiy chiqish qildi.

Bir kun To‘xtayev sim qoqib:

-Mirtemir aka, bu yerda ishlash og‘ir ekan. Iltimos, menga maslahatlar berib turing,-dedi.

Tushunadigan odam ekan deb, tez-tez uchrashib turdi. Oralarida samimiyat bor edi. Faqat poytaxtda Mirtemirga nisbatan tazyiq boshlanganda u ham o‘zgardi. Mirtemir surgunga uchrab, shahriga kelishi hamonoq ortidan kuzatuvchilar, ayg‘oqchilar qo‘yadigan odat chiqardi.

Bir kuni Mirtemir kuzatuvchini ushlab oldi. U haqiqatdan ham To‘xtayevning odami ekan. Mirtemir Islom Karimovga, Oliy Majlisga va Bosh Prokurorga deputatlik so‘rovi yozdi. Xalq deputati haqidagi va boshqa qonunlarda qayd etilgan huquqlari toptalgani uchun To‘xtayevga chora ko‘rilishini so‘radi.

Oradan hafta kechib, To‘xtayevga general unvoni berildi. Mirtemir tushundiki, To‘xtayev ijrochi. O‘zi bilmasdan uning “yaxshi” ishlayotganini yuqoridagilarga qayd etibdi.

-O‘shanda generallik unvonimga qo‘l qo‘ymay qaytarishgandi. Sizning shikoyatingizdan keyin o‘zlari so‘rab olishdi,-dedi To‘xtayev unga o‘tiring ishorasini qilib.-Agar siz Gayranga qarshi chiqmaganingizda bu joy menga nasib qilmasdi. Qarangki, taqdir ekan, uka, endi siz bilan mashg‘ulmiz.

-Har holda bu safar qahva buyurmasangiz kerak, taqsir.-dedi Mirtemir.

-Hozir buyuramiz-da, uka…

U eshik yonida tik turgan yordamchisiga qaradi:

-Okangga qahva olib kel, achchiqroq bo‘lsin,-dedi.

-Xo‘sh…o‘zi yomon yigit emassiz. Xalq deb kayg‘urib yuribsiz. Kuyunchaksiz. Lekin uka, odamlar yaxshilikni bilishmaydi. Siz qancha-qancha odamlarni himoya qildingiz, asrab qoldingiz, bilishdimi? Bilishmaydi. Do‘stingiz hatto yomonlab maqola yozdi. Bu dunyo shunaqa. Mansabda bo‘lsangiz qulluq qilishadi. Yiqilgan kuningiz ustingizga chiqib tepishadi. Qani endi sizni birov himoya qiladimi?!

Sizga bitta hikoya aytib beraman. Bir boy odam bor ekan. Dunyo kezib bir shaharga kelsa, odamlar ochdan o‘layotganmish. Butun boyligini sarflab ularni saqlab qolibdi. Hamma kuch yig‘ib, ish-ish bilan ketibdi. Haligi boy birdan xastalanib qolibdi. Tabiblar dori-darmonga ko‘p pul surashibdi. Yurtiga qaytib ketishga ham imkoni yo‘q. Xastaligi kuchayib ketaveribdi. Tabiblar tashvishga tushibdilar. Chunki xastalik yuqumli ekan. Keyin xalq ham tashvishga tushibdi. Yig‘ilib bir qarorga kelibdilar. Tunda u yotgan joyga bostirib kirib, uni o‘ldirib, keyin kuydirib, kulini daryoga oqizibdilar.

Ana shunaqa, o‘zini uylagan odamgagina bu dunyoda yer bor, uka, siz bo‘lsangiz hovliqib ketdingiz. Mansab, ishonchni xalq yo‘lida sarflayman, dedingiz. Ham mansabsiz, ham ishonchsiz qoldingiz…

Mirtemir javob qilmadi. Uyg‘un To‘xtayev uzoq gapirdi. Nasihat ustiga nasihat. O‘zini oqil, dono ko‘rsatib, Mirtemirni ahmoq, adashgan ko‘rib, uning “ko‘zini ochmoq” istardi.

Mirtemir hayron. Bu gaplar nimaga kerak? Nima istaydi bu odam? Nega vaqtni cho‘zayapti? Yoki shu qadar bekorchimiki, suhbatdoshga zoriqib o‘tirgan ekan? Yo‘q, bu yerda boshqa gap bor. U nimanidir yo kimnidir kutayotibdi…

Shu orada telefon jiringladi.

-Nega bermaydi? Boshi nechta? Bu kattaning topshirig‘i ekanligini biladimi, o‘zi? – u shunday deb jahl bilan telefon dastagini qo‘ydi. So‘ng Mirtemirga yuzlandi.

-Qarang-a, prokuror sanktsiyaga imzo chekmabdi. Baxtingiz bor ekan, shekilli? Shunaqa mardlar ham topiladi.

U qayergadir sim koqa boshladi.

-Po‘lat Majidovich keldilarmi? – deb so‘radi.-Yaxshi. Kelishlari bilan menga xabar qilsangiz. Davlat ahamiyatidagi muhim masala bor.

Keyin ko‘p nuqtali dastagning bir tugmasini bosdi.

-Kattalar qayerda?-deb so‘radi.

-Hozir Kattaqo‘rg‘ondan Adliya vaziri Alisher Mardiyevning ma‘rakasidan qaytishdi. Shu damda hokimning dala hovlisida. Vazirimiz o‘rtoq Almatov, respublika MXX raisi Aliyev ham o‘sha yerdalar, o‘rtoq general!

-Yaxshi meni xabardor qilib tur!-General o‘zi aylanadigan stulda “liq” etib yana Mirtemirga yuzlandi:

-Ko‘rdingizmi uka, sizni deb odamgarchilikdan ham qoldik. Vazirimizning yonlarida yurishim kerak edi, siz bilan bachakilashib o‘tirishga majburman…

Mirtemirning xayoli oilasida. Nima qilishayotgan ekan?

Xavotirlanmasa ham bo‘ladi. Qaynotasining gaplari unga dalda bo‘ldi. Aqlli, ko‘pni ko‘rgan odam. Gapirishni emas, eshitishni yaxshi ko‘radi. Odamni bir ko‘rganda taniydi. Olma artishiga qarab kishining fe‘l atvori haqida xulosa chiqara oladi.

Esida millat vakili bo‘lgan kunlari edi:

“Bolam poytaxtga borayapsizu ko‘nglim behuzur,-dedi u.-Oddiy odamlarni sevmaydilar. Umuman hukumatga ko‘p yaqin yurmang”.

O‘shanda Mirtemir qaynotasidan biroz ranjigandek bo‘lgandi. Vaqt kechgani sayin qaynotasi haq ekanligi isbotlandi.

Uning xayolini generalning gapi bo‘ldi.

-Sizni ba‘zilar yo‘ldan ozdirishdi. Ishonuvchan yigit bo‘lganingiz uchun aldashdi. O‘zlari chetda qolib, sizga o‘xshaganlarni ilgari surishdi.

-Bu masalada siz haq emassiz, taqsir…-Mirtemir nihoyat javob qildi.

Shu payt telefon jiringladi.

-Eshitaman! Labbay!-general o‘rnidan turib gaplasha boshladi. U “xo‘p”, “xo‘p” der ekan rangi biroz o‘zgardi. Jahli chiqa boshladi.

Telefon dastasini yeriga qo‘ydi-da Mirtemirga o‘dag‘aylay ketdi:

-Sen jo‘jaxo‘rozga kitob yozishni kim qo‘ydi? Qachondan beri yozuvchi bo‘lib qolding? Mard bo‘lsang otingni qo‘yib yozmaysanmi? Qanaqa terror haqida yozding? Almatov senga nima yomonlik qildi?

Savollar toshdek yog‘ila boshladi. General boshqa odamga aylandi. Shu paytgacha ko‘rsatib o‘tirgan iltifoti tugadi. Endi u ishga kirishgandi.

Kim bilan gaplashdi ekan? Vazir bilanmi? Qaysi kitob haqida so‘rayapti? Ha, “Erk yo‘li” kitobi. Uni Mirtemir yozgan emas. Lekin ichida uning xotiralari ham bor.

-Sendan so‘rayapman, kitobni qachon yozding? Qayerda chiqdi?

-Bu so‘roqmi?

-So‘roqmi – po‘roqmi, javob ber!

-Oldin menga qamoqqa olinishim haqidagi hujjatni, uyimni tintuv qilish hakidagi qog‘ozni ko‘rsating!

-Sen baqirma, bola!

-Baqiraman. Bu yer Chili emas. Har bir harakatingizga javob beradigan kun yaqin…

-Javob beradigan kun keldi. Faqat men emas, sen javob berasan!

-Men javob bermayman sizga. Oldin hujjatlarni ko‘rsating…

-Hujjat!-general “mana hujjat” deb unga tarsaki tortib yubormoqchi bo‘ldi-yu, bunga jasorati yetmadi, shekilli, qo‘llari Mirtemirning boshida to‘xtab qoldi.-Hali tilingni sug‘irib olaman seni!

Yanatelefon jiringladi.

-Assalomu-alaykum,Po‘lat Majidovich, general yana yumshoqqina bo‘lib qoldi.-Ha, men qo‘ng‘iroq qilgandim…. Gaplashdim, kattakon maslahatchilariga ko‘rsatma beribdilar. Lekin… keyin gap-so‘z bo‘lib ketmasmikan? Bularni qiynab-qiynab odam qilish kerak. Balki o‘zingiz oqsoqol yoki maslahatchilari bilan gaplashasizmi? Hech bo‘lmasa bir-ikki oy vaqt kerak. Ertagayok bu xabar chiqsa, odamlar ko‘tarilib ketishi mumkin. Kremenogen sharoit og‘ir. Uyining yonida ham ancha-munchasi o‘ralashib yuribdi. Ularni “obrabotka” qilish, tayyorlash kerak…

Po‘lat Majidovich nimadir dedi. General:

-Yaxshi, men kutaman. O‘zimda bo‘laman. Ha, hamma yoqda odamlarimiz bor,-deb suhbatni yakunladi.

U gapini tamomlab, yana Mirtemir o‘tirgan tomonga o‘tdi:

-Ko‘rdingizmi, yana men joningizga aro kirayapman. Hayotingizni saqlab qolayapman, siz bo‘lsangiz allaqanday qog‘ozlarni so‘raysiz.

Birdan esiga nimadir tushdi-yu, u shoshib telefon yoniga bordi. Uch raqamli nomerni terdi.

–Allo! Kechirasiz,Po‘lat Majidovich! Bu prokuror sanktsiya bermayotganmish… Yaxshi…yaxshi… kutaman.

U tugmali dastagni bosdi. Qizil chiroq yondi.

-Eshitaman, o‘rtoq general!

-Hozir tezda tayyoragohga yetib bor! Vazir qog‘oz beradilar. Tezda olib kel!

-Ketdim, o‘rtoq general!

-Ko‘rdingizmi, sizni deb vazirni ham kuzatishga chiqolmadim. O‘zi qanaqa kitob edi? Tag‘in chet elga boribsizmi? Nima bor edi? U yerda sizga non pishirib berisharmidi? Gazetaga yozibsiz, yana. O‘zimizda gazeta kamlik qiladimi? Chetga borib, Vatanga tosh otishga or qilmadinglarmi? Endi mustaqil bo‘lganimizda uni yo‘qotmoqchimisizlar? Yo‘q, yo‘l qo‘ymaymiz. Bunga osonlikcha erishganimiz yo‘q. Moskva degan balodan arang qutildik…

Qutilganmish, o‘yladi Mirtemir. Hamma gap shunda-ku! Moskvaning quli bo‘lib o‘tirishibdi. O‘zimizning milliy pulimizni tezroq chiqaraylik, chegaramizni o‘rnataylik, armiyamizni yarataylik, deb baloga qoldik-ku?! Bular kechagina “Mustaqillik – ofat” deb o‘tirishgan edi. Darrov o‘zgarib qolishdi-ya? O‘zgarishadi-da! Shu bir soatning ichida necha marta turlandi-yu…

Odamzot qiziq! Uni tushunish amri mahol. Kunimiz ana shundaylarga qolgani uchun ham ahvol og‘irlashib ketayapti. Qancha-qancha ishlar bor. Kimningdir uyiga o‘g‘ri tushayapti. Kimnidir o‘ldirishdi. Bular esa nima bilan mashg‘ul? Davlat ahamiyatidagi masala emish…

Yanatelefon jiringladi.

-Eshitaman,Po‘lat Majidovich! Xo‘p…xo‘p… Kechirasiz… Xo‘p… xo‘p…

General telefon dastagini sharaqlatib qo‘ydi-yu, birdan tutoqib ketdi:

-Ko‘rdingmi, sen badbaxt uchun shunday ulug‘ odamni “onangni” deb so‘kibdilar. Oraga tushgan odam til tortmay o‘ladi-ya…

“Onangni” deb kim so‘kishini Mirtemir yaxshi biladi. Bu general uchun yangilik. Ammo poytaxtdagi hamma rahbarlarning kunlik eshitadigan “rahmati” bu. Esida… Uni oynai jahonga rahbar etib tayinlashdi.

-Oq yo‘l!-dedi o‘sha hammani onangni deb so‘kadigan katta.

-Rahmat, lekin ikki shartim bor,-dedi Mirtemir.

-Shart bilan tug‘ilgansiz-da, qani nima ekan?

-Avvalo, boshqa rahbarlarga o‘xshatib meni ham “onangni”, deb so‘kmaysiz. O‘sha kuni televizordan javob qilaman… keyin otib tashlasangiz ham. So‘ng… Ertadan boshlab meni yomonlab kelishadi. Darrov xulosa chiqarmasdan, yuzma-yuz qo‘yib, keyin chora ko‘rsangiz…

-Men (…) emasman, bildingizmi? Kimni so‘kishni bilaman, uka. Sizga bitta misol aytib beray: Gossnab boshlig‘ini bilasiz, Sharipov. Shuni so‘kkandim, ertasiga ariza yozib, ishdan bo‘shatishimni so‘rab xat yuboribdi. Kasal bo‘lib qolibdi. O‘g‘il bola ekan, qo‘ng‘iroq qilib kechirim so‘radim…

General hamon savol yog‘dirardi. Mirtemir javob qilmayotganidan achchig‘i chiqib, xonada u yokdan bu yoqqa, bu yoqdan u yoqqa borib kelardi. Bo‘yi past, qorni katta odam qaysi bir hayvonchaga o‘xshab pildirab yurganga o‘xsharkan, tez yurganda. Mirtemirning kulgisi qistadi. Lekin kuladigan payt emas. Masala jiddiy. Prezident fikridan qaytmabdi.

Bu fikr unda ikki yil avval paydo bo‘lgandi. O‘shanda Oliy Kengash majlisidan keyin ustozi Ahmadjon akani chaqirib, “Bu bolangni qamoqda chiritaman, o‘ldirib yubortiraman” degan ekan. Keyin ham yana aytgan. O‘ziga ham bir marta aytdi. Ikki-uch topshiriq berdi-yu, aytgan odamlari uddalamadi. Nahotki, endi uning niyati amalga oshsa?! Naxotki bu general shunga boradi? Qo‘rqayapti, qo‘rqadi ham. Bir kishini o‘ldirib yuborish osondir balki, unga. Lekin bugungi shov-shuvlardan keyin qiyin. Hamma tushunadi. Bildirmasdan qilishganda bu ishni, balki bo‘lardi? U ham qiyin. O‘tgan yili kasalxonada urinishdi. Yaqinda poytaxtda nomersiz mashina bilan “turtib” ketmoqchi bo‘lishdi. Qirq yil qiron kelsa ham ajali yetgan o‘ladi, deydilar. Xudo ko‘rib turibdi hammasini.

O‘lim…o‘lim nima o‘zi? U qachon keladi? Qanday keladi? O‘limdan qo‘rqish kerakmi? O‘limni sevish kerakmi? Bu dunyo azob deymiz? Lekin yashashni yaxshi ko‘ramiz. U dunyo haqiqiy hayot deymiz. Ammo o‘limdan qo‘rqamiz. Nega?

Barcha chalkashliklar, adolatsizliklar o‘lim oldidagi qo‘rquv sabab dunyoga kelmaydimi? Agar bu general o‘limdan qo‘rqmasa, yashashni sevmasa bu qadar turlanarmidi?!

O‘lim kishi bilan yonma-yon yuradi. Faqat uni ko‘rmaymiz. Yonimizda ekanligini his qilmaymiz. Uni eslashdan qo‘rqamiz, hatto. Xayolan, ruhan o‘limning ichiga kira olamizmi? Kira olsak, uning “uyi”dan o‘ta olsakkina erkin yashay olamiz.

Balki hayot o‘limdan so‘ng boshlanar? Balki kishining ruhi bu dunyoda “kezib yurar”? Balki…To‘xta, nimalar haqida uylayapsan? Darrov o‘limni buyningga oldingmi? Insondek ko‘nikuvchan jonzot yo‘q. Shuncha tez o‘limga ko‘nikdingmi? O‘z odamligini unutgan bir kishi sening o‘limingga ko‘nika olmayapti-yu sen rizo bo‘lasanmi? U o‘z o‘limidan qo‘rqqani uchun sening o‘limingga ko‘nika olmayapti?! Sen esa…

To‘xta! Hali kurashmoq uchun vaqt tugamadi. O‘limning ham vaqti, joyi bor. Bularning qo‘lida o‘lish badbaxtlik emasmi? O‘lsang ham mardning qo‘lidan o‘lmok kerak. Hozir esa bu haqda o‘ylashning fursati emas. Darrov o‘ldirib yubormaydi. Uning o‘z o‘limidan qo‘rquvi bunga yo‘l bermaydi. Uning qo‘rquvi – sening fursating….

Eshik taqillab, novcha yigit kirdi:

-Ruxsat eting, o‘rtoq general!

-Olib keldingmi? Qani…

General papkani ochib qog‘ozlarni titkilay boshladi. “Erk yo‘li” kitobi. Uni ko‘paytirishibdi. Tavba, bular erinmay kitobni ham ko‘paytirishadi. Satrlarning ostiga chizilgan, chetiga savollar qo‘yilgan. General erinmay o‘qiy boshladi.

Orada:

-Butun dunyo tarixini yozibsan-ku!-dedi-Bu zanjirlar nimaning belgisi? Ha, haqorat bu! Tuzumga, Vatanga, millatga haqorat. O‘ho‘, she‘ri ham bor-ku! Xo‘sh, she‘rini keyin o‘qiymiz. Qani-qani…

U avval pichirlab o‘qiy boshladi. Keyin varaqlarni tez-tez o‘tkazib nimanidir qidira boshladi.

-Eh-he. O‘zlaring shaxsga sig‘inishni yomonlab, bu prezident bo‘laman degan ho‘qqinirosamaqtabsanlarku-a? Qizik… Qizik…

Rostdan ham u qiziqib ketdi. Tugmani bosib, qahva buyurdi. Keyin yaltayib o‘tirgancha o‘qishni davom ettirdi. Kitobdan boshini ko‘tarolmay qoldi. Keyin birdan o‘rnidan turib ketdi:

-Ha, mana topdik. 75-bet,-u ovoz chiqarib o‘qiy boshladi: “Shu o‘rinda Oliy Kengash 10-sessiyasi hakida batafsilroq to‘xtash kerak, deb o‘ylaymiz. Sessiya arafasida muxolifat liderining boshini yorib, kasalxonaga yotqizishdi”. To‘g‘ri qilishgan yotqizib,-o‘zidan qo‘shdi general.-Xo‘sh… Xo‘sh…

U osti chizilgan satrlarni o‘qiy boshladi:

-Mamlakatda diktatura o‘rnatildi… Muxolifat vakillarini ochiqchasiga terror qilishmoqda… Mana bu guvohnoma, ihm, ihm, mana bu ovoz uzatgich… Bu buyumlar qo‘lga tushib qolgan fuqaro kiyimidagi Izzatillo Sulaymonov degan mirshabning yonidan chiqqan…Tak Tak… Bilasanmi? – general Mirtemirga ko‘rsatgich barmog‘ini niqtadi.-Hozir ana shu Izzatillo ariza yozadi, tamom, prokuror ham (…) bo‘ladi.

U tugmani bosdi. Hech kim javob bermadi. Boshqasini bosdi.

-Semerka qani?-deb so‘radi.

-Shu yerda edi…

-Soat necha bo‘ldi?-uning qo‘lida tillo soat yaltirab turgan bo‘lsa-da qarashga fursati yo‘q edi, shakilli.

-Soat 21.15.

-Yaxshi. Top uni, menga kirsin! Xo‘sh davom etamiz: “Muxolifat rahbariyati sessiya ochiladigan kun yuz ming kishilik miting qilaylik, degan taklif bilan keldi. Hurmatli millatvakillari bu masalani mening uyimda muhokama qilishdi. Uzoq bahs, munozaradan keyin 2-iyulь kuni poytaxtda miting o‘tkazishga qaror qilindi”. Yaxshi… yaxshi…Yanabitta ayb bor…

Mirtemirning yodiga uyida to‘planishgani tushdi. Muxolifat rahbarlaridan biri “Mitingga qo‘shilasizlarmi?”, deb so‘radi. Ular muhokama qilishgani, hozir miting o‘tkazishga imkon yo‘qligi, hukumat talvasada ekanligi, bu harakat yigitlarimiz qamoqlarga olinishiga yo‘l ochajagi, nima bo‘lsa ham parlamentda bosh ko‘tarish zarurligini aytishdi. Deputatlar mitingga qo‘shilmaymiz, foydasiz, baribir yo‘l berishmaydi, degan qarorga kelishdi. Mirtemir ham shunday yozgandi. Kitob tahririda o‘zgartirishibdi.

Aslida kitobni bir olim yozgan va Mirtemir ham o‘qib bergandi. Keyin uni Turkiyaga olib borib, nashr etishdan oldin Iso Xolis tuzatib chiqqan.

-Nega bunday qildingiz?-deganda,

-Shu kerak bo‘ldi,-dedi Iso Xolis.

O‘shanda qattiq ranjigan edi. Nega o‘zgartirdi? Do‘stlari o‘qiganda Mirtemir yolg‘on yozibdi, deb o‘ylashadi. Qolgan gaplarga ham ishonishmaydi, deb xijolat bo‘lgandi.

Ilgari ham bir marta shunday bo‘lgandi. “Kundaga ko‘yilgan bosh” sarlavhali maqola yozib, “Iltimos, tahrir qilinmasin” degan qayd bilan jumxuriyat gazetasiga bergandi. Bir kun maqola chiqdi. Qarasa, sarlavhaning ostiga Karimovning so‘zlari qo‘yilgan. Boshidan qaynoq suv to‘kilgandek bo‘ldi. Bosh muharrir “Uka, shunday qilmasak, chiqmasdi” dedi. Mirtemir ancha vaqt bosh ko‘tarolmay yurdi. Har ikki holda ham g‘isht qolipdan ko‘chgan, u “qo‘lsiz” edi.

General ovozini qo‘yib yuborib o‘qiyotgan edi. Birdan to‘xtab qoldi. Keyin tarsakidan cho‘chib qolgan boladay qaltiroq ovozda, asta-sekin o‘qiy boshladi.

“Hokimiyat tinchimas edi, Oliy Kengashga chaqirishdi. Parlament raisi, Ichki ishlar vaziri, xavfsizlik qo‘mitasi raisi qo‘rqitishga urindilar. U terrorni to‘xtatishni, oshkoralik va demokratiyaga rioya qilinishini talab etdi. Deputatlar bilan jiddiy “ishlash” boshlandi. Avval viloyatlarga maxsus guruhlar yuborildi. So‘ng Bosh vazir o‘rinbosari Jo‘rabekov va maslahatchi Umurzoqov joylarga borib deputatlarni yakkama-yakka va to‘da-to‘da holida “bo‘yra” ustiga chiqardilar. Hukumatda qo‘rquv va jonsaraklik aralashib ketdi. Tili burro deputatlar maxsus nazorat ostiga olindilar.”

-Hm, hm… Pishib qolibsan, bola. Men ahmok, o‘rtaga tushib yuribman-a?

General boshini silkita-silkita yana ikki-uch sahifani o‘qidi. Shu payt bir urus yigit kirib keldi.

-Sulaymonovni top, o‘sha arizasini qayta yozsin. Yaxshilab yozsin. Deputat urgani, kaltaklagani hakida ham yozsin… ,-dedi unga general.

Yoppiray, o‘yladi Mirtemir. Urgani… kaltaklagani… Devday yigitni-ya… Ha, endi bular hech narsadan qaytishmaydi.

-Keyin, shaharga boshliqqa ayt, qarorni qayta yozsin, demak, deputatlikni suiiste‘mol qilib, xizmatdagi militsiya xodimini urgan, so‘roqsiz chet elga ketgan, chet el radiosiga, gazetasiga intervyu bergan. Buni 62-moddaga kvalifikatsiya qilsin, Vatan xoini, xo‘sh, keyin hukumatga qarshi kitob yozib, tuzumni ag‘darishga uringan, keyin sessiyada, yo‘q, matbuotda degin, sessiya televizordan ko‘rsatilgandi, Karimovni haqorat qilgan… Yetarli, tez yozib kelsin. Avval, prokurorga olib borsin, keyin menga keltirsin. Tasdiqlaydigan hujjatlar yetarli, degin… Ha, uyidan chiqdimi biror narsa?

-Bitta videokasetada o‘zining hukumatga qarshi gaplari, bittasida Karimovning gaplari to‘plangan… Keyin ikki-uchta hajviyalar…

-Yaxshi, kerak bo‘ladi. Mana bu kitobga tegishli hech gap yo‘qmi?

-Qanday kitob ekan?

-Bilmaysanmi? “Erk yo‘li”. Ma, ko‘r!

U tugmani bosdi yana:

-Rustam, bu yoqqa kel!

Rustam ichkariga kirib serrayib turib oldi.

-Ertalab, soat oltida uyini qayta tintuv qilasan. Mana bu kitobga oid biror narsa topasan. Soat yetti yarimda poytaxtga uchasan. Men aytib qo‘yaman, Vazirlikda kutishadi. Hukumat shifoxonasidan uning kasallik varaqasini olib qaytasan.

-Ertaga yakshanba…

-Ular ishlashadi, yakshanba kuni ham. Ulgurmasang, bolalarni olib borib qo‘y, tintib turishguncha qaytib kelasan.

-Xo‘p, o‘rtoq general!

-Sergeyga ayt, mahbusni olib ketsin! Ko‘rdingmi, sendan yashiradigan gapimiz yo‘q. Haqiqatni bilishga juda qiziqasan. Mana hamma gapni bilib olding. Qalay, rozimisan, mendan xafa emasmisan?

-Sizdan nega xafa bo‘lay. O‘rningizda boshqa birovi bo‘lsa ham farq bo‘lmasdi. Bilaman, ichingizni it tirnayapti, lekin noilojsiz,-Mirtemir gapi sal ko‘pol chiqqanini sezdi-yu, indamadi.

-Tiling boshingga yetdi, bola. Hali sen nonni “mamma” deb yuribsan. Bu dunyoda men bilan gaplashishing oxirgisi ekanligini sezmayapsanmi?

-Qo‘ying-e, hali ko‘p yashaysiz…

-O‘h-hu, masxaraboz ham ekansan-ku… Seni odam deb o‘tiribman-a? Jamiyat senga o‘shaganlardan qancha tez qutilsa shuncha tez tozalanadi!

-Jamiyatni tozalashni siz va biz emas, Tangri hal qiladi.

-Bore, taqdiringni ham Tangri hal qilsin!

-Rahmat! Hali ham umidim Tangridan…

-Olib ket buni, Tangrisini yoniga!

General qizarib ketgandi. Mirtemir xonadan chiqar ekan, u televizorni qo‘yishga urinayotganini ko‘rdi. Qo‘rqayapti. Nimadan? O‘ldirish qaroriga kelganidanmi? Bir kechada hali necha marta o‘zgaradi fikri. Qo‘rqoqninng fikri qat‘iy bo‘lmaydi.

Qabulxonada to‘rt-besh kishi sigaret tutatib o‘tirishardi. Hammasini tanidi. o‘rinbosarlar, yordamchilar…

-Salomaleykum… Sizlarni ham kuttirib qo‘ydik,-dedi Mirtemir. Ular indashmadi. Yuzlarida horg‘inlik, cho‘chish alomatlari bor edi.

-Gapirma,-dedi urus yigit Mirtemirning yelkasidan turtib.

3.RUSTAM

Rustam mushkul ahvolda qoldi. Ertalab ishga kelganda boshliq o‘rinbosari chaqirdi.

-Generalning huzuriga kiramiz,-dedi.

Ularni general darrov qabul qildi.

-Muhim topshiriq bor. Mirtemir bugun safardan qaytdi. Uni qo‘lga olish kerak. Shaxsan vazir shug‘ullanayapti bu ish bilan! Shahardan, rayonlardan odam olinglar! Bilasizlar, ichimizda uning odamlari bor. Agar operatsiya barbod bo‘lsa, boshlaringiz bilan javob berasizlar. Bu yerda men o‘zim rahbarlik qilaman operatsiyaga. Daqiqa-daqiqa ma‘lumot berib turasizlar,-dedi.

O‘rinbosar o‘ylab turdi-da:

-Rustam shu yerda qolaqolsin,-dedi.-Mirtemir bilan do‘stligi bor.

-Bilaman,-dedi general,-mana, “semyorka”ning suratlari. Og‘iz-burun o‘pishib turgan paytida suratga olingan. Endi Rustam o‘zini oqlashi kerak. Agar operatsiya yaxshi o‘tsa unvonini oshirishga imzo chekaman. Ozgina orqaga ketishini sezsam, Mirtemir bilan birga yotadi. Lekin sening chaqqonliging, jonkuyarliging yoqadi menga, bildingmi, bola.

-Bildim, o‘rtok general!-dedi Rustam.

-Sen, Vagif, uni shaxsan kuzatasan.

-Xo‘p o‘rtoq general.

-Mana uyining xaritasi. Orqada kichik eshik bor, suvning yonida. Ikkita mashina orqada tursin, hozirdanoq. Tepada institut binosi bor. Yuqori qavatdagi kuzatuvchilarni almashtiringlar. Bir oydan beri bekorchilikka o‘rganishdi. Hovlida, hammomdan qo‘shninikiga tuynuk bor. Uni e‘tibordan chetda qoldirmanglar. O‘sha rayonni butunlay o‘rab olinglar. Mashina kirmasin. Har qanaqa odamlar o‘tishmasin. Telefoni mutloq ishlab tursin. Bir gruppani qishlog‘iga jo‘natinglar. Yaqin qarindosh-urug‘larini kuzatuvga olinglar. Davlat avtonazorat xizmatiga topshiriq bering, qarindoshlarining mashinalari olib qo‘yilsin. Ha, telefonni Samarqanddan chetga chiqmaydigan qilib qo‘yinglar…

General bir zum o‘ylab qoldi-da yana davom etti:

-Tintuv paytida vahima Alinglar. Pachakilashib o‘tirsangizlar, xujjat talab qiladi. Hujjat so‘rashga og‘iz ochirmanglar. Qarshisidagi qo‘shnisi Mikrtchyan uyida o‘tirsin, o‘zimizning odam. Kerak bo‘lsa foydalanasizlar. Rustam, butun umid sendan! Seni odam qilmoqchiman, o‘zingni ko‘rsatadigan payt keldi. Vatan, millat takdiri turganda do‘st-ku do‘st, ota-onadan ham voz kechish mumkin, bildingmi?

-Bildim, o‘rtoq boshliq!

-Unda oq yul!

Rustam shu lahzada bu suhbatni eslar ekan, o‘shanda tizzasi qaltirab ketganini o‘yladi. Mirtemirning ko‘ziga qanday qaraydi? Xuddi tug‘ishgan akasiday yaxshi ko‘rardi uni.

Samarqandga kelishi bilan uchrashardi. Uning uyida qancha mehmon bo‘ldi. Qizaloqlarining tug‘ilgan kunida ham faqat u bor edi. Tag‘in umr yo‘ldoshi Ra‘no eshitib kolsa, nima deydi? U axir Mirtemirning xotini haqida haligacha havas bilan gapirib yuradi.

Nima kilish kerak? Boshqa iloji yo‘q. Unga qanday yordam qiladi? O‘zi gunohi nima ekan? O‘sha Karimovga qarshi gapirgani uchun endi payti keldi, shekilli, javob berilayapti. O‘zi to‘g‘ri odamga joy yo‘q ekan bu dunyoda.

Yodiga birga reydga chiqishgani tushdi. Shahardagi o‘n beshta yirik magazinni tekshirishgandi o‘shanda. O‘zi ham “kit”larning do‘konlari edi. Ertasiga uni boshliq chaqirib, “tinchit” dedi. Do‘konlardan yuz ellik ming so‘m yig‘ildi. Rustam uning uyiga bordi. Mirtemirning jahli chiqmadi.

-Nima qilaman, buni?-dedi kulib.-Men qimmatrok turaman.

-Yanagaplashaymi?,-dedi Rustam jiddiy ohangda.

-Ularning puli yetmaydi. Men o‘zimni sotmayman. Maqola tayyor, albatta chiqadi,-dedi Mirtemir qat‘iyatini buzmay.

Rustam o‘shanda “oramizga xafachilik tushdi”, deb o‘ylagandi, yo‘q, Mirtemir:

-Bilaman, Sizga topshiriq bo‘lgan,-deb qo‘yaqoldi.

Keyin gazeta tahririyatini “qo‘lga olish” topshirildi. Qancha pul suvga oqdi. Mirtemir janjal qilib bo‘lsa ham maqolani chiqardi. Shahar qalqib ketganday bo‘ldi. Shov-shuv shu qadar kuchaydi-ki yangi kelgan viloyat “birinchisi” Nazir Rajabov katta majlis o‘tkazdi.

Lekin baribir, tergov jarayonida tinchitildi, faqat bir yil cho‘zildi bu ish.

O‘shanda Mirtemir “tuzum o‘zgarmas ekan, hamma ishimiz befoyda” degandi.

Balki ana shunday voqealar uni kurashchiga aylantirgandir? Nima bo‘lganda ham nomi og‘izga tushdi. Mansabdorlar uning oldida xushomad qilib, orqasidan so‘kishar, oddiy odamlar esa maqtab yurishardi…

Rustam shu xayollar bilan uning uyining yoniga kelganda:

-Rustam,-degan ovozni eshitdi. Atrofga qaradi, hech kim yo‘q.

Kim bo‘ldiykan? Qulog‘imga eshitildi shekilli, deb uyladi.

-Rustam, men daraxat orqasidaman!

Tanish ovoz. Kim bo‘ldiykan? Iye, bu ikkinchi o‘rinbosarninng ovozi-ku! U nima qilib yuribdi? Balki topshiriq bilan bog‘liq gap bordir?! U atrofga allanglab daraxt panasaga o‘tdi.

-Qo‘rqma,-dedi o‘rinbosar.-Yur, narigi ko‘chaga o‘taylik.

Ular indamasdan qorong‘u yo‘lakdan ko‘chaga o‘tdilar.

(DAVOM ETADI).

4. LUTFILLO

Lutfillo boshliqlar ichida unchalik ko‘zga tashlanmasdan yuradigan kishi. Moskvada akademiyani bitirib kelgan kezlari majlislarda shartta-shurta gapirib, bir-ikki tanbeh olgandan so‘ng indamay yuradigan bo‘ldi. O‘zi aqlli, ko‘p narsaga farosati yetadi. Gayran ketganda ko‘pchilik uning boshliq bo‘lishini kutgandi. Qo‘polligi yo‘q. Qo‘l ostidagilarni tinglashni biladi. Ishning “ko‘zi”ni ko‘radigan odati bor. Murakkab masalalarda eng oxir gapiradi va ko‘pincha haq bo‘lib chiqadi. Yuqoridagilar nimagadir uni o‘stirishmaydi. Hozir nega keldiykin?! Boshliq yubordimikan?!

Rustam bilan barobar Lutfillo ham xayol surib borardi… Balki ertalab unga aytishim kerakmidi? Kechasi bilan o‘ylab, ertalab sotsa-chi? Yo‘q, bunaqa yigit emas. Necha marta sinovdan o‘tgan. Undan boshqasi eplolmaydi. Buning ustiga Mirtemir bilan yaqin…

Ular hiyla pana joyga borishganda Lutfillo so‘z ochdi:

-Rustam, sening oldinga kelishdan avval ko‘p o‘yladim. Ishonganim uchun keldim. General seni chiqarib yuborgach, uch o‘rinbosarini chaqirdi. Karimov: “Bu jo‘jaxo‘roz jonga tegdi, tinchitinglar” debdi. Vazifa senga yuklatiladigan bo‘ldi. Ertaga poytaxtdan qaytishing bilan… Bilaman, o‘zing ham qiynalayapsan. Lekin bu narsalar uzoq davom etmaydi. Ne-ne imperiyalar qulab, hamma sirlar ochilayapti. Qancha-qancha topshiriq bajargan kishilarning umri xazon bo‘ldi bugungacha. Ko‘rsatma berganlar esa yana minbarga chiqib, adolatdan gapirib yurishibdi. Gapning pust kallasi shu: Mirtemirni qutqazish kerak. Bunday yigitlar hali kerak. Nima deysan?

Rustam indamadi. Balki bu tuzoqdir? Balki yonida diktofoni bordir? Balki… yo‘q, hamma borsa ham bu qabihlikka Lutfillo bormaydi.

-Ikkalamiz ham olov bilan o‘ynashayapmiz. Yo yonib ketamiz, yo ishni pishiramiz,-qo‘shimcha qildi Lutfullo.

Oraga pul oraladimikan, o‘yladi Rustam. Yo‘q. Lutfilloning puli yetarli. Pul uchun o‘zini olovga tashlamaydi. Unda nima majbur qildi uni? Vijdonmi? Iymonmi? Ertangi kundan umidmi?

-Lutfillo aka, nima qilishim kerak?

-Avval roziliging kerak. Undan keyin nima qilishni gaplashamiz.

-Bu fikrni yana birov biladimi?

-Yo‘q! Sen, men va Alloh… Men kuysam, bolalarim sening bo‘yningda, sen kuysang…

-Bu ishga kattalar aralashgan. Kuysak ham birgalikda tamom bo‘lamiz. Uni o‘ldirisholmaydi, baribir.

-Senga yuklashadi, ertaga. Keyin kech bo‘lib qolishi mumkin.

…Menga! Meni nishonga olish uchun bu gapni aytayaptimi? Nega menga yuklashadi? Boya general “Senga ishonaman” deganda shunga sha‘ma qildimi?

-Biror joydan gap chiqmasligi uchun senga to‘xtashdi. Nima bo‘lganda ham Mirtemir bilan do‘st ekanligingni ko‘pchilik yaxshi biladi. Gap chiqsa ham ishonishmaydi, degan xulosaga kelindi.

-Qanday qutqazamiz?

-Sen avval o‘ylab ko‘r, qo‘rqsang rozilik berma! Gap shu yerga ko‘miladi. Qo‘rqmasang, bir fikrga kelamiz. Senga ochig‘ini aytaman. O‘tgan yili meni ishdan ketkazishmoqchi bo‘lishdi. Sababini bilmayman. Vazir buyruqqa imzo chekkandan keyin borib Mirtemirga uchrashdim. U mehmonxonada yashar ekan. Meni olib bordi xonasiga. Uzoq dardlashdik. Ertalab vazirning yoniga bordik. Vazir Karimovtopshiriq bergan, deb aytibdi. Bilmadim, nima qildi, buyruq uch kundan keyin bekor bo‘ldi. Vazir “Bu deputatga necha million berding?” deb so‘radi o‘shanda. Shundan bildimki, bitmaydigan ishni bitkazgan ekan. Keyin borimni yig‘ishtirib, uyiga olib bordim. Olmadi. “Sizga ming-ming odamning ishi tushadi. Shularning yarmi nohak ayblanganlar bo‘ladi. Shu yarimning yarmiga men uchun yordam qilsangiz, bas. Xudo menga ko‘maklashadi”, dedi. Uyalib ketdim. Shunda pulni oldi-da ichidan bir dona o‘n so‘mlikni so‘g‘irdi. “Buni metroga kiraverishdagi gadoyga beraman, savobi ikkimizniki”, dedi…

Lutfillo bu hakda Mirtemirdan biroz eshitgandi, lekin boshqarmada hech qanday so‘z aylanmagani uchun u qadar qiziqmagandi.

Lutfillo hikoyasini davom etdi:

-Meni vazirning gapi cho‘chitdi. U orqamdan odam qo‘yishi mumkin, deb Mirtemirning yoniga boshqa bormadim. Buning ustiga u uy olib mehmonxonadan chiqqan va oilasi bilan poytaxtda yashardi. Keyin eshitishimcha, bir kishiga “Lutfillo nomard yigit” debdi. Suroqlab turmaganim uchun shunday degan, shekilli. Mana endi qarzni uzadigan payt keldi.

Rustamning qo‘ngli yorishdi. Shu damda Lutfilloni quchoqlab olgisi keldi. Mard odam ekan.

-Bilasizmi, ichim yonib ketayapti. Agar ular aytgandek bo‘lsa, bosh ko‘tarib yurolmayman. Hatto xotinim ham “nomard ekansan” deydi. Men roziman. Faqat juda puxta o‘ylashimiz kerak.

-Hali prokuror hibs qaroriga qo‘l qo‘ymagani uchun ham ehtiyotdan Mirtemirni shahar KPZsiga olib ketishdi. U yerda mening yigitlarim bor. Ularni qamay olishmaydi. Juda nari borsa ishdan chetlatishadi. Mirtemir o‘shanda olmagan pulni shularga berarman. Og‘izlari yopiladi. Vaqt o‘tib, keyin ularni yana tiklaymiz yoki boshqa ish topib beramiz.

-Men nima qilishim kerak?

-Sen sahar soat olti yarimda Mirtemirning uyiga borishing kerak. Demak, oltida shaharga kirib, uni olasan.. Uyiga keltirasan. Qo‘shnilarinikiga o‘tib, o‘sha yerdan qochib ketadi.

-KPZdagi yigitlar meni ko‘rishadimi?

-Yo‘q. Qo‘l oyoqlari, ko‘zlari bog‘langan bo‘ladi. Kalit yonlarida turadi. Men yotoqxona tarafdan kuzataman. O‘sha paytda chiroqni, aloqani bir zumga o‘chiramiz. Bu mening ishim.

-U qo‘lga tushsachi?

Tushmaydi. Qo‘shnilardan biri bizning odam. U tayyor turadi. Orqa yo‘ldan mashinasi bilan olib chiqib ketadi. Sen fakat Mirtemirga. “Vasya”nikiga o‘t, keyin qayerdaligingni ikki kundan so‘ng Lutfilloga yetkaz, pochchasi orqali”, degin.

Ular yana qaytadan hamma ikir-chikirlarni gaplashdilar.

-Olti yarimda, albatta, Mirtemirning uyida bo‘l! Sezdirma. Do‘q-po‘pisaqil oila a‘zolariga. Keyin qo‘nalg‘aga ketaverasan…,-dedi Lutfillo.

Ular quchoqlashib, “Alloh qo‘llasin” deya xayrlashdilar.

5.BAChChAG‘AR

…Mirtemirni tergovchi o‘z xonasiga olib keldi. Tergovchi armani edi, shu sabab o‘rischa gapirdi:

-Sen kim bilan o‘ynashayapsan?

Mirtemir savolga javob berish o‘rniga xayolga toldi. Nima qilish kerak? Hozir u bilan o‘chakishsa, xo‘rlashadi. Savollarga javob bersa, past ketgan bo‘ladi. Ona tilida ish yuritilsin, deya dod-faryod qilganlardan biri o‘zi emasmidi? Endi tergovchiga rus tilida javob beradimi?

Darvoqe, uni nega bunga topshirishdi? Bu Gayranning odami emasmikan? Yodiga Karimovning bir gapi tushdi. O‘shanda sobiq Bosh vazirni quvginga olgandi: “U ishdan bo‘shatgan odamlarni topinglar, ana o‘shalarning qo‘liga topshiringlar, onasini ko‘rsatadi”, degandi. Keyin uning boshqalar haqida ham shunday xulosaga kelganini ko‘p eshitdi. Bu ham prezidentning buyrug‘i degan xulosaga keldi.

Tergovchi unga qarab aftini bujmaytirib turardi. Xonada chirog‘ yonayotganiga qaramay, stol ustidagi tunchiroqni ham yoqib qo‘ygandi. Shu bois ikki tarafda ham soyasi bor edi. Biri xira, biri yorqinroq. Mirtemir xuddi yangilik ixtiro qilgan kishidek yengil tortdi. Oldin sezmagan ekan. Insonning bitta soyasi bo‘ladi, deb yurardi. Qarangki, soya ham ikkita bo‘lishi mumkin ekan. Ha, sharoit insonni, balki uning soyasini ham o‘zgartirishi mumkin.

Soyalar egasining oviga tashlanmoqchi bo‘lgan kalxatdek edi. Ko‘zlari “lovullab” yonayotgandi:

-Gapirasanmi? Yoki…

Yoki nima? Uradimi, xo‘p ursin! So‘kadimi, xo‘p suksin! Ursa uradi, so‘ksa so‘kadi. Lekin buning oldida o‘zini yerga urmaydi.

-Tergov qilishga haqqing yo‘q! Hali ish qo‘zg‘atilgan emas!,-dedi nihoyat u.

-To‘g‘ri,-negadir tergovchi yumshoq ovozda javob qildi. – Hozir, azizim, birgalashib seni qamoqqa olish haqida qaror yozamiz. Qolganiga keyin ulguramiz.

-Meni boshim og‘riyapti,-dedi Mirtemir.

Bu o‘ylamay aytilgan va to‘g‘ri gap edi. Faqat boshi og‘riyotgani endi yodiga kelgandi.

-Unda qahva ichamiz!-tergovchi farmonni kutib turgandek, stoli yonidagi elektr choynakning simini qo‘liga oldi.-Ikki daqiqada qaynaydi.

U juda madaniyatli va ayni paytda juda madaniyatsizga o‘xshardi. Gaplari ham samimiy, ham masxaraomuz edi. Shu lahzada ajratib olish mushkul.

-Bilasanmi,-dedi u uzoq jimlikdan keyin,-nega bu ishni menga topshirishganini o‘ylayapman? Sen nega bizni yomon ko‘rasan?

-Nega yomon ko‘rar ekanman. Hatto yurtingda yer qimirlaganda ota-onasiz qolgan bolalardan ikkitasini olib boqishga ariza berganman.

Endi tergovchi bu gapning samimiyligi yoki masxaraomuzligi haqida o‘ylay boshladi.

So‘ng:

-Ikki bolani musulmon qilish bilan ish bitadimi?-dedi.

-Majburan musulmon qilish dinimizda yo‘q.

-Ammo kuch, zo‘ravonlikka qaramay diningizni qabul qilmaganmiz.

-Dinimizning hozirgi masalaga nima aloqasi bor?

-Qahva hozir bo‘lguncha mavzu topildi. Senga ko‘ra men nohaqmi?

-Sizlar hech qachon o‘zingizni nohaq deb hisoblamagansiz.

-Siz ozarbayjonlarga yordam berganda haqsiz, biz o‘zimiznikilarni qo‘llasak nima qilibdi?

-Afsuski, yordam berolmadik, yo‘l qo‘yishmadi.

-Mana bu nima?

U Turkiyadagi gazetada bu xususda bosilgan suhbatni Mirtemirning oldiga qo‘ydi.

Buni elchi yuborgan deb o‘yladi. Antaliyada, qurultoy ziyofatida ko‘rishgandilar. O‘shanda O‘zbekistonning Turkiyadagi elchisi Ubaydulla Aburazzoqov u bilan quchoqlashib, turkchasiga bosh urishtirib ko‘rishdi-da qulog‘iga “Butun dunyo sizni gapirayapti. Ablahlar qish kuni quvishdimi, uydan?” dedi.

Ha, ablahlik har turli ko‘rinishda bo‘lar ekan! Aks holda kichik bir gazetada bosilgan suhbatni darhol bularga yetkazadimi? Yetkazmasa, boshqa birov yetkazadi. U esa yonadi. Ammo u holda ham yonadi, bu holda ham. Chunki Karimov hech kimning xizmatini qadrlamaydi. Buni bilishadi, ammo balki qadrlab qolar deb o‘ylashsa kerak-da.

Keyinchalik ma‘lum bo‘ldiki, tergovchi vaqt o‘tkazayotgan, topshiriqni kutayotgan ekan. Shu bois gapni aylantirib, masalaning o‘ziga tegishli tomonlarini kovlatayotgandi. Bu bilan “Shunaqa! Elga navbat, sherga navbat!” demoqchi bo‘lardi.

-Qo‘shningni nega yozding? – dedi yana osmondan tosh tushgandek qilib.

-Qo‘shnimni…

-Ha, Mikirtchyanni!

-Men emas, u yozgandi, men ishlagan tahririyatga va Moskvaga.

-Nega?

-Nega bo‘lardi, biz boshqalarga yo‘l bermayotgan ekanmiz. Qarang-a, yo‘l bermaslik shunchaki, bir yilda yangi mashina oldi, dang‘illama uy qurdi, shahar kasalxonasida bosh hakim muovini bo‘ldi…

-Unda nega senning ustingdan xat yozdi?

-Topshiriq bilan. Yozishga yozdi-yu, keyin boshqa topshiriq bilan uzr so‘rab yozdi. Lekin u qachondir jazolanishi kerak. Uyida qurol sotadi. Tog‘li Qarabog‘dagi urushga yordam pulini ham u yig‘adi.

-Bas, bu sizga Oliy Kengash majlisi emas!

-Bu yer Oliy Kengash majlisidan yaxshiroq. U yerda bu gaplarni gapirib ko‘r-chi, darrov vatan xoini bo‘lasan.

-Shunday ham vatan xoinisan.

-Ha, endi Karimov va birodarlaringiz vatan bo‘lishsa, men vatan xoiniman-da.

-Aybini bo‘yniga olish yaxshi fazilat. Ertaga bularni birgalashib yozamiz.

-Men ruscha yozishni bilmaymanda,-kesatdi Mirtemir.

-Hechqisi yo‘q, men ham davlat tilini bilmayman, – tergovchi ham kesatdi. – Men yozaman, sen qo‘l qo‘yasan!…

Tergovchi “topshiriq” kutib turgani tez-tez telefonga qarashidan ham sezilardi. Nihoyat u kutgan qo‘ng‘iroq chalindi.

-Eshitaman, o‘rtoq general! – dedi u telefon trubkasiga yopishib qolgudek bo‘lib.-Xo‘p, xo‘p, xo‘p…

U telefon dastagini qo‘ydi-yu, biroz o‘ylanib, keyin boshqarma navbatchisiga sim qoqdi:

-Shahar KPZsiga xabar berdingiz-mi? Yaxshi! Borayapmiz,-dedi.

So‘ng Mirtemirga yuzlandi:

-Baxting bor ekan. Prokurorni topishmabdi. Bu kechani shaharda o‘tkazasan. Qani ketdik.

Ular yo‘lakka chiqishganda Mirtemir hayratda qoldi. Yarim kecha bo‘lishiga qaramasdan o‘n-o‘n besh kishi qatorlashib turishgandi.

Ular “xayriyat” degandek, yengil tortishdi. Demak, bir necha soatdirki, kutishmoqda.

-Ikki kishi men bilan, qolganlarga javob,-dedi tergovchi.

“Askarlar” apal-tapal tarqalishdi.

Mirtemirni temir panjarali mashinaga chiqarishdi. Besh daqiqada shahar mirshabxonasiga yetishdi. Tergovchi avval o‘zi ichkariga kirib hujrani aylanib chiqdi.

Keyin:

-Qalay? Oliy kengashning ishxonasiga o‘xshaydimi? Yoki hukumat sanatoriysigami?-dedi.-Har holda xalq orasiga kirib-chiqqan yaxshi-da!

Yaxshi gap! Mirtemirning xayolida nimadir yilt etdi. Bular o‘zlari bilmasdan yangi gap aytib qo‘yishadi. Darhaqiqat, xalq qamoqxonada. Mamlakat shu kecha-kunduz ulkan qamoqxonaga aylangan. Mahbuslarni istasalar uradilar, istasalar ishlatadilar. Har holda urmasdan, so‘kmasdan, ishlatmasdan, haqini yemasdan boqmaydilar.

-Ha, qamoq xalq bilan birga yashash demakdir,-kinoyaga kinoyamuz javob qildi Mirtemir.

-Mana bu ham xalqning nasibasidan bir parcha!

Tergovchi kutilmaganda uning biqiniga mushtladi. Bachchag‘ar, urishga usta ekan. Mirtemirning nafasi orqasiga qaytib, “hiq” degancha bukchaydi. Go‘yo uni birov baland tepalikdan uloqtirib yubordi-yu uchib ketayapti, tushib ketayapti… uh, zamin buncha uzoq bo‘lmasa? Qachon yetadi? Qachon? Birdan “sharaq” etib ko‘zi ochildi. Hammayoqda oq yulduzchalar kezib yuribdi.Yananimadir “sharaq” etdi. Endi sezdiki, bachchag‘ar urishda davom etayapti ekan.

-O‘…lib qol…adi! Bu…lar nim…jon kel…adi!-Mirtemirning qulog‘iga uzoqdan kelgan tovush uzuq-yuluq eshitilar edi.

-O‘l…sa, mukofot ola…san!

Tergovchi har qancha “bachchag‘ar” bo‘lsa ham, darrov hansirab, arang so‘kindi. Mirtemir javob qilaman, degandi, tili komiga yopishib aylanmay qoldi.

O‘rnidan turmoqchi bo‘ldi. “Sharq” etib ketdi suyaklari… Bu tepkidan keyin yuzi bilan betonga urildi…

Mirtemir boshini ko‘targanda yelkasiga nimadir bog‘lab qo‘yilganu bu og‘ir yuk uni ezayotganini his qildi. Nima bu? Tergovchi oyog‘i bilan bosib turibdimi? Yoki tegirmon toshi kabi bir narsani bostirib qo‘yishdimi?Yanabiroz qo‘zg‘algandi, “yuk” ko‘kragining ichida ekanligini sezdi.

Bu og‘riq edi. Og‘riq ham deyish qiyin. Bu yong‘in kabi bir narsa edi. Ko‘kragini ichida yong‘in boshlangandi. Alanga asta-sekin kengayib butun ko‘krak qafasini o‘rab oldi. U “yordam!” deya qichqirmoqchi bo‘ldi, lekin alanga uning tovushini ham yutib yubordi. Dori berishdimi? Ukol qilishdimi? Nima bo‘ldi?

U o‘z savollariga o‘zi javob berolmasdi. Tamom-mi? Yashash, hayot shu yerga qadarmi? Qiziq u jon berayaptimi?

Ilgari odam o‘layotganda nimalarni his etarkan, deya o‘ylardi. Demak, o‘lim oldidan odam yonar ekan. Alanga ko‘krakda boshlanib, butun vujudni o‘rab olarkan…

6. ZINDON

Darvoqe, Mirtemir o‘lim arafasida kishining ko‘z oldidan umr yo‘llari kechadi, degan gapni eshitgandi. Yolg‘on ekanda-a? Nega o‘tgan kunlar yodiga tushmayapti? Naqadar qiziq, rohatbaxsh va alamli xotiralari bor. Qani ular? Qani?

Birdan issiq qo‘l boshini silagandek bo‘ldi. Kim? Hech kim yo‘q. So‘ng “Bolam!” degan sas quloqlariga urildi. Uzoqdan kelgan bu sas onasining tovushi edi.

“Bolam, nima bo‘ldi senga?”

“Onajon, hech narsa bo‘lgani yo‘q. Bolaligimda boshimdagi soch girdoblariga qarab mahzun bo‘lardingiz”.

“Ha, bolam, u belgilar kishining qamalishidan darak, deyishardi”.

“Seni birovlar qamaguncha o‘zim qamayin, deb tandirga kiritib qo‘ygandingiz”.

“Biroz bo‘lsa-da o‘tir degandim, qo‘rqqanding! O‘shanda tandirda biroz o‘tirganing-da balki boshingga bu kunlar kelmasmidi?”

“Peshonada bori, onajon. Doim peshonamni silab, “Bittayu bitta o‘g‘limsan, peshonang tor, og‘ir kunlar bilan yuzma-yuzsan” derdingiz.Tangrining yo‘lidan qochish mumkin emas. Har kim yozilganini ko‘radi”.

“Ha, bolam, Xudoning amri amrdir! Bo‘lmasa, men sizlarni yetim qoldirib ketishni istarmidim?”

“Sizdan keyin dadam ham ketdilar Men askarlikda edim. Kechikib keldim. Mozorlarini quchoqlab yig‘ladim… Mana endi ko‘rishsak kerak!”

“Bolam, dadang ham shu yerda! Ammo sen bilan ko‘rishishni istamayaptilar. U yashashi kerak, deyaptilar. Sen yashashing kerak, bolam!”

“Onajon, yashashga qo‘yishmayapti”.

“Unday dema, yashashga qo‘yish, qo‘ymaslik ularning qo‘lida emas. Ularga qolsa olovlarning ichida yonib ketarding…”

“Ha, onajon uyimiz yonib ketdi. Chiroqlaringizni yoqay, degandim, bo‘lmadi. Me‘rosingiz nasib etmadi”.

“U joy bizga ham nasib etmadi. Ammo u uy-joyni tiklaguncha jigarlarimiz ezildi. Ko‘chib kirish bilan g‘amga botdik. Birin ketin tashlab ketdik. Sizlarga ham nasib bo‘lmadi!”

“Balki yonib ketgan uy-joyni tiklab, u yerda yashamaganim uchundir bu jazolar…”

“Yo‘q, bolam! Qayerda bo‘lsang ham bizni unutmading, duo qilib turding. Biz sen bilan. Qayerda bo‘lsang biz yoningdamiz!”

“Onajon, unda qanday xato qildim?”

“Qilishing kerak bo‘lgan xatoni qilding! Agar shu xatoni qilmaganingda biz seni tark etardik. Otangning ruhi ham shod bo‘ldi. Agar badbaxt shoh “Bu xalqning onasini…” deb haqorat qilganida jim qolsang, sendan rozi bo‘lmasdik. Balki jim qolsang, bu kunlarga tushmasding. Lekin biz seni unutardik, bolam! Tur, o‘ksinma! Tur! Tur! Bolam, bolaginam!…”

Tovush uzoqlashib ketgandek bo‘ldi. Mirtemir o‘rnidan turib tizzalab o‘tirdi. Tush ko‘rdimi? Xayolga botdimi? Nima bo‘ldi? Ha, ko‘kragi yonayotgandi. Qani olov? Qayoqqa yo‘qoldi? Nega birdan yengil tortgandek bo‘ldi? Demak, ota-onasining ruhi oldida gunohkor emas.

Darvoqe, bu yerga tushishining sababi o‘sha haqoratga javobmi yoki majlisda aytgan gapimi? Aslida bu gap ham o‘sha haqoratning javobi emasmidi?

Oradan uch yil o‘tibdi. Lekin o‘sha dahshatli haqoratni hali unutgani yo‘q. Hayotini ag‘dar-to‘ntar qilib yubordi. Bir gap dunyoni bor qiladi, bir gap yo‘qotadi, deganlarida aytilishi uchun aytilganda, deb qo‘ygandi.

Inson hayoti o‘zgarib ketishi uchun bir gap kifoya ekan. Ba‘zan uni o‘zi aytishi mumkin. Ba‘zan esa boshqa. Farq qilmaydi. Agar o‘shanda e‘tibor qilmaganda nima bo‘lardi? E‘tibor qilmasligi mumkin edimi? Yo‘q. Nega? Mana-man degan shoir, xalqning nazarida ilohiy kuchga ega bo‘lgan odam eshitmaslikka oldi-ku! U sen uchun ham bir paytlar ilohiy edi. Keyin sariq chaqaga arzimas ekan, degan xulosaga kelmaganmiding?! Lekin hozir u davralarning to‘rida. Doim shunday edi, hech qachon surilgan emas. Bu dunyoda doim hurmatda bo‘lish, mansabda turish uchun inson bulish kifoya qilmaydi. Gohida tulkilik qilish kerak, gohida ilonga aylanish, ba‘zan esa to‘tiqush kabi yashamoq lozim. Sen esa buni bilmas eding!

U buyuk shoir! Bularni biladi! Qaysi gapdan keyin qanday voqea kelishi unga ma‘lum. Qolaversa, ko‘rganini unutib, o‘ylaganini yozgan shoirlar tarixda qoladilar. Boshqalar unutiladilar. Chunki tarixni ular, ya‘ni o‘ylaganlarini yozadiganlar bitishadi.

Esingdami, bir kun suhbatlashib o‘tirgan edingizlar, u: “Ikki yil xastalanib qoldim. Qolaversa, siyosatdan uzoq turdim. Bunday qarasam xalq meni unutayapti. Xalq juda tez unutar ekan, bu qo‘rqinchli narsa” degandi. Uning bitta-yu bitta maqsadi bor. Unutilmaslik!

Darvoqe, haqoratni ham unutilmaslik uchun unutdimi?

7. HAQORAT

Mirtemir o‘sha mudhish voqeani esladi.

Matbuot qo‘mitasi raisi, shoir Erkin Vohidov bilan Karimovning ustidan kelgan shikoyatlar xususida suhbatlashib o‘tirishgandi. Har holda odamlar demokratiya, so‘z erkinligi shamolini sezib qolishgandi. Vodiylik san‘atkor Nosir Zobir xatida: “Karimov uxlayotganga o‘xshaydi. Dunyo oshkoralik haqida gapirib turgan paytda u bo‘g‘moqda. Biz mustaqillik bayonoti bilan bog‘liq bo‘lgan gaplarni eshitdik. Lekin nega bu gaplarni xalq bilmaydi?” deya yozgan.

Bunday xatlar ustiga qizil belgilar qo‘yilgandi. Ularni Vohidov Mirtemirga o‘rganish, tekshirish yoki javob yozish uchun berardi. Shu kuni stoli ustida bunday xatlardan o‘ttizga yaqini turgandi.

Bo‘rini yo‘qlasang qulog‘i ko‘rinadi, deydilar. Birdan eshik shiddat bilan ochildi. Karimov, Oliy kengash raisi va Bosh vazir kirib kelishdi. Eshik yonida Iqtisodiy islohot qo‘mitasi, Sanoat, transport va yo‘l qurilish qo‘mitasi raislari va boshqalar turishardi.

Karimov salom-alikdan keyin stolning chetiga yengilgina “ilashib” o‘tirdi. Mirtemir o‘tiradigan qo‘ltiqqa esa Bosh vazir “yoyildi”. Kengash raisi Vohidovga yaqinroq joyda qo‘lini orqasiga qilib turardi. Hammalarining kayfiyati yaxshi edi. Bir ikki qochiriq gaplar aylandi o‘rtada. Mirtemir esa ular nimaga kirishganini uylar edi.

Bir kun avval oynaijahonda “Deputat minbari” rukni bilan beriladigan ko‘rsatuvda sud sistemasini ag‘dar-to‘ntar qilgandi. Balki shu sabab bo‘ldimi? Balki Karimov Oliy Kengashdagi ish sharoitlari bilan tanishish uchun kelgandir? Xullas, savollar xayolidan “g‘irillab” o‘tib turganda, Karimov stol ustidagi xatlarni qo‘liga oldi.

Allohning qudratini qarang: bu xatlarni olib borib, “o‘qing”, deb iltimos qilganda ham u yo qo‘liga olardi yo yo‘q. Kutilmaganda o‘zi kirib kelib, o‘zi haqida yozilgan shikoyatlar, norozilik xatlarini o‘qimoqda. Mirtemir avvaliga yengil tortdi. Keyin negadir ko‘ngli g‘ashlandi. Xuddi, Karimovning ustidan hujjat to‘playotganga o‘xshab qoldimmi, deb o‘yladi. Chunki uning qo‘lidagi barcha maktublarda odamlar matbuot qo‘mitasi yoritadi, deya yozishayotgandi, shekilli?! Qolaversa, boshqa joylarda yuz berayotgan oshkoralik ularni ham qitiqlayotgani sezilib turardi.

Karimovning avzoyi buzildi. Buni sezgan “sherik”lari jim bo‘lib qolishdi.

-Sizlar shikoyat tekshirish bilan bosh og‘ritmanglar! Pastda xatlar bo‘limi bor, o‘sha yerdan kerakli joyga qaytarib jo‘nataversin,-dedi u va o‘qishda davom etdi.

Ikki -uch xatni o‘qigandan keyin shartta o‘rnidan turdida:

-He, bu nonko‘r xalqning onasini (s…y)! -deya so‘kinib, qo‘lidagi xatlarni o‘rtasidan yirtib axlat qutisiga otib, chiqib ketdi. Qolganlar ham uning orqasidan tashqariga “uchdilar”.

Mirtemir og‘ir ahvolda qoldi. Karimov xalq barobarida uni ham haqorat qildi. Vohidov tortmasidan asabni sokinlashtiradigan doridan olib ichdi. So‘ng Mirtemirdan sigaret so‘radi-da, chiqib ketdi.

Shu payt qo‘mita kotibasi Toyiba kirib keldi.

-Nima gap? -dedi u.

Mirtemir indamadi.

-Nega rangingiz oqarib ketgan? -so‘radi Toyiba.

-Karimov butun xalqni, hammamizni haqoratlab ketdi, -dedi.

Keyin bor gapni aytib berdi.

-Dahshatku! -dedi Toyiba, -qanday chidab o‘tiribsizlar?! Biror chorasini ko‘rish kerak!

-Nima qilamiz? Orqasidan yugurib borib, so‘kish kerakmi?

-Imkoniyatingiz ko‘p, xalqqa ma‘lum qilish kerak, -dedi u.

Xalqqa qanday ma‘lum qilishni o‘ylashdi. Nihoyat, matbuot konferentsiyasi o‘tkazish kerak, degan fikrga kelishdi. Bir kun oldin shahar jurnalistlar uyushmasidan qo‘ng‘iroq qilib “Qo‘mita rahbarlari bilan qalam ahlining uchrashuvini tashkil qilsak” deyishgandi. Qo‘l keldi, darrov uyushmaga sim qoqib, ertaga peshin chog‘i vaqtlari borligini ma‘lum qilishdi. Keyin o‘zlari bosh muharrirlarga, muxolifat liderlariga, faollariga, diniy idoraga ham telefon qilib, vakillari qatnashishini so‘rashdi.

Ertasiga Vohidov:

-Salomatligim yomon, do‘xtirga ko‘rinishim kerak edi. Sizlar o‘tkazaveringlar, -dedi.

-Siz bormasangiz bo‘lmaydi, -deb turib olishdi.

Xullas, “Mayli, yetib kelaman” dedi u.

Uchrashuvni Jurnalistlar uyushmasi raisi ochdi.

Mirtemir qo‘mita faoliyati haqida gapirdi. So‘ng:

-Yaqinda rahbarimiz ishxonamizga kelib, tasodifan shikoyat xatlarini ko‘rib qoldi. Aksariyat xatlar uning faoliyati haqida edi. Shunda xatlarni o‘qib, yirtib, axlat qutisiga otdi-da “Bu nonko‘r xalqning onasini…!”, -deb haqoratladi…, -deya voqeani hikoya qila boshladi.

U bu gapni eshitgan ziyolilar oyoqqa qalqib ketadi, balki matbuot uyidan prezident devoniga qarab yurish boshlashar, deb o‘ylagandi. Umuman bu gapni oshkor qilishga ko‘p istihola qilgandi. Katta to‘s-to‘polon boshlanadi, muxbirlar gazetaga yozishadi, odamlar oyoqqa turadi, degan xayolga borgandi. Chunki mushtga yoki kaltakka chidash mumkin, lekin “onangni…” degan haqoratga chidash mumkin emas. Shu sabab, butun vujudini mas‘uliyat, yuz beradigan voqealar uchun mas‘uliyat yuki bosgandi. Hali gapiradigan gapi oxiriga yetmasdan, muxolifat partiya kotibi Abdulhay Abdumavlonov o‘tirgan joyidan baqirdi:

-Ismini ayting, qani oshkoralik, nega xaspo‘shlab gapirasiz!

Mirtemirning xayolidan “boshlandi” degan gap o‘tdi.

-Ismini aytmasam ham kimligini sezib turibsizlar. Kim bo‘lardi, prezidentda, -dedi u.

O‘tirganlarga qarasa, umumiy loqaydlik ruhi hukmron. Birov ajablanmadi ham, birovning jahli chiqmadi ham. Millatning gullari -oydinlar, shoirlar, kurashchilar… Ularni birdan qo‘rquv bosdimi? Yoki avvaldan qo‘rqoqmidilar? Balki qulliklarini tan olgan qullarmi bular? Xullas, na dindorlar va na maydonlarda xalqning oldida boradigan faollar bir so‘z demadilar.

Bu orada Vohidov yetib keldi. Unga “Yurtda diktatura boshlandimi?” degan savol tushdi.

U diktatura nima ekanligini tushuntirib berdi. So‘ng Toyiba so‘zga chiqdi. U ancha dadil gapirdi. Haqiqatni ochib tashladi.

-Menga qiyin, -dedi Vohidov.-Ilgari Mirtemir gapirganda so‘zlarini andavalab turishga to‘g‘ri kelardi, endi Toyiba xonimni ham tekislashim kerak.

O‘rinsiz “askiya” va o‘rinsiz kulgi bo‘ldi. Uchrashuv kechga yaqin yakunlandi. Uy-uyga tarqalishdi.

Mirtemir ertalab ishga kelsa, doim soat 10-11dan keyin keladigan Vohidov hali soat to‘qqiz bo‘lmasidan xonada sigaret tutatib o‘tirardi. Salom-alik sovuq bo‘ldi.

-Kechqurun aka uyga telefon qildilar,-dedi u har doimgidek Karimovni “aka” bilan almashtirib. -Men unaqa gap aytganim yo‘q, bunday deguncha o‘zimni otmaymanmi, dedilar. Xullas, osmon uzilib yerga tushgan…

-O‘zingiz eshitdingiz-ku?! -dedi Mirtemir hayratda qolib.

-Kengash raisi bir narsalar gapirib turuvdilar menga. O‘shanda eshitmay qolgan bo‘lsam kerak. O‘zi, rostdan ham shunday dedilarmi? -Vohidov bolalarga xos samimiyat bilan tikilib qoldi.

Mirtemir o‘yga toldi. Uning xayolga botganini Vohidov boshqacha tushundi, shekilli:

-Hozir nima bo‘lsa ham olovni o‘chirish kerak, -dedi. -Borib akaga uzr, deb qo‘yish kerak. Bo‘lmasa, hamma narsa teskari aylanib ketadi…

Allaqachon, hamma narsa teskari aylanib ketgandi. Markaziy qo‘mita Karimovning sha‘nini himoya qilish uchun Mirtemirni sudga berish kerak, degan qarorga kelgandi. Shu kuni kechga yaqin Markazqo‘m ikkinchi kotibi uni chaqirayotganini aytishdi. Borsa, tashkiliy bo‘lim mudiri O‘tkir Obidov kutib oldi.

-Oldin ikkalamiz suhbatlashsak, nima bo‘lganda ham hamkasbmiz. Keyin u kishiga kirasiz, -dedi u.

Mudir mashinkada yozilgan olti-etti sahifali xatni o‘qib, unga savol bera boshladi.

-Bu savolni Qismatga berasiz, -dedi Mirtemir.

Qismat qalamkashlar orasida “Kattaning Sottixoni” nomini olgan edi.

-Nega?

-Chunki qo‘lingizdagini u yozgan.

-Qayerdan bildingiz u yozganini?

-Oxirgi sahifasini teskari ushlab qolibsiz.

-I, i, -u darrov sahifalarni to‘g‘rilab oldi.

-Ammo, rahmat, nima bo‘lganda ham hamkasbsiz-da, sotqin kimligini sezdirib qo‘ydingiz, -dedi Mirtemir.

-Bu sotqinlik emas, bu yurtni, Vatanni sevish belgisi.

-Yurt, Vatan faqat bitta odamdan iborat bo‘lsa, aslo sevmadik!

Keyin mudir Mirtemir saylangan tuman rahbari imzosi bilan kelgan shoshilinchnomani ko‘rsatdi.

-Xalq ham sizdan norozi, -dedi u shoshilinchnomani o‘qib.

-Bechora xalq telegramma yuborsa, bir oyda ham yetib kelmaydi. Buni qush bilan yuborishgan shekilli, bir kunda qo‘lingizga tegibdi. Topshirig‘ingizni vaqtida bajarishibdi, -kinoya qildi Mirtemir.

Mudirning ikki oyog‘i bitta etikka tiqildi.

-Bilasizmi, men sizni anchadan beri kuzataman. Ilgari doim tanqidiy maqolalar yozardingiz. Millatvakili bo‘lib ham doim kamchilik qidirasiz. Umuman, shunday dunyoqarashdagi kishi uchun bora-bora hamma narsa nuqsonli ko‘rinadi. Bu ham bir xastalik. Shunga iqror bo‘lsangiz, davolanishga yordam beramiz, ham sud tashvishidan qutulasiz, -dedi u.

Mirtemir kuldi:

-Balki, shundaydir, -dedi.-Sizlarning ko‘zlaringizga hamma narsa yaxshi bo‘lib ko‘rinadi. Hammayoq to‘kin-sochin, muammo yo‘q. Bu holda davolashni bu idoradagilardan, jumladan kattangizdan, so‘ng partiya rahbarlaringiz va o‘zingizdan boshlamoq kerak. Sudga kelsak, osmon qo‘lingizda bo‘lsa, tashlab yuboring!

U mudirning eshigini yopib ketdi-yu, lekin ko‘ngli tinchimadi. O‘zini yolg‘iz his qildi. Asablari chatnay boshlaganga o‘xshab tuyuldi. Uygacha piyoda keldi.

“Voqea” tafsiloti darhol Karimovga yetib borgan shekilli, Oshkoralik qo‘mitasi faoliyatini taftish qilish boshlandi. To‘g‘rirog‘i, Mirtemir va Toyibaning “daftar, qalamlari”ni tekshirishga kirishildi.

Ko‘p o‘tmay Oshkoralik qo‘mitasining favqulodda majlisi belgilandi. Majlisdan bir kun oldin millatvakillari Karimovning huzurida “maslahat”, “topshiriq” oldilar. Majlis kuni Oliy Kengash qo‘mitalaridagi millatvakillari, ommaviy axborot vositalari xodimlari ham ishtirok etish uchun to‘planishdi. Oliy Kengash raisining o‘rinbosari Bugrov ularga “javob” berib, majlis yopiq o‘tishini aytdi. Ba‘zi millatvakillari qatnashamiz, deb zaldan o‘rin olishdi. Lekin ularni ham chiqarib yuborishdi.

Majlis “sovuq” boshlanib “sovuq” tugadi. Mirtemirni ishdan haydash ovozga qo‘yilganda bitta ovoz kamlik qildi. Toyibaga kelganda esa ovozlar tenglashdi. Shunda Vohidov:

-Men ovoz bermadim. Toyiba partiyamiz idorasi sha‘niga tuhmat gaplar aytdilar. Shu bois qarshi ovoz qo‘llanaman, -dedi.

Toyiba yig‘lab chiqib ketdi.

Millatvakillari tarqala boshlashgandi ularni Karimov chaqirayotganini aytishdi. “Nega Mirtemirni ham haydamadingiz” deb ularni qiynadi Karimov.

Arbob arbobda, yo‘lini topadi. Ko‘p o‘tmay qo‘mitani “qisqartirib” turishga qaror berishdi. Ya‘ni Mirtemirdan qutulish lozim edi. U ketgach, yana tiklaymiz, deb Vohidovni ishontirishgandi. Shu sabab qo‘mita qisqarishiga Vohidov munosabat bildirmadi.

Mana, endi Vohidov huzur qilib uxlayapti.

Mirtemir esa tor xonaqohda betonning devor sassiq hidini hidlab o‘tiribdi. Darvoqe, devorning ham hidi bo‘lar ekan. U hozir sezdi buni…

8. DEVONAXONA

Mirtemir xayolning ming bir ko‘chasiga kirib chiqdi. Karimov bilan so‘ng uchrashuv qayta-qayta ko‘z oldiga kelaverdi. U uyida edi. Kotib qo‘ng‘iroq qildi. Odatda yordamchisi qo‘ng‘iroq qilardi. Nega bu safar kotib “safarbar” bo‘ldi? Karimov atrofga yoyilmasligini istasa ishni kotibiga topshirardi. Kotib “tosh” kabi odam. Borib urilgan joyidan qon oqardi. O‘ziga dog‘ ham yuqmasdi.

-Sizni so‘rayaptilar! -dedi u Mirtemirga salom-alikdan keyin.

-Men borganda qabul qilmadilar. Endi nega so‘raydilar?

-Oka, xuddi begonaga o‘xshab gapirasiz-a? Bilasiz-ku, bu savollarga biz javob bera olmaymiz.

-Bilaman, lekin “yo‘q” degan qarorimni yumshatib aytmoqchi edim. Ya‘ni sizga og‘ir botmasin deb…

-Ha, boplaysiz-a?! Bilasiz-ku “yo‘q” degan so‘zni kirib ayta olmayman. Hatto “topolmadim” degan so‘z ham boshimizning ketishiga sabab bo‘ladi.

-Sizning boshingiz ketsa, keyin o‘zlari ham boshsiz qoladilar.

-Faqat o‘zimni-o‘zimga maqtaysizu o‘t bilan ro‘baru qilib qo‘yasiz. Agar do‘stligimiz hurmati bor bo‘lsa, yo‘q demaysiz.

Mirtemir kotibni biladi. Gapni yana biroz cho‘zsa, o‘zi yugurib kelishdan ham qaytmaydi. Shundayligi uchun ishlayapti. Aks  holda allaqachon “yumalok yostiq” bo‘lib ketardi.

-Oka, eshik yonida “07″ turibdi. Iltimos kutayaptilar…

“07″ – bu ” 10-07″degani edi. Saroy mashinalarining nomerlari “10″ raqamidan boshlangani uchun ikkinchi bo‘lagi aytilardi va buni hamma tushunardi.

Mirtemir mashinaga chiqarkan, ovoz uzatgichdan kotibning tovushi eshitildi:

-Chiqdilarmi?

-Borayapmiz! -deb javob qildi haydovchi. Bu “tezroq kel” degan ishorat ekanligini bilgan haydovchi yo‘l qoidalariga qaramay mashinani “elday” uchirib ketdi.

Mirtemir nega Karimov chaqirganligini tahlil qila boshladi. Ertalabdan bu “ishga” kirishgani uchun kechagi kungi voqealarga nazar Alishi kerak edi. Ha, topdi. Kecha Matbuot vazirligiga borishgandi. “ERK” gazetasiga bosh muharrir bo‘lganidan keyin, eski muharrir Ibrohim Haqqul bilan vazir huzuriga borishdi. Qoida shunaqa. Tanishmoq  qoidasi.

Vazir bilan eskidan tanishliklari bor. Shunday bo‘lsa-da begona kabi qabul qildi. Ikki oydir u gazeta chiqishini to‘xtatib turgandi. “Tanishuv”ni tazyiq deb qabul qildi, shekilli xayrlashuv oldidan “Gazetani men to‘xtatib turganim yo‘q, maslahat qilib, keyin sizlarga natijasini aytaman” degandi.

Mana, oradan hech narsa o‘tmay “Natija” uchun borayapti. Chunki u vazirlarni yaxshi taniydi. Bundan avvalgi Matbuot vaziridan ham shunday “natija” olgandi. Unda o‘n bir nafar millatvakili o‘z mablag‘lari hisobiga “Yuzma-yuz” nomli gazeta chiqarishga qaror qilishdi. Bu qarorni Oliy Kengash qo‘mitalari tasdiqlashdi. Shundan keyin uni rasmiy pochta orqali Matbuot vazirligiga yuborishdi. Ro‘yxatdan o‘tkazish cho‘zilib ketdi. Shunda Mirtemir yangi gazetaning Bosh muharriri sifatida vazir huzuriga bordi. U xayrlashar ekan “Maslahatlashib, natijasini sizga aytaman” degandi. “Natija” ertasigayoq suv yuziga chiqqandi.

O‘shanda Mirtemir ertalab ishga kelsa, “osmon qulab tushgan-u” shoir Vohidov tutib olgandilar.

-Nima qilib qo‘ydingiz? -dedi u Mirtemirga salom-alik o‘rniga.

-Nima qilibman?

-Uka, kimdan -kimdan, Sizdan kutmagandim, Vazirni ham urasizmi?

-Vazirni… Qaysi vazirni uribman?

-Nima, bir nechasini urganmidingiz-ki,  qaysi birini deb so‘raysiz?

-Hazilni qo‘ying,  Erkin aka…

-Hazili bormi, dunyo teskari bo‘lib ketdi. Oqsoqol ot ustida, qamchini mahkam tutganlar. Soat 10.00da rayosat majlisi bor.

-Biror anglashilmovchilik bo‘lganga o‘xshaydi.

-Kecha rostdan ham “Matbuot vaziri bilan ko‘rishaman” deb chiqib ketgandingiz. Shu bois men ham oqsoqolga hech narsa deya olmadim.

-To‘g‘ri, ko‘rishdim, lekin…

Xullas, suhbatga aniqlik “aralashmasdan” ularni Oliy Kengash raisi Mirzaolim Ibrohimov chaqirtirdi.

-Ha, bolama-a, hech tinch yurmading-da! – dedi u Mirtemirni quchoqlab.

Lekin negadir u xursand edi. “Oqsoqol”dan topshiriq olgani uchunmi? Yoki Mirtemirdan qutilish soati kelgani uchunmi?

-Men majlisdan oldin o‘zimiz gaplashib olaylik, deb, sizlarni chaqirdim. Nima bo‘lganda ham bu ukamizni qutqarib qolishimiz kerak. Yosh, jahli chiqishi mumkin. Qolaversa, o‘zi yomon bola emas, -dedi rais Vohidovga qarab.

-To‘g‘ri, to‘g‘ri…,-deya Vohidov boshini chayqab qo‘ydi.

-Lekin men hech narsani tushunmayapman, -dedi Mirtemir masala jiddiyligidan andisha etib.

-Biz ham yosh bo‘lganmiz. Bilasanmi, Dunyo komsomol-yoshlari qo‘mitasiga rais bo‘lganimda sen tengi edim, – rais o‘ziga xos yengil kayfiyatda gapirardi. -Adashmasam, Olmoniyada edi. Polshadan kelgan yoshlar rahbari bilan qizishib qoldik. Shunday urib yuboribmanki, sho‘rlik, o‘lib qolay dedi. Qo‘rqib ketganimdan darrov quchoqlab oldim. Nima bo‘lsa ham, Ovro‘palikda, uzurimni qabul qildi. Bizda uzurni qabul qilish biroz og‘irroq. Shunday bo‘lsa-da, vazirdan iltimos qilamiz, ukamizning uzurini qabul qilsin. Ammo Erkinjon, oqsoqol bilan o‘zingiz bir uchrashmasangiz bo‘lmaydi. Yuraklari keng, balki kechirarlar.

-Hozir olov bo‘lib turibdilar…

-Bilasiz-ku, yonadilaru o‘chadilar, endi masala ham jiddiy-da. Millatvakili vazirni ursa… To‘g‘ri yosh. Demokratiya, deb saylab qo‘ydik. Ba‘zan mas‘uliyat ham kishini yo‘ldan chiqaradi…

So‘ng rais Vohidovga latifa aytib berdi. Mirtemirga esa bir piyola choy uzatib, “Ma, ol, bizning qo‘ldan choy ichish ham tabarruk, hali eslab yurasan” dedi. Bu orada rais o‘rinbosari va qo‘mita raislari kirib kela boshladilar.

-Qaror tayyormi? -deb so‘radi rais o‘rinbosaridan..

-Tayyor! Faqat Mirtemir  “tanishdim” deb imzo qo‘yishlari kerak!

-Bu qarorga imzo shart emas. Mazmunini biz tanishtirdik hisob. Qolaversa, oqsoqol kutib o‘tiribdilar. Qani boshlaylik bo‘lmasa. Ha, vazir kelgan bo‘lsa, chaqiring, kirsin! -dedi rais va o‘rnidan turib, kostyumining tugmasini o‘tkazib, yengil yo‘talib oldi-da majlisni ochdi.

-Hurmatli Rayosat a‘zolari, kecha hayotimizdagi eng xunuk voqea yuz berdi. Millatvakili Mirtemir  o‘z mas‘uliyati va vazifasini suiste‘mol qilib, Matbuot vazirining xonasiga bostirib kirib, uni do‘pposladi…

Mirtemir vazirga qaradi. U jilmayib o‘tirardi. “Nima gap?” degandek Mirtemirga savolomuz bosh qimirlatdi. Mirtemir “bilmasam” degandek, boshini yelkasining ichiga tortdi.

Rais uzoq gapirmadi. So‘zni vazirga berdi.

-Men nima gapligini tushuna olmadim, -dedi vazir.

-Nega tushuna olmaysiz. Kecha Mirtemir sizni urdimi?

-Yo‘q! Kecha huzurimga keldi, gazit haqida so‘radi, shu…

-Unda oqsoqol qayerdan bildilar? Nega haqiqatni yashirasiz? Bilasizmi, shu holingizda oqsoqolni va bizni noqulay vaziyatga tushurmoqdasiz. Nima bo‘ldi, o‘zi?

-Nima bo‘lganini aytdim, -dedi vazir.

-Oqsoqol “Mirtemir vazirni uribdi” dedilar-ku!

Vazir birdan kulib yubordi:

-Men oqsoqolga “Mirtemir yoqamdan olayapti, gazetani nima qilaylik?” degandim. Balki shundan….

-Yoqangizdan oldimi, axir!

-Yo‘g‘-e, bu bir ibora, biz gazeta xususida javob berolmadik. Mirtemir ikki marta qo‘ng‘iroq  qildilar, keyin o‘zlari bordilar…

Mirtemirning kulgisi qistadi. U hozir hamma kulib yuborsa kerak, deb o‘yladi. Chunki Karimovning “hovliqmaligi” ayon bo‘lib qolgandi-da.

-Shuni oqsoqolga aytish kerakmidi?-Iqtisod qo‘mitasi raisi kulish o‘rniga jahl bilan so‘ray boshladi. -Biz imzo chekkandik, nega bizni qora otli qilasiz. Yarim kechasi oqsoqol uyga qo‘ng‘iroq  qilib, na otamiz, na onamiz qolmay haqoratladilar…

Barcha qo‘mita raislari ajablanib qaradilar. Chunki ular ham “poy”larini olgandilar. Ammo masalani bu qadar ochish shartmidi? (Darvoqe, ikki kundan keyin rayosat Iqtisod qo‘mitasi raisini “kuzatib” qo‘yish uchun yig‘iladi. Shu damda u vazifasi bilan vidolashuv hukmini chiqargandi o‘ziga).

-Qayoqdan bilay? Gazetani oqsoqolning maslahatchisi Ziyomov to‘xtatib turgandi. Men masalani unga aytdim. U oqsoqolga anglatibdi. Keyin o‘zlari telefon qildilar. Bo‘lgan gap shu!, -dedi vazir.

Rayosat raisi nima qilishini bilmay koldi. Piyoladagi choyni ho‘pladi-da, o‘rinbosariga “Nima qilamiz?” deya bosh chayqadi. O‘rinbosari Bugrov o‘zbek tilini tushunmas edi. U “Menga so‘z berildi” deya o‘rnidan turib, ruschalab gapira boshladi:

-Mirtemir  Oliy Kengashga kelgan kunlardanoq kimligi ayon edi. Biz uni kuzatdik, o‘rgandik, tartibga chaqirdik. Lekin bo‘lmadi, qolgan gap qarorda yozilgan. Ijozatingiz bilan o‘qib beraman…

-To‘xta-e, sen ham xol qo‘yding! – deb kulib yubordi rayosat raisi. Boshqalarning ham kulgisi qistab turgan ekan, unga qo‘shilishdi. O‘rinbosarning yuzi tundlashdi.

-Men ertalab qarorni Karimovga ko‘rsatganman. U kishi tahrir qilib berganlar. Kuladigan joyi yo‘q!

So‘ng rais masalani ruschalab o‘rinbosariga tushuntirgan bo‘ldi. U rangini o‘zgartirmadi. Balki qulay fursat qo‘ldan chiqib ketayotganidan afsuslandi. Bilganda-ku, vazir bilan “gaplashib” qo‘yardi. Ha, endi borib Karimovga tushuntirishdan vazir bilan kelishib, qarorni “yugurtirish” osonroq edi-da unga.

-Xo‘p, -dedi rais -aybdorni ham eshitib kuraylik.

Mirtemir o‘rnidan turdi.

-Devonaxonada ham bunaqa hodisa yuz bermasa kerak! -dedi u.

-Bas, -dedi rais. -Shunaqa sovuq gaping boshingga yetadi. Senga o‘xshaganlar bilan devona bo‘lish u yoqda tursin jinni ham bo‘ladi kishi.

“Yoppiray, devona bilan jinnining farqi nima ekan?”, -deb o‘yladi Mirtemir.

-O‘tir, bolam, -Rais “gup” etib cho‘kdi -Tilim bor deb gapiraverma. Boya majlisdan oldin seni nega chaqirgandim. Bunday tushuntirib bermaysanmi, o‘shanda. Ha, mayli. Biribir qaror qilishimiz kerak. Qaror bunday: Vaqtini topib, masalani oqsoqolga yetkazib qo‘yish menga topshirilsin. Bu xususda Vohidov menga yordamchi bo‘lsin. Tamom.

U kaftini kaftiga ishqab, “qars” etib qo‘llarini bir-biriga urdi-da “Kelganlaringiz uchun rahmat” ishorasini qildi.

Ha, bu televizion miniatyuralar teatri emas, butun boshli bir mamlakatning Oliy kengashidagi ahvol edi. Million-million odamlarning, xalqning taqdiri ana shularning qo‘lida edi. Shuncha voqeadan keyin ham ular korridorga chiqib xaxolab kulishmoqda.

Mirtemirning tirsagidan kimdir ushladi. Qarasa vazir:

-Do‘stim, hayotingizni saqlab qoldim. Mendan qarzdorsiz. Hozir, yolg‘ondan bo‘lsa-da bir tarsaki tortib yuborgandi, desam, ketdingiz edi…

-Rahmat, taqsir, -dedi Mirtemir. – Oralarida bitta vijdonlisi siz ekansiz. Ba‘zan devonaxonaga soppa-sog‘lar ham tushadi.

-Siz ham sog‘siz…

-Ikki kishi bir-biriga “sog‘siz” deya xulosalashi devonaxonadagina yuz beradi.

-Sekin, sekin, uka, hozir qaytadan chaqirib qolishlari mumkin…

9. PO‘PISA

Mirtemir mashinadan tushib oltinchi qavatga ko‘tarilarkan “Bu safargi natija qanday bo‘larkin?” deb o‘yladi. Uni kotib ichkariga boshladi. Eshikni ochdi-da o‘zi tashqarida qoldi. Karimovnimanidir yozib o‘tirardi. Mirtemirning kirganini sezmay qoldi.

Mirtemir uning yoniga yetib borgach:

-Assalomu-alaykum! -dedi. U cho‘chib tushdi.

-Osmondan tushdingizmi, yerdan chiqdingizmi? -deya o‘rnidan turdi. Qo‘lini uzatib ko‘risharkan, chap qo‘li bilan Mirtemirning qorniga niqtab “He, geroy, nima qilib yuribsiz?” dedi.

-Yuribmiz, -dedi Mirtemir.

-Tabriklaymiz, bosh redaktor bo‘libsiz. Ish kerak bo‘lsa, topardik. O‘shalar bilan ishlashingiz shartmidi? Ular tugab bitdi. Sizga o‘xshaganlarning nomi bilan tirilmoqchi!

-Men ilgaridan birgaman-ku…

-To‘g‘ri, ilgaridan bosh redaktor emas edingiz. Kotib ham bo‘libsiz. Lekin gazetasiga siz boshchilik qilishingiz kerakmidi? Bilaman, qalamingiz o‘tkir, ammo boshqa gazetalarga yozing!

-Shunday ham gazetani chiqarishga ruxsat bermayapsiz-ku!

-Ruxsat bermoqchi edik. Endi butunlay yopamiz. Qaror bilan.

-Agar men gazetadan ketsam-chi?

-Qayerga ketasiz!

-Siz biror ish bersangiz. Ya‘ni, biror gazetaga muharrir etib tayinlasangiz…

-Gazetalarga tayinlash mening qo‘limda emas-da. Biri Oliy Kengashniki, boshqasi partiyalarniki, yana biri komsomolga oid…

-Unda nega bizning gazetaga aralashayapsiz?

-Nega aralashmayin. Men qovunchi emas, prezidentman. Siz sessiyada aytgan kabi hammasi onamning mahriga tushgan!

-Bunday deganim yo‘q!

-Iye, allaqachon unutdingizmi, lentani qo‘yib beraymi? -u shunday deb o‘rnidan turdi-da stolning narigi tomonidagi videomagnitofon tugmasini bosdi. Keyin “qo‘l tugmani” olib joyiga o‘tirdi. – Bu sizlarning davlat to‘ntarishga urinishlaringiz…

Lenta Mirtemirning nutqi yozilgan joyga qadar aylantirib qo‘yilgan ekan:

“Bu voqea bugun Ro‘zimurodovning boshiga tushgan bo‘lsa, ertaga har birimiz shunday hol bilan yuzlashamiz. Ertaga navbat menga, keyin sizga keladi. Unda, afsuski, kech bo‘ladi. Prezident va Oliy Kengashdagilarning ishlariga qarasangiz, bolakayning harakati ularnikidan mantiqliroq tuyuladi. Shu qadar maydalashib ketishdiki, Oliy kengashdan ishdan hayday olishmagach, ish xonamdagi stol-stul, telefonlarni olib qo‘yishdi. Qiziq, bu narsalar ularning mulkimi? Yoki biz o‘z shaxsimiz uchun ishlayapmizmi?

Bugun Oliy Kengash raisidan tortib vazirga qadar hamma-hamma prezidentning quli. Qonun -u. U kishi istasa vazirlik ochiladi, istasa yo‘qotiladi. Istasa odamlar qamaladi, istasa ozod etiladi. Istasa birov maosh oladi, istasa birovning maoshi kesiladi. Muhtaram prezident, O‘zbekistonni sizning onangiz tuqqan emas, u sizning xususiy mulkingiz emas! Va, biling-ki, Siz uning doimiy ustuni bo‘lib qololmaysiz!”

Karimov lentani shu joyida to‘xtatdi:

-Unutgan bo‘lsangiz, esingizga keldimi?

-Men “onangizning mahriga tushganmi?” deganim yo‘q, balki…

-Balki, malkini qo‘ying. Sizning adabiyotdan xabaringiz yo‘q bo‘lsa, bizning xabarchilarimiz bor. -U shunday deb radioso‘zlashuv tugmasini bosdi:

-Ulug‘bek!

“Labbay, xujayin!”, deya ovoz keldi naryoqdan.

“Onangiz tuqqanmi, degani adabiyotda nima deyilardi?”

“Onangizning mahriga tushganmi, iborasining og‘zaki aytilishi bu”.

“Bu ibora nima degani?”

“Onangni falon degani!”

“Odamlar nima deyapti?”

“Bu jo‘jaxo‘roz Oqsoqolni onangni deya haqorat qildi-yu, nega u jim? Agar natija bo‘lmasa, o‘zimiz javob beramiz, deyishmoqda.”

“Xatlar, telegrammalar kimda?”

“Menda xo‘jayin. Soni mingdan oshib ketgan. Nima qilaylik?”

“To‘plab qo‘yaber!”

Karimov radioso‘zlashuvni o‘chirdi-da, Mirtemirga yuzlandi:

-Mening onamni (…)adiganni onasi tuqqan emas!-deya baqirdi.

-Oradan yarim yil o‘tib…

-Oradan o‘n yil o‘tsa ham unutmayman. Bilib qo‘y, men sen o‘ylagan odam emas, hamma narsa xayolimda turadi. Esingdami, o‘zingni yig‘ib ol, bo‘lmasa qamoqda chiritaman degandim. Hali bu gap esimda turibdi. Seni qamoqda yo‘qotaman, bildingmi?

-Qamashingiz mumkin, lekin…

-Lekin, yo‘qotaman ham!

-Yo‘qotish sizning ishingiz emas, Janobi Haqning qo‘lida!

-Bugun Janobi Haq menman!

-Shak keltirmang, Alloh kechirmaydi bu gunohni!

-Ko‘ramiz, Alloh kimni kechirmaydi. Istaysanmi, ertaga mufti televizorga chiqib, seni dinsiz deb e‘lon qilsin! Ustozingni dinsiz deb e‘lon qildirganim senga dars bo‘lmadimi?

-Mufti ham sizning mulkingiz…

-Ha, u ham onamning mahriga tushgan. Istasam, ertaga meni “Xudoning yerdagi soyasi” deb e‘lon qiladi. Din – bu mening aytganim. Istasam machit ochib beraman, istasam mufti-puftisi bilan portlatib yuboraman.

-Bu bilan nima demoqchisiz? Ertaga mening ham uyimga bomba tushadimi?

-Seni oldin uyingdan quvib chiqaraman. Keyin deputatlikdan haydataman. So‘ng qamayman!

-Peshonaga yozilgani bo‘ladi.

-Peshonangga shularni men yozdim. Sen esa o‘qi!

-Xullas!

-Xullas, oramiz ochiq! Ketaverishing mumkin!

-Rahmat! Baribir biling-ki, jonim Jabborning qo‘lida, sizning emas!

-Ko‘ramiz! Ko‘ramiz! -Karimov baqira-baqira qoldi. Mirtemir eshikni jahl bilan yopgandi, yopilmadi, chunki eshik sekin yopiladigan qilib qo‘yilgandi.

Ha, shuni ham e‘tibordan qochirishmagan…

10. POMUQQAL‘A

Mirtemir hali boshini silagan onaizorining ruhi bilan gaplashgisi, xayolan bo‘lsa-da dardlarini unga yoygisi keldi. Lekin ruhni topolmadi. Nahotki, tark etdilar? Yo‘q, demak holati yaxshi. Ruhlar og‘ir damda madadga keladi… O‘tirgan joyida ko‘zlari yumilib, mudray boshladi u…

… Sharshara. Go‘zal qizning sochlariga o‘xshaydi. Tog‘ oppoq. Adirlar oppoq. Bu yerni Pomuqqal‘a, ya‘ni Paxtaqal‘a deyishadi. Tog‘ ostidan issiq suv oqib chiqadi. Qishda ham, yozda ham bu yer sayyohlar bilan to‘la. Lekin shu damda undan boshqa odam yo‘q.

“Oyoq kiyimingni chiqar!”

“Nega?”

“Bu yerda oyoqyalang yurish kerak, bo‘lmasa musaffolikka g‘ubor tushadi.”

“Sen kimsan?”

“Men Pomuqqal‘a!”

“Nega tanhosan?”

“Men tanho emasman. Quchog‘imda ming-ming odamlar bor”.

“Qani ular?”

“Pomuqqal‘aga kelsang ko‘rasan. Antaliyaga kelding. Lekin ilgari borgan edim, deya Pomuqqal‘aga o‘tmading.”

“Hozir keldim-ku!”

“Yo‘q, hozir men keldim. Seni ziyorat etib ketmoqchiman”.

“Nega meni ziyorat etasan?”

“Atrofing korong‘ulik, zulmat bilan to‘ldi.. Yorug‘lik bor ekanini ham eslatmoqchiman”.

“Sen nega bu qadar go‘zalsan?”

“Chunki sen go‘zallikni sog‘inganing uchun!”

“Nega bu qadar mehribonsan?”

“Chunki mehrga tashnasan”.

“Nega bu qadar yaqinsan?”

“Chunki sen juda uzoqdasan”.

“Buncha yaqinlashma, oydinlikdan bo‘g‘ilayapman”.

“Oydinlikdan bo‘g‘ilish hammaga ham nasib etmaydi”.

“Ko‘zlarim oydinlikdan yonmoqda”.

“Ko‘zlaringni och, shunda yonmaydi”.

Mirtemirning birdan oyog‘i toyib ketdi. Pomuqqal‘a tepaligidan pastga emas yuqoriga uchib ketdi. Cho‘chib tushdi. Ko‘zlari ilinib, tush ko‘rayotgan ekan.

Temir eshikning panjarasidan yonib turgan chiroqning nuri ko‘zlariga tushib turibdi. Bir lahza tushini eslamoqchi bo‘ldi-yu, bir uchini eslasa, ikkinchi “uchi” yodidan chiqib ketaverdi.

Nima bo‘lganda ham yorug‘lik, oqlik… yaxshi bo‘lsa kerak, deb o‘yladi. O‘zining bu bolalarcha xulosasi yana vujudini rohatladi. Ko‘zlari sekin yumila boshladi…

11. VAHIMA

Karimov odatiga ko‘ra kech uyg‘ondi. Boshi qovoqdek tuyuldi o‘ziga. Qovoqning ichiga son-sanoqsiz ari kirib olgan-u “ving‘ir”lashda musobaqa o‘ynayotgandek edi. Yotgan joyidan qo‘l uzatib, tortma ustiga qo‘yilgan dorini olaman degandi bardoq ag‘darilib, apelsin suvi to‘kilib ketdi. U jon-jahdi bilan tugmani bosdi. Doktor yugurib kirdi.

-Kim qo‘ydi buni bu yerga? Necha marta aytdim sizlarga, kerak bo‘lsa o‘zim aytaman, deb.

-Kechqurun biroz …

-Biroz-mirozni qo‘y, kechqurun nima qilganimni yaxshi bilaman. Menga bosh og‘rig‘i dorisini ber.

-Och qoringa mumkin emas. Hozir sut olib kelaman, hech bo‘lmasa sut bilan…

Doktor orqasiga qadam tashlab eshikdan chiqdi. Karimov boshini ushlagancha xayolga toldi. Kecha kechqurun nega bu qadar ko‘p ichdi? Har oqshom ichardi-yu ammo bu qadar ko‘p emasdi. Shomga yaqin MXX raisi G‘ulom Aliyev keldi. Shukrullo Mirsaidov millatvakillarini atrofiga yig‘ib uni yiqitish uchun hozirlik ko‘ribdi.

-Nega oldinroq aytmadingizlar? -so‘radi u MXX raisidan.

-Yubileylar bilan ovora edingiz.

-Yubileylarni go‘rga olib ketamanmi, yoki senlar ham unga sherikmi?

Uning bir gapi tugamasdan ikkinchisiga o‘tib ketishi har qanday suhbatdoshni shoshirib qo‘yardi. MXX raisi “yubiley” bilan go‘r orasidagi bog‘lanishni topib ulgurmasdan o‘zining taqdiri “stol ustiga” tushdi.

-Agar… agar… Sizga…

-Tiling tutilmasin. Sen hech kim eding. Hali ham hech kim emassan! Nari borsa palov pishirishga yaraysan, xolos. Seni men odam qildim. To‘n kiyib, belbog‘ bog‘lab yurarding. Men senga kostyum-shim kiyishni o‘rgatdim…

-Sizga xiyonat qilsam ko‘zim ko‘r, tilim soqov bo‘ladi, Xudo uradi meni. Men siz uchun yashayapman. Moskvadan kelganlar meni ham turmada chiritishmoqchi edi. Lekin siz qutqarib qoldingiz.

Bu gaplar ko‘p takrorlangan bo‘lsada Karimovga yoqdi. U iqrorni sevardi. Birovga qilgan yaxshiligi uchun har kuni javob olib turishni istardi. Shu bois biroz yumshadi.

-Xo‘p! Men ham sizga ishonmasam bitta imzo yetarli, eshikni yopishga ham ulgurmay chiqib ketasiz. Qani o‘tiring! Nima gap o‘zi?!

-Shukur Rahmatovich…

-O‘shaning otini aytmang, menga!

-Xo‘p… Oliy Kengashdagi deputatlar bir uyga to‘planib, “Sessiyaga maktub” hozirlashgandi.

-Bilaman. Ha, kim boshlagandi bu ishni?

-Yozgan odamni aniqladik. Mutaxassislarning rasmiy xulosasi ham bor.

-Mutaxassislaringni bilmaymanu uni Mirtemir yozgan, jo‘jaxo‘roz!

-Qoyil sizga! Biz haftalab o‘ylaganni Siz bir lahzada topasiz.

-Aksi bo‘lganda bu yerda men emas, sen o‘tirarding…

-Bu Ollohning ishi, Olloh Sizga ravo ko‘rgan bu ishni.

-Hali MXX ham Ollohga ishonadi deng.

-Ishonishga ishonmaymizu…

-Lekin siyosat qilamiz, shundaymi?

-…

-Bo‘pti, masalaga qaytaylik. Deputatlar yig‘ilgan uydagi suhbat matnini tashlab yuboribman.

-Menda bor…

-O‘sha yerda Shukrullo haqida gap bor edimi?

-U yerda yo‘q. Deputatlar uch marta to‘planishdi, lekin Shukrullo haqida gap yo‘q.

-Demak hammasi keyin boshlangan. Oxirgi kunlarda Shukrulloning huzuriga deputatlardan kimlar kirdi?

-Biz shubha qilganlardan uch kishi…

-Suhbatni yozib oldingizlarmi?

-…

MXX raisi papkasini kovlab bir necha sahifali matnni Karimovga berdi. Karimov biroz o‘qidi-da zerikkan kishidek qog‘ozlarni MXX raisining oldiga otdi.

-Muhim joylarini o‘qi.

MXX raisi qizil qalam bilan ostiga chizilgan satrlarni o‘qiy boshladi:

“-Shukrullo aka, biz bir guruh deputatlar Karimovga qarshi chiqmoqchimiz.

-Nima uchun? Karimov yaxshi odam. Qolaversa bugun unga o‘xshagan odam kerak.

-Yaxshilikka yaxshi-yu, lekin… Chet davlatlar bilan munosabatlarni buzayapti. Masalan, siz borib Rossiya bilan shartnoma imzolab keldingiz, u esa buzdi”.

-Voy, iflosey, kim bu, qaysi biri?

-Toshpo‘lat Jo‘rayev degani bor. O‘tgan sessiyada ruslarga qarshi chiqqandi. Boplab yeriga o‘tirtirgandingiz.

-Hm… Kecha ruslar yomon edi. Bugun esa…

Karimov stol yonidagi telefon qutisining ustidagi tugmalardan biriga bosdi:

-Eshitaman, o‘rtoq…

-Toshpo‘lat Jo‘rayev degan jo‘jaxo‘rozni top! Oliy Kengashdan.

-Xo‘p, o‘rtoq…

Karimov yana MXX raisiga yuzlandi. U o‘qishda davom etdi:

“-Bizga sizning roziligingiz kerak.

-Bunaqa gaplarni qo‘yinglar. Tanqid qilish, qarshi chiqish – demokratiyaning bir bo‘lagidir. Men ham Islom akaning ba‘zi kamchiliklarini bilaman. O‘ziga aytdim. Tuzatmadi. Endi sessiyada o‘rtaga tashlayman. Asta-sekin demokratiyaga ham o‘rganishimiz kerak. Darvoqe, sizlar Oliy Kengash sharoiti haqida ham unutmanglar.

-Unutishga unutmaymiz. Lekin…”

-Ko‘rdingmi, u juda ustakor odam. Toshni uzoqqa otayapti.

-Hatto gapirayotganda radioni balandlatib qo‘ygan. Ammo biz ovozni har turli tovushlardan tozalaydigan asboblar olganimizni bilmaydi.

-Shukr qil. Jo‘mrakdan suv oqizib qo‘ysa nima qilarding?

-Xonasida jo‘mrak o‘rnatishga ijozat yo‘q. Ichkari xonada bor, ammo. Juda yaqinlari bilan o‘sha yerda gaplashadi.

-Bir-ikki kundan keyin u yerga kirmaydigan qilib qo‘yamiz. Yana kimlar bilan gaplashdi?

-O‘qiyinmi?

-Yo‘q. Gapirib ber, muhim joylarini.

-Deputatlardan biri “Xizmat mashinamiz yo‘q, agar bizga yengil mashina ajratsangiz sotib olardik. Boshqa davlatlarda ham shu tajriba qo‘llanilmoqda” degandi darrov rozi bo‘ldi. Oltita mashina ajratishga qaror berdi. Shundan foydalanish kerakmikan?

-Kimlar olmoqchi?

-Orasida Toshpo‘lat Jo‘rayev ham bor…

-Mirtemir-chi?

-Yo‘q. Ammo u ilgari viloyatda mashina olgan. Shuni kovlashtirish mumkin.

-Yana kim bor?

-Oygul Mamatova ham bor!

-Hm… Bular topishib olishibdi…

Karimov yana tugmaga bosib, Oygulni ham topishni buyurdi.

Keyin Jo‘rabekovga telefon qildi:

-Mirtemir degan bola bilan o‘zingiz gaplashing, hamyurtingiz. Kerak bo‘lsa sotib oling, kerak bo‘lsa qo‘rqiting. Menga ro‘baru qilmangki, uni urib, qo‘lini sindiraman, tilini kesib olaman!

Shundan so‘ng Karimov MXX raisidan so‘radi:

-Masala jiddiymi?

-Jiddiy. Deputatlarning bu tayyorgarligi Shukrulloga qo‘l keldi. Yoki bu voqeadan foydalanib qolishni o‘ylaydi. Shogirdi Nusratovni bilasiz. Uni ishga soldi. Poytaxt va viloyat deputatlari bilan bir-bir gaplashib chiqishdi. Ba‘zi hokimlar ham Shukrulloning yoniga qatnay boshlashdi. Mana ro‘yxati va suhbat matnlari.

Karimov deputatlarning suhbatlari matniga unchalik e‘tibor qilmagandi. Ammo hokimlarnikini erinmay o‘qib chiqdi. Keyin tutoqib ketdi.

-Bu onangni….. lar, bu nonko‘rlar, bu xoinlar, bu sotqinlar….Hammasini yo‘qotaman, qamataman, chiritaman yertulalarda!…

-Ammo ular hozir birlashganlar. Ustalik bilan ish qilishimiz kerak. Biz ham o‘z odamlarimizni to‘plab qarshi tadbirlar olmog‘imiz zarur. Siz juda samimiy, ishonuvchan odamsiz. Sizning yaxshiligingizdan bular foydalanib qolishmoqda. Hatto sizga eng yaqin odamlar ham o‘sha tomonga qatnab yurishibdi…

Karimov ikki qo‘lini cho‘ntakka tiqqancha xonada u tarafdan bu tarafga yura boshladi.

-Bugungi programma qanday? -dedi tugmani bosib. Yordamchi darrov javob qildi.

-Soat 20.00 da chet eldan kelgan vatandoshlarga ziyofat beriladi. O‘sha yerga borishingiz kerak.

-Bekor qil! Boshqasi borsin!

-Xo‘p, o‘rtoq…, -Yordamchi gapning dovomini “yutib” yuborishga odatlangandi.

-Alimov, Umurzoqov, Jo‘rabekovni chaqir, tez kelishsin!

-Ho‘p, o‘rtoq….

Alimov tashqarida eshik yonida poylab o‘tirgan ekanmi, darrov ichkariga kirdi.

-Xabaringiz bormi? – so‘radi Karimov.

-Bor. Uch kundan buyon ertalabki hisobotnomalarni o‘qishga vaqtingiz bo‘lmayapti.

-Nima qilish kerak? Qaysi biriga ulguray. “Navoiy yubileyi bilan chet ellik vatandoshlar qurultoyini birga o‘tkazaylik” degan sizlar emasmi? “Bir qancha davlat rahbarlarini chaqiraylik, bu obro‘yimizni oshiradi”, degan sizlar emasmi? Mana endi… Agar hokimiyatga u kelsa mendan avval sizlarni yo‘qotadi. Oilangiz, qarindosh – urug‘ingiz bilan birga.

-To‘g‘ri.

-To‘g‘ri bo‘lsa, nega qarshi tadbir olmadingizlar?

-Oldik. Lekin ko‘p masalada Sizning oldingizdan o‘tish kerak edi.

-Sizga qachon ishonmadim? Biz bir komandamiz, bir oilamiz. Birimiz yo‘qolsak, hammamiz yo‘qolamiz.

-Ammo u Bosh vazir. Imkoniyatlari….

-Imkoniyatlarini qo‘lidan oling, demaganmidim? Yaqinda umuman imkoniyatsiz qoladi. Quritaman uni, yo‘qotaman, bildingizmi, yo‘qotaman! -Karimov shunday deb stolni mushtlagan edi taxta – oyna parchalanib ketdi. U faqat mushtiga bir qarab qo‘yganidan “qonamadimi” degan shubha ko‘nglidan o‘tganini sezish mumkin edi.

Eshik ochilib Jo‘rabekov, Umurzoqov ham kirib kelishdi. Karimov ularning fikrini so‘rab ham o‘tirmasdan topshiriq bera boshladi.

-Siz Ismoil aka, har bir deputat bilan yakkama – yakka gaplashasiz. Ha, Mirtemirni topdingizmi?

-Uyiga mashina yubordim.

-Bular soat besh bo‘lmasdan ishdan qochishadi. Ana u “Ho‘kiz” nima qilayapti? Nega deputatlarni nazoratsiz qoldiradi?…

Karimov yangilik kashf qilgan kishidek telefon trubkasini ko‘tardi : -“Ho‘kizni” bog‘la!

Telefon bog‘lovchi ham Oliy Kengash raisi Shavkat Yo‘ldoshevning laqabini bilar ekan, darrov bog‘ladi :

-Qo‘ling qonligini bilasanmi yoki unutdingmi? Sendan so‘rayapman, unutdingmi, yo‘qmi? Gap qaytarma dedim senga…

Karimov Oliy Kengash raisini bo‘ralab so‘ka boshladi. Uning boshqalarni qo‘rqitish uchun birovni kurakda turmaydigan so‘zlar bilan so‘kadigan odati bor edi.

Atrofidagi “komandasi” Yo‘ldoshevni sevishmaydi, “Ho‘kiz” deb laqab qo‘ygan ham ular. Hozir u Oliy Kengash raisini qancha ko‘p so‘ksa, bular shuncha xursand bo‘ladilar va shunday g‘azabga uchramaslikdan hayiqadilar.

-Seni botqoqdan tortib chiqardim. Odam qildim. Boshimga balo bo‘lding! Nega deputatlaring joyida o‘tirmaydi? Nega menga qarshi fitna tayyorlashadi-yu sen bilmaysan? Nega davlat ishxonasida o‘tirib davlatga qarshi ishlashadi? Hammasini quv! Xonalardan stol – stullarni olib chiq! Telefonlarini uz. Xizmat mashinasini olib qo‘y. Kerak bo‘lsa qaror chiqarib qo‘mitalarni yop! Hammasiga ikki soat vaqt. Ikki soatdan keyin raport berasan!

Karimov telefon dastasini joyiga qo‘ymoqchi edi, tushmadi, otib yuborgandi sim tortilib qaytib – kelib qo‘liga urildi. U tugmani bosdi-da Umumiy Ishlar boshqarmasi rahbari Zelemxon Haydarovga :

-Bu yerdan telefonlarni yo‘qot, deya necha marta aytishim kerak. Stol ustiga mikrofon o‘rnat, demaganmidim?!

-O‘rnatamiz, lekin…

-Gap qaytarma, hoziroq ishdan quvaman… xoinlar!

U yana xonada yura boshladi. Hamma jim, oraga sukunat cho‘mdi.

Birozdan keyin Karimov yana topshiriq berishda davom etdi:

-Sen Mavlon Umurzoqov, muxolifat bilan gaplashasan! Sessiyada bizni qo‘llasin! Dindorlar bilan ham gaplash. Shoirlarni matbuot kotibiga topshiramiz.

-Siz o‘rtoq Alimov, Prokuror, Ichki ishlar vaziri, Sud bilan gaplashing. Oyog‘ini egri olgan hokimlarga qarshi har biriga alohida “delo” hozirlang.-Siz o‘rtoq Aliyev, xavfsizlik xizmatini oyoqqa turg‘azing. Har bir deputatning, har bir xokimning harakatlarini soatma – soat qayd eting, raport berib turing, menga. Javob hammangizga!

Karimov tortmasidan bitta yangi yon daftarcha olib, yirik – yirik harflar bilan nimadir yoza boshladi. Yozgani yoqmadi shekilli, sahifani yirtib, majaqlab oyoq ostiga otdi va yana qaytadan yoza boshladi. Bu hol uch-to‘rt bor takrorlandi. Keyin kimgadir telefon qilmoqchi bo‘ldi. Ammo telefon polda ikki bo‘linib yotardi. Stol ostiga o‘rnatilgan tugmani bosdi.

12. KRAYNOV

Yordamchi yugurib kirdi. Karimov unga parvo ham qilmasdan yana yoza boshladi. Yordamchi xuddi simyog‘ochdek tik turardi. Oradan hiyla vaqt o‘tgach, Karimov boshini ko‘tardi.

-“Nima gap?” degandek yordamchiga bosh irg‘adi.

Yordamchi unga qadar ham to‘rtta “Katta”ni ko‘rgan, bu xonada yuz beradigan voqealarni oldindan biladigan kishi edi.

U o‘n besh yil yordamchiligini qilgan Sharof Rashidov olamdan o‘tgach, “Poraxo‘r edi, tillo-yu oltinlar yiqqan” degan gaplar tarqaldi. Hamma “Katta”lardan keyin boshlanganidek, bu safar ham jinoiy ish ochildi. Yordamchi o‘z “Katta”siga balchiq otdi. Yangisi kelgach, u bilan opoq-chapoq bo‘lib ishladi. Nishonov, Usmonxo‘jayevni ham “ko‘rdi”.

Ular ketishdi, ammo Kraynov birinchi “no‘mirli” meros sifatida devonda qolaverdi. Mana endi bunisi bilan ham orasi yaxshi. Ba‘zi bashoratchilar Karimov har olti oyda kadrlarni almashtiradi, buning ham supurgisini quyrug‘iga bog‘laydi, deb yurishdi. Lekin yillarga yillar bog‘landiyu uning supurgisi qo‘lida. Aksincha u Karimovga yordamlashib, boshqalarning supurgisini quyrug‘iga bog‘lab yuribdi.

Undan qo‘rqmagan odam oz. “Kraynov” degan otini eshitganlarning labiga uchuq chiqadi yo tizzasi qaltiraydi. Uning yonida hatto Jo‘rabekov, Alimovlar ham qo‘rqib turishadi. Uning oldi-qochdi gaplarini eshitib o‘tiradilar, qarshi gap aytolmaydilar.

Vazirlar, hokimlar ham Kraynov bilan o‘pishib ko‘rishadilar, uning ko‘nglini topishga urinadilar, xursand qilib turishga intiladilar. Har kuni ikki-uch karra sim qoqib, uning hol-ahvolidan, oilaviy tashvishlaridan so‘z ochib, diliga iliqlik kiritib turadilar.

Darvoqe, Kraynov nega bu qadar “katta kuch”ga aylangan? Buni har kim har xil talqin kiladi. Ammo shu narsa aniqki, Kraynov ishga hammadan oldin keladi va hammadan keyin ketadi. Ba‘zan mamlakat uxlayotgan yarim tunda ham u ishxonasida o‘tiradi. Karimovning yotog‘idan “uxladilar”deb xabar kelgach, u uyiga yo‘l oladi.

Prezidentning huzuriga kim kirishi, kim kirmasligini ham u hal qiladi. Maxsus kitobi bor. Unda Karimov kimlarni, qaysi lavozimdagi kishilarni qabul qilishi kerakligi asosida ro‘yxat tuzgan. Uni Karimovning kayfiyati yaxshi paytlari o‘zgartirib, tasdiqlatib turadi. Bu ro‘yxatga kirmagan kishi kim bo‘lishidan qat‘iy nazar Karimov bilan uchrasha olmaydi. Kraynovga yoqqan kishi esa hovli supuruvchi bo‘lsa ham ro‘yxatga kirishi mumkin.

U Karimovning fe‘l-atvorini mukammal o‘rganib olgan. Gapini ikki qilib yurganlarni Karimovning jahli chiqib turganda ro‘baru qiladi. O‘sha odamning boshiga qora bulut yog‘iladi. Agar hovli supuruvchi Kraynovga oid yo‘laklarni ham tozalab, e‘tiborini qozongan bo‘lsa, Karimovning kayfi chog‘ligi paytida uchrashtirib, uni vazir o‘rinbosarligiga o‘tkazib yuborishi ham hech gap emas.

Karimovning o‘nga yaqin yordamchisi bor. Lekin asosiysi Kraynov. U ayni paytda eshik og‘asi ham. Karimov kirib-chiqadigan eshikning qarshisida uning xonasi bor. Shkaflar orasidan kiriladi bu xonaga. Mamlakatning ko‘zga ko‘ringan hamma odamlari bu xonaqohda mehmon bo‘lishgan.

Kraynov birovga sim qoqsa, orqasidan qanday shamol kelishini bilib olish qiyin emas. “Oka”, sho‘rva ichayapsizmi, osh yeyapsizmi?” desa demak yomon xabar yo‘q, agar “Yotaverasizmi, do‘ppayib” desa Karimovning kayfiyatiga o‘t ketgan bo‘ladi.

“Paxan” ba‘zan “falonchini so‘kib qo‘y” deb unga buyuradi. U xuddi Karimovning o‘ziga o‘xshatib chunonam baqiradiki, tovushi qabulxonada eshitilib turadi. Karimov biror odamga xush boqsa, Kraynov unga shunaqa shirin so‘zlar topib muomala qiladiki, haligi odam uchun dunyoda yolgiz Kraynovgina sodiq do‘st bo‘lib ko‘rinadi.

U “Katta” bugun kimni qidirishi kerakligini oldindan bilgandek odamlarning harakat nuqtalarini belgilab boradi. Barcha rahbarlar qaysi soat, qaysi daqiqada qayerda bo‘lishlari haqida uni xabardor qilib turadilar. Rahbarlardan biri kerak bo‘lib qolsa, uni o‘ynashining uyidan ham topadi. Kraynov uchun dunyoda “yo‘q” degan so‘z yo‘q.

Agar Karimovni yomon ko‘rgan odam kelsa, unga qo‘shilib yomonlaydi. Keyin oqizmay-tomizmay xo‘jasiga yetkazadi. Bundan Mirtemirning ham og‘zi kuygan. Mirtemir bir kun Karimovni kutib o‘tirganda, Kraynov bilan dardlashib qoldi. Kraynov unga oldingi “Katta”larning yumshoqligi, xalqparvarligi, hozirgisining esa badjahl, so‘kag‘on, hatto nevarasi bor odamlarni ham kabinetida urib, quvlab yurishi haqida gapirib berdi.

Mirtemirning unga rahmi keldi shekilli: “Yaqin orada undan hammamiz qutilamiz” deb yubordi. Bir haftadan keyin Karimov bilan majlis zalida yuzma-yuz keldi. Karimov tirjaygancha Mirtemirning yelkasiga turtib “Qanday qilib qutilasiz, kuch bormi?” deb o‘tib ketdi. O‘shanda Mirtemir qaynoq sutni qatiq deb xo‘plaganini angladi.

Bunga qaramay Kraynovning qoyil qoladigan hislatlari ham bor. Masalan, odamlarga laqab qo‘yishda shu qadar ustaki, qabr ustiga tosh o‘rnatgan ustadek nozik harakat qiladi. Ya‘ni u otgan o‘q nishonga aynan tegadi. Jo‘rabekovga “Botsman”, maslahatchi Alimovga “Beriya”, boshqa maslahatchilarga “Artist”, “Devor”, “Tryapka” deb laqab qo‘ygan. Oliy Kengash raisi Yo‘ldoshev “Ho‘kiz”ga aylanishida ham uning hissasi bor.

-Menga ham laqab qo‘ygandirsan? -deb so‘raydi Karimov undan ba‘zan.

-Siz bittasiz “Katta”, -deydi u kulib. Bu ham o‘zi qo‘ygan laqabga ishora.

Xullas, hozir ham Karimovning yonida jilmayib turibdi. Uning jilmayib turishidan Karimov yumshagandek bo‘ldi.

-Nima gap? -deb so‘radi o‘zi chaqirgani esidan chiqib.

-Bugun “Toshkent oqshomi”da yaxshi maqola chiqibdi, -dedi u tavakkal qilib.

-Yana Mirtemirning maqolasimi?

-Mirtemir kim bo‘pti? Shoirmi, yozuvchimi, jurnalistmi, kimligini birov bilmaydi. Siz tufayli mashhur bo‘ldi. Yana siz bilan o‘chakishib yuribdi, ajali yetganga o‘xshaydi.

-Nima meni Azroil demoqchimisan?

-Yo‘g‘e, “Katta”, siz bizning farishtamizsiz… Ha-ya, hurmatli akademigimiz Ahmadali Asqarovning maqolasini aytayotgandim…

Karimov qiziqish his etgandek kresloga yastandi.

13. ZIYoFAT

-Nima deb yozibdi?

-Mamlakat vujud, Karimov esa uning yurak va aqlidir. Devonni aql, hukumatni yurakka o‘xshatmoqchi… Keyin… Mufti hazratning “Podishoh Allohning yerdagi soyasi” degan gaplarini misol keltiribdi.

-Mufti shu gapni rostdan ham aytganmi?

-Mening o‘zimga aytgan, Asqarali akaga ham aytgan.

-Sening foydali yolg‘onlaring bor, lekin mufti bilan o‘ynashma. Aytadigan bo‘lsa, o‘zi televizorga chiqib aytsin.

-Ayttiramiz! Aytmasa ham ayttiramiz, -dedi va Kraynov yengil tortgandek kulib yubordi.

-Nimaga kulding? Biror latifa esingga tushdi-mi? -so‘radi Karimov latifa eshitgisi kelganini yashirmay. Yordamchi ham darrov “ishga tushdi”.

-Bir kun ulamolar podshohga qarshi bosh ko‘tarishibdi. Podshohni mayxo‘rlikda, dinsizlikda ayblashibdi. Podshoh hech narsani bilmagandek ulamolarni ziyofatga chaqiribdi. Sharbat suviga sharob aralashtirib hammasiga ichiribdi. Ulamolarning kayfi chog‘ bo‘lgach, ulardan fatvoga imzo so‘rabdi. Hammasi barmoq bosibdi. Fatvoda “Biz ulamolar mayxo‘rlik qilib, dindan yuz o‘girdik. Gunohimizni yuvish uchun podshoh hazratlariga keldik. Hukmi podshoh biz uchun vojib” deb yozilgan ekan. Fatvo deyilgan bu narsa fitna ekanligidan xabardor bo‘lgan ulamolar podshohga yolvoribdilar, lekin u avf etmabdi. Ilonning boshini ezmasang, zahardan o‘lasan, deganlaridek ularni toshbo‘ron qildiribdi…

-Xo‘sh, nima demoqchisan?

-Ziyofatga oz vaqt qoldi. Borsangiz yaxshi bo‘lardi. Shoirlar ham, yozuvchilar ham, muxolifat ham o‘sha yerda.

-Muxolifatni kim chaqirtirdi?

-Men. Sizdan so‘ramasdan gunoh qildim.

-Sening gunohing doim foyda keltiradi.

-Muxolifat boshlig‘i xorijda edi. Hech gapdan xabari yo‘q. Bugun deputatlar qilayotgan harakatlarini unga ham sezdirishdi. “Qo‘llayman” deganmish ularga.

-Bu yog‘i MXXnikimi?

-Yo‘q, o‘zimizning slujbamiz bor. Kecha kechqurungacha MXX ham Shukrullo tarafda edi. Agar bugun uni sizga yuzma-yuz qilmasam… Ha, mayli, keyin gaplashamiz buni. Hozir esa ziyofatga borib muxolifat raisini, shoirlaru yozuvchilarni qo‘lga olish kerak. Yuz deputatning ming baqirgani, ularning bir gapirgani…

-Aqlli tulkisan. Bilaman meni emas, o‘zingni ham o‘ylaysan.

-Ikkalamizni ham o‘rtoq…

-Mashinani chaqir. Aytmasdan boramiz. Sen esa jiddiyroq shug‘ullan, sharbat va mayning ta‘mi qochmasin. Ayniqsa ana ularga quyuqroq qorishtiringlar…

-Bu yog‘idan ko‘nglingz to‘q bo‘lsin….

Karimov kirib kelganda ziyofatga taklif qilinganlar uni oyoqda turib qarshiladilar. U qisqagina qilib “Xush kelibsiz” nutqini gapirdi-da qadah ko‘tardi. “Kuch” olish uchun ketma-ket ikki qadah konyakni ichdi-da, uchinchisini qo‘lida saqlab “kerakli odamlar” o‘tirgan tomonga yurdi.

Erkin Vohidov o‘rnidan turib, Karimovga tavoze bilan “Rahmat, ulug‘ ish qildingiz. Vatandoshlarimiz o‘z ona yurtlariga qadam bosdilar. Tarix bu kunni alohida yozgay” dedi.

Karimov yonidagilarga ishorat etib ulgurmasdan stul olib kelishdi. U Vohidov bilan akademik Asqarovning o‘rtasiga o‘tirdi va muxolifat raisi Iso Xolisga qo‘l uzatdi. Mezbonlar rejaga ko‘ra ularni yonma-yon o‘tqazishgandi.

-Xush keldingiz Isojon. Qalay Frantsiya go‘zal ekanmi?

-Har narsadan xabaringiz bor,-dedi do‘rillagan ovozda Iso Xolis. -Nima bo‘lganda ham MXXngiz yaxshi ishlaydi. -Keyin u bir qo‘li bilan og‘zini yumib xirillab kuldi.

Karimov esa atrofga alanglab, muxolifatning boshqa bir raisini qidirdi. Ko‘rinmadi.

-Raisdoshingiz yo‘qmi? -so‘radi Karimov Iso Xolisdan.

-Birimiz borgan joyga ikkinchimiz bormaymiz.

-Hay, hay, raisdoshlar yonma-yon yurishi kerak emasmi?

-Siz bilan yonma-yon yurishimiz mumkin, u bilan aslo, -deya masalaga nuqta qo‘ygan bo‘ldi Iso Xolis.

Lekin Karimov tashabbusni o‘z qo‘liga olmoqchi bo‘ldi va nuqtani o‘zi qo‘ydi.

-Biz baribir bundan keyin Shavkat Temurni ham birga da‘vat etamiz. Sizlarni yarashtira olmasak nima qilib yuribmiz, shunday emasmi, Erkin aka?

-Shunday, hazrat, shunday. Lekin narigisi biroz janjalchiroq. Uni janjalchilarga, Isojonni esa janjalsevmaslarga rais qilganmiz.

-Demak, Shukrullo aka janjalchi ekanlarda-a? -“Katta” askiya qilgan kishidek kuldi. -Chunki bu kishi ham u tomonda.

-Biz Siz tomondamiz, -dedi Shukrullo ham askiya ohangida.

Karimov biroz muxolifat haqida o‘yladi. Narigisi janjalchi bo‘lsa ham pishiq. MXX yaxshi ishladi. Oralarini buzmaganida katta kuch edilar. Bunisini ham qo‘lga olish oson emas. Lekin aldash mumkin. Sodda. Darrov ishonadi qo‘yadi. Davlat rahbari yolg‘on gapirmaydi, deb o‘ylaydi. Bundaylarning burniga ip Alib boshqarish mumkin. Faqat ipni uzdirmaslik kerak. Ip uzildimi, keyin bog‘latmaydi.

Karimov qo‘liga qadahni oldi-da o‘rnidan turdi. G‘alag‘ovur zalga bir zumda sokinlik indi. Yordamchi mikrofonni yaqin keltirdi.

-Shu qadahni, aytaylik, xalqimizning sevimli o‘g‘li, aytaylik, Erkin aka uchun ko‘tarishni so‘rayman. Barcha vatandoshlar uning “O‘zbegim” degan she‘rini yoddan bilishadi. Kamina ham bir paytlar, aytaylik,  bu she‘rni o‘qib, sizlarni eslab, ko‘zga yosh olganman. Umuman Erkin akamiz, aytaylik,  kabi insonlar yuz yilda bir tug‘iladi. Ismi Erkin, aytaylik, fikri erkin. Bu erkinlik Sizga, aytaylik, bizga muborak bo‘lsin!

Karimov o‘rnidan turib qulliq qilib turgan Vohidovni quchoqlab, cho‘pillatib ikki yuzidan o‘pdi. Vohidov qizarib ketdi.

Karimovning xayolida esa hamon Iso Xolis edi. U ham shunday maqtovga intiq, deb o‘yladi u. O‘rnimdan turganimda o‘zi haqida gap bo‘ladi, deb o‘ylagandi, yanglishdi. Hozir, uni ham boplayman…

Karimov xayolidagi fikri labiga yugurgani uchun yana o‘rnidan turdi.

-Yonimda yana bir yosh, jasoratli, mard, qo‘rqmas yigit bor. Kelajak uniki. Uning uchun ham qadah ko‘tarishingizni iltimos qilaman.

Iso Xolis o‘rnidan turmadi. Karimov ham uni o‘pmadi. Ammo Iso Xolis Karimovni o‘pgisi kelganday unga egildi. Karimov esa ko‘rmaganga olib yana o‘rnidan turdi va akademik Asqarovni maqtay boshladi:

Uch-to‘rt qadahdan keyin hamma “o‘zi”ga kelib qoldi. Xorijlik vatandoshlarning ko‘pchiligi namozxon edi, ziyofatni tark etishdi. Odam hiyla ozayib qoldi. Bu orada Karimov o‘rnidan turib boshqalarning ham ko‘nglini olish uchun davrani bir aylanib keldi.

So‘ngra:

-Uchchalangizdan bitta iltimosim bor, -dedi va Iso Xolisga engashib davom etti: -Ertaga kommunistlar meni ag‘darmoqchi. Uka yordamingiz kerak. Bir-ikki sog‘lom yigitlar ham ularga qo‘shilgan. Gapning po‘st kallasi bu toshkentliklarning o‘yini. Qo‘ynimda ilon olib yurgan ekanman, Shukr Rahmatovich joyimni olmoqchi. Men unga saylov qilaylik, nomzodingni qo‘y, yutib chiqsang, marhamat, dedim, ammo ko‘nmadi. Ertaga saylov haqida qonun qabul qilamiz. Keyin erkin saylov o‘tkazamiz. Aslida bu joy sizning haqqingiz. Ko‘p kurashdingiz. Xalq sizga ovoz bersa, men maslahatchi bo‘lib qolaman, uka, iqtisodni ko‘tarib beraman…

-Kommunistlar dedingizmi? -so‘radi Iso Xolis.

-Ha, Moskva bilan ham aloqalari bor. Kuchni o‘sha yoqdan olishayapti. Bizni sotishmoqchi.

-Ko‘nglingiz to‘q bo‘lsin. Bir hamlada shashtlarini sindiraman. Osonlikcha bizni buka olishmaydi, -dedi Iso Xolis.

U xorijdan kuni kecha qaytgani va voqealardan uncha xabardor bo‘lmagani uchun darrov “girdob”ga tushdi.

Aslida bugun deputat do‘stlaridan biri -Samandar unga telefon qilib׃

-Ertaga Karimovga hujum qilayapmiz. Siz ham tayyorgarligingizni ko‘ring,-deganda, “Men hamma vaqt tayyorman” deb javob qilgandi.

Demak, Samandar ham toshkentliklarning musiqasiga o‘ynabdi-da, aslida Shukrullo shum odam, ko‘p o‘tirib-turganmiz u bilan, muloyim bo‘lib ko‘rinadi. Demak-ki, maqsadi hokimiyatni olish ekan. Yo‘q, unga ishonib bo‘lmaydi. U yer osti dunyosi bilan bog‘liq. Hammamizni quritadi, deb o‘yladi Iso Xolis.

Bu orada Karimov Vohidovni “ovlayotgan” edi. Vohidovga qiyin. Chunki uning o‘zi bu ishning boshida turganlardan biri. Mirtemir bilan hamma narsani birgalikda kelishib olishgandi. Buning ustiga bugun Shukrulloning qo‘lini ham qisib chiqdi. Ertaga majlisda ikkinchi bo‘lib u, uchinchi bo‘lib Asqarov, keyin Mirtemir so‘zga chiqishi kerak. Nima qilish kerak? Nahotki hammasi barbod bo‘lsa?

-Bitta taklifim bor, -dedi Vohidov Karimovga. -Kechasi bo‘lsa ham Shukr Rahmatovichni chaqirib, gaplashib oling. Uni ko‘ndirsangiz olam guliston. Biz esa siz bilan.

Karimov yana uni quchoqlab o‘pdi-da:

-Iltimosingiz yodimda. Birinchi qiladigan ishim sizni Londonga elchi qilib jo‘natish. Ammo sizni doimo yonimda ko‘rishni istardim. Nima qilayki, yozadigan narsalarim bor deyapsiz. Yozishingiz kerak. Bu oltin konlaridan ham qimmat!

Akademikni qarmoqqa ildirish yanada oson kechdi. Unga institut ochib berishga va‘da qildi va so‘zini oldi.

Karimov ular bilan o‘pishib xayrlashar ekan, hammaning ko‘zi shu tomonda edi. Vohidov, Iso Xolis, Asqarov o‘zlarini mag‘rur tutib turardilar…

Karimov mashinadan Shukrullo Mirsaidovning uyiga sim qoqdi.

-Nega ziyofatga kelmadingiz? -dedi.

-Sizga aytishmadimi, biroz mazam qochib turgandi…

-Mazani ushlab turgan narsadan qochasiz-a?-dediyu lekin “Ha, tulkilik qilayapti”, deb o‘yladi Karimov.

Ayni fikr Mirsaidovning ham xayolidan kechdi.Lekin sir boy bermadi:

-Buning ustiga ertaga majlis, yotib qolmayin, dedim, -Mirsaidov gap nimadaligini bilish uchun ataylab “majlis” kalimasiga urg‘u berdi.

-Majlis deganini oz ko‘rdikmi, jo‘ra? -“Katta” jo‘shib ketgan kishidek gapira boshladi. U har qancha o‘zimni idora qilayapman, deb o‘ylasa-da ichkilikning ta‘siri bor edi. -Ikkalamiz o‘tirib otamlashmaganimizga ham oylar bo‘ldi. Oramizga mushuk oraladi. Bularning dumini bog‘lab qo‘ydim. Sizni menga, meni sizga yomonlashdan boshqa ishlari yo‘q…

Demak, har narsadan xabar topibdi, deb o‘yladi Mirsaidov. U Karimovni yaxshi biladi. Oz emas, ko‘p emas o‘ttiz yildan beri taniydi. Qancha-qancha yaxshi yomon kunlarni birga yashashdi. U xabar topgan bo‘lsa, tamom, oldini oladi. Bunga yetarli mahorati bor. Lekin mendan nima istayapti?

-Ertaga ertaroq boraman, -dedi Mirsaidov nihoyat.

-Ertasi qoldimi? Soat yarim tundan o‘tgani qachon edi? -dediyu Karimov, demak u ham uxlamabdi, oldida odamlari bor, vaqt o‘tganini ham bilishmabdi, deb o‘yladi. -Shukrullo, og‘ayni, gap bor, ko‘rishishimiz kerak, -dedi lo‘nda qilib.

-Nima gap ekan?

-Telefonda bo‘lmaydi, oltinchi qavatdagi oshxonada kutaman, tezroq keling! -deb Karimov telefon tugmasini bosdi. Mashinasi allaqachon devonga yetib kelgandi. U “sakrab” tushdi-da serrayib turgan mirshablarga ko‘z qisib liftga mindi. Bu kayfiyati yaxshiligining alomati edi. Ammo negadir shoshayotgandi. Shu bois liftning “odimi”ga qanoat etmayotgandi. Qo‘llari lift eshigidagi tirqishda edi. Guyo lift to‘xtaganda u ham eshik ochilishiga ko‘maklashsa vaqt yutadigandek… Nofila. Lift birdan to‘xtab qoldi. Lip etib chiroq o‘chdi. U nima qilishini bilmay qoldi. Zim-ziyo qorong‘ulik bir zumda boshidan oyog‘iga qadar singdi. Boshi guvillay boshladi, ko‘zi bormi – yo‘qligini o‘zi ham sezmay qoldi, oyoqlari lattadek bo‘shashib ketdi. Ko‘kragida nimadir pildiray boshladi, keyin bu “duk-duk” beliga ko‘chdi va u nimaga shoshayotganini angladi. Hojatxonaga yetib olish tuyg‘usi uni boshqarayotgandi.

Xayriyat lift qo‘zg‘aldi. Oltinchi qavatda lift eshigi ochilganda u qarshisida yordamchisi, ikki mirshab va kotibni ko‘rdi. Ular o‘zlarini shoshib qolgan, gunohkor kishi qiyofasida ko‘rsatish uchun yuzlarini bujmaytirib, boshlarini egib olishdi.

-Hammang lattasan, bir tiyinga arzimaysan?-baqirdi u. -Yo‘qoling ko‘zimdan. -U sochlari to‘kilib, boshi yaltirab qolgan kotibni turtib ilgari yurdi.

Qabulxonada Oliy Kengash raisi turgandi.

-Sen nima qilib o‘tiribsan? Lift buzilganiga mazza qilayapsanmi?

Rais boshini egdi.

-Bo‘pti, kel!

Karimov xonasiga kirdiyu ichkaridagi hojatxonaga o‘tdi.

Rais esa oyoqda turib qoldi. Yarim soatlardan keyin Karimov ho‘l qo‘lini iyaklariga surgancha ichkaridan chiqdi:

-Nega o‘tirmayapsan?

-Sizni kutayapman.

-Nima, sen uchun hali ham prezidentmiman?

-Nega unday deyapsiz?

-Bilmaganga olasan-a, meni xayolingda bo‘shatib qo‘ydingu meni sezmadi deb o‘ylaysanmi? Nonko‘r!

-Unday demang oqsoqol…

-Nima? Nima deding? He, seni odam qilganni…

Karimov birdan raisga hamla qilib, uni tepdi. Rais o‘zini eshik tomonga otdi.

-Aba, Aba, -deya baqirgancha eshikdan “uchib” chiqdi. Karimov esa orqasidan quvib borardi. Binoning narigi chetiga yetganda rais zinapoyadan pastga yugurdi. Karimov to‘xtab, so‘kinishda davom etdi. Oz masofaga yugurgan bo‘lsada yuragi bilan o‘pkasi go‘yo bo‘g‘ziga kelib tiqilgandi. Yo‘q yuragi boshining orqa qismiga “ko‘chgan” ekan. O‘sha yerda ura boshladi. U “uf-uf” deya o‘zini sokinlatgan bo‘ldi-yu orqaga qaytdi. Qabulxonada hech kim yo‘q. Hamma qochib qolgandi.

-Xoinlar, sotqinlar, men ketsam hammang ham ketasan, qo‘rqoqlar! -deya baqirdi. Keyin xonasiga kirmay o‘rtadagi kichik oshxonaga o‘tdi. Uning bu tomonga o‘tganini sezgan Zelemxon Haydarov oyoq uchida eshik yoniga qadar yurib keldi va ichkariga bosh suqdi.

-Konyakni ol! -dedi Karimov ruschalab.

Haydarov “lip” etib ichkari kirdi va muz do‘lobidan konyak va shokolad qutisini oldi. Ammo stol ustida ham konyak va shokolad turgandi. U buni Karimovga ayta olmasdi. “Ol” dedimi, olishi kerak.

-Quy, -dedi unga. -O‘zingga ham. Nega qo‘ling qaltirayapti, o‘tgan safar senga qo‘rqma, degandim. Yana qo‘rqayapsan. Bilaman, bu binodan quvilishdan qo‘rqasan va to‘g‘ri qilasan. Bo‘pti, sen uchun ichamiz!

Karimov ichib bo‘lgach, qo‘liga shokoladdan oldi-da hidlab, yana joyiga tashladi.

-Mirtemirni taniysanmi?-so‘radi birdan Karimov.

-Taniyman.

-Qanday bola!

-Ana uning yo‘liga yurayapti, shekilli…

-Shukrullo deyishga ham qo‘rqasan-a?

-…

-Jo‘rabekovdan so‘ra u Mirtemir bilan gaplashdimi? Nima bo‘lganda ham u ertaga so‘zga chiqmasin. So‘zga chiqadigan bo‘lsa, uyidan biror hodisa chiqaringlar, ovora bo‘lsin. Urib-purib yurmanglar o‘zini…

-Xo‘p, bo‘ladi.

-Bor, menga raport berib tur. Hozir “ana u” keladi, bu yoqqa boshlagin….

14. YO‘LBARS

Karimov ertalabdan beri cho‘ntagida turgan yozuvni oldi. Uni shaxsiy folbini bergandi. Undan yulduzlarga ko‘ra o‘zining va Mirsaidovning folini so‘ragandi. Mana endi uning ko‘zlari satrlar ustida “yugurib” borardiyu xayoli boshqa yoqda edi. Shu sabab diqqatini ko‘lidagi qog‘ozga qaratish uchun o‘zining folini ovoz chiqarib o‘qiy boshladi:

“Sharq muchali buyicha tug‘ilgan yili -Yo‘lbars.

G‘arb goroskopi bo‘yicha tug‘ilgan oyi -Ko‘za (Vodoley).

Fasli -Havo. Saturn, Venera sayyoralari ta‘siri ostida yashaydi.

Baxtli kun -shanba.

Omadsiz kun -yakshanba.

Yo‘lbars g‘ayratli odam demakdir, qiziqqon, ishchan. U inqilobchi va daholar yaratiladigan matohdandir. Baxtga qarshi, hamma vaqt ham o‘ziga ko‘rsatilgan ishonchni oqlamaydi. Ishda, urushda va muhabbatda “Olg‘a” deb chiqqanida, unga qo‘shilishdan avval o‘ylab ko‘rmoq va uni iloji boricha orqada tutmoq kerak. Yo‘lbars boshqalarni falokatga, o‘ylamasdan ish qilishga boshlaydi. Uning ta‘siriga qarshi kurashish og‘ir. Hokimiyat qo‘liga tegsa, chiqarib yubormaslikka tirishadi. Ayblarini tan olishni istamaydi. O‘zini eshitishlariga majbur qiladi. Unga hech kim haqiqatni aytishga jur‘at etolmaydi.

Yo‘lbarsning qancha yashashi uning qay soatda tug‘ilishiga bog‘liq. Yarim tunda tug‘ilgan yo‘lbars doim tuzoqlardan yiroqda bo‘ladi. Quyosh chiqqanidan so‘ng tug‘ilgan yo‘lbarsni esa doim xavf – xatar kutadi. Yo‘lbars o‘z uyini o‘g‘rilar, olov va ayyorlardan saqlaydi. Maymun bilan do‘st, ilondan qochishi, buqaga qarshi biror-bir harakat qilmasligi, mushuk bilan kelishuvi uning qoidasi bo‘lishi kerak.

Ojiz joylari: to‘pig‘i, boldirlari, sinishi yoki lat yeyishi mumkin. Unga issiq yoqmaydi, ovqat hazm qilish yo‘llarida, xotirasida zaiflik, oshqozonida kuchli zarda va yuqumli kasalliklarga moyil bo‘lishi mumkin.

Tomoshalarni yoqtirmaydi. Doim o‘ziga yoqadigan ishni qiladi. Birovga o‘xshashni istamaydi. Hamma uni sevishini, moddiy dunyo og‘irliklaridan ozod yurishni, hokimiyatni olishni, yuqori lavozimda va yaxshi yashashni istaydi.

Har qanday yangiliklar uni juda qiziqtiradi. U mulohazakor. Bu oyda tug‘ilganlarda o‘ziga xos nozik tuyg‘ular bor. Ular o‘z hayajonlariga begonadirlar. Ishonuvchan, ba‘zan juda ishonuvchan. Yo‘lbars nafaqat tenglikka, balki yana ham yuqoriroqqa intiladi. Agar unga biror narsa qilishni ko‘rsatsangiz, rashk, hasaddan yonadi. Aytganimni qil, qilganimni emas -bu uning shioridir.

Mansab ishtiyoqi va kek saqlash xastaligi yoshligida ko‘zga tashlanmaydi. Jamoat ishlarini sevadi. Mustaqil bo‘lishga intiladi. Kutilmaganda mansabga ko‘tarilaveradi. Qanday buyruq berishni, ishni qanday tashkil qilishni tushuntirishni yaxshi biladi. U o‘z maqsadiga erishish uchun yo‘l topa oladi.

Bu oyda tug‘ilganlar: Galiley, Edison, Berns, Linkoln, Ruzvelt, Yeltsin.”

Karimovqaynab toshgan sut qozonidek “ko‘pirib” ketdi.

-Folbinni quv saroydan, avval infarkt bo‘lguncha qiyna, keyin quv! -deya buyruq berdi yordamchisiga.

Birozdan so‘ng Shukrulloning yulduz foliga ko‘z tashladi.

“Sharq muchali bo‘yicha tug‘ilgan yili -Quyon.

G‘arb goroskopi bo‘yicha tug‘ilgan oyi -Ko‘za (Vodoley).

Fasli -Havo, Saturn, Oy sayyoralari ta‘siri ostida yashaydi.

Baxtli kun -chorshanba

Omadsiz kun -yakshanba.

Omadli, sharafini saqlaydigan, ulfat, vazmin, o‘zini tutgan, hotamtoy odam. Yaxshi gapiradi va o‘zligini biladi. Bitta kamchiligi bor, hamma narsaga yuzaki qaraydi. U jamoani, jamoa uni yaxshi ko‘radi. Shohona yig‘inlarni yoqtiradi. Ba‘zan ehtiyotlikda ham ustalik qiladi. Mehmon qabul qilishdan qochmaydi. O‘zini yo‘qotmaydi, darrov qizishib ketmaydi. O‘zining omadsizligidan qayg‘uradi.

Dunyodagi urush, to‘polonlar, ocharchilik singari masalalar unga ham daxldor bo‘lsagina, jiddiy qayg‘uradi. Lekin bu qayg‘u juda og‘ir, azobli bo‘ladi. O‘z hayotiga salbiy ta‘sir qiluvchi hamma narsalardan nafratlanadi. Yaxshi yashashga intiladi. Oldindan o‘ylamay hech bir ishga qo‘l urmaydi. Bu ehtiyotkorligi uchun odamlar u bilan faxrlanadilar va unga ishonadilar.

Qo‘yning yo‘lbars bilan munosabatlari tarang bo‘ladi. Quyon ancha kuchsiz bo‘lsa-da, yo‘lbarsdan qo‘rqmaydi, yo‘lini qilib, o‘yindan chiqadi. Quyon raqib bo‘lishni istamaydi. Lekin u qarshilik ko‘rsatishdan chekinsa, ojizlanib, aqldan ozish, o‘z-o‘zini o‘ldirish yoki uyini tark etishgacha yetib boradi.

Musbat jihatlari: Sog‘lom aql, jamoatchilik ruhi, moslashuv qobiliyati, yaxshi suhbatdosh, uzoq va chuqur fikrlovchi.

Manfiy jihatlari: O‘zidan boshqaning fikrini nazarga olmaslik, yuzakichilik”.

-Hammani sotib olish, hatto folbinni ham, -g‘udurladi Karimov.

U yordamchisiga yana bir nimalar demoqchi edi, lekin Mirsaidov kirib qoldi. Karimov yulduzlar foli yozilgan kog‘ozni qatlab cho‘ntagiga tiqdi-da Mirsaidovni quchoqlab qarshiladi. Ilgari bir kunda ikki-uch marta ko‘rishsalar shuncha quchoqlashardilar. Ammo keyingi paytda bir-birlaridan qochadigan bo‘ldilar.

-Do‘stim, kishining boshi toshga urilmaguncha haqiqatni ko‘rmas ekan. Senga nohaqlik qilganimni bugun tushundim, -u Mirsaidovni ilgaridagi kabi sensirab, yaqinligini ko‘rsatmoqchi bo‘ldi. Mirsaidov esa uni ham “aka”, ham “siz” deb o‘zidan bir qarich uzoqda ekanligiga urg‘u berdi.

-Siz menga haqsizlik qilganingiz yo‘q…

-Qildim og‘ayni, qildim. Mana bu binodagi uch-to‘rt ig‘vogorning gapiga quloq soldim. Ular oramizga Chin devori qurishdi.

Karimov Chin devori nimaligini bilmasdi. Bir kun Mirtemir bilan tortishib qolganda u “Siz bilan oramizda Chin devori bor” dedi. Shundan bildiki, bu ora yaqin emasligini ifodalaydi. Ammo nega Chin devori? Kimdan so‘rasin? Shuni ham bilmas ekan, deb kulishmaydimi ustidan. Shu orada bir ish bilan Mirtemirning o‘zi kelib qoldi. Chiqib ketishidan oldin Karimovga ikki sahifali qog‘oz uzatdi.

-Bu nima? -so‘radi Karimov.

-Bu muxtasar lug‘at. Ba‘zi kalimalarni aytishda ba‘zan xato bo‘layati. Siz to‘g‘ri gapirsangiz bizning ham yutug‘imiz.

-Ukajon, bu so‘zlarning bir necha ma‘nosi bor. Men joyiga qarab ishlataman. Minbarni “manbar” deyishimning yoki “pesh”ni “peshtaxta” deyishimning ma‘nolari bor. Yoshligimizda biz ham kattalardan xato qidirardik. Nima qilamiz, qaytar dunyo ukaxon. Xo‘sh, mana siz, Chin devori nimani anglatadi bilasizmi?

-Chin devori juda ham keng va uzun bo‘lgan, ustidan arava yurgan…

-Ha, ha, ko‘rdingizmi, men buni orada farq borligi, orada masofa borligi ma‘nosida ishlataman.

-Biz ham…

-Yo‘q, uka, xatoni tan olish ham mardlik. Bo‘pti, yaxshi boring, hali o‘rganasiz,-deya Mirtemirni chiqarib yuborgandi va “Chin devori” anglamini bilib olgandi.

Mana endi bu tushunchadan ustalik bilan foydalanmoqda.

-Ular quraverishsin. Lekin biz kerak bo‘lsa bu devorning ustidan yurishimiz kerak. Mehnatlari zoye ketgani – ularga eng og‘ir jazo, -u shunday deb konyakdan bardoqlarga quydi. -Qani ol, do‘stim, Chin devori uchun ichamiz.

Karimov bo‘shagan bardoqni “taq” etib stol ustiga qo‘ydi-da mushtini hidlagan bo‘ldi. Konyak nafas olish yo‘llarini kuydirdi, shekilli, uzoq “uh” tortib, keyin so‘zida davom etdi.

-Men balki ertaga iste‘fo berarman ! -“Katta” shunday deb Mirsaidovga tikilib qoldi. Uning qalbidagini ko‘zlaridan o‘qimoqchi bo‘ldi. Lekin Mirsaidov unga qaramadi. Rostdanmi? – deb o‘yladi u. Yo‘q meni tuzoqqa ilintirmoqchi. Bu mansabdan voz kechadigan odam emas. Shu paytga qadar faqat bitta orzu bilan yashadi. U ham “birinchi” bo‘lish. Yo‘q, osonlikcha jon bermaydi. Mansab uning uchun hayot.

Xuddi kechagidek esida. Hovlisining yonidagi so‘rida o‘tirgandi. Birdan u kelib qoldi. O‘shanda Qashqadaryoda ishlardi. Poytaxtga kelgan bo‘lsa, ko‘rib o‘tay, degandirda deb o‘yladi Mirsaidov.

-Do‘stim, shoshib turibman. Bilasan, “Birinchi”ning o‘rniga kurash boshlangan. Qo‘shning Mamarasulov yuki og‘ir odam. Hamma uning o‘tishini aytayapti. Nima qilsang, qil, bu ishni olaylik. Kerak bo‘lsa, uy-joyni sotaylik. Do‘stlardan yordam olaylik. Akang…. akam vafot etganlarida mana shu yerda o‘tirib “Bir umrga do‘stmiz” deb qasam ichgandik. Biz yosh bolalar emas. Olaylik shuni, ikkalamiz birga boshqaramiz.

-Bu bir mamlakat. Olovi bor, suvi bor…

-Viloyatga borayotganimda ham shunday deganding. Ammo ko‘rding, darrov otim chiqdi. Tur, borib oqsoqolning og‘zini hidla. Uni bu yo‘ldan qaytaraylik. Keyin istaganini beramiz. Unga jannat yaratamiz. Maslahatlarini berib, rohat qilib yashaydi…

O‘shanda Mirsaidov qo‘shnisinikiga kirib, uning “og‘zini hidladi”. Ma‘lum bo‘lishicha Mamarasulov nomzodlikni rad etib qaytgan ekan.

-Shunday indamay o‘tiraverasizmi? Bu mamlakat taqdiri axir, -dedi Mirsaidov oqsoqolga.

-Mamlakatning egasi ko‘p. Ikkinchi sening og‘ayning tomonida.

-Bo‘lishi mumkin emas. Ikkinchi – josus. Millatning boshiga tushganlar uning nafratidan sochildi, og‘aynim esa…

-Bilaman, men ham og‘ayningni aytdim. Undan boshqa nomzod yo‘q, dedim…

Mirsaidov xursand bo‘lib chiqdi.

-Ha, uning rad etganini eshitib, bu yerga kelgandim, -dedi Karimov o‘shanda.

-Boya boshqacha gapirayotgan eding-ku…

-Sirni ochmay, hamma narsani birinchi manbadan eshit, degandim-da.

Aslida uning kelishidan boshqa maqsad bor edi. Moskva nomzodini qabul qilmayotgandi. Ham moddiy, ham ma‘naviy madadga ehtiyoji bor edi.

-Do‘stim, Moskvaga uchishing kerak. Orqadan men ham yetib boraman. Nazaryan bilan ko‘rish. Aytganini beramiz.

-Nazaryan o‘yinchi. Ham narsangni oladi, ham seni sotadi.

-U yog‘idan qo‘rqma. Bu yerda odamlari bor. Men ular bilan ko‘rishaman. U olsin, ish bitadi. Zero, eng so‘nggi imzo uchun hamma narsani u tayyorlaydi. Men qarindoshlari bilan birga yetib boraman. Sen Sergey degan do‘stingnikiga bor. Viloyatga o‘tishimda ham yaxshi xizmat qilgandi. Men sovg‘a qilgan mashinani qizi minib yurgan ekan. Balki qizi bilan ham ko‘risharsan. O‘zimizni deputatlarni ham ishlatamiz.

O‘shanda Mirsaidov Moskvaga bordi va uni kutaverib charchadi. Undan darak yo‘q edi. Viloyatga sim qoqsa ish joyida yo‘q. Poytaxtda ham topisholmadi. Keyin Mirsaidov o‘g‘lini viloyatga yubordi.

Moskovdan “O‘tmading, ishingni davom ettir” deya telefon qilishgach, u dunyoga qo‘l siltab” dala hovliga chiqib, uch kundirki o‘zini ichkiga berib, tashqariga chiqmay yotgan ekan. Shukrulloning o‘g‘li uni izlab topganda:

-Hayotim tugadi, meni o‘ldirdilar, endi yashamayman, -deb mast, soqoli o‘sib ketgan holida uni quchoqlab yig‘labdi. Umid sha‘mi yonganini eshitgach esa, o‘yinga tushib ketibdi. Qo‘lidagi oltin soatini Shukrulloning o‘g‘liga sovg‘a qilibdi.

Shu voqealarni eslarkan, Shukrullo Karimovning osonlikcha mansabdan voz kechmasligi xayolidan kechdi. Ammo Karimov ham bo‘sh kelmasdi.

-Majlisda jo‘jaxo‘rozlarga yem bo‘lishni istamayman. Lekin bu joyni topshirmasligimiz kerak. Agar men ketadigan bo‘lsam bu joyga sen kelishing shart. Meni bu yerga keltirish uchun ozmuncha yugurdingmi? Bu masalaning bir tomoni. Ikkinchi tomoni shundaki, dushmanlarimiz kelishsa, tamom, senga ham, menga ham hayot tamom.

-Menimcha bu qadar tahlika yo‘q.

-Hammasi pishgan. Bir qism deputatlar senga umid qilishmoqda. Qolganlarini ham o‘zimiz tomonga ag‘darishimiz kerak. Shunday taklifim bor, kel, ochiqcha gaplashaylik, mana sendan uzr so‘rayapman, hayotim qo‘lingda, istasang qutqarasan, istasang…

Karimov bir zum boshini egdi-da keyin yosh to‘la ko‘zlarini Shukrulloga tikib:

-Meni sen uylantirib qo‘yding, ko‘chada qolganimda sen uyli-joyli qilding, hayotdan umidni uzganimda yana sen qutqarding… Bugun ham…

-Qo‘ying, bu yig‘lashga arzimaydi.

-O‘tgan kunlarni esladim. Qanday oltin akang, akamiz bor edilar-a? Tirik bo‘lganlarida bu ko‘yga tusharmidik? Bu dunyoda menga otalik qilgan boshqa odam yo‘q, faqat sen va akang, ya‘ni akam… Ol, akang uchun ichaylik…

Shukrulloning ham ko‘ngli buzildi. Akasi haqiqatdan ham bag‘ri daryo bir inson edi. Har qanday odamni ham kechirardi. Ikkalasining orasi bir necha marta buzilganda akasi o‘rtaga tushdi: “Ostonangga keldimi, bu uzr so‘ragani. Uzrni qaytarmaydilar. Alloh kechiruvchi. Sen esa… ” Lekin bu safar… Kechirsa ham, kechirmasa ham “ish bitgan”. Majlisda uni ag‘darishadi. Buni o‘zi ham bilib turibdi. Balki, “ag‘darish” ishlamasa-chi? MXX raisi biror bir suhbat yozib olinmadi, Karimovning hech narsadan xabari yo‘q demaganmidi? Lekin bu hammasini bilibdi. Demak, bekor o‘tirmagan, ishlagan. Majlis arining uyasiga aylanadi, hoynahoy. Ammo o‘zini demokrat deb yurgan bolalarga ham ishonish qiyin. Xo‘sh, nima qilish kerak? Buning yuziga tupurib chiqib ketadigan payt emas. Buni sindirmoq payti…

-O‘zingizni ushlang, vaqt allamahal, majlisga soatlar qoldi, -dedi Shukrullo nihoyat.

-Menga qara, Shukr, barcha vakolatlarni senga beraman. Men boshqa davlatlardagi kabi tashqi masalalar bilan shug‘ullanaman, mamlakatni o‘zing boshqarasan. Ikki oydan keyin saylov bor, men so‘zimda turmasam ana o‘shanda o‘chingni olish imkoni tug‘iladi. Ungacha o‘z partiyangni tuz. Ko‘ppartiyaviylikka o‘tamiz. Ana u baqiroqlarga ham yo‘l beraylik. Saylovda seni qo‘llayman. Sen esa meni.

Ular uzoq tortishmadilar. Tun va konyakning bosqisi g‘olib keldimi, majlisda boshga tushganini ko‘ramiz, dedilarmi, xullas, tez ayrildilar. Saroydan chiqqan mashinalar karvoni ikki tomonga “uchdi”. Poytaxt ko‘chalaridagi sukunatni karvonlarni boshqarayotgan mirshab mashinalaridan eshitilayotgan saslar buzdi. Shahar, mamlakat uyquda. Ertalab uyg‘onishganida bu kun tarixning ayri bir kuni bo‘lishini xayollariga keltirishmaydi. Ammo hozir mashinalar ichida borayotgan ikki sobiq do‘st so‘nggi gaplarni tahlil qilib, to‘g‘rirog‘i eslab borayaptilar. Chunki tahlil qiladigan hollari qolmagandi.

“Shukrullo, agar xiyonat etsang, majlisda o‘zimni otaman”. Bu so‘ng so‘z! Ko‘zdagi yosh bilan aytilgan bu gaplar samimiymi, yoki obrazga kirib aytilganmidi, shu onda ikkalasi ham bu savolga javob berolmasdi. Chunki samimiyat bilan o‘yin qorishib ketgandi.

Karimov dala hovliga kelib yana ikki qadah konyakdan keyin ostidan arra tortib, keyin arqon bilan yiqitilgan daraxtdek gursillab to‘shakka yiqildi. Massajchi juvon yelkasini uqalarkan xurrak ota boshladi. Navbatchi vrach bir bardoq meva sharbati olib kirib, Karimovning yurak urishini sanadi. Boshini chayqab “Men shu yerda o‘tiraman” dedi massajchi juvonga. Juvon “Bo‘pti” degandek bosh siltab chiqib ketdi.

Karimov majlisga yarim soat qolganda uyg‘onib, og‘riyotgan boshini kaftlari bilan siqarkan, navbatchi goh to‘kilib ketgan sharbatga, goh Karimovga boqib nima qilishini bilmay turardi…

15. REKS

Mirtemir jangalzor kabi patixib ketgan xayollarning ko‘chasida “adashgan” tuynukdan yorug‘likka ko‘zi tushdi. Kengish joy qidirayotgandek yorug‘lik tuynukdan ichkariga oqib kirib yoyilayotganga o‘xshardi.

Negadir Mirtemir yorug‘likni ko‘zi ko‘r, holdan toygan odamga o‘xshatdi. U to‘g‘ri kelib devorga urilar va so‘ngra beton devorni paypaslagancha “qo‘llari tilinib” atrofga yoyilardi. Uning boshi ham yorilgan bo‘lsa kerak… “Eh, alahsirayapmanmi? Yoki aqlim qocha boshladimi?” Bu savol takrorlanardi. Keyin yorug‘lik uning qalbiga ham oqib kirib, qorong‘u hislarni “pichoqlay” boshladi. Qalbining allaqayerida umid paydo bo‘ldi.

Nahotki darrov esankirab qoldim? Yo‘q, so‘ng daqiqagacha kurashmoq, kurashmoq lozim. Hozirgi holatda tushkunlikka tushmaslik ham kurashning bir turi, yengilmaslikdir. Ikki orada, bir darada qolsang ham chiqish yo‘li bor. Sen yirtqich deb yurgan ona bo‘ri yo‘l ko‘rsatishi mumkin.

Ona Bo‘ri… Bir zamonlar u bobolaringni Tangri tog‘i orasidagi dara – g‘ordan olib chiqqandi. Ergunakon afsona emas, haqiqat. Bo‘ri yirtqich emas, do‘st. Sen vahshiy deb yurgan odamlar balki yordam qo‘lini uzatar..

Yo‘q! Bunday paytda hatto Bo‘ri ham qo‘rqadi. Chunki g‘orning og‘zida Ajdaho turibdi. Yamlamay yutadi… Ammo nega yordam haqida o‘ylay boshladi? Darvoqe, keyingi paytda ko‘nglidan kechgani ko‘p o‘tmay ro‘y bera boshladi. Hatto uyiga bosqin bo‘lishini ham oldindan sezgandek edi. Lekin…

Ha, inson bolasi boshiga tushganiga ishonadi, ko‘nglidan kechganiga emas. Yorug‘lik ravshanlik keltiradi, umid ham shunday, deya o‘ylarida davom etdi Mirtemir. Lekin bu subhi kosib bo‘lsa-chi? Ya‘ni aldovchi, kosiblarni aldovchi subh bo‘lsa-chi? Unda birozdan keyin etagini tortib oladi va biror soat o‘tgach haqiqiy ravshanlik kirib keladi. Ko‘p o‘tmay yorug‘lik chekinadi. Demak, subhi kosib ekan…

Mirtemir xayolida o‘zi o‘stirgan bug‘doyning hosilini yig‘ib olishga ulgurmagan edi-ki, temir eshik ochildi. U ostonadagi kishini tanimadi. Ko‘zlari xira tortdimi, uzoq vaqt oyog‘ida o‘tirgani va hozir o‘rnidan turgani uchun boshi aylanib, ko‘zlari tindimi, har holda alanglab qoldi.

Ostonadagi kishi ko‘li bilan nimalardir ishora qilardi.

-Mirtemir aka, ketdik!

Kim bu? Nima deyapti? Tush ko‘rayapmanmi?

-…

-Sizga nima bo‘ldi? Urishdimi?…

Nega uning sasi bu qadar past eshitilayapti? U pichirlab gapirayaptimi yoki o‘zining quloqlari eshitmayaptimi?

Ostonadagi odam ichkariga bir odim tashlaganda Mirtemir uning Rustam ekanligini tanidi va birdan xo‘rligi keldi. Ko‘nglining ostidagi bir buloqning ko‘zi ochilib ketdi-yu undan pishqirib suv otildi. Ammo nimadir bu chashmadan oqqan irmoqning yo‘lini to‘sdi. Irmoq ko‘z kosasida yig‘ila boshladi. Mirtemir qo‘llari bilan ko‘zini ishqalagandek bo‘ldi. Aslida ko‘z kosasidagi daryoni sidirib olmoqchi edi. Chunki vujudining boshqa bir yeridan toshayotgan nafrat uni oyoqqa qalqtirdi.

-Ketdik, -dedi Rustam. – Mirtemir aka, meni kechiring, hammasiga majbur edim…

-Qayoqqa? -dedi Mirtemir nafrat bilan.

-Ketishingiz kerak!

-Ketib nima qilaman, og‘ayni, sening qo‘lingda o‘lmoqchiman.

-Vaqtimiz juda oz. Hozir trevoga boshlanadi. Hammamiz yonamiz. Hatto Lutfillo aka ham…

Lutfillo! Lutfillo… Mirtemir birdan uyg‘onib ketgandek bo‘ldi. Bu yorug‘lik! Bu Bo‘ri!

Demak… Qadamlar ortidan ergashib qolgan xayollar ko‘cha changitib chopgan bolalardek ularning orqasidan yugurdi… Mirtemirning qo‘lidan temir kabi panjalari bilan qisib olgan Rustam qorong‘u yo‘lakda go‘yo uchib borayotgandek edi. Mirtemirning oyoqlari goh yerga tegar, goh tegmas… Bir zumda eshik yonidagi mashinaga yetishdi. Mirtemir oldingi tomonda engashib o‘tirib oldi.

Inson qiziq. Shu ahvolda uning yodiga bir voqea keldi. Shahardan qishloqqa borishda ko‘pincha akasini chaqirardi. Oila a‘zolari ko‘pchilik bo‘lgani uchun bolalardan birini mashinaning oldiniga, ya‘ni o‘zining quchog‘iga olardi.

-Melisa chiqsa bekinasan, – derdi qizalog‘iga va qishloqqa qadar o‘yin boshlanardi. Akasi yoki o‘zi “Ana melisa” desa bas, qizi engashib olardi va ishorat bo‘lmagunga qadar Mirtemirning oyoqlari orasida o‘tirardi. Qisilib qoldi, deya Mirtemir “Melisa ko‘rmadi, chiq” derdi. Mana endi o‘zi shu ahvolga tushdi va “Bu joy u qadar tor emas ekan” deb o‘yladi.

Mirshabxonadan Mirtemirning uyiga qadar ikki daqiqalik yo‘l. Shu bois xayollari yana uzildi. Mashina to‘xtashi bilan Rustam shofyoriga:

-Sen yo‘lak boshida tur, birov kelib qolmasin, -dedi. So‘ngra soatiga qarab qo‘shimcha qildi: -Hozir yigitlar kelib qolishadi.

Keyin oldingga engashdi:

-Mirtemir aka, men eshikni ochaman siz egilgan holda tushib, patta daraxtlar orqasiga o‘ting. Ehtiyot bo‘lishimiz kerak, qarshidagi qo‘shningiz josus. Biz mashinani yo‘l boshiga olganimizdan keyin siz devordan hovliga kiring. So‘ng orqa eshikdan Sashanikiga o‘ting, u kutib turibdi. Uydagilarga biror gap aytmang, iltimos.

Mirtemir Rustam haqida hali uzil-kesil bir xulosaga kelmagandi. Lekin uning aytganlarini bajarayotgandi. Chunki bu so‘nggi umid yo‘li edi. Ammo yuragining bir chetida “Rustam yomon yigit emas ekan. Kecha uni xafa qildim. Rol uynaganini hech sezmabman, hatto xayolga ham keltirmabman”, degan fikr o‘tdi.

Mirtemir devordan hovliga tushayotganida, oyog‘i toyib ketdi va devor yonida o‘sgan gilos og‘ochiga osilib qoldi. Daraxt shoxi uni bir zum tutib turdi-da “qars” etib tanasidan ayrilib tushdi.

Reks qushdek uchib kelib unga tashlandi va ingray boshladi. Mirtemir itni sevmasdi. Bu uyga ko‘chib kelishganda hovli sohibi “Men bu itni xuddi o‘g‘limday sevdim. Uni sizga qoldirib ketaman. Juda ham aqlli, hamma gapni tushunadi. O‘z ismini yaxshi ko‘radi. Iltimos, uning ismini o‘zgartirmang” dedi. O‘shanda sohibi Reks bilan xayrlasharkan ko‘zlariga yosh olgandi. So‘ng Reksning ham yonog‘i ho‘l bo‘lgandi.

Reks Mirtemirning bolalariga juda tez o‘rgandi. Mirtemir uning yoniga yaqin bormasada Reks uning keldi-kettisiga “munosabat” bildirib turardi.

Mirtemir poytaxtga ko‘chib ketayotganda Reks zajirlarni uzib yuboradigandek faryod chekkandi. Qachon Mirtemir bu hovliga kelsa Reksga “jon” kirardi.

-Aka, siz Reksning yoniga bormaysiz. Biz o‘zimizni sen deb uni sizlaymiz. Lekin baribir sizni ko‘rganda yayrab ketadi, -derdi singlisi. -Kelsangiz quvonadi, ketsangiz yig‘laydi. Hatto bir-ikki kun ovqat yemaydi.

-Poytaxtda joyimiz yo‘q, bo‘lmasa olib ketardim, -deya qo‘ya qolardi Mirtemir.

Aslida esa bolaligida qo‘shnisining iti talagani hech yodidan chiqmaydi. O‘shanda qattik qo‘rqqan ekanmi, itni ko‘rsa seskanadi. Shu sabab Reksning yoniga borsa ham orada ikki qadam masofa saqlab unga “gap otardi”. Haqiqatdan ham aqlli it. Xamma gapga imo-ishora yoki harakat bilan javob qilardi.

Kecha uyni melisalar bosganda Reks shunaqangi uvvos Alib yig‘ladiki, hatto ba‘zi mirshablar “Hamma gapni sezayapti. Bizbop ekan, olib ketsakmi?” deyishgani qulog‘iga chalingandi. Mirtemirni olib ketishayotganda Reksning ko‘zlari mahzunlashib, ovozi bo‘g‘ilib qolgandek edi. Uning faryodi bilan zanjir saslari qo‘shilib yuraklarni tilkalovchi allaqanday sadoga aylangandi.

Mana endi u ikki qo‘lini ko‘kka ko‘targancha qarshisida turibdi. Mirtemir uning boshini silagandi, u g‘inshigancha yerga yumaladida hovlida yugura boshladi.

-Kim? -deya ovoz keldi va uy eshigi ochildi. Bu umr yo‘ldoshi Rohila edi.

-Men, qo‘rqma, -dedi Mirtemir va uyga kirdi. -Tez boshqa kiyimlarimni ber. Hoziroq ketishim kerak!

-Qanday chiqdingiz? Qaysi tomondan keldingiz?…

Savolga javob berish o‘rniga Mirtemir umr yo‘ldoshiga razm solgandi bir kechada cho‘kib qolganini ko‘rdi. Ranglari sarg‘aygan, lablari esa oqargan.

-Sen qo‘rqma, hammasi yaxshi bo‘ladi. -dedi u.

Bu payt ichkaridan qaynotasi, qaynonasi, singlisi chiqib kelishdi. Ular xuddi hamma gapni biladigandek indamay turishardi. Yo tush ko‘rayotgandek his etishardi o‘zlarini yoki voqea ularni shoshirib qo‘ygandi.

Rohila yangi kostyum-shimni olib chiqdi.

-Boshqasi yo‘qmi?

-Kiyavering. Sport kiyimingizning ustidan kiying. U ham kerak bo‘ladi, -dedi Rohila. -Bolam, biror yegulik hozirlaymi? -so‘radi qaynonasi titroq ovozda.

-Suv ber, suv, -dedi qaynotasi unga.

Ammo Mirtemir suvni ham kutmasdan:

-Hech xafa bo‘lmanglar, hammasi yaxshi bo‘ladi, -dedi-da tashqariga otildi. Rohila orqasidan yugurib chiqdi. Xuddi voqealar rivojini oldindan bilgandek Reks ham orqadagi darcha yonida turgandi.

-Dodlash yo‘q, yig‘lash yo‘q, uydagilarga quloq sol, xo‘pmi? -dedi u ilk bor Reksning boshini silab.

Rohilaga esa biror gap aytolmadi ham. Uning ko‘ziga bir zum tikilgandi ko‘ngillaridagi dostonlar nigohlar orqali ko‘chib o‘tgandek bo‘ldi.

16. SOVChILIK

Mirtemirning Rohilaga uylanishi tasodiflar bilan bog‘liq. U moddiy siqintilar sabab dorulfununning kunduzgi bo‘limida o‘qiy olmadi. Ota-onasining vafot etgani, buning ustiga poytaxtda hech kimi yo‘qligi sabab ham ishlab, ham o‘qidi. Orada armiya xizmatiga ham borib keldi. Dorulfununni bitirish arafasida “Qishloq hayoti” gazetasida ishlardi. Bir kuni mas‘ul kotib Kabir Shukurov chaqirib qoldi.

-Seni askarlikka o‘zimiz kuzatdik. Yana bag‘rimizga qaytding, – dedi u. – Xuddi o‘g‘limizday bo‘lib qolding. Bosh muharrir bilan gaplashdik, seni uylantirmoqchimiz.

-…-, Nima ham deydi, indamay eshitdi.

-Qo‘shni gazetada “Birinchi”ning jiyani ishlaydi. Bir-biringizni tanir ekansiz…

Mirtemirning boshi g‘uvillab ketdi. Ha, taniydi. Lekin… U kimu men kimman, deb o‘yladi. Keyin kattalarga kuyov bo‘lganlar haqida ko‘p o‘qigan va eshitgan. Unday oilalar qulsifat kuyovlarni sevadilar, ammo o‘z fikri, o‘z fe‘li bo‘lganlarni darrov oyoqlari ostiga olib ezg‘ilaydilar.

Yo‘q, yo‘q deb o‘yladi, qolaversa qizni taniydi. Sovuqligi va yoqimsiz kibori sabab kishini o‘zidan uzoqlashtiradi. Na samimiyati bor, na mehri. Ba‘zan liftda ro‘baru kelardilar, salomlashsang “Nima ishing bor ?” degandek o‘qrayib boqardi.

-Sen ariza yoz, ta‘til beramiz. Ikkinchi arizani uy uchun yoz. Nashriyot to‘y kuni uy hadya qiladi, – deb so‘zida davom etdi mas‘ul kotib.

Mirtemir o‘sha kunning o‘ziyoq qishlog‘iga jo‘nadi. Voqeani akasiga aytgandi :

-Boshingga baxt qushi qo‘nibdi, uka, – dedi akasi.

-Baxt qushi emas, badbaxtlik qushi, – dedi u.

Gapni burishga usta bo‘lgan akasi :

-U ma‘noda emas, har ikki holda ham baribir uylanadigan bo‘libsan. O‘jarligingni bilaman. Podshohning qizidan ham yuz o‘girib ketaverasan. Balki sening bilganing to‘g‘ridir.

Akasi, bu bilan o‘zi yaqinda ikkinchi marta uylanganini eslatdi, shekilli. Oldingi xotini bilan ajraldi. Lekin uchrashib turadi. Ikkinchisi bilan ham ish yurmayapti.

-Bo‘pti, – dedi u. – Qachon qaytasan ? Men ertaga besh – olti qizni ko‘rsataman. Birortasini tanlaysan. Darrov to‘y qilamiz. Men uylanganman, deb borsang, qutulasan. Boshqa bahona bilan ularning panjasidan chiqa olmaysan. Otash bilan o‘ynashgandek gap bu…

Xullas, ertasiga shaharning o‘n joyida uchrashuv belgilabdi akasi. Biri qarindoshlarining qizi bo‘lsa, boshqasi tanishlarining… Bu masalada akasi anqoning urug‘ini ham topadiganlardan. Lekin bu “urug‘”larning hech biri Mirtemirning ko‘nglini jiz ettirmadi.

-O‘zing ham osmondan tushgansanmi?-dedi akasi eski “Volga”sini vokzalning yonida to‘xtatarkan. – Hammasi aqlli qizlar edi. Bilmadim senga qanaqasi kerak?

-Mayli, uzr, aka, Sizni ovora kildim. Men poyezdga bilet olay, bir yo‘lini toparman.

-Bo‘pti, men ham bir joyga borishim kerak. Keyin ko‘rishamiz, – akasi shunday deb jahl bilan ketib qoldi.

Mirtemir chiptani oldi-da vokzal atrofida uzoq vaqt aylanib yurdi. Poyezd kechqurun soat o‘n birda ekan. Birdan yodiga shu yaqinda yashaydigan tanishlari keldi. Opasi institutda birga o‘qigan qizning oilasi bilan yaqinlashib qolishgandi.

Gulsanam xola uni xuddi o‘z o‘g‘lidek bag‘riga bosib, kutib oldi.

-Bolam, nima bizdan arazlaganmisan, nega kelmay qo‘yding ? – Gulsanam xola shikoyat qila boshladi. – O‘tiraman, turaman seni o‘ylayman. Uzoqlarda, ota-onasiz. Issig‘ing bor, sovug‘ing bor… Rahmatli onang bo‘lsaydi-yu seni ko‘rsaydi, o‘g‘lim poytaxtda o‘qiyapti, deb qancha sevinardi-ya?!

Gulsanam xola darrov dasturxon yoydi :

-Uchoqda borib kelayapsan, shekilli, aks xolda biznikiga bosh suqarding – dedi u. – Ilgari avtobus, poyezdda qatnarding, kelishda, ketishda bizni ko‘rarding.

Xola ancha gapirgach, “Xo‘sh, endi sen gapir, nima gaplar?” – dedi.

Mirtemir avvaliga jim o‘tirdi. Keyin voqeani aytib berdi.

-E, bolam, bugun seni Tangri bu yerga boshlab kelibdi. Ana shu ko‘chaning muyulishidagi uyda bir qiz bor. Onasi sen uchun tuqqan. Ko‘zimning ostiga olib qo‘yganman. Hech o‘ylab o‘tirmasdan “Xo‘p” degin.

-Xo‘p, – dedi hazillashib Mirtemir.

-Unda men ketdim, poyezd vaqtiga qadar balki qizni senga ko‘rsataman.

Gulsanam xola uzoq qolib ketmadi, tez qaytdi.

-Yur, – dedi, – muyulishdagi simyog‘ochning ostida turasan. Qiz keladi.

Mirtemir qoqib qo‘yilgan qoziqqa o‘xshab ancha turdi. Odamlar tinimsiz o‘tib turishardi. Bir necha qizlar ham o‘tishdi. “Shu emasmikan?” degan tuyg‘uni bir necha marta yashadi. Ammo Gulsanam xolaning o‘zi kelib qoldi.

-Yur, ketdik, – dedi u. – Xafa bo‘lma o‘g‘lim, ularga seni ko‘rsatdim. Ertaga opang kelsin, birga sovchilikka boramiz, keyin sen qizni ko‘rasan. Hozir esa borib chiptani qaytar, keyin qishloqqa jo‘na!

-Avval qizni ko‘rsam…

-Qizni men ko‘rib yuribman. U seniki – tamom. Bor, bor, kech qolma. Ammo to‘yda bir kiyimlik meniki…

-To‘yda bo‘lmasa ham keyinroq bo‘lar,-hazillashdi Mirtemir.

-Ko‘nglingni to‘q qil, u qizni ko‘rsang, to‘ydan oldin bir emas, ikki kiyimlik olib kelasan menga. Bor bolam, bor.

Mirtemir muyulishdagi uyga qaray-qaray vokzalga ketdi.

Mirtemir poyezd chiptasini topshirish uchun vokzalning kassasi yoniga keldi. Yoz kunlari bo‘lgani uchunmi odam juda ko‘p edi. Na sira bor, na tartib, kassirlarga yaqinlashib bo‘lmaydi. Shunga qaramasdan u qo‘lida chiptani ushlab ancha turdi. Bu orada ikki-uch kishi “Ortiqcha bilet bor, kim oladi?” deya bir zumda chiptalarini sotib ketishdi. Mirtemir ham shunday deb baqirmoqchi edi, tovushi chiqmay qoldi. Burnining usti terladi, negadir oyog‘i qaltiray boshladi.

Yodiga poytaxt vokzalida chipta sotuvchilarni ovlagan mirshablar keldi. Balki uni ham olib-sotarchi deb ushlashsa-chi? Axir o‘shanda ikki do‘stini ushlagandi-da. Ular qishloqqa borish niyatidan qaytib, chiptalarini sotishmoqchi bo‘lishgandi. Mirshablar qo‘llarini qayirib olib ketishdi. Keyin tortishib qolishibdi. “Mirshabni haqorat qilgani uchun” o‘n besh kun qamalib ham chiqishdi. Voqeani Mirtemir gazetaga yozgandi, muharrir “Uka, biz shaharning emas, qishloqning masalalarini yoritamiz” deya maqolasini sahifadan olib qo‘ydi. “Mirshablarning kattasini chaqirib o‘qitamiz, uning o‘zi tarbiyalab qo‘yadi qolganlarini” dedi. Mirtemir nima ham deya olardi. Faqat keyin sezdiki vokzaldagi mirshablar boshlig‘i muharrirning yoniga tez-tez qatnaydigan bo‘ldi. So‘ng do‘stlarining qo‘lini qayirib olib ketganlar ham ikki-uch marta kelishdi. Muharrir to‘y qilganda ham ular xizmatda edilar. Shularni o‘ylarkan, Mirtemir chiptani cho‘ntagiga qaytarib soldi-da qishloqqa ketdi.

Ertasiga akasi va opasi Gulsanam xolanikiga kelishdi.

-Qizning onasi yetim o‘sgan ayol. Dorilfununda ishlaydi. Og‘ir tabiatli ayol. Tarbiyaga e‘tibor qilganlardan. U yerda ko‘p gapirma, qizim, – dedi Gulsanam xola Mirtemirning opasi Mehrinisoga, – xuddi o‘zi gapdan to‘xtaydigan, kam gapiradigandek.

Ammo Gulsanam xolaga ko‘p gapirish yarashardi. Tovushining shiradorligi uchunmi yoki yuzidagi, ko‘zidagi mehr ovoziga ham qo‘shilgani uchunmi yo samimiyati kuchliligi uchunmi ko‘p gapligi ham bir go‘zallik edi.

Mirtemir akasi bilan qoldi, boshqalar sovchilikka ketishdi…

Salomat opa ularni iliq qarshilab, hovli to‘ridagi taxta so‘ri tomonga boshladi. Mehriniso har tomonga nazar soldi. Hovli supurilgan, suvlangan. Qator-qator qilib ekib qo‘yilgan gullar yoz bo‘lishiga qaramay rango-rang ochilgan. Supaning ustiga ko‘tarilgan tok og‘ochi xuddi shamshot daraxti kabi tik o‘stirilgan va keyin qizning qirq kokili kabi tolorga tortilgan.

Mehriniso avvaliga tokni quvur deb o‘yladi. Nega quvurlarni “ekib” qo‘yishibdi, deb yuqoriga qaragach, g‘ujum-g‘ujum husayni, kishmishni ko‘rib gap nimadaligini angladi. Keyinchalik o‘zlari ham yangi hovliga ko‘chib chiqqach, supalarning ustini tok bilan xuddi ana shu shaklda qoplattirdilar. Hozir esa “qizning ota-onasi tartibni sevar ekan” deb o‘ylayotgandi. Hovli kichik bo‘lsa-da har turdagi mevali daraxt bor edi. Anjirdan tortib anorgacha.

Xullas, Mehriniso bir qusur qidirardi. Sovchining vazifalaridan biri qusur qidirish deb o‘ylardi. Nima bo‘lganda ham yakkayu yagona ukasini uylantirishadi. Hamma narsa joyida ekanligini avvaliga “Bizni kutishga hozirlanishgan”ga yo‘ydi, keyin esa xursand bo‘ldi. Shu payt ichkaridan qilichdan nozik va tik bir qiz chiqdi.

-Assalom, – degandi, Mehriniso :

-Ha, bo‘yingdan aylanay, – dedi va Gulsanam xolaning qulog‘iga pichirladi. – Xola, bu qizning bo‘yi uzun. Ammo chiroyli ekan.

-Bu singlisi, – dedi Gulsanam xola.

-Xudoga shukur, bo‘yi ukamdan uzun ekan, deb qo‘rqib ketdim.

-Bo‘yi uzunlik aybmi, o‘zing o‘smay qolganing uchun faqat bo‘yi kaltalarni aqlli deb o‘ylaysan-a, – hazil qildi Gulsanam xola. Aslida buni yarim hazil, yarim chin deyish kerak. Chunki Gulsanam xolaning ham bo‘yi uzun edi.

-Ammo onasining bo‘yi uzun emas ekan. Lekin biroz semizroqmi? – deya pichirladi Mehriniso.

-Hah qizim, hah qizim-a? Avvalo yaxshilab qaragin, onasining bo‘yi uzun ham emas, kalta ham. Semiz degan so‘zni qayerdan olding? Onasini ko‘r, qizini ol, deganlar. Chaqqonligiga qara, yelib yugurib yuribdi…

-Kechirasizlar, sizlarga ham qaray olmadim, – deya Salomat opa ularga yaqinlashdi. – Ishdan bugun biroz kech keldim. Qizlar ham ishda edilar. Yozda uyda o‘tirmaylik, deyishdi. Kattasi qarshimizdagi Telefon idorasida, kichigi esa Kishmish fabrikasida ishladi. Ishladi, deyapman, chunki bugunga qadar edi. Endi o‘qishga borishadi.

-Ha, o‘qishlar boshlanishiga ham sanoqli kunlar qoldi, – dedi Mehriniso gapga qo‘shilib. – Ukam ham birinchi sentyabrda tug‘ilgan. – U nima bo‘lsa ham tezroq maqsadga ko‘chish uchun imkoniyatdan foydalanib, gapni ukasiga burdi.

-Shunaqami? – Salomat opa samimiy bir ohangda, ajablanish bilan Mehrinisoga qaradi.

Mehriniso birdaniga allanechuk bo‘ldi. Bu ayolda nima bor? Ko‘zlarining ma‘nodor kulishlari kimni eslatdi? Yonoqlari xuddi bo‘yab qo‘yilgandek qirmizi ekanligi ham qalbining muz bo‘lib turgan joylarini eritib yubordi. Istarasi issiq bu ayolning gapirganda kulgichlari yuziga yoyilib, chehrasini yoritib yuborgani Mehrinisoni to‘lqinlantirdi. Ha, topdi. Rahmatli onasiga o‘xsharkan, bu ayol. U esa…

-Umringiz o‘xshamasin, onamga o‘xshatdim sizni…,-Mehrinisoning tovushi titrab ketdi. Buni his qilgan Salomat opa darrov gapni davom ettirdi.

-U kishini bir marta ko‘rgandim. Xudo rahmat qilsin, mehrli ayol edilar. Katta opangizning uyidan kelayotgan ekanlar. Rahmatli qaynonamni tanirkanlar, eshikdan ichkari kirmay bir piyola suv ichgandilar. “Yuragim kuydi” degan gaplari esimda…

-Ha, onam bo‘lganlarida bugun o‘zlari kelardilar. Bittagina o‘g‘illarini uylantirib qancha sevingan bo‘lardilar. Nima qilaylik-ki yetim qoldik!

-Singiljon, yetimlik yetti kishidan birining qismati, deydilar, – Salomat opaning ham qalbi yumshadi. – Men ham rahmatli onamni eslay olmayman…

-Ayajon! – oshxona tarafdan kelgan bu sas Salomat opaning gapini bo‘ldi. U uzr aytib, o‘rnidan turdi.

-Sen sovchilikka kelganmi yoki ma‘rakagami? – deya Mehrinisoni turtdi Gulsanam aya. – Yig‘i-sig‘ining joyi emas. Dardimizni aytayligu turaylik!

-Dardimizni biladilar-ku, yana nimani aytamiz.

-Hali bu “dard”ni takror aytish uchun uch marta kelamiz.

-O‘n marta kelsak ham bu ayol menga yoqdi. Ba‘mani ayol ekan. Qizlari ham odobli deyishdi. Bularning bir qarindoshi men bilan ishlarkan. Undan hamma gapni surishtirib oldim.

-Nega bo‘lmasa guruchdan tosh qidirayotganding?

-Sovchilik qoidasi emasmi bu?

-Ishqilib biror sovuq gap aytib qo‘ymagin-da qizim.

-Aytsam – aytmasam, ish bitdi, aya, qiz bizniki, bir haftadan keyin to‘y, ana ko‘rasiz…

Bir hafta emas, o‘n besh kundan keyin tuy bo‘ldi.

Oradan o‘n besh yil o‘tib esa, Rohila darchadan turmush o‘rtog‘ini o‘zi ham bilmagan bir muddatga va o‘zi ham bilmagan bir tomonga kuzatmoqda….

17. GENERAL…

-Sizni tabriklayman, – dedi Karimov generalning qo‘lini qisib. – Topshiriqni yaxshi bajardingiz. Aslida ana u Zokir tirranchani vazir tayinlab xato qilgan ekanman. Bilaman, u sizning qo‘lingizda ishlardi. Bor-yo‘g‘i podpolkovnik edi. Parkent voqealarida sizning topshirig‘ingiz bilan mening yonimda yurdi. Sodiq bolaga o‘xshadi. Shu sabab ko‘p o‘tmay sizni boshqa ishga ko‘chirib, uni joyingizga tayyorladim. Generalgacha ko‘tardim. Sizni uzoq viloyatga ichki ishlar boshqarmasi boshlig‘i qilib yuborish ham uning o‘yini. Hechdan ko‘ra kech deydilar, mana endi ko‘zimiz ochildi. Do‘st kim, dushman kim, ajratib oling. Oyning o‘n beshi korong‘u o‘n beshi yorug‘. Qorong‘u kunlar o‘tib ketdi. Endi birgalashib ishlaymiz. Qayerga borsam yonimda bo‘lasiz…

Shu payt Karimovning telefoni quloqlarni qomatga keltiradigan darajada jiringlay boshladi. Ammo Karimov parvo qilmadi. Hatto qayrilib telefon tomonga qaramadi ham. Uning so‘zlarini, hech bo‘lmasa ohanglarini ilg‘ab olishga harakat qilgan generalning urinishlari befoyda ketayotgandi. Chunki telefon sasi butun xonani qamrab olgandi. Karimovning do‘rillagan ovozi yo‘q bo‘lib borgani sayin, uning salobatli gavdasi ham uzoqlasha, uzoqlasha nuqtaga aylanib qoldi…

General sapchib o‘rnidan turdi. Bosh tomonidagi stol ustiga qo‘yilgan telefon tinimsiz jiringlayotgan edi. Avvaliga voqealarni aralashtirib yubordi. So‘ng vazirlik tushida qolgani va olis viloyatdagi uyida uxlab yotganini angladi. Qo‘li beixtiyor telefon yonidagi tugmachani bosdi. Xonasida chiroq yonishi bilan ko‘zlarini qaytadan yumdi. Qorong‘ulikka o‘rgangan ko‘zlar nur oldida ojiz edi. Ammo telefon uchun farqi yo‘q, u na qorong‘ulikni, na oydinlikni anglaydi. Lekin bu soatda telefon qilishga kim jur‘at etdi? General bu savolga javob qidirmasdan soatga qaramoqchi bo‘ldi. Chiroq shu‘lasida yoshlangan ko‘zlari soat yuzini ko‘ra olmadi. Xuddi tushida Karimov nuqtaga aylanib qolgandek devorga osig‘lik soat ham nuqtalarga bo‘linib ketgandi.

-Soat necha? – deya baqirdi u. Ammo javob beradigan odam yo‘q. Haybatli hovlida bir o‘zi yashaydi. Hovlisining to‘ridagi kichkinagina hujrada yashaydigan, o‘rgatilgan itni hisoblamaganda.

General bu yerga ishga yuborilganda bir-ikki yilda qaytaman, deb o‘yladi. Oilasini kelishga undamadi ham. Ammo umr yo‘ldoshi uning bu yerga kelishini surgun deb baholadi. Aslida qayerga tayin etilmasin umr yo‘ldoshi uning poytaxtdan uzoqda bo‘lishini istamasdi.

General Nilufarxonga uylanganda yosh emas edi. Birinchi xotinidan ayrilgandan keyin uzoq vaqt tanho yashadi. Ichki ishlar vazirligining tungi qorovullar bo‘limida ishlagani uchun bo‘sh vaqti ko‘p bo‘lardi. Shu bois doim kontsertga borardi. Ayniqsa, Nilufarxonning kontsertlarini o‘tkazib yubormasdi. Nilufarxon san‘at olamida u qadar mashhur bo‘lmasa ham go‘zallik bobida og‘izga tushgan edi. Qora qoshlaridan tortib to‘pig‘igacha tushadigan sochlariga qadar bo‘ydoqlarning orzusiga aylangandi. To‘xtayev ham ana shu qoshlaru ikki o‘rim qilib tashlab qo‘yiladigan sochlarning maftuni edi. Maktabda adabiyot darsida qochib yurgan, she‘r yodlashdan hazar qiladigan To‘xtayev yoshi o‘ttizdan oshib qolganida qo‘liga qalam oldi. Nilufarxonga bag‘ishlab she‘rlar yozdi.

Yo‘lning uzog‘i hatto dushmanlarni do‘stga aylantiradi. Vaqt To‘xtayev bilan Nilufarxonning hayotini bir nuqtaga keltirdi. Ular oila qurdilar. Ammo Nilufarxon oilaning hokimi, To‘xtayev esa “malikasi”ga aylandi. Mana Samarqandga ishga kelganiga ikki yildan oshdiki, bir marta ham so‘roqlamadi. Shunga qaramasdan umr yuldoshini (ba‘zan xayolidan haqiqatdan ham umr yo‘ldoshimmikan, degan fikr o‘tishiga qaramasdan) sevadi.

Viloyat Ichki ishlar boshqarmasi boshlig‘i etib tayinlangandan keyin sessiyada uning nomzodiga qarshi chiqishdi. O‘shanda Mirtemir minbardan “Bizning viloyatimizda jinoyatchilik avjiga chiqqan. Oldingi boshliq – Gayran degan zot hamma yoqni poraxo‘rlik razolatiga to‘ldirdi. Mana endi yangisi keldi. Butun umidimiz undan”, deya uni himoya qilgandi. O‘shanda To‘xtayev to‘lqinlanib ketgan va minbarga chiqib:

-Men xalqimiz sevib tinglaydigan san‘atkor Nilufarxonning turmush o‘rtog‘i bo‘laman, – deb yuborganda, zalda o‘tirganlarning bir qismi qarsak chalsa, boshqa bir qismi esa kulgandi…

Ammo shu daqiqada xayolga botgan generalning yonida “soat necha bo‘ldi?” degan savoliga javob beradigan kishi yo‘q edi. U bo‘shliqqa baqirgandi. Bo‘shliqdan kishining o‘z tovushi qaytadi, ba‘zan esa bo‘shliq bu sasni yutib yuboradi. Hozir generalning sasi qaytdimi yoki uni bo‘shliq yutib yubordimi, buni bilish qiyin edi. Chunki telefon jiringlayotgandi.

Generalning yotoqxonasida ikkita telefon bor: biri qora, ikkinchisi kulrang. Qora ranglisi hukumat telefoni hisoblanadi. Bu uyga ko‘chib kirganiga ikki yil bo‘lgan bo‘lsa, bu telefon bir marta ham jiringlagan emas. Ammo ikkinchisi viloyatda biror voqea yuz bersa, yoki rahbarlar uni qidirishsa jiringlab qoladi.

Xullas, ko‘rgan tushi va undan keyingi holati bois telefon dastasini ko‘tarish kerak, degan fikrni ancha vaqt “qidirib qolgan” general birdan uni “topib oldi”.

-Kim u?! – dedi general telefon dastasini olishi bilan.

-O‘rtoq general, raport berishga ruxsat eting!

-Nima gap?

-U qochdi.

-Kim? – general kim deya so‘ragan bo‘lsa-da javobni eshitmasdanoq telefon dastasini otib yubordi. Xuddi yuragi oyoq barmoqlarining uchiga tushib qolgandek va parchalanib ketgandek his qildi o‘zini. Keyin bu parchalar butun vujudiga yoyildi. Vujudining har bir nuqtasidan “tuk-tuk” deya sas kela boshladi.

-Qo‘rqqanim boshimga keldi. Uni qochirdim, qochirdim…,-deya mushtini mushtiga urdi. Ammo ayni paytda qalbining qayeridadir uchqun paydo bo‘ldi. “Balki qochgani yaxshi bo‘lgandir? Uni o‘ldirib, keyin baloga qolib ketarmidim?” Ko‘nglidan o‘tgan bu fikrdan o‘zi qo‘rqib ketdi. Chap yelkasiga qarab tupurgandek bo‘ldi va “La‘nat shaytonga” dedi. Keyin muzlatgichni ochib, chet eldan keltirilgan pivoni oldi. Ichmoqchi bo‘ldi-yu ammo og‘zini ochmadi. Chunki qo‘llari titrayotgandi. Titroq qo‘llarini osilib yotgan telefon dastasiga uzatdi. Ichki ishlar boshqarmasining navbatchisi xuddi bu holga o‘rganib qolgandek telefon simining naryog‘ida kutib turgandi.

-Mashinamni chaqir!

-Yubordim, o‘rtoq general!

-Uning qochganini yana kimga aytding?

-Hali hech kimga ! Ammo poytaxtga yuboriladigan tonggi hisobotga kiritdik. O‘n daqiqadan so‘ngra hisobotni uzatamiz.

-Hisobotdan chiqar!

-Endi kech bo‘ldi. Hisobot kompyuterlarga o‘tdi. O‘zgartirsak, keyin boshimizga balo bo‘ladi.

-Bo‘pti, meni kutinglar! Shahar ichki ishlar bo‘limi boshlig‘ini ham chaqir… to‘xtab tur, uni bezovta qilma! “Semyorkani” oyoqqa turgaz, yaqin tumanlardan yordam chaqiringlar. Avtomobil inspektsiyasi yo‘lga chiqarilsin, poytaxtga va boshqa shaharlarga olib boradigan yo‘llar nazorat ostiga olinsin! Har bir avtomashina alohida, alohida tekshirilsin! Qarindoshlarining ro‘yxati chiqarilsin, operativ guruhlar hoziroq ularning uylarini bossinlar! Qolganini borganimda gaplashamiz. Barcha bo‘lim boshliqlarini yig‘ilishga chaqir!

General apil-tapil kiyina boshladi. To‘g‘ri ishxonaga borsammi yoki shahar ichki ishlar bo‘limi boshlig‘ining uyigami?, deb o‘yladi u.

Avvaliga katta boshini kichik qilib qo‘l ostida ishlaydigan odamning uyiga borishga o‘zida jur‘at topolmadi. Keyin esa butun umidini unga bog‘ladi. Shahar ichki ishlar bo‘limi boshlig‘i Bahodir Matlubov Karimovning yaqinlaridan biri edi. Ko‘pchilik uni Karimovning jiyani derdi. Aslida qarindoshligi bormi yo‘qmi noma‘lum.. Lekin Karimovning oldiga borib keladi. Ba‘zan viloyat hokimi ham uddasidan chiqolmaydigan masalalarni poytaxtga borib hal qilib keladi. Hatto bir kunda farmon chiqartirib, farmon hali gazetalarda e‘lon qilinmasdan nusxasini olib qaytgan paytlar ham bo‘lgan.

General “jiyan”ning uyiga borishga qaror qilib tashqariga chiqdi. Mashinaning yonida esa “jiyan”ning o‘zi turardi.

-Yoppirim, bo‘rini yo‘qlasang qulog‘i ko‘rinadi, deganlari rost ekan. E-e, kechirasiz, do‘stim, yomonni o‘ylasang oldingdan yaxshi chiqadi, deganlar. Qarang-a sizni bezovta etish niyatim yo‘q edi.

-Uyg‘un aka, menga shahar bo‘limidan xabar berishdi. Nima qilamiz endi?

-Men barcha xizmatlarni oyoqqa turg‘azdim, Xudo xohlasa, quyosh chiqqunga qadar topamiz!

-Men ham shahar xizmatini safarbar qildim. Insholloh, toparmiz.

-Generalning xayolidan “Bunchalik Karimovga taqlid qiladi. Hatto “insholloh” deyishda ham Karimovga o‘xshatadi. Karimov ba‘zi so‘zlarni xato aytsa-da, ko‘p takrorlagani uchun bu so‘zlar uning mulkiga aylanib qolgan. “Jiyan” ham ana shulardan ba‘zilarini ildirib oladi va o‘zining kimligini shu so‘zlar bilan eslatib turadi.” degan fikr o‘tdi xayolidan.

Ular Ichki ishlar boshqarmasiga kelganlarida atrof xuddi kolxoz bozorini eslatardi. Hali shahar odamlari uxlab yotganlariga qaramay Ichki ishlar boshqarmasi yonida shovqin-suron boshlangandi. Generalni qarshilagan navbatchi :

-O‘rtoq boshliq, poytaxtga yuboriladigan hisobotning vaqti o‘tib ketdi. Nima qilaylik? – dedi.

Ko‘zining qiri bilan “jiyanga” qarab olgan general :

-Nega kutib o‘tiribsiz, darhol yuboring! Hamma narsani to‘xtatish mumkin, ammo hisobotni to‘xtatish mumkin emas! Chunki bu hisobot soat 9.00da hurmatli Prezidentimizning stollari ustida turishi kerak, – dedi.

General yoniga kelgan “jiyan”dan madad topgandek bo‘lsa-da hozir o‘zining bu gaplaridan ko‘ngli cho‘kib ketdi: Darhaqiqat, soat to‘qqizdan keyin nima bo‘lar ekan?!

-Soat necha bo‘ldi? – deb so‘radi u navbatchidan. Javobini kutmasdan “Shiq-shiq” etkizib cho‘ntak soatini ochdi : 7. 35. Demak, salkam bir yarim soat vaqt bor.

-Bizlarga achchiq qahva buyur! – General navbatchiga buyruqni bergach, “jiyan”ga yuzlandi:

-Qochirganlar qayerda? Ular bilan gaplashdingizmi?

-Ularni bu yerga olib kelishdi. Yuqorida. Qabulxonada, – lo‘nda-lo‘nda javob qildi “jiyan”.

Ular birgalashib liftga mindilar. General liftning harakatidan falsafa izladi. Inson hayotining obrazi-bu, deb o‘yladi. Chiqadi-tushadi. Ba‘zan to‘lib chiqadi, bo‘sh tushadi. Ba‘zan esa bo‘sh chiqib, to‘lib tushadi. Nahotki mening ham tushish soatlarim yaqinlashmoqda?

Qabulxonada o‘tirganlar o‘rinlaridan turishdi. Ammo general ularga qayrilib qaramasdan ichkariga kirdi. Joyiga o‘tirarkan tugmali mikrofonni ochib “Kelayotgan raportlarni menga ham bog‘la, men ham eshitib turay!” dedi. Keyin boshqa tugmani bosib qabulxonadagi sekretarga baqirdi:

-Man nima degandim? Nega kutib turishibdi? Operativ gruppalar qaytdimi?

-O‘rtoq general, operativ gruppalardan hali xabar kelgani yo‘q. Bu yerda faqat bo‘lim boshliqlari kutib turishibdi, ularning ko‘pchiligi voqeadan xabardor emas…

-Nega xabardor bo‘lmaydi?

-Xabarlari bor, ammo rasman emas!

-Hammasiga ayt, bo‘limlariga borishsin, qo‘llarida Mirtemirga oid nima bo‘lsa, to‘plashsin va raport berishga hozir holda kelishsin! Aloqa bo‘limi boshlig‘i ichkariga kirsin!

Ichkariga kirgan kapitanni ostonada to‘xtatgan general:

-Unga bog‘liq nechta telefonni yozayapsizlar? – deb so‘radi.

-O‘n ikki kishining telefonini yozayapmiz. Yarim soat ichida qizlar rasshifrofkani tugatashadi.

-Yarim soat ko‘p, o‘n besh daqiqada hozir bo‘lsin. Qarindosh urug‘lari, yaqin do‘stlarining ham telefonlarini yozib olinglar!

-Ruxsatni nima qilamiz. Yo‘liga bo‘lsa ham tergovchining ruxsati kerak.

-Ruxsatni onangdan olasan! Hammayoq yonib turgan bir paytda senga ruxsat beradigan eshak kutib turibdimi?! Bu davlat xavfsizligi masalasi! Bor, bajar!

Kapitan orqasi bilan eshikdan chiqar ekan, general yo‘qotgan narsasini topgandek, yengil tortdi. Darhol telefon dastagini olib viloyat xavfsizlik boshqarmasiga sim qoqdi.

-Ukaxon, men Uyg‘un To‘xtayevich bo‘laman, Murtazo Rahmatovichga xabar bersangiz, kecha qamoqqa olingan davlat ahamiyatiga molik jinoyatchi qochgan, ortida katta kuchlar borga o‘xshaydi, – dedi.

-Murtazo Rahmatovich xonalarida o‘tiribdilar, istasangiz bog‘lashim mumkin.

-Albatta, albatta, darhol bog‘lang!

General masalani Milliy xavfsizlik xizmati viloyat boshqarmasi boshlig‘iga anglatmoqchi edi, ammo u xabardor ekan. “Bularning har narsadan xabari bor. Yer ostida ilon qimirlasa ham bular xabardor” deb o‘yladi general. MXX boshlig‘ining gapirish ohangidan “Siz qochirdingiz” dashnomini sezgandek orani yumshatmoqchi bo‘lib “Bu yerda Bahodirjon bilan birgamiz. Masalani hurmatli Prezidentimizga yetkazish haqida o‘ylayapmiz”, – dedi.

-Men sizning hisobotingizdan o‘rgandim, – Bahodirjon ismini eshitgach MXX viloyat boshlig‘i yumshagandek bo‘ldi. – Keyin Po‘lat Majidovichni xabardor ettim. Butun kuchlarimizni safarbar qildik, har holda birgalikda ishlasak natija chiqadi. Shtabni sizning idorangizda tuzaylik. Yarim soatdan keyin Po‘lat Majidovich ham o‘sha yerga keladilar, men ham boraman, – dedi.

General telefon dastagini qo‘yarkan, suvga botirib olingan mushukdek shumshayib qoldi.

-Qarang-a, Bahodirjon, bular allaqachon shtab ham tuzishibdi, hozir bu yerga kelishadi, – dedi. Bahodir ko‘rsatgich barmog‘i bilan shiftni ko‘rsatib, bir aylana chizgan bo‘ldi-da “Sizning xonangizdagi gaplar yoziladi” degan ishoratni berdi. General bunga javoban bosh siltab “To‘g‘ri” degandek “uh” tortib qo‘ydi.

Shu payt qora telefon jiringladi. General “lip” etib o‘rnidan turdi. Telefon dastasini qulog‘iga yaqin keltirarkan “Assalomu alaykum” dedi. Telefonning naryog‘ida Ichki ishlar vaziri Zokir Almatov gapirayotgandi:

-Sizga hech qachon biror ishni ishonish mumkin emas! Islom aka bu masalani viloyatda hal qilamiz, ovozasi chiqmaydi, deganlarida ko‘nglimdan siz haqingizdagi fikrlar o‘tib, qarshi chiqmoqchi edim. Baribir sizni yana bir sinab ko‘raylik, dedim. Mana endi sahar chog‘i zahar ichirdingiz! Men hisobotni qanday qilib u kishiga ko‘rsataman? Voqeani qanday qilib izohlayman?! Bunday ishlab, non topib yeguncha, ochdan o‘lganimiz yaxshi emasmi?! Xullas, poytaxtda qurib qo‘ygan koshonalaringiz, to‘plagan boyliklaringiz, unvonlaru mukofotlaringizni saqlab qolmoqchi bo‘lsangiz uni bir soat ichida topasiz! Osmonda bo‘lsa oyog‘idan, yerda bo‘lsa qulog‘idan tortib bo‘lsa ham topasiz! Bir soat ichida yo uni topganingiz haqida raport berasiz yoki arizangizni topshirasiz!

General biror so‘z aytishga ham ulgurmadi. Vazirning kinoya aralash aytilgan gaplarini hazm qilib ulgurmasdan navbatchining ovozi eshitildi: “O‘rtoq general, viloyat hokimi Po‘lat Majidovich va MXX boshlig‘i Murtazo Rahmatovich keldilar!”

General otasi quvalaganda qochgan bolakaydek yugurgancha xonadan chiqib ketdi. Matlubov esa og‘ir karvon oqsoqollar kabi o‘z yoshiga yarashmagan bir holda kresloga yastangancha qahvasini ichib o‘tirardi.

18. TAVAKKAL

Mirtemir Qorasuv arig‘i uymalab, chuqur qilgan jarlikdan qo‘shninikiga tomon yurarkan, yuqoridagi teppalikda uch kishining turganini payqadi. Sahar chog‘i bo‘lishiga qaramay ular uyqudan to‘ygan odamlardek bamaylixotir suhbatlashib turardilar. Mirtemir oldinga yurishini ham, orqaga qaytishini ham bilmay qoldi. Yana bir qadam qo‘ysa, oyoq sasidan ular sezib qoladigandek tuyuldi. Amma nega shu paytgacha ko‘rishmadi? Yo bular ham Lutfillo bilan Rustamning odamlarimi?

Bu jumboqni yechishning birdan bir yo‘li yo oldinga yoki orqaga yurish edi. Bir joyda to‘xtagan bilan jumboq hal bo‘lmasdi. Mirtemir hech narsani ko‘rmagandek oldinga yurib ketdi. Yuqoridagilar ham hech narsani ko‘rmagandek gaplashib turishardi.

Mirtemir ko‘shninikiga o‘tgach, orqaga qaradi. Turganlardan biri Mirtemirning hovlisini ko‘rsatib bir nimalar dedi. Ular yugurib ketdilar. Mirtemir ular oyoq tovushlarini eshitmay qolishganining sababini birdan angladi. Chunki qo‘llarida ovoz uzatgichlar bo‘lib, ulardan shovqun-suron orasida allaqanday tovushlar eshitilayotgandi. Hatto Mirtemir qo‘shnining hovli etagidagi pataxib ketgan, sariq chechaklar o‘rab olgan gullarning orasidan o‘tib uyga kirgunga qadar ham ovoz uzatgichning sasini eshitib turdi. Bunday paytlarda odamning aqli ko‘r, fikri soqov bo‘ladi, deb o‘yladi u.

Qo‘shnisi Sasha esa unga xayol surish uchun vaqt bermadi. Darhol uni “Jiguli”ning bagajnigiga “joyladi”-da, darvozani ochib mashinani tashqariga olib chiqdi. Darvoza ochiq qoldi. Sasha tashqarida to‘xtab ham turmasdan orqa yo‘ldan mashinani yeldirib ketdi. Kichkinagina kulbaga qamalib qolgan kishidek kulcha bo‘lib yotib olgan Mirtemir shu daqiqada faqat yo‘lni o‘ylayotgandi.

Ha, chap tomondagi teppalikdan o‘tdik, tennis kortining orqasidagi yo‘lakchadan borayapmiz, hozir pastga tushamiz, keyin chapga, hovuzning yonidan o‘tib, stadion oldidagi yo‘lga chiqamiz. Katta yo‘lga chiqqandan keyin mashina to‘xtadi. Sasha mashinadan tushib qayergadir borib keldi. Yo‘lning davomini Mirtemir taxmin qila olmadi. Chunki mashina juda tez borardi. Bir necha burilishlardan keyin bir joyda to‘xtadi.

Sasha “kapot”ni ocharkan:

-Qo‘shni chiq, hech menga ishonmasding! Hatto salom-aligimiz ham yaxshi emas edi. Mana endi bir-birimizni sinadik. Xudo hohlasa yana ko‘rishamiz, – dedi.

-Rahmat, – dedi Mirtemir. – Bu xizmatlaringni unutmayman. Bir kun qaytarman.

-Qaytib kelganingdan keyin yarimta quyib bersang ana o‘sha javobi bo‘ladi, – deb hazillashdi Sasha va yugurib borib darvozaning yonidagi darichani ochdi, boshi bilan “ichkariga kir” deya ishora qildi. So‘ng darhol mashinasiga o‘tirib, ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. Mirtemer darvozaxonada nima qilishini bilmay turgandi, ichkaridan bir ayol chiqdi:

-Assalomu alaykum, Mirtemir aka keling. Akangiz sut, qatiq olishga ketdilar. Hozir qaytadilar, – dedi.

Mirtemir “akasi” kimligini o‘ylab turgandi, daricha ochilib “men keldim” degan ovoz eshitildi. Kelgan odamning qo‘lidagi to‘rxaltada sut va qatiq shishalari borligidan “akam” shu kishi bo‘lsalar kerak, deb o‘yladi.

Kelgan odamning yuzida ham samimiyat, ham mamnunlik va ayni paytda kayg‘u alomatlari bor edi. U qo‘lidagi to‘rxaltani yerga qo‘ydi-da yugurib kelib Mirtemirni quchoqlab oldi. Yoshi Mirtemirdan katta bo‘lsa ham:

-Mirtemir aka, hammasidan xabardorman. Men Lutfilloning pochchasi bo‘laman, – dedi.

-Bu yerga kelganimni qo‘shnilaringizdan birortasi ko‘rgan bo‘lsa, sizga zararim tegib qolmasin, – dedi Mirtemir.

-Hozir o‘sha qo‘shnilardan birining uyiga o‘tamiz, birozdan keyin boshqasinikiga. O‘rtada darchamiz bor. Shu zayilda xavotiringizni yo‘qotamiz, – deya hazil qilgan bo‘ldi uy sohibi. –Ha, darvoqe, ismim Vahob, o‘qituvchiman. Bolalarni saharlab buvisinikiga olib borib qo‘ydim. Bola bola-da sizni ko‘rib qolsa, biror gap chiqmasin, deb o‘yladim. Hech xavotir olmang, qo‘shnilar haqidagi gapim hazil. Darvozamiz yoniga mashina kelib to‘xtasa, qo‘shni uylardan ko‘rinmaydi. Chunki har ikki tomonga majnuntol ekib qo‘yganmiz. Hatto durbin bilan qarasa ham biror narsani payqashi qiyin.

Uy bekasi besh daqiqada sutchoy hozirladi. Kosaning ichiga uy nonini to‘g‘rab, bir hovuch yong‘oq, sarig‘ yog‘, murch tashlabdi. Beka dasturxonga har turli ne‘matlar keltirib qo‘yarkan “Ha, yer yutsin bu qattollarni. Bular faqat xalqning haqini yeydilar, xalqni o‘ylagan odamlarni esa yo‘qotadilar” der edi. Birozdan keyin turmush o‘rtog‘ining yoniga o‘tirib, Mirtemirga savol berdi:

-Bolalaringiz to‘rtta deb eshitgandim, to‘g‘rimi?

-To‘g‘ri. Lekin qayerdan eshitdingiz?

-Sizga o‘xshaganlarni xalq yaxshi taniydi. Qiziqamiz, surishtiramiz. Mana endi boshingizga tushganini ham ko‘rib turibmiz. Ukamning og‘ir kunlarida yordam berganingizni ham bilamiz. Siz haqqingizda gapirib bergan edi.

Ko‘p o‘tmay ular “Uy-joyimiz sizga omonat” deb darvoza va darchani tashqaridan qulflab ishga ketishdi.

Mirtemir uch kun bu xonadonda mehmon bo‘ldi. To‘rtinchi kun ayvonda kitob o‘qib o‘tirganda “gurs” etib tomdan bir kishi o‘zini yerga otdi. Bu Lutfillo edi.

-Uch kundan buyon hammayoq alg‘ov-dalg‘ov, qamalmagan odam oz qoldi. Menga ham “Agar topib bersang, generallikka tavsiya qilamiz” deyishdi. Xullas, katta bir romanga sig‘adigan voqealar yuz berdi. Hozir esa ketishimiz kerak. Ahmad viloyat chiqishida kutib turadi. Men sizni shahardan olib chiqmasam, boshqa hech kim olib chiqolmaydi. Hamma yo‘llar bog‘liq, har bir mashina tekshirilmoqda. Pochcham kalitni berib qo‘yaman degandi, unutibdi. Tomdan o‘tishimizga to‘g‘ri keladi.

-Qo‘shnilar-chi?

-Bu yerdagilar hammasi o‘zimizniki. Hatto hozir meni tashqarida ko‘rgan qo‘shnilardan biri “Akani choyga chaqiraylik dedigu yana mulohaza qildik. Ko‘ngillariga biror narsa kelib qolmasin, deb. Nima bo‘lsa ham eson-omon chiqarib qo‘ying” dedi.

-Demak, odamlarga ishonib, to‘g‘ri qilibmiz! – dedi Mirtemir. So‘ng: – Ammo bu gapim qizil gap bo‘ldi, – dedi.

-Qizil gaplar ham ba‘zan haqiqatni ifoda etadi, – dedi Lutfillo.

Ular tomdan o‘tib tashqarida turgan mashinaga mindilar. Mirtemir mashinaning orqa o‘rindig‘ida yotdi. Lutfillo uning ustiga ko‘rpacha tashlab qo‘ydi. Shahardan chiqishda tekshiruv punkti yonida to‘xtab, qidirilayotgan “jinoyatchi” topilib topilmagani haqida so‘rab surishtirgan bo‘ldi. So‘ng viloyat chegarasidan o‘tib, mashinani to‘xtatdi va Mirtemirga:

-Siz bizning Hamzamiz bo‘lasiz,-dedi.

Mirtemir o‘ylab ham o‘tirmasdan,

-Ammo mana shu gapingiz yoqmadi,-deya javob qaytardi.

Ular shu zayilda na sovuq, na iliq xayrlashdilar…

19. OMAD

G‘o‘bdin tog‘i etaklaridagi lalmi yer shudgorlangan va qushlarning gala-gala bo‘lib “ov” qilayotganlaridan don ham sepilgani anglashilardi. Qushlar o‘z “ishlari”ga shu qadar g‘arq bo‘lgandilarki, yoniga borib qolganingizni ham sezishmasdi.

“Tahlika” deya biri ogohlantirdi, shekilli, “gur” etib bag‘irlarini yerdan uzdilar. Mirtemir boshini qiyalamaganda qarg‘aning qanotlari yuziga urilardi.

-Qushlarni cho‘chitdik, – dedi Ahmad qo‘njidagi mashrafani chiqarib, sovib qolgan choydan ho‘plarkan. So‘ng u belboqqa tugilgan shirmoy nondan bir burda sindirib Mirtemirga uzatdi. – Antiqa hidi bor. Qandaydir giyoh Alishsa kerak ichiga. Bodiyon hidiga o‘xshaydi, – dedi.

-Rahmat. Choydan bir ho‘plam icharman, labim qurib qolayapti, lekin non yegim yo‘q, – dedi Mirtemir.

-Yo‘limiz hali uzoq. Buning ustiga shudgorga tushdik, yurish og‘ir. Bir burda bo‘lsa ham yeb olsangiz kuch berarmidi?

Shudgor… Mirtemir atrofga nazar soldi. Har yer – har yerdan bug‘ ko‘tarilmoqda. Demak, kun ochiladi. Har holda ikki-uch kun oldin shivalab yomg‘ir yoqqanki, shudgorning ba‘zi joyi quruq, ba‘zi joyi loy. Quruq va ho‘l birdaniga oyoqqa yopishsa ajralishi ham qiyin ekan. Tuflidan ajralsin, deya oyoqni biror kesakka urasiz, yana bir parcha loy osiladi. Sudrab ketaverasiz… og‘ir. Oyog‘ingizni orqaga tortayotganga o‘xshaydi. Tizzalar sancha boshlaydi. Birdaniga loy uziladi. Yengil tortasiz. Lekin bu yengillik uzoqqa cho‘zilmaydi. Oyog‘ingiz yana og‘irlasha boradi.

Buning ustiga Mirtemirning oyog‘idagi tuflisi nobop. Osti nozikligi bir taraf, poshnasini tilayotgani, “urayotgani” ikkinchi taraf. Shoshganda oyog‘iga to‘g‘ri kelganini “ilintirgan”da. O‘sha payt oyoq kiyimi xayolga kelarmidi? Endi o‘ylasa oyoq kiyimi ham juda muhim ekan. Hozir boshqa dardi yo‘q. Xayoli harchand boshqa tomonlarga ketib qolmasin, oyog‘ining og‘rig‘i ortga tortadi. To‘xtab, oyog‘iga qaragisi kelardi-yu, Ahmaddan uyalardi. U ketib borardi. Ancha oldinda.

Tangri yordam beraman desa, eng e‘tiborsiz daqiqada ham dastaklashning yo‘lini topadi. Mirtemirning ko‘zi shudgor o‘rtasidagi toshbaqaga tushib qoldi. “Yoppirim, bu yerda nima qiladi? Qanday kelib qoldi ekan? Balki yer ag‘darilmasdan oldin kelib qolgandir? Xayriyatki, traktorning oyog‘i, zanjirlari ostiga tushmabdi. Necha kundir bu yerda ekan? Balki oilasi bordir buning ham? Qayerda qoldi ekan? Qanday qismat ayirdi ularni? Dunyo qiziq. Toshbaqalar orasida kin, adovat, ta‘qib, quvg‘in yo‘q. Bu ishlarni qoyilmaqom qilib bajaradigan mirshablari yo‘q. Lekin shunga qaramay bu poyonsiz shudgor o‘rtasida qolgan. Na o‘t bor, na suv. Ammo yashayapti…

Uzoqdan chalingan hushtak sasi Mirtemirning xayolini bo‘ldi. O‘h, ho‘, Ahmad uzoqlashib ketibdi. U qo‘li bilan tezroq keling, ishoratini qildi. So‘ng shudgor etagi tomonni ko‘rsatdi. Uzoqda nuqta ko‘rindi. Nuqta yurib borayotganiga ko‘ra mashina bo‘lishi kerak. Demak yo‘l. Balki… Yana hushtak… Ahmad bir narsani topgandek, qo‘li bilan “Tez kel” ishorasini qilardi.

Mirtemir loyli oyog‘ini sudragancha ilgari ketdi. Ahmadning yoniga yetib kelganda o‘pkasi og‘ziga tiqilgandek arang nafas olardi.

-Nima gap? -dedi u Ahmadga.

-Ko‘rmayapsizmi?

-Nimani?

-Mana bu toshni, mana bu buloqni…

Mirtemirning yuzi yorishdi. Darvoqe, qanday ko‘rmadiykin? Ha, ba‘zan inson ko‘zi ochiq bo‘la turib ham oldidagi narsani ko‘rmaydi.

-Xudoga shukur, o‘tirib hordiq chiqaradigan joy ham topdik, hatto bulog‘i bilan. Buning ustiga yo‘l ham yaqin ekan. Yarim soatlik yo‘l… Qani o‘tiring… Mirtemir dasturxonni ham ko‘rmabdi. Tosh ustiga Alingan belbog‘da shirmoy non to‘g‘rab qo‘yilgan, yonida po‘sti artilmasdan ezilgan piyoz.

-Piyozni qayerdan oldingiz?

-Yo‘lga piyozsiz chiqadilarmi? Cho‘ntakka bittasini tashlab qo‘ygandim.

Mirtemir tegirmon toshi kabi katta va yoyiq toshning bir chetiga o‘tirarkan, yana oyog‘i esiga tushdi. Paypog‘i ho‘l edi. Chiqarib, qarasa poshnasi g‘ijja qon. “Shunisi kam edi”, deb o‘yladi.

-Eh, he, ilgaridan yarasi bormidi yoki yo‘lda bo‘ldimi? – so‘radi Ahmad.

-Har holda bojamning tuflisini kiyib chiqqanim ayon. Ikkimizniki ham bir xil. Faqat bittasi katta, bittasi kichik.

Ahmad xayoliga latifa kelgan kishidek jilmaydi. Lekin hazilning joyi emas edi.

-Chorasi bor, – dedi u. – Endi tuflining orqasini bosib yurasiz. Mayli qo‘lingizni yuving. Biror narsa yeb oling, ketamiz.

Mirtemir toshbaqani o‘ylay boshladi. Balki uning so‘ng omadidir bu? Balki bu damni kunlar davomida kutib yotgandir? Shunday poyonsiz shudgorda nega uning oldidan chiqdi?

Ha, Mirtemer qancha odamlarga yaxshilik qildi. Shudgor o‘rtasida qolib ketganlarni olib chiqdi. Balki shularning javobidirki, o‘limdan qoldi.

U o‘rnidan turib kelgan tomonga yurib ketdi.

-Qayoqqa?

-Toshbaqani olib kelayin…

-Qanaqa toshbaqa?

Ha-ya, Ahmadga aytmabdi. Ikki og‘iz qilib tushuntirib berdi.

-Men bo‘lsam, charchab to‘xtab qoldingiz, deb o‘ylabman. Siz toshbaqani ko‘ribsiz-da!

Ahmad ham uning yonida borardi. Ammo toshbaqa qayerda edi? Somon qopning ichiga tushgan ignani toping-chi? Topolmaysiz. Ammo qopni ko‘tarsangiz, igna yelkaga botishi hech gap emas. Xuddi shunga o‘xshab, toshbaqani uchratib qoldi… Lekin nega ninaga o‘xshatdi birdan. Yo‘q. Toshbaqa xosiyatli deyishadi.

-Qayerda edi? – deb so‘radi u.

-Mendan so‘rayapsizmi? O‘zi rostdan ham toshbaqani ko‘rdingizmi? Tag‘in sarob bo‘lmasin, – dedi Ahmad.

-Sarob… Shudgorda ham bo‘ladimi?-Toshbaqa shudgorda bo‘lsa, demak sarob ham ko‘rinishi hech gap emas.

Ular oxiri oyoq izini aniqlashdi. Keyin shu iz bo‘yicha biri chap tomonni, ikkinchisi o‘ng tarafni qidirib yura boshlashdi. Osmon uzoq, yer shudgor. Toshbaqa esa yo‘q.

-Nima qilamiz? – dedi Ahmad.

-Topamiz, – javob qildi Mirtemir.

–Bizni izlamayotganlaridek gapirasiz-a? Buning ustiga oyog‘ingiz…

-Bizni astoydil izlasalar topadilar. Ammo kattalar buyuradi, bu yoqdagilar yo‘ligagina izlaydilar.

-Unday ekan, nega shudgordamiz? Yo‘lga chiqaylik.

-Hazillashdim, taqsir. Toshbaqani astoydil izlaylik, dedim-da.

-U shu qadar muhim-mi?

-Muhim. Ikkimizning ham holimiz ayni. Uni qutqarish uchun Tangri shunday bepoyon shudgorda bizga ro‘baro‘ qildi. Biz esa… Meni qutqarishdi. Uni esa…

-Shoir bo‘lib ketdingiz!

-Mayli, siz qaytib, choy ichib turing, men uni topaman.

-Men bo‘lsam topdim, – dedi Ahmad, – ana…

Ular birdan kallasini toshi ostiga bekitib olgan toshbaqaga egilishdi. Boshlari bir-biriga urildi.

-Demak, Siz…, – dedi.

-Siz qutqarishingiz kerak ekan.

Ammo Mirtemirning javob beradigan holi yo‘q edi. Ko‘z oldida yulduzlar uchib yurgandek bo‘ldi. Boshi devorga urilgan kishidek, bir lahza muallaq bo‘shliq qo‘ynida qoldi. Shudgorning bir tomoni ko‘tarilib osmonga ulashib ketdi. U tiz cho‘kib qoldi. Va… xayoli birdan oyog‘iga qarab yugurdi. Demak, oyog‘i og‘riyapti, boshi emas. U o‘rnidan turaman deganda Ahmad qo‘ltig‘idan tutdi…

Ular toshbaqani buloq bo‘yidagi o‘tlarning ichiga qo‘yib yuborishdi. Mirtemir ilk bor toshbaqaning xuddi qo‘y kabi o‘tni “chitir-chitir” yeyishini ko‘rdi. Balki ilgari ham ko‘rgandir. Lekin bu qadar e‘tibor bermagandir. Nima bo‘lganda ham u yengil tortdi.

-Tamom, qutildik, qo‘lga tushmaymiz endi, – dedi u.

–Nima, qo‘lga tushish niyatingiz ham bormidi?

Bu savolga Mirtemirning javob bergisi kelmadi.

-Toshbaqani olib ketamiz. Adrga chiqsak qo‘yib yuboramiz, – dedi.

-Zotan mening qo‘lim band, mashrafa, belbog‘…

-O‘zim olib boraman. Bu mening omadim. U yo‘limdan chiqdi. Qismatimiz ayni ekan…

Ular uzoqdan ko‘ringan va g‘oyib bo‘lgan nuqta tomonga qarab yurishdi. Bu paytda kun biroz ochilgan, quyuq bulutlar bag‘rini yorib lip-lip etib bo‘lsa-da ko‘rinib turardi. Qora bulutlar esa loyqa ariqning suvi kabi bosa-bosa oqib borishardi…

20. ANBAR XOLA

Katta yo‘l deganlari ilon izi yo‘l ekan. Ora-burada mashina yurganiga ko‘ra, bu yaqinda biror qishloq bor. Ular shu umidda adrni oshgandilar, qishloq emas, katta kasaba ko‘rdilar. Ammo bu ularni sevintirmadi.

-Bormaymiz, – dedi Ahmad.

-Chetlab o‘tib ketaveramiz, – javob qildi Mirtemir.

-Umuman kunduz kuni dam olib, kechasi yurish kerak. Menimcha ana u daraxtzorga qadar borsakda, o‘sha yerda oqshomni kutsak.

-Mayli-yu… lekin kasaba chetidagi uyni ko‘rayapsizmi? – dedi Mirtemir. – Tomi biror narsa bilan qoplanmagan. Hovlisining ham devori yo‘q. Bir g‘arib odamning uyi. G‘ariblar esa mard bo‘ladi. O‘sha yerga boramiz.

-Zarracha tahlika bo‘lsa ham chetlab o‘tmoq kerak, – e‘tiroz bildirdi Ahmad.

-Tahlikani chetlatib yashash qiyin. U kutilmaganda keladi. To‘g‘rirog‘i u yonma-yon yashaydi.

-Demak fikringiz qat‘iy, kettik bo‘lmasa…

Hovliga yaqin kelganlarida bir kampir sigir sog‘ayotganini ko‘rishdi. Mirtemirnning yodiga bolaligi tushdi. “Sariq” laqabli sigirlari bor edi. Oyog‘ini bog‘lab, keyin sog‘ardilar. Rahmatli onasi sahar sigir oyog‘iga o‘ralgan ipni ushlab turish uchun kimnidir uyg‘otishi kerak edi. Bolalar o‘zaro navbat qilib olishgandi. Onasi esa ko‘pincha Mirtemirni uyg‘otardi.

-Tur bolam, suyanganim san, sendan boshqasining menga yordam bergisi kelmaydi. Hammasini sotib senga yediraman, – derdi onasi.

Bir kuni sigir oyog‘idagi ipni tutib turarkan, “Rostdan ham opalarimni sotasizmi?” deb so‘radi.

-Bolam, qiz birovning moli. Sotsam-sotmasam chiqib ketishadi. Sotish degan gap uzoq qishloqlarda bor. Biz esa o‘zimizdan qo‘shib beramiz. Qiz chiqqan uy huvillab qoladi, kelin kelgan uy guvillab…

Onasining gaplarni terib-terib, shirin ovozda so‘zlashiga mahliyo bo‘lib, ip uchini qo‘ldan chiqarib yuboribdi, “Sariq” qars etib chelakni tepib yubordi. Seskanib ketgan onasi orqaga yiqildi.

-Ha, yer yutgur, oyog‘ing sinsin…, – dedi arang o‘rnidan turib.

Mirtemir esa qo‘rqib qolgandi. Birdan issiq qo‘l boshini siladi. Onasi uni bag‘riga bosdi.

-Qo‘rqma bolam, – dedi. – Faqat oqshomgi sut oz edi. Buni ham ko‘shib bozorga olib borardik. Endi o‘zimiz ichamiz. Qaymog‘i esa seniki…

Shu payt “Sariq”” Mirtemirning onasini ham tepib yubordi. U egilib qolgandi sigir yana tepdi. Bu safar ona qabirg‘asini tutamlagancha “ih”-“ih”lab o‘tirib qoldi. Mirtemir oxurga tirab qo‘yilgan belkurakni olib sigirning oyog‘iga ura boshladi.

-Urma bolam, urma, jonivor qarg‘aydi, qarg‘ishi yomon, urma, deya uning qo‘lidan belkurakni olib o‘zi urdi “Sariq”ni. Keyin esa yoniga borib boshini siladi.

-Juvonmarg bo‘lgur, nega bunday qilasan? Yo bolangning haqini hech kimga berging yo‘qmi? Mirtemir buzoqni yechib yubor, bolam, men egila olmayapman. Ha, “Sariq” bo‘lmay ket-a, qabirg‘amni sindirdingmi, deyman?..

…Mirtemir sigir sog‘ayotgan kampirni orqadan onasiga o‘xshatdi.

-Onalar bir-birlariga o‘xshaydilar, – dedi so‘ngra. – Ammo topdim. Bu yangi gap, yozib qo‘ying.

-Onalar bir-birlariga o‘xshaydilar, bolalar esa yo‘q, – qo‘shimcha qildi Ahmad. – Yozib qo‘ying!

-O‘zimga qoldi yozish. Demak, shu hovliga kiramiz.

-Ammo kiradigan darvoza yo‘q.

-Faraz qilamiz. Kambag‘allar faraz bilan yashaydilar. Bu kampir ham o‘z hovlisi, darvozasi borligini faraz qiladi. So‘ramasdan kirishga qo‘ymaydi…

Ular kampir sut sog‘ib bo‘lguncha kutib turdilar. “Ham sersut ekan, xam yovvosh” deb o‘yladi Mirtemir. Kampir buzoqni qo‘yib yuborib, chelakni qo‘liga olgach, ularni ko‘rib qoldi.

-Zimnamermi, debman, – Kelinglar. Bugun yerni o‘lchash uchun zimnamer kelishi kerak edi-da. Voy, sen, bolam, Mirtemir emasmi, ha, o‘sha, televizorda chiqadigan? Ha, aylanib ketay, qoqindiq, seni ham ko‘radigan kun bor ekan-a?

U Mirtemirni xuddi o‘z o‘g‘lidek bag‘riga bosib, yuzlaridan cho‘lpillatib o‘pdi.

-Kino olishga keldingmi, bolam? – deb so‘radi kampir.

-Yo‘q, onajon, o‘zimiz kino bo‘lib yuribmiz.

-Voy, voy, uni qara tovushlari aynan o‘zi, ha, ha, o‘zingsan, Mirtemirsan… Nima bo‘lganda ham kelganing yaxshi bo‘ldi. Xudoyimdan aylanay, seni ko‘rsatdi, menga. Shunaqa dardim ko‘pki, kinoga olsang, hammani yig‘latasan. Darrov ishga o‘tdim. Kampir qalampirni eslatadi, ham achchiq, ham ishtaha ochar. Men achchiqdan boshladim. Qani enaginam, uyga kiringlar, hozir choy qo‘yaman…

Kampir ichkariga kirar ekan,

-Bu yog‘i qanday bo‘ldi? – dedi Ahmad Mirtemirga.

-Hammasi stsenariy bo‘yicha. Peshonaga yozilgani bo‘ladi. Men qayoqdan bilardim, yetmish yoshli kampir bir ko‘rishda tanishini?!

-Xullas, chiqib ketishimizga tobora ehtimol ozaymoqda.

-Ehtimol ozaysa, ehtimollar nazariyasi bor. Qoziq boshiga musht kelishini bilganda balki qoziq bo‘lmasdi, agar qoziq bo‘lish ehtimoli o‘z qo‘liga berilganda.

-Demak uyga kiramiz.

-Siz kiravering, men xolaga tushuntiraman.

-Hali hamma gapni aytasizmi?

-Aytish kerak. Bo‘lmasa…

Ahmad ichkariga kirarkan, Mirtemir oshxona tomonga yurdi.

-Enajon, ke, – dedi kampir. – Bugun posyolkada ma‘raka bor. Kelganingni hammaga aytaman. Men ham bir maqtanay. Bir paytlar katta shaharga borganimda tanishgandim, meni so‘roqlab kelibdi, deb aytaman…

Mirtemir bor gapni kampirga anglatdi. So‘ng:

-Ma‘rakada gapirib yurmang, keyin Sizni ham so‘roqqa tortishadi, – dedi.

-Meni nima ham qilishardi? Bir oyog‘im go‘rda bo‘lsa?! Boya aytmasam ham endi aytaman! Karimov nima qilayotganini bilib olishsin. Keyingi vaqtda ko‘rinmay qolganingdan ham sezgandim. Hatto ba‘zi gaplar yetib keluvdi, ammo ishonmovdim. Qara-ya hammasi to‘g‘ri ekan.

-Enajon bizga yordamingiz kerak.

-Yordam sendan aylansin, bolam. Ammo Karimov televizorga chiqsa, shunaqa gapiradi-ki, hammani ishontiradi. Butun ayb atrofdigilarda ekan, deb o‘ylab qolasan. Ba‘zan yig‘lagudek bo‘lib ketadi. Ammo men ishonmasdim. O‘zi yig‘lagudek bo‘lsa ham ko‘zi kulib turardi. Ko‘zi odamni masxara qilayotganga o‘xshardi. Hamma ham bir emas. Ishonishadi. Sen majlisda bir nima deb yuborgan ekansan, qancha gap-so‘z bo‘ldi. Biri to‘g‘ri aytdi desa, biri mahmadana ekan, kattalarning yuziga “chopdi” deydi. Bular yo kattalarning, ya‘ni o‘zimizning posilkadagi kattalarning xotinlari yo yaqinlari. Aslida ular ham gapning gugurt qutisini biladilar, qachon yonib, qachon o‘chishini mendan yaxshi biladilar, ammo yuzlari boshqa, ichlari boshqa. Qachon boshlariga bir ish kelsa ko‘zlari ochiladi… Ha, mayli, sizlarga ana u issiq uydan joy to‘shab beray, uxlanglar. Halizamon zimnamir keladi. O‘g‘limga xam xabar yuboray, kelsin, bo‘lmasa bu zimnamir hammayoqni o‘lchab, garang qiladi.

Uyimni buzishmoqchi. Posilkaga yarashmas emish. Buzdirmayman devdim, tomorqamni o‘lchashga qo‘ydilar. Qani ichkariga kir, kelib qolsa ko‘rmasin. Ularni go‘rba-go‘r etsam, ma‘rakaga borib qaytaman. Bormasam “Lakki xola” nega kelmadi, o‘lib qoldimi, deb shubha qilishadi. Kelib osh damlayman…

Mirtemir uyga kirayotganda, kampirning “vah” deb yuborishidan cho‘chib ketdi.

-Vah, vah, vah, bolam! Oyog‘ing qonsho‘rva bo‘lib ketibdi-ku! Ha, yigit yiqilgurlar-a! Bu bola senlarga nima qildi? Haqni aytsang Haqdan yeysan, deganlaridek bo‘lib chiqdi. Hozir tog‘orada suv olib kelaman. Margansofka ham bor. O‘zim yuvib qo‘yaman…

Xola bir zumda tog‘ora ko‘tarib keldi.

-Qani oyog‘ingni tiq. Men o‘zim yuvaman.

-Yo‘q, enajon, o‘zim…

-Enajon degan tilingdan aylanay, odam o‘z enasiga ham inonmaydimi?

Mirtemirning ko‘ziga yosh seli keldi. Oyog‘iga issiq suv tegishidanmi yoki bu qaqajon kampirning mehridanmi erib ketdi. Ammo yosh selining yo‘lini to‘sdi. Xuddi ko‘ziga xas kirgani kabi “Bir narsa ko‘zimga kirdiyov” degandi tovushi titradi. Lekin bildirmadi. Kampir o‘tirib olib uning oyog‘ini yuvardi. Bir tomondan o‘zi xam yuva boshlagandi, kampir:

-Sen qo‘lingni kir qilma bolam, aziz bolam, – deb Mirtemirning qo‘lini tog‘oradan chiqardi.

Mirtemirning yodiga buvisi tushdi. Boyadan beri bu kampirning yuzidagi mehr kimnidir eslatayotgandi. Ha, Anbar buvisi. Faqat buvisi oz gapirardi. Ammo juda o‘xshab ketadigan tomonlari ko‘p.

Har oqshom tog‘orada issiq suv keltirib, Mirtemirning oyoqlarini yuvardi. Olti yoshga qadar buvisinikida yashadi. Shu qadar ko‘p shirin xotiralari borki, aytsa birov ishonmaydi. Olti yoshdagi gaplar esda turadimi, deydiganlar qancha. Ammo Mirtemir hatto buvisining oyoq yuvgandan keyin barmoqlarini tortib-tortib qo‘yishiga qadar eslaydi.

Anbar buvi… oyoqlarini yuvmoqda…

Kayfiyati chog‘ligidanmi, oyoqlarini issiq suvda yuvgandanmi, charchaganidanmi Mirtemir toshdek qotib uxladi. Bir payt uyg‘onsa, Ahmad deraza pardasidan tashqarini poylayapti. Oqshom tushib qolibdi. Qadam tovushlari, shovqin… Mirtemir ham parda orasidan qaragandi ko‘zi mirshabga tushdi. U supaning ustida u yoqdan bu yoqqa, bu yoqdan u yoqqa borib kelayotgandi.

-Somonxona shu yer ekan, – dedi Ahmad.

-…

Mirtemir “Nega kutishayapti? Markazga xabar qilishgan bo‘lishsa odam kelishini kutishayaptimi?” deya o‘yladi. Ammo qanday xabar topishdi? Nahotki kampir og‘zining bir chetidan qo‘yib yubordi? Yo‘q, yo‘q, hech bo‘lishi mumkin emas.

-Nima qilamiz? – dedi Ahmad.

-Kutamizmi? Yo‘q. Chiqamiz. Mirshab bir o‘zi. U ham odam. Tushuntiramiz. Tushunmasa boshga kelganini ko‘ramiz. Kutish esa vahima.

-Yaxshilab o‘ylab ko‘raylik.

-O‘n marta o‘ylasak ham, devorni teshib chiqib ketish imkoniyati yo‘q. Eshik esa bitta. Baribir shu eshikdan chiqamiz. Qancha tez chiqsak, shuncha yaxshi.

Mirtemir apal-tapal kiyindi-da yo‘talgancha “Biz uyg‘oq” ishorasini berdi. Militsioner eshitmadi shekilli borib kelaverdi.

-To‘xtang, – dedi Ahmad eshik tomon yurgan Mirtemirga. – Xom ish qilib qo‘ymaylik. Balki militsionerning xabari yo‘qdir? Balki uning kampirda biror ishi bordir?

Mirtemir turgan joyida qotib qoldi. Nega bu tomonini o‘ylamadiykin? Darvoqe, kampir yer o‘lchovchilar keladi degandi. Biror gap chiqqan bo‘lsa-chi? Masalan, kampir ularni yaqinlashtirmay quvgan bo‘lishi mumkin!

-Demak, demak, ikkinchi eshik ham bor ekan.

-Izlasalar uchinchisi ham topiladi, – dedi jilmayib Ahmad. Shu payt tashqaridan ovoz keldi.

-Hov, Iskandar, kiraver, guldur-guldur ovoz kelayapti. Uyg‘onga o‘xshashadi. Turishsin, osh tayyor.

-Ena noqulay bo‘larmikan, o‘zingiz kiraqoling…, – dedi mirshab

-Biz o‘zimiz chiqayapmiz, – dedi yengil ovozda Mirtemir.

-Chiqmang, chiqmang, men o‘zim ichkariga kiraman, – deya mayor ostonani hatlab uyga kirdi. – Assalomu alaykum, xavotir olmanglar, hammasidan xabarim bor. Hatto rasmingiz ham keldi. Katta mukofot qo‘yilgan.

Mirtemir mayor bilan ko‘risharkan:

-Qancha mukofot qo‘yishibdi? – dedi kulimsirab.

-Yigirma milyon so‘m va bitta yengil mashina, bunga qo‘shimcha unvon…

-Demak, sizni tabriklasa bo‘ladi, oling shu pulni, mashinani va unvonni. Evaziga mana shu uyning tomini shifer qilib berasiz.

-Mirtemir aka, biz bunday yolg‘onlarga ishonsak yoki sotilsak, eng kamida Ichki ishlar vazirining o‘rinbosari bo‘lardik. Tomga kelsak, enam istamaydilar. Yangi uy qurib qo‘yibman, bormaydilar.

-Rostdan ham o‘g‘illarimisiz?

-Aks holda bu yerda nima qilaman? Ikki o‘g‘ilmiz. Ukam sovxozda, traktorchi. Men suv olib kelay, qo‘lni yuvinglar, osh tayyor.

-Yo‘q, uzimiz tashqariga chiqamiz.

-Yarim soatda butunlay qorong‘u bo‘ladi, keyin chiqasiz. Shunday ham sizni bolalar ko‘rishibdi.

-Yo‘g‘e, qayerda ko‘rishibdi? – suhbatga aralashdi Ahmad.

-Qabristonning yonida.

-Qabriston?

-Ha, yuqorida eski qabriston bor. Sizlar e‘tibor bermagan bo‘lishlaringiz mumkin. Xarobaga aylangan. Ammo tepalikdan hamma joy ko‘rinadi. Bolalar mol boqib yurishgan ekan, uzoqdan sizni ko‘rishibdi.

-Tanishibdimi?

-Xudoga shukurki yo‘q. Ammo momoyning uyiga o‘g‘ri keldi, deb aytishibdi.

-Siz shuning uchun keldingizmi?

-Shu kunlarda posyolkaga o‘g‘ri oralagan. Ikki-uch kishining qoramolini olib ketishdi. Shu sabab hamma hushyor. Xayriyatki, bo‘limga xabar kelgach, o‘zim yo‘lga chiqdim. Yigitlarni yubormaganim yaxshi bo‘libdi. Enam yer o‘lchovchilar keladi, degandilar, bolalar balki adashtirgandir, deb o‘yladim. Ammo ko‘nglim tinchimadi. Bir xabar olayin, dedim.

-Iskandar, o‘g‘lim, mendan ham ko‘p gapirasan-a? – oshxonadan kampirning ovozi keldi.-Men oshni suzdim. Mehmonlarni katta uyga boshla, o‘sha yerda gaplashasizlar.

-Kechirasiz, enamning ismlari nima? – deb so‘radi Mirtemir mirshabdan.

-Anbar…

-Yo‘g‘e…

-Nega ajablandingiz?

-Buvimning ismlari ham Anbar edi. Boya “Buvimga o‘xsharkanlar” deya o‘ylagandim, shuning uchun.

-Buvingiz emas, enangiz bu kishi. Sizni shu qadar yaxshi ko‘rdilarki, televizorda chiqqan kuningiz bayram. Men ba‘zi ko‘rsatuvlaringizni videokasetaga yozib olganman. Biznikiga faqat shuning uchun boradilar.

-Rahmat. Ko‘nglim uchun gapirayapsizu, ammo…

-Ammo-pammosi yo‘q, televizor bilan videomagnitofonni olib kelaman, istasangiz uyga boramiz. Qorong‘uda hech kim tanimaydi.

-Ishondim, ishondim…

-Bo‘lmasa, marhamat, qarshidagi uyga. Bu xonaning ikki eshigi bor. Biri oshxonaga ochiladi biri bu tomonga! – dedi mayor.

Oshdan keyin:

-Ertaga ham shu yerda qoling, – dedi mayor. – Men vaziyatni o‘rganaman. Shunga qarab plan qilamiz. Xudo xohlasa eson-omon chiqib ketasiz.

-Siz ham “vatan xoini”ga sherik bo‘layapsiz, – hazil qildi Mirtemir.

-O‘sha bitta odam vatan bo‘lsa, men xoinman. Ammo biz tushungan Vatan boshqa. Biz tushungan Vatan Sizni sevadi.

-Rahmat. Ammo biz yo‘lni davom ettirishimiz kerak, – dedi Ahmad. – Men ham ko‘p qolib ketsam qidirishadi. Qolaversa kundan-kunga bosqi kuchaymoqda. Qarindoshlaridan yaqini, keyin do‘sti bo‘laman. Qidirishlari aniq.

-Bizga ham buyruq uch marta takror keldi. Hozir posyolkada rasmingiz osiqlik. Demakki, hamma joyda shu hol. Biror qishloq yo shaharga kirmasdan, tog‘u toshdan yurmoq kerak. Mashina, avtobuslar ham xavfli. Chunki haydovchilarga ham topshiriq berilgan. Xullas, Karimov sizni chiqarib yubormoqchi emas.

-Unda biz ertaroq yo‘lga chiqaylik. Kechasi yurib, kunduz dam olamiz.

Mayor uzoq o‘ylab turdi-da:

-Ukamni chaqiray. Traktori yangi. Baxmalga qadar olib borsin. Traktorni birov to‘xtatmaydi. Qolaversa uning ukamligini ham bilishadi. Baxmaldan keyin qo‘shni jumhuriyatga yaqin qoladi. O‘tib ketasizlar.

Mayor chiqib ketdi-da tez qaytdi. Oradan yarim soat o‘tmasdan traktor ovozi eshitildi. Mirtemirlar ko‘zg‘alisharkan, Anbar xola to‘n va do‘ppi olib chiqdi.

-O‘g‘lim, senga ataganman buni. To‘nni o‘zim tikkanman. Do‘ppi esa vodiydan kelgan.

-Enajon, bizni uyaltirayapsiz…

-Ana ular uyalsin, seni shu ko‘yga tushirib. Ha, ularga ham Xudoning atagani bor hali… To‘nni kiyib olsang birov tanimaydi, ham issiq, ham sovqotmaysan…

Ular xayrlasharkanlar Anbar xola ko‘ziga yosh oldi:

-Enangni qayta ko‘ra olmaysan… Qayda bo‘lsang ham boshing omon bo‘lsin, – dedi va Mirtemerni quchoqlab yig‘ladi.

-Enajon sekin, birov eshitib qolmasin…

-He, o‘sha biror-mirorni ham…

Anbar xola jahli chiqqan bo‘lsa-da, so‘nggi so‘zlarini pichirlab gapirdi:

-Sen ketgandan keyin hamma gapni haloyiqqa aytaman, bilib qo‘yishsin.

-Enajon, Iskandar akaga ziyoni tegadi. Iltimos, oramizda qolsin, – dedi Mirtemir.

Ammo kampir indamadi…

Traktor “sakray-sakray” ilgarilab borardi. Uch kishi kichik kabinaga arang sig‘ishib o‘tirishgani uchun bir zayilda “sakrardilar”. Traktorchi yigit kamgap ekan, ikki soatda bir og‘iz gapirmadi. Mirtemir buni oqshom chog‘i bezovta qilishgani, kun bo‘yi charchaganidan bo‘lsa kerak, deb o‘yladi va xijolat chekdi. Bir joyga borib traktor to‘xtadi.

-Akam shu yerga qadar degandilar…

-Bu yer qayer?-so‘radi Mirtemir.

-Yo‘l bo‘ylab ketaverasizlar, bu yog‘i tinch. Ikki-uch soatda qo‘shni jumhuriyatga o‘tasizlar. Chegaraga yaqin qolganda adrdan yuringlar. U yerda ko‘zga ko‘rinmagan yaxshi. Mana bu ikki tayoqni olinglar, it degan narsa ko‘p bu yerlarda, – dedi u, – keyin xayrlashish uchun ikki qo‘lini uzatdi. Qo‘lida bir nima bor edi.

-Bu nima? – so‘radi Mirtemir.

-Aka, enam berdilar, olmasangiz bo‘lmaydi, momoy niyat qilganlar, iltimos, men kelgunga qadar shuni o‘yladim. Olmasangiz nima qilaman, deb o‘yladim. Siz enamni bilmaysiz, gaplari ikki bo‘ldimi, tamom, olam omonat bo‘ladi.

-Ammo bizga pul kerak emas. Qolaversa shunday ham boshga qadar qarzga botdik, enangiz, akangiz oldida… Endi…

-Aka, ko‘p emas, besh yuz so‘m. O‘nta non bermaydi bu pulga, qadri yo‘qoldi pulning. Ammo enam nafaqa pulidan yiqqanlar. Mayda so‘mliklar bo‘lgani uchun ko‘p ko‘rinayapti.. Men ham enamga buni tushuntirdim. Lekin “Mayli, o‘nta bo‘lsa ham non oladi, o‘zim berardimu xafa bo‘lishadi deb akang qo‘ymadi”, dedilar.

Traktorchi o‘jar chiqib qoldi. Oxiri Mirtemir:

-Ilgarigi sharoitda olsak pora bo‘lardi, hozirgi holimizda gunohi bo‘lmasa kerak, – dedi-da pulni oldi. – Mayli, ishqilib bu yaxshiliklarni, bu qarzni qaytarish imkonini bersin.

-Ilohi omin, – dedi traktorchi va yugurib kabinaga chiqdi. U jo‘nab ketgandan keyin Ahmad:

-Pul o‘ziniki. Ammo…

-Qayerdan bildingiz?

-Uyda kampirdan “Ena pulingiz bormi?” deb so‘raganini eshitib qoldim. Yo‘lga chiqayotgani uchun cho‘ntagim quruq bo‘lmasin, deb o‘ylayapti shekilli deya tushundim.

-Balki kampir unga ham bergandir?..

-Yo‘q, besh yuz deganini ham eshitdim. – Lokator bo‘ling-e… Lekin nega berdi pulni?

-Yana qaytib kelishingizga umid bog‘ladi.

-Ha, bu xonadonga albatta kelaman, ammo ismini ham so‘ramabmiz.

-Hechqisi yo‘q. Iskandarning ukasi, Tursunboy…, – dedi Ahmad.

-Qayerdan bildingiz?

-Lokatordan!..

Ular tayoqlarini yelkaga qo‘yib qorong‘ulik qo‘yniga sho‘ng‘idilar. Osmonning olis nuqtalarida ko‘rinayotgan yulduzlar ham ular bilan yo‘lchilikka chiqqan kabi “yurib borardi”. Ammo oy ko‘rinmasdi. Har holda qaysi bir bulut to‘dasining ortida qolgan bo‘lsa kerak. Darvoqe, tun uzoq. Oyning esa chiqishi, ko‘rinishi muqarrar.

21. KARIMOVNING KEChINMALARI

Karimov majlislar binosiga kirib kelganida boshining og‘rig‘i tinmagandi. Go‘yo boshi shishib, arining uyasiga aylangan, son-sanoqsiz arilar g‘uvillagancha tashqariga chiqishga uringandek bosh devorlarini tirmalayotganga o‘xshardi. U yordamchisidan ikkita pantalgin dorisi olib ichdi. Keyin majlislar zaliga qarab yurdi.

Minbarda Oliy kengash raisi va uning uchun maxsus joy ajratilgandi. Har doim majlisga kirib kelganda oyoqda turib qarshilagan millatvakillari bu safar unga parvo ham qilmadilar. Avvaliga “majlis boshlangani uchun shunday bo‘ldi”, deb o‘zini ovutmoqchi bo‘ldi, keyin yuragi orqaga tortdi. Majlis zalidagi sovuq ruh uning vujudini qisib olgandek bo‘ldi. Sovuqda qolgan odam kabi etlari junjikdi. Vujudida allanarsalar “jimir-jimir” yura boshladi. So‘ngra ko‘ksida bir qurt o‘rmalayotganini his qildi. Bu qurt ko‘ksida emas, yuragining ichida ekan… Oyoqlari ham o‘ziga bo‘ysinmayotgandi. O‘ng oyog‘i o‘ng tarafga, chap oyog‘i chap tarafga tortayotgandi.

Minbarda o‘zi uchun ajratilgan joyga qadar bo‘lgan o‘n qadam masofani bosib o‘tish unga bir necha chaqirimdek tuyuldi. Joyiga yetib borganda, stulni orqaga tortish uchun qo‘li qovushmadi. Hatto qo‘llarim ham menga bo‘ysunmayapti. Nahotki, bu millatvakillariga qo‘shilib qo‘llarim, vujudim menga isyon qilsa?! Yo‘q, hali bunday isyonlar ko‘p bo‘ladi. Bu isyonlarni yengishim, yengishga o‘rganishim kerak, deb o‘yladi.

Karimov o‘z xayollari bilan olisharkan, zalda o‘tirganlarga qarash uchun bosh ko‘tarishga majoli yo‘q edi.

-Majlisni olib borish tartibi haqida qanday taklif bor?

Bu Oliy kengash raisining tovushi. Karimov kirib kelarkan hatto u ham o‘rnidan turmadi. Nahotki, kechagi voqealardan boshqacha xulosa chiqargan bo‘lsa?! Yo‘q, bu qo‘rqoq, isyon qiladigan jasorati yo‘q. Bu kabi insonlar qul kabi tug‘ilib, qul kabi o‘lib ketadilar. Isyon qilish ular uchun o‘lim demakdir. O‘rnidan turmagani esa befarosatligidan. Unga kim ham “Ho‘kiz” deb laqab qo‘ygan bo‘lsa, uzukka ko‘z qo‘yguvchi, zargar ekan. Aslida bu uzuk ham bo‘lolmaydi. Qo‘lni yo qisadi, yo kattaligi uchun barmoqdan tushib qoladi.

Karimov falsafiy mushohadalar qilayapman, deya biroz yengil tortgandek bo‘ldi va ko‘z qiri bilan asta zalga qaradi.

Alijon Qo‘chqorov degan millatvakili dehqonchasiga katta-katta qadam tashlab minbar tomon kelayotgandi. Alijonni Karimov uzoq yillardan beri taniydi. Bir vaqtlar Komfirqaning mafkura bo‘limida ishlardi. Nimadir bo‘ldi-yu uni haydashdi. U paytlarda bundaylar ko‘chada qolmasdilar. Yo ular uchun bir lavozim ochilardi yoki maoshlar haqidagi hujjatdan boshqa qog‘ozga qo‘l qo‘yilmaydigan bir idoraga rahbar etib tayinlashardi. Alijonni ham dinga qarshi ish olib boradigan idoraga rahbar qilib qo‘yishdi. Zamonning charxi aylanib, bugun u ham millatvakili.

Saylov arafasida ro‘yxatlarni nazardan o‘tkazganda bu eski kommunist, og‘zidan chiqqanini biladi, har qadamini o‘ylab bosadi, qayoqqa boshlasak, o‘sha yoqqa yuradi, deb ismi-sharifini chizib tashlamagandi. Mana endi isyonchilar safida.

Aslida buning dardi boshqa. U parlament qo‘mitalaridan biriga boshliq bo‘lishi kerak edi. Hatto suhbatlardan ham o‘tgandi. Lekin taniqli olimlardan biri shu qo‘mita raisligini istab qoldi. Alijon esa o‘rinbosarlikka tushdi. Alami ana shunda. Mendan qasd olmoqchi…

-Oliy kengash majlisini olib borish yuzasidan bir qator jiddiy takliflarni ilgari surmoqchiman, – deya oldindan yozilgan nutqini o‘qiyotgandi Alijon.

Kecha kechqurun Alijonning nima haqda gapirishini unga aytishgandi, nutqining nusxasini ham ko‘rgandi. Shu sababdanmi yoki quloqlari shang‘illayotgani uchunmi Alijonning ovozini eshitmayotgandi. Ammo uning bugunga qadar mavjud tartiblarni buzish haqida takliflar kiritayotganini bilardi. Karimovni qiziqtirayotgan narsa bunga millatvakillarining qanday munosabatda bo‘lishlari.

Bir qismi, ya‘ni isyonchilar uni qo‘llashlari aniq. Ammo qolganlari-chi? Uning o‘zi bir-bir suhbatdan o‘tkazgan, so‘ngra ro‘yxatga kiritib saylagan va “Mening komandamdan yer olasan” degan odamlari-chi? Ular nima deydilar?

Karimov zalning oldingi qatorlarida o‘tirganlarga nazar tashladi. Ularning birortasi ham unga qaramasdi. Ba‘zilarining yuzida xavotir, ayrimlari esa mamnun, yana bir qismi bo‘lsa og‘zi ochilib qolgancha hang-mang bo‘lib o‘tirardi. Har doim Karimovning ko‘zlariga tikilib o‘tiradigan, “men shu yerdaman, nima xizmatingiz bor?” degandek kiprik qoqmay qarab turadiganlar ham undan yuz o‘girishgandi.

Bu sinov deya o‘ylardi Karimov. Agar Alijonning takliflari o‘tsa, demak, isyon jiddiy. O‘tmasa bularning qanotini sindirib tashlayman. Ko‘p narsaga Ichki ishlar vaziri Kamolov ham aybdor. U ilgari xavfsizlik qo‘mitasida ishlardi. Ba‘zi millatvakillari unga qarshi bo‘ldilar. Shundan keyin Ichki ishlar vaziri etib tayinladim. Lekin topshiriqlarimni doim yetim qildi. Bir kuni “Mirtemirning tilini kesib kelasan” dedim, ammo ertasiga Mirtemir bir majlisda “Shunaqa gap tarqalgan, sizning bunday deganingizga ishonmayman”, deb suvning oldini oldi. Kecha esa Alijonni majlisga kelmaydigan qilib qo‘y, degandim. Nima emish, otilgan tosh boshining yonidan o‘tib ketganmish. Shu ham bahona bo‘ldimi? Agar shu majlisdan omon chiqsam, onasini Uchqo‘rg‘ondan ko‘rsataman!

Karimov lablari qovjirab qolganini his qildi. Esnagan kishi kabi qo‘li bilan og‘zini yopdi-da tilini aylantirib, labini ho‘lladi. Ammo labi qurib ketaverdi. Stol ustidagi bardoq esa bo‘sh. Grafindan suv quyish uchun qo‘lini ko‘tarmoqchi bo‘ldi-yu qo‘rqdi: suv to‘kilib ketsa-chi yoki grafin bardoqqa urilsa-chi? Zalda o‘tirganlar Karimovning qo‘li qaltirayapti, deb o‘ylamaydilarmi?

Karimovning ko‘zi Alijonga tushdi. U joyida o‘tirardi. Rais esa uning taklifini ovozga qo‘ymoqchi bo‘ldi. Zalda g‘alag‘ovur boshlandi. Hozir isyonchilarning planiga ko‘ra Erkin Vohidov so‘zga chiqishi kerak, deb o‘yladi va zaldan Vohidovni qidirdi. U Karimovga qarab “Ko‘nglingiz xotirjam bo‘lsin, men so‘zga chiqmayman” deyayotgandek bamaylixotir o‘tirardi. Undan keyin Ahmadali Asqarov so‘z olishi kerak. Uning qayerda o‘tirishini ham Karimov yaxshi biladi. Oldingi qatorlardan o‘rtada o‘tirgani uchun doim joyidan gapiradi. Minbarga chiqish uchun o‘n-o‘n besh kishi o‘rnidan turib unga yo‘l berishi kerak. Shu bois joyidan gapirishni afzal ko‘rardi. Karimov o‘sha tomonga qaradi, lekin Asqarovni ko‘rmadi. Demak, kelmabdi, deb o‘yladi. Bu ham qo‘rqoqlik. Sodiqligingni ko‘rsatmoqchi bo‘lsang, kelib o‘tirmaysanmi?

Ammo shu payt Karimov noxosdan Asqarovni ko‘rib qoldi. U birinchi qatorda o‘tirardi. Demak, so‘zga chiqmoqchi! Demak, kechagi va‘dasi yolg‘on! Ha, bu odamga ishonib bo‘lmaydi. O‘zining qat‘iy bir fikri yo‘q.

Karimov endi ishga kelgan paytlari edi, rus tiliga qarshi harakatlar boshlandi. O‘shanda Asqarovni televideniyega yubordi, kechqurun u bir soat rus tilining ahamiyati haqida gapirdi. “Men Namangandagi bir qishloqdan chiqqan bola edim. Kambag‘alning bolasi kiyimga pul topsa, bir burda noniga yetmasdi, ovqatiga pul topsa oyoqyalang qolardi. Ammo rus tili tufayli men odam bo‘ldim. Rus tili bo‘lmaganda olim bo‘larmidim?” deya gapirarkan, ko‘zlari namlangandi. O‘shanda Karimov uning samimiyatidan quvongandi. Ammo milliy harakat kuchayib ketdi. Karimov chiqish yo‘li yana harakatni bo‘g‘ish, bayroqni qo‘lga olish ekanini angladi, tashabbusni qo‘liga oldi. Boshqa olimlar qatori Asqarovni ham yana televideniyega yubordi.

O‘shanda u “Men ona tilimni unutish darajasiga keldim. Rus tili mening na qornimni, na tafakkurimni to‘ydirdi. Ona tilimni unutsam, bobo merosdan mahrum qolaman. Bu esa tafakkur ochligi! Bu esa manqurtlik!” deya yana nam kipriklarini silaganida Karimov uning mahoratiga qoyil qolgan edi. Agar bu odam san‘atkorlikni tanlaganda, eng mashhur artist bo‘lardi, deb o‘yladi.

Zalda g‘alag‘ovur avjga chiqdi. Shu payt Mirtemir o‘rnidan turib, minbar tomon kela boshladi. Demak, Asqarov so‘zga chiqmadi.

Ha, u o‘zining so‘zga chiqmaganini ko‘rsatish uchun birinchi qatorga o‘tirgan. Ammo bu kelayotgan jo‘jaxo‘rozning nima deyishi noma‘lum, deb o‘yladi Karimov. Erkin Vohidov bilan Asqarovning so‘zga chiqmagani katta g‘alaba. Qolganlar gapirsa gapiraversin. Bir hamla bilan yanchib tashlayman!

Mirtemir zaldagilarga qarab emas, unga qarab gapirardi. Bu bolani ilk bor qayerda ko‘rgan edim? Ha, ha, saylovlardan oldin Kattaqo‘rg‘onga borganimda ko‘rganman. U noxosdan so‘zga chiqib zaldagilarning olqishini oldi. O‘shanda shoirona gaplar gapirib, hammaning diqqatini o‘ziga tortgandi. Keyin Oliy Kengash binosida ko‘rishdik. Yigitlarimiz boshqa o‘lkalarda xizmat qilishi masalasini rayosatda muhokama etayotgandik. Shart-shurt gapirib, butun rejalarimizni buzib yubordi. Majlisdan keyin olib qolib gaplashdim

“-Uka, bu millatvakillik uzoqqa cho‘zilmaydi. Sen biz bilan birga qolmoqchi bo‘lsang, Oliy kengashda bo‘layotgan voqealardan meni xabardor qilib turasan, ya‘ni mening komandamga kirasan.

-Mayliku-ya, lekin men hali yoshman, yana qancha Karimovlar bilan ishlashim mumkin. Sotqinlik qilib uzoq yashash mumkin emas-da.

-Siz sotqinlik bilan davlatga xizmat qilishning farqini hali bilib olmabsiz. Boshingizni devorlarga urasiz hali… Karimov esa bu joyda uzoq, juda uzoq turadi, bildingizmi?”

Shu suhbatdan keyin ko‘p o‘tmay Mirtemirning nomzodini jurnalistlar uyushmasi raisligiga ko‘rsatishganini aytishdi. O‘shanda Oliy kengashdan ketsa yaxshi bo‘lardi, deya o‘yladim, ammo eng to‘polonchi xalq – qalamkashlar. Arining uyasi buzilsa tuzatish mumkin, lekin qalamkashlar g‘avg‘o boshlasa, qiyin bo‘ladi, deya boshqa nomzodni saylatib yubordim.

Undan keyin yangi ochiladigan gazeta muharrirligiga nomzodi ko‘rsatildi. Bo‘pti, yo tarbiyalayman yo quvaman, deb rozi bo‘ldim. Lekin oxirgi kun rayosat majlisida o‘z nomzodini olib, men istamagan odamning nomzodi o‘tib ketishiga sababchi bo‘ldi. Uning qalamkashlar yig‘ilishidagi gaplarini kechirgandim. Hatto rayosatdagi bu hunariga ham qo‘l siltadim. Keyin ham boshimga ko‘p ishlar ochdi. Hammasini kechirish mumkinu Oliy kengashda maktublarni o‘qirkanman noxosdan og‘zimdan chiqib ketgan gapni xalqqa yetkazganini kechirish mumkin emas. Bularning ko‘pchiligini sotib oldim, ba‘zilarini qo‘rqitdim. Qarmoqqa ilinmaganlari boshqalarini ham buzayapti.

Nazarimda eng katta xato saylovdan keyin bular olti oy mehmonxonada birga qolishgani bo‘ldi. Darhol poytaxtning har yeridan uy topib, bo‘lib yuborish kerak edi. Ammo mehmonxonada birlashdilar. Mirtemirning To‘lqin degan hamshahari bor. Juda ham mahmadona, birinchi majlisda yuzing demay, ko‘zing demay gapirgandi. Mehmonxonaga karatechi bolalarni yuborib, urdirgandim ish berdi, aqli joyiga tushdi. Hatto bugungi majlisda tarqatilgan o‘n sahifali bayonotni Mirtemir tayyorlaganini u xabar qildi. Kecha uni chaqirib gaplashish kerak ekan. Bugun Mirtemirga qarshi uni bayroq qilardim. O‘zidan bilib himoyaga chiqmaydi.

Karimov bir zum xayollaridan ayrilib, yana zalga qaradi. Ko‘zlari olma terayotgan kishining ko‘zlaridek, qatorlar orasida “yugurib” ketdi. To‘lqinni topdi. U hamshaharining gaplariga boshini siltagancha noroziligini ko‘rsatayotgandi. Karimov unga uzoq termuldi, lekin u qaramadi. Agar qaraganda “Chiq, javobini ber!” ishorasini tashlamoqchi edi.

Mirtemir esa hamon uni so‘roqqa tutayotgandi go‘yo.

Shu payt Karimovning xayolidan bundan bir necha lahza oldin qabul qilingan qaror o‘tdi. Nega qarshilik qilmadim, deb o‘yladi. Hozir butun mamlakat bu tamoshani ko‘rmoqda. Sharmanda bo‘ldim! Jonli ko‘rsatuv haqidagi qarorga nima bo‘lganda ham ruxsat bermasligim kerak edi. Matbuotni qo‘ldan chiqargan rahbar-o‘lgan rahbardir, nega bunga izn berdim?

Nahotki, jilovni qo‘yib yubordim. Yo‘q, qo‘yib yuborish mumkin emas. Xalqning podadan farqi yo‘q. Tayoq bilan boshiga urib, yo‘lini ko‘rsatib turmasang, hatto ozuqasini topib yeya olmaydi. Darvoqe, ozuqami, ovqatmi? Ozuqa deb gapirishimni ham mazax qilishibdi-ya, mana bular. Nima emish, millat ovqat yermish, hayvonlar esa ozuqa.

Ha, endi bitta-ikkita so‘zda xato qilsak ham, ota go‘ri qozixonami? Ichimda gapirsam hamma so‘zlarni to‘g‘ri aytaman, ammo minbarga chiqqanda qiynalib qolaman. Odam qaysi tilda fikrlashga o‘rgansa, bir umr shu yo‘lda qolarkan. Nima qilay, boshqa tilda fikrlab, boshqa tilda gapiraman. Bir so‘z bilan aytganda, o‘z so‘zimni tarjima qilaman. Bu oson ish emas. Mana bu tirranchalar esa bitta tildan boshqasini bilishmaydi.

Mirtemir boshqa millatvakillarini ham jovdirab qarab o‘tirmasdan minbarga chiqishga da‘vat etdi. Zalda turgan mikrofonlarning yonida navbat boshlandi. Shu payt hokimlardan biri yugurib minbarga chiqdi.

Ha, bu Nusratov edi. U Mirsaidovning soyasi. Qayerga borsa yonida. “Jiyanim” deb tanishtiradi. Uni siyosatga tortgan ham Mirsaidov. Millatvakili ro‘yxatiga ham u kiritdi. Hozir minbarga chiqartirgan ham u. Nusratov Karimovning ikki farmoni Asosiy qonunga zid ekanligini aytib, bunday holda Prezident iste‘fo beradi, dedi. Uning rus tilida gapirgani biroz foyda bo‘ldi, ko‘pchilik nima deganini tushunmay qoldi. Lekin unda ayb yo‘q. U Shukrulloning buyrug‘ini bajarayotgani uchun bu gaplar tilidan chiqmoqda, dilidan emas, deya o‘yladi Karimov. Ertaga uni yaxshilab aldasam yoki qo‘rqitsam mening to‘tiqushimga aylanadi.

Nusratov uning diktatorga aylangani haqida gapira boshladi. Buni oldin ham eshitgan edi. Birinchi sessiyada Shovruq shu haqda gapirgandi. Keyin Toyiba ham gapirdi. Bu endi ularning gaplarini ruschaga o‘girib aytmoqda. Yo‘q, buni Shukrullo aytmoqda. Chunki Shukrullo “Shunday qilsak, ana ular yana bizni diktator deyishadi” deb Karimovning o‘ziga ham aytgandi.

Ana ular… Negadir Karimov birdan “o‘lim uchburchagi” haqida o‘yladi. O‘ladigan odamning yuzida uchburchak paydo bo‘ladi. Xuddi piramida kabi. Teppa nuqtasi qoshlarning o‘rtasida, bu joyni “uchinchi ko‘z” ham deyishadi va pastki chiziq burun tugaydigan joydan o‘tadi. Olimlar buni eng muhim tomirlar to‘plangan joy deydilar. Bokschilarga shu joyga urish mumkin emas. Usta jinoyatchilar esa “o‘lim uchburchagi”ga bir musht urib, kimningdir hayotini bitiradilar. Karimov shu damda Shovruqni bir musht urgisi keldi. Keyin Toyibani. Keyin Mirtemirni… Nusratovdan esa xafa bo‘lmadi. Uni Shukrullo deb qaradi.

Nusratov minbardan tushib, joyiga “cho‘karkan”, unga yaqinroq joyda bo‘lgan Iso Xolis o‘rnidan turdi. Nahotki bu kecha oqshomgi iltimosimni qabul qilmadi, deb o‘yladi Karimov. Yana o‘jarligining quli bo‘ldimi? Umuman, bu olifta bilan odamga o‘xshab gapirishning hojati bormidi? Qara-ya, hatto majlisga tirraygan oq shim, yoqasi vayron oq ko‘ylak kiyib kelibdi. Shunday qilsam hammadan ajralib turaman, deganda. Ko‘pchilik uni “G‘arb xastasi” deydi. Gapirishida ham g‘arbga taqlid bor, kiyinishi, yurish-turishida ham g‘arbonalik sezilib turadi. Bundaylar juda tez o‘zgaruvchan bo‘ladi. Bugun G‘arbning ortidan ketsa, ertaga unga qarshi chiqishi aniq. Bir kun kelib so‘fi yo mulla bo‘lsa ham ajablanish kerak emas.

-Hayrat. Bir paytlar o‘z boshliqlarini qarsaklar bilan olqishlaydigan kommunistlar bugun jim o‘tirishibdi. Aksincha ular o‘z boshliqlariga qarshi isyon qilganlarni olqishlamoqdalar. Bu yerda katta o‘yin bormoqda. Uning nomi “Poytaxt o‘yinidir”. Shu paytga qadar bo‘lgan o‘yinlar o‘tmaganidek, bu o‘yin ham o‘tmaydi…,-deb uni himoya qila boshladi Iso Xolis.

Otangga balli, deya qichqirib yubormoqchi bo‘ldi Karimov. Yigit ekansan-ku, yigit. Boya ko‘nglimdan o‘tganlarini o‘qib o‘tirgan ekansan! Kecha kechqurun madad istaganlarim, ana u hezalaklardan bir narsa chiqmadi. Sen esa o‘g‘il bola ekansan.

Karimov bu xayollar bilan bo‘lib, Iso Xolis nutqining davomini eshitmadi. Lekin davomida ham shu ohang buzilmadi. Har holda uni himoya qilmoqda. Shunisi yetarli. Qolgani nima desa ham uni qiziqtirmasdi. Chunki u bombani portlatgandi. Yaralangan odamlarga hatto “kechirasiz” desa ham foydasi yo‘q.

Shu bois Karimov o‘z fikrlari og‘ushida suzmoqni afzal ko‘rdi.

Bu yigitni bir umr o‘ynatsam bo‘ladi. Qayoqqa tortsam o‘sha tomonga ketar ekan. Yoki u bilan ittifoq tuzsammi?  Nima bo‘lganda ham uni qo‘ldan chiqarib yubormasligim kerak. To‘g‘ri, minbarga chiqsa, sakkiz kishini yig‘latadigan qilib, qog‘ozsiz gapirolmaydi, ammo fikrlarini lo‘nda-lo‘nda holda yozib oladi va tosh otgandek otadi. Uning ham orqasidan yurganlar bor, unga ergashganlar bor. Shu bois uni qarmoqda tutishim kerak. Bunday odamni har maqomga yo‘rg‘alatish mumkin.

Iso Xolis joyiga o‘tirganda Karimov unga minnatdorchilik bildirmoq uchun ko‘zlarini tikdi, lekin uning yonidagi bo‘sh o‘rindiqqa Mirtemir kelib o‘tirdi. Ular tortisha boshladilar. Mirtemirning avzoyi buzuq edi. Iso Xolis esa unga nimalarnidir tushuntirmoqchi bo‘lardi.

O‘ng qanotdagi mikrofon yonida Murod To‘rayev paydo bo‘ldi. Karimov Iso Xolis bilan Mirtemirning tortishmasi nima bilan tugashini bilishga qiziqsa-da, xayollari Murod tomonga qochdi.

Bu nima der ekan? Rost gapiradimi, yolg‘onmi, baribir buning gapiga ko‘pchilik ishonadi, deb o‘ylay boshladi. Chunki u bilan bir viloyatda ishlaganmiz. Aslida u men poytaxtga kelganimdan keyin o‘rtaga chiqdi. Lekin mana bu olomon buni tushunarmidi? Murod saylovdan keyin Muborak shahar ijroiya qo‘mitasi raisi bo‘ldi. Darrov kommunistik partiya faoliyatini ta‘qiqladi. Prokuratura, mirshabxonaga o‘z odamlarini suqdi. Hatto xususiy televideniye ham ochib oldi. Bunga qarab turadigan ahmoq yo‘q edi. Mana endi hammasidan ajralib qolgani uchun alamzada. Murod To‘rayevning “Tumanimizdan ruslar ketib qolayapti” degani Karimovning kulgusini qistadi. Shu bois miyig‘ida kulib, boshini qimirlatib qo‘ydi-da, uning so‘zlarini tinglay boshladi.

-Olib borilayotgan noto‘g‘ri siyosat baynalminal do‘stligimizga putur yetkazmoqda. Men bu masalani hurmatli prezidentimizga yetkazdim, ammo natija chiqmadi. Aksincha ta‘qib davom etdi. Bundan bir necha kun oldin menga nisbatan suiqasd uyushtirildi. Tasodif tufayli tirik qoldim. Derazamdan ichkariga o‘q otganlarni ushlab berdim, lekin ularni qo‘yib yuborishdi…

Karimov majlis zalining birinchi qatorida o‘tirgan Ichki Ishlar vaziriga “Latta, biror ishni uddalay olmading. Albatta orqasidan g‘avg‘osi chiqadi” degan so‘zlarni nafratli nigohlariga joylab, tikilib qaradi. Vazir garchi Karimovning qarayotganini sezsa-da, Murod To‘rayev yangi bir gap aytayotgani kabi uning so‘zlarini daftariga yozib olayotgan edi.

Unga qayta-qayta tayinlagandim, deb o‘yladi Karimov. Bu ishni ustasi faranglarga topshir, ular toza ish qiladilar, istaganlarini ber, degandim. Ammo yuborgan odamlari derazadan bo‘sh uyga o‘q otishibdi, bu ham yetmagandek qo‘lga tushishibdi. Nahotki, katta bir davlatda buyurgan ishingni hidi chiqmaydigan qilib bajaradiganlar topilmasa? Yoki bu xalq xalq bo‘lolmaydiyu, men esa davlat qurolmaymanmi? Hozir iste‘fo berib chiqib ketsam nima bo‘lar ekan? Darrov o‘rnimga Shukrulloni saylashadi. Saylashsin. Chetda turib, sharmanda bo‘lganini tomosha qilaman. Yo‘q, chetda turishga qo‘ymaydi bu. Hamma narsani mening bo‘ynimga ag‘darib, qamoqda chiritadi.

Nima deyapman o‘zi? Bu lavozimni egallaguncha oz kurashdim-mi? Bu mening ona suti kabi o‘z haqqim, uni hech kimga bermayman! Qolaversa bularning orasida men kabi tushunadigan, men kabi ish yuritadigani yo‘q! Bir to‘da kaltafahmlar to‘plangan. Bular minbarga chiqib laqillashni biladilar. Ismim ham, jismim ham, aqlim ham, tafakkurim ham bu lavozimga loyiq! Shu saylovni o‘tkazib olsam, tamom! Bular uchun sichqonning ini ming tanga bo‘ladi. Qochadigan joy topolmay qoladilar. Hammasining aqlini joyiga kiritib qo‘yaman. Aslida saylov o‘tkazmasdan ham bu ishni qilishim mumkin edi. Lekin xalqning jilovini qo‘yib yuborishgan. Jilovni birdaniga qaytarib olib bo‘lmaydi. Bu ishni asta-sekin qilish kerak. Asta sekinlik bilan har qanday otning ham otashini so‘ndiradilar. Mana bu mahmadanalarni esa o‘ldirsang oson qutilishadi. Ularni bir umr g‘urbatga sherik qilish kerak. Bular nonni “mamma” deb yurishibdi. Qovunni esa tarvuz deyishadi. Hali mening sovunimda kir yuvishmadi. Shu bois paytavalari sasib ketgandek, gapirgan gaplaridan ham kishining ko‘ngli ayniydi. Nima bo‘lganda ham hozircha chidamoq kerak!

Dunyodagi yirik mamlakatlar bilan kelishmasdan ish qilib bo‘lmaydi. Aks holda ular mana bularga o‘xshab, tosh otib o‘tirmaydilar. Darrov yo‘qotib qo‘yaqoladilar. Shu bois ularning ham ra‘yiga qarashim kerak. Siyosat katta o‘yin. Yaxshilab o‘ynasang har qanday raqibni mot qilasan. Ularga demokratik saylov qanday o‘tkazilishini ko‘rsatib qo‘yishim lozim. Mana shu majlisdan o‘tib olsam, birorta raqib ham topaman. Xalq mensimaydigan kishilardan birini nomzod qilib ko‘rsatib, saylovga kiritaman. Muqobil saylov qanday o‘tkazilishini ko‘rsatib qo‘yaman. Iso Xolisni tanlasam yomon bo‘lmaydi. Lekin butun muxolifat uning atrofida birlashsa, tarozining muvozanati buzilishi mumkin. Yo‘q, unga qadar muxolifatni parchalab tashlashim kerak. Darkor bo‘lsa bir qismini qanotlarim ostiga olaman, boshqa bir qismini kaltaklataman, yana bir qismini esa bolga botiraman.

22.JANG

Karimovning xayollarini o‘rtadagi mikrofon yonida turib gapirayotgan yigitning qo‘ng‘iroqdek ovozi bo‘ldi.Kim u, deya o‘sha tomonga termuldi Karimov. Ha, In‘omjon ekan. Bu ham yozuvchi. Iso Xolisning yonida yuradigan yigitlardan biri. Har holda akasi meni himoya qilgandan keyin ukasi boshimni yormasa kerak, deb o‘yladi Karimov. Ammo In‘omjonning so‘zlari uning ko‘zini moshdek ochib yubordi.

-Siz Qashqadaryo viloyatida ishlaganingizda ikki yarim milliard so‘m hisobida qo‘shib yozishga yo‘l qo‘ygansiz. Siz tufayli yuzlab odamlar qamalib ketdi, siz esa suvdan quruq chiqib, taxtni egallab o‘tiribsiz.

Majlis zali g‘ala-g‘ovur bo‘lib ketdi. Ilhomjonnig so‘zlari Karimovning qalbiga nashtardek botdi. Bu bolaning o‘zi boshqa viloyatdan, deb o‘yladi u. Lekin qo‘lidigi bir dasta qog‘ozni qayerdan oldi ekan?! Har holda bu ham Shukrulloning ishi. Bu bolakay og‘zining o‘lchovini bilmas ekan. Bundaylarning to‘tiqushdan farqi yo‘q. Eng xavfli odamlar bular, kim nima tutqazsa, o‘qib beraverishadi. Shu bois buni darhol jilovlab qo‘yishim kerak. Majlisdan keyinoq oyog‘iga tosh bog‘layman.

Karimov ilgari o‘zi ishlagan Qashqadaryo viloyatidan bir kishini qo‘li bilan ishora qilib yoniga chaqirdi.

-Sen qamalib ketayotganding, lekin qutqarib qoldim. Mana deputat ham qilib qo‘ydim. Nega endi tovuqqa o‘xshab o‘tiribsan? Bor, ana u tirranchaga javob ber, – dedi.

U odamning bo‘yi kalta edi. Pildiragancha, o‘rta yo‘lakdagi mikrofon yoniga yugurib bordi. In‘omjonni turtib, uning yerini olib o‘zi gapirmoqchi bo‘ldi. Lekin In‘omjon bo‘sh kelmadi. So‘ng u In‘omjonnig yoqasiga yopishdi. Atrofdagilar o‘rinlaridan turib, ular tomonga yurishdi. Majlis raisi esa tanaffus e‘lon qildi.

Karimovning topshirig‘ini olgan kishi In‘omjonnig yoqasidan tutganicha minbarga tomon yura boshladi.

-Kechirim so‘ra, kechirim so‘ra deyapman Islom akadan! – deya baqirardi u.

Shu payt yugurib kelgan Samandar Karimovning odamiga uzandi. Uning yelkasidan tortib, qo‘yib yuborgandi u yiqilib ketdi. Samandarning bo‘yi uzunligi, chiniqqanligi, gavdasi uncha-muncha odamdan yirikligi haybatini oshirardi. Uning yoniga kelgan yozuvchi Primqul Qodirov “Uka, siz nima qilayapsiz? Bu odam oqsoqolimizning topshiriqlarini bajarayapti, siz aralashmang”, dedi.

-Seni tuppa tuzuk yozuvchi, deb yurgan edim, – deb javob qildi Samandar. – Ulug‘ shoh va shoirlarimiz haqida yozgan kitoblaring boshqa-yu o‘zing boshqa ekansan! Oqsoqolingni sevsang, ana u minbarga chiqib himoya qil!

Samandarning haybatidan qo‘rqqan Primqul Qodirov orqasiga burilib olomonning ichiga kirib ketdi. Samandar esa Karimovning yoniga yaqinlashdi:

-Majlisni buzish uchun shunaqa o‘yin qilishingiz kerak edimi? – dedi u Karimovga.

Karimov ham unga zaharxandalik bilan:

-Siz hali ham shu yerdamisiz? Men sizni qamalib ketgan, deb o‘ylab yuribman, – dedi.

-Nega men qamalar ekanman? Men xalqning haqqiga xiyonat qilganim yo‘q! O‘g‘irlik, poraxo‘rlik bilan emas, peshona terim bilan topayapman men!

-Peshona teri bilan topilsa, ko‘pchilik sizga o‘xshab koshonalar qurib olardi.

-Bilaman, oldingi uyimni siz yondirib yubordingiz, siz yuborgan odamlar yondirdi. Sizga qasd qilib ikki oyda qaytadan tikladim. Sizga alam qilgani mening boy bo‘lganim emas, odamlarga yordam qilganim, yo‘l qurganim, machit qurganim, maktab qurganimdir. Sizga alam qilgani partiyangiz bo‘limini yopib qo‘yganimdir!

-U partiya meniki emas, u xalqning partiyasidir! Shuning uchun uning bo‘limini albatta takror ochamiz! – dedi Karimov.

-Ha, olti oyki korxonamizni mirshablar o‘rab olishgan. Kechasi ham tergov, kunduzi ham. Akamdan tortib ammamga qadar so‘roq qildingiz. Lekin biror narsa topolmadingiz!

-Istasak, topamiz!

-Istasangiz ko‘p ish qilasiz! – deya qo‘llarini paxsa qilib baland ovozda gapirganicha Karimovga yanada yaqinlashdi Samandar.

-Qo‘lingni tushir! O‘zingni bos! Hozir shu yerning o‘zidayoq qamoqqa oldiraman. Kimligingni xalqqa ko‘rsatib qo‘yaman.

-Bilaman nimaga sha‘ma qilayotganingizni, – dedi Samandar. – Uy joyimizni filmga oldirgansiz. Men ishdan haydagan o‘g‘ri-muttahamlarni to‘plab shikoyatlarini yozdirgansiz. Siz olti oy urinib bitta film tayyorladingiz, men esa bir oyning ichida sizning kimligingizga oid uchta film tayyorladim. Mard bo‘lsangiz maydonga chiqing! Bu filmlarni deputatlarga qo‘yib beraylik!

-Sening pushkaga oladigan odating ham bor ekan-ku, – deya miyig‘ida kuldi Karimov. Ammo bir zumda nafaqat ovozi balki o‘zi ham o‘zgarib qoldi, ko‘zi esa yosh bolalarnikidek jovdirab olomonning ichidan najodkor qidirardi. Samandar bo‘lsa e‘tibor ham bermasdan qo‘llarini paxsa qilib so‘zda davom etardi:

-“Pushkaga olish” degan gapni hayotimda ilk bor eshitayapman. Har holda tushunishimcha “shantaj” degani bo‘lsa kerak. Men uydirmachi emasman. Ko‘zim bilan ko‘rganimga, qo‘lim bilan ushlaganimga ishonaman. Ukangiz nima sababdan qamalganiyu qanday qilib ozod bo‘lganini xalq bilmaydi, deb o‘ylaysizmi? Ukangiz bilan ayni jinoyatdan qamalgan odam yerto‘lada o‘tiribdi. Ukangiz esa katta bir mafiya guruhiga boshchilik qilayapti. Buni inkor eta olasizmi?

-Haddingdan oshib ketayapsan! O‘zingni bos! Hozir mana shu yerning o‘zida chavaqlab tashlayman seni! Tovushingni o‘chir! – deya baqirdi Karimov.

-Tovushimni o‘chirmaslikka sen imkon yaratding, – Samandar ham Karimovga sensirab gapira boshladi. – Bir paytlar haydab yuborgan xotining va o‘g‘ling bugun qanday ko‘yga tushganini bilasanmi? O‘g‘ling tilanchilik qilayotganidan xabaring bormi? Xabaring bo‘lmasa ayt, zalni hozirlashsin, sen ham qo‘lingdagini ko‘rsat, men ham! Kerak bo‘lsa televizor orqali ko‘rsataylik, xulosani millat chiqarsin!

Shu payt ularning yoniga Mirtemir keldi:

-Menimcha Samandar aka haq gapni aytayaptilar. Agar u kishi jinoyatchi, poraxo‘r bo‘lsalar, qo‘lingizda buni isbotlovchi dalillar bo‘lsa, o‘rtaga qo‘yish kerak. Film oldirgan ekansiz, uni ham namoyish qilaylik. Ayni paytda Samandar akaning iddaolariga quloq solaylik, – dedi.

Karimov najotkorni topgandek shafqat istab, Mirtemirga termuldi:

-Ukajon, mana siz tanqid qildingiz, men aralashmadim. Chunki bilaman o‘zingizni o‘ylayotganingiz yo‘q. Tekshirishlarimizdan ham toza chiqdingiz. Lekin mana bu akangizning bir joyi ham toza emas. Unga ayting, sassiq gaplarini kalta qilsin! Mirtemir nimadir demoqchi bo‘lib og‘iz juftlagandi, Samandarning qo‘ngiroqdek jaranglagan tovushi uning fikrlarini bo‘lib yubordi:

-Men sassiq gap aytishga o‘rganganim yo‘q! Katta bir davlatning boshida o‘tirgan insonning og‘zidan shunday gaplar chiqishi meni uyaltirmoqda. Insonga o‘xshab tortishmoq va masalalarning yechimini topmoq mumkin emasmi? Siz meni ishdan haydab, ustimdan jinoyat ishi ochganingizda mana shu yigitlar o‘rtaga kirmaganda, yo‘q qilardingiz. Xayriyatki, deputatlik vakolatimni to‘xtatish haqida qaror chiqaradigan kuningiz shu yigitlar oraga kirishdi. Ammo bularning har biri Samandardan falon so‘mdan olgan, deb gap tarqatdingiz. Vijdoniga bo‘ysungan halol yigitlarga tuhmat qildingiz.

Karimov Samandarning gaplarini eshitmagandek, Mirtemirga yuzlanib:

-Mirtemirjon, yigitlaringizga ayting, majlisdan keyin qolib bu masalalarni tortishaylik. Meni ham chalg‘itganga o‘xshaydilar. Hozir bu yerda masalalar qorishib ketdi. Aytilayotgan har bir gapni taroziga qo‘yaylik, aybdorlarni jazolaylik. Men sizlarga so‘z beraman, hamma masalani hal qilaman. Biror kishi jazodan chetda qolmaydi. Samandar akaning qiziganicha bor, meni ham aldashadi. Atrofimni poraxo‘r-muttahamlar egallab olishgan. Ulardan qutilishim uchun sizlarga o‘xshagan jasur yigitlarga ehtiyojim bor. Har bir gapni qo‘rqmasdan, ikkilanmasdan mardlarcha yuzga aytgan insonlar Vatanimiz uchun juda kerak. Sizlarga rahmat, ko‘zimni ochdingizlar.

Bu gaplarni eshitgan millatvakillari birdan jimib qoldilar. O‘rtaga suv sepgandek sokinlik tushdi. Karimov, bularni mana shunday boplashim kerak, deb o‘yladi. Aslida rostdan ham hammasi sof, to‘g‘ri yigitlar. Qing‘ir-qiyshiqlikni bilishmaydi. Lekin ana shundaylardan qo‘rqish kerak. Bular olovga ham suvga ham tik borishadi. Bularni aldab-suldab yo‘qotish kerak. Aks taqdirda bu olovda men o‘zim yonib ketishim mumkin. Olovni isinmoq, foydalanmoq uchun yoqib turish kerak. Nazoratda tutsanggina uning haroratidan bahra olasan. Nazoratdan chiqardingmi, u seni jizg‘anak qiladi. Olovning kushandasi suv. Mana, bir “chelak”suv bilan uni o‘chirdim. Jo‘jaxo‘rozlarning hammasi bir tovoq palovni ko‘rgan och bolakaylardek mo‘ltirab qolishdi. Temirni issig‘ida bosmoq kerak. Tanaffusga chek qo‘yib majlisni boshlasam jilovni qo‘lga olaman. Bularni ilingan qarmoqlarida mahkam tutishim zarur.

23.SULH

Karimov orqasiga qayrilib, qo‘l qovushtirib turgan Yo‘ldoshevga:

-Soatingiz bormi? – dedi zaharxanda ohangda.

-Bor, bor, – deya unga egildi majlis raisi.

-Unday bo‘lsa nega majlisni boshlamayapsiz? Tanaffus o‘n olti soatmi?! – deya baqirdi.

Rais yerdan yerga sakraydigan ninachi kabi bir-ikki hamlada o‘z joyiga o‘tirib oldi va qo‘llarini bir-biriga ishqalab:

-Hamma joy-joyiga o‘tirsin, majlisimiz davom etadi, – dedi.

Ammo kimga so‘z berishni bilmasdi. Nima qilamiz, degandek Karimovga qaradi. Karimov esa ataylabdan yuzini boshqa tomonga burdi. Bu ham norozilik alomati edi. Rais nima qilishini bilmay qolgandi. Shu payt majlis zalining birinchi qatorida o‘tirgan Mirsaidov o‘rnidan turib, minbarga qarab yura boshladi. Majlis raisi tomirlarida to‘xtab qolgan qon qayta harakatga kelganini his qildi, lekin yuragi potirlay boshladi. O‘ylashga esa vaqti qolmagandi, boshini mikrofonga yaqinroq olib bordi-da, xirillagan ovozda:

-Hurmatli Bosh vazirimiz Shukrullo Mirsaidov so‘z so‘rayaptilar, – dedi.

Mirsaidov esa allaqachon minbarga chiqib olgan edi. U talvasaga tushgan raisning kechikkan e‘loniga miyig‘ida kulib javob qildi. So‘ng ikki qo‘lini minbarga tiragancha gapini yo‘qotgan odamdek ancha vaqt zaldagilarga termulib qoldi. Keyin majlis raisiga va Karimovga burilib qaradi. Minbarning bir chetida turgan bardoqdagi suvdan ho‘pladi va:

-Xalqimiz “tiz cho‘kkuncha tik turib o‘lgan yaxshi” deydi. Men mansab uchun tug‘ilganim yo‘q va mansab uchun kurashayotganim ham yo‘q!… – dedi.

“O‘, Shukrullo”, – deya qichqirib yubordi Karimovning xayollaridagi qandaydir bir kuch! Agar hozir zaldagilarga “Siz mana shu odamga ishonib o‘tiribsiz-mi, uni bu yerdan quvaylik” desang men o‘zim bu yerni tashlab chiqib ketardim. Yo‘q, nega chiqib ketarkanman? Shunday deganingda ham bir chorasini topardim. Mana bu oltmishta tirranchani ikki og‘iz gap bilan tinchitganimda senga qarshi gap topa olmasmidim? Aslida men nega seni bu qadar katta kuch deb hisoblab keldim. Sen kuch emassan! Poytaxt xalqi kuch. Ana shu xalqni tinchitish uchun sendan, sen bo‘lmasang boshqa biridan foydalanishim kerak. Rashidov shunday muvozanatni saqlagani uchun o‘ttiz yil taxtda o‘tirdi. Rahmatli ne-ne o‘yinlarni boshidan kechirmadi? Goho tosh otdilar, goho o‘q otdilar, ammo selning ham, do‘lning ham ostidan quruq chiqaverdi. Chunki “selsoveti” yaxshi ishlardi. Men ham ana shu yo‘ldan borishim kerak. Sen esa to‘g‘ri aytding, mansab uchun tug‘ilgan emassan, Shukrullo!

Zaldagi g‘ala-g‘ovur Karimovning xayollarini bo‘ldi. Mirsaidov o‘rniga borib o‘tirgandan keyin qatorlar orasida dahanaki jang boshlangandi. Negadir har kim yo yonidagi yo orqasidagi odam bilan tortishardi. Bular endi o‘z qiyofalarini ochmoqdalar, deb o‘yladi Karimov. Bir zumdan keyin hatto minbarga chiqib meni maqtay boshlashadi. Chunki og‘irlik qaysi tomonga og‘ganini ko‘rishdi. O‘rtada musobaqa ham boshlanadi. Bularning hammasi xoin, hammasi sotqin! Tuzimni yeb, tuzlig‘imga tupurishdi. Hammasini men deputat qilganman. Lekin nonko‘rlik qilishdi. Faqat Erkin Vohidov, Iso Xolis, Ahmadali Asqarov bundan mustasno. Aslida ular ham xoin. Mening iltimosimni kutishlari kerak edimi? Nega bu voqealar boshlanmasdan oldin yonimga kelishmadi?! Nega men bilan birga qadam tashlashmadi?! Axir, Iso Xolisni deputat qilguncha ona sutim og‘zimdan keldi-ku? Uning bir o‘zini nomzod qilib ko‘rsatdim, qarshisiga hech kimni qo‘ydirmadim. Vohidovni ham ana shu yo‘l bilan saylatdim. Hozir u ham so‘zga chiqib qolsa kerak. Hm… Shavkat Temurni ham saylatishim kerak edi. Hozir tashqarida tosh otib yuribdi. Saylatganimda mana shu yerda, qo‘l ostimda o‘tirgan bo‘lardi. Istasam gapirtirib, istasam pustirib o‘tirardim.

Xuddi Karimov o‘ylaganidek, bir zumda minbarning yonida so‘zga chiquvchilar bepul go‘sht berayotgan do‘kon eshigi og‘zida to‘plangandek yig‘ildilar. Ularning orasidan biri otilib minbarga chiqdi. U matbuot vaziri Ubaydulla Abdurazzoqov edi. Karimov uni ilgari u qadar yaxshi tanimasdi, lekin oldingilar zamonida “urilib” ketgani uchun mansab berdi. Chunki “oldingilarning ishongan tog‘larini ularning dushmanlari yiqitadi” degan qoidaga ishonardi. Bu ham sadoqat bilan xizmat qilayapti, deb o‘yladi Karimov. Tabiiy hol. Bir marta kaltak yegan odam yo‘l chetidagi cho‘pdan ham hadiksiraydi. Lekin fe‘lida bir oz haqiqatga qayishadigan tomoni ham bor, bu ham tabiiy hol. Bir marta nohaqlik tufayli sindirilgan kishi keyin haqsizlikni ko‘rganda qiynala boshlaydi. Ammo u keyingi vaqtda Shukrulloga yaqinlashib qoldi. Oralarini buzish kerak. Hatto it ham ikki kishiga birdan sodiq bo‘lolmaydi. Ubaydulla Abdurazzoqov favqulodda holat ro‘y bergandek, tashvishli ohangda gapira boshladi:

-Do‘stlar, xalqimizning aziz vakillari, bundan ikki daqiqa oldin mustaqilligimizni xavf ostiga qo‘yadigan voqeaning oldini oldik. Majlisimizga Shavkat Temur boshliq bo‘lgan harakatning a‘zolari “Biz Markaziy televideniye muxbirlari” deya soxta hujjat bilan kirishgani va bu yerdagi tortishuvimizni ipidan ignasigacha yozib olayotgan paytda qo‘lga tushirdik. Kameralarini tortib oldik va o‘zlarini hurmatli mirshablarimizga topshirdik. Ular yozib olganlarini Moskvaga yetkazib bermoqchi ekanlar. Bu xoinlikning birinchi pardasi. Ikkinchi pardasi esa bundan bir soat oldin yuz berdi. Moskvaning “Vremya” ko‘rsatuvi ushbu majlisimizda “Karimov ishdan olib tashlandi”, degan mash‘um xabarni e‘lon qildi. Bu xabarni mana shu yerda o‘tirgan ayrim deputatlar yuborishganini ham o‘rgandik.Ulardan biri o‘zini sotib qo‘ydi. Biz Moskvaga telefon qilmoqchi bo‘lib turganimizda “Menda televideniye rahbarining telefoni bor” deb qoldi. Hatto ular do‘st ham ekanlar. Mana sizga xoinlik, mana sizga haqiqat!

Zalda shovqin-suron boshlandi. Ha, qozonni qaynatib yubordim, deb o‘yladi Karimov. Kecha matbuot kotibi bu o‘yin haqida gapirganida u qadar ahamiyat bermagandim. Lekin ish berib qoldi. Tirranchalarning hammasi tuzoqqa tushadigan bo‘ldi. Xoinlik tamg‘asini yopishtiraman ularga. Ularning somonxonasi shu yer ekan. Ammo Ubaydulla Abdurazzoqov ham o‘pkasini yutgan odamlardan, hatto artistlar ham bunday gapira olmaydi. Ba‘zan shunaqangi so‘zlarni topadiki, odamni eritib, suvga aylantirib yuboradi. Aslida unga ham qiyin. Bir marta ishdan “urilib” atrofdagi odamlarning munosabatini, kamsitishlarini ko‘rdi. Endi yana yuqoriga chiqib qoldi. Tushib ketmaslik uchun artistlik u yoqda tursin, tulkilik ham qiladi. Karimovning xayoli yana bo‘lindi. Chunki o‘rtadagi mikrofon oldiga Mirtemir kelgandi. U majlis raisining mikrofonni ochishini kutmasdan hammaga eshitiladigan ovozda gapira boshladi. Ammo Karimov ba‘zi kalimalarni tushuna olmagani uchun majlis raisiga “mikrofonni och” deya ishorat qildi.

-Birinchidan, hurmatli vazir bilib qo‘ysinlarki, bu majlis to‘g‘ridan to‘g‘ri televideniye orqali ko‘rsatilmoqda. Bizning xalqdan yashiradigan gapimiz yo‘q, biz xalqning vakilimiz. Hamma harakatimiz oshkora qilinmoqda. Ikkinchidan, siz kamerasini olib qo‘ygan odamlar haqiqatdan ham televideniye muxbirlaridir. Biz ularni yaxshi taniymiz. Qachondan beri haqiqatni suratga olish xoinlik bo‘lib qoldi? Uchinchidan, siz ismini aytishga qo‘rqqan va xoinlikda ayblaganingiz men bo‘laman. To‘rtinchidan, Moskvadan berilgan xabar orqasida katta o‘yin bor, bu xabar hukumat idoralaridan yetkazilgani haqida ma‘lumotimiz bor. Beshinchidan esa, Moskvadagi Markaziy televideniye rahbari Sagalayev ilgari shu yerda ishlagan va uni ko‘pchilik yaxshi taniydi. Yuqoridagi o‘yinni fosh etmoq uchun uning telefonini vazir janoblariga men berdim. Birgalikda telefon qildik, lekin boshliq ta‘tilda va chet elga ketgan ekan. Bu voqea bundan bir soat oldin emas, balki ertalab yuz berdi. Lekin vazir kartaning ikkinchi tomonini ko‘rsatayaptilar…

Karimov, o‘zim so‘zga chiqmasam hamma narsa qaytadan boshlanadiganga o‘xshaydi, Ubaydulla Abdurazzoqov xol qo‘ydi, deb o‘yladi. Lekin bu hol go‘zallik xoli emas, balki fohishaning labidagi zangor xolga o‘xshaydi. Ishni shu qadar ham xom qilish mumkinmi? Zaldagilarning kayfiyatlari yuz foiz o‘zgarib turgan bir paytda hamma ishni buzib yubordi.

Karimov o‘ylarini tizginladida barmoqlari bilan oldida turgan mikrofonni cherta boshladi. Bu “mikrofonni och” belgisi edi. Rais “ochildi” deya boshi bilan imo qildi.

-Mirtemirjon, – deya Mirtemirning so‘zini kesdi Karimov. – Ko‘rinib turibdiki, o‘rtada anglashilmovchilik bor. Lekin g‘isht qolipdan ko‘chgan, tuhmat esa boshimizga yog‘ilgan. Shu sababdan majlisning alohida bir komissiyasini tuzishni taklif qilaman va uning raisligiga hammamiz uchun adolatning tarozisiga aylangan hurmatli shoirimiz Erkin aka Vohidovning nomzodini ko‘rsataman.

Karimov bir o‘q bilan yetti quyonni urgandek his qildi o‘zini. Vohidovning so‘zga chiqmagani uchun shirin gaplar bilan taqdirlagan bo‘lsa, ayni paytda bu nomzod Mirtemir va uning do‘stlarini ham qoniqtiradi.Chunki ular hali o‘yinning farqida emas. Vohidovni erkin inson deb o‘ylashayapti. Bu komissiya boshida Vohidov tursa, xulosani istagan so‘qmog‘imga buraman.

-Hurmatli raisimizdan iltimos qilaman, masalani ovozga qo‘ysinlar, – dedi Karimov. So‘ng bir narsa esidan chiqib qolgan kishidek yana mikrofonni ochtirdi.

-Ha, darvoqe, bu komissiyada muxolifatdan ham bir kishi o‘rin olishini istayman. Mening nazarimda Surat Boltayev eng to‘g‘ri nomzod. U kishi hozirki hozir, sotsializm davrida ham rahbarlarning yuziga kamchiligini ochiq aytgan insonlardan, – Karimov majlis raisiga burildida so‘zini davom ettirdi:

-Endi ovozga qo‘yishingiz mumkin.

-Boshqa takliflar bormi? – deya zalda o‘tirganlarga murojat qildi rais.

“Ho‘kiz” deb o‘yladi Karimov, so‘rab o‘tirguncha ovozga qo‘yavermaysanmi? Hozir yana tortishuv boshlanib ketsa nima bo‘ladi? Xayriyatki, o‘tirganlar boshqa bir taklif ko‘rsatishmadi. Rais ovozga qo‘ygandi Karimovning taklifi tasdiqlandi. Demak, mashina ishlay boshladi, deb o‘yladi Karimov. Odamlarning asabi o‘z o‘rniga qaytdi. Asab mashinaga o‘xshaydi, yo‘ldan chiqdimi tamom, yana qaytib izga tushguncha kutib turmoq kerak. Bir izga tushib olgandan keyin temir yo‘lda harakat qilgandek bir chiziq bo‘ylab boraveradi. Endi nimani ovozga qo‘ysak, o‘tib ketaveradi. Lekin bugun “risk” qiladigan payt emas, asablarni yaxshilab o‘ldirishim kerak. U yana majlisga qarab “Men so‘z istayman” dedi va o‘rnidan turib minbarga qarab yurdi. U minbarga yetib kelgan va gapira boshlagan bo‘lsa ham majlis raisi unga so‘z berilajagini e‘lon qildi.

-Bugun mening sha‘nimga aytilgan hamma gaplar, hamma tanqidlar to‘g‘ri. Inson xatosiz bo‘lmaydi. Men ham onamdan prezident bo‘lib tug‘ilganim yo‘q. Sizning yordamingizga muhtoj odamman. Mana qo‘limda o‘ttiz sakkiz millatvakili imzo qo‘ygan bayonot bor. Oz emas, ko‘p emas o‘n sahifadan iborat. Bu yerda iqtisoddan siyosatga qadar hamma sohada yo‘l qo‘yilgan kamchiliklarim ko‘rsatib berilgan. Bundan keyin bu hujjat men uchun yo‘lchi yulduz bo‘ladi. Buni Mirtemir ukamiz yozganini ham yaxshi bilaman. Adolatni va bor gapni yozganki, aytaylik, shuncha millatvakili uning ostiga imzo chekkan. Men bu yerda, ya‘ni mana bu manbarda qo‘limni peshtaxta qilib o‘zimni oqlamoqchi emasman… – Karimov ba‘zi so‘zlarni adashib aytayotganini o‘zi ham his qildi. “Aytaylik” kalimasini “eytaylik” deb yuborgandan keyin xayolida adashdim degan fikr aylana boshladi va minbarni “manbar”, peshni “peshtaxta” deb gapirdi. Nutqimni qisqa qilishim kerak, aks holda o‘zim ham izdan chiqib ketishim mumkin, deb o‘ylagan Karimov masalaning ikkinchi qismiga o‘tdi.

-Aslida bugun saylov haqidagi qonun muhokama etilishi kerak edi.Tanqidlar shuni ko‘rsatadiki, bu qonun loyihasida ham jiddiy kamchiliklar mavjud. Shu bois uni orqaga olmoqchiman.

Karimovning ko‘zi zaldan pildirab chiqib ketayotgan kishiga tushdi. U oltin konlarining boshlig‘i edi. “Voy, ablah!” deb o‘yladi Karimov. “Voy, nonko‘r! Seni o‘ris deb bo‘shatishni talab qilganlar oz bo‘ldimi, qing‘ir-qiyshiq ishlaringni ro‘kach qilganlar-chi? Xo‘p, sodda odam ekanman. Insonlarni tanimoq qiyin deyishardi, ishonmasdim. Qara-ya, tag‘in men gapirayotgan paytda isyonkorona chiqib ketmoqda.

-Ana u Ivanov singari odamlar uchun farqi yo‘q, – Karimov ko‘rsatgich barmog‘i bilan zaldan chiqib ketayotgan kishini ko‘rsatib, jahl bilan so‘zda davom etdi. – Bular uchun hech narsaning farqi yo‘q. Aytaylik, mas‘uliyatni ham bilishmaydi, aytaylik, rahbarlikni ham bilishmaydi, aytaylik, ish qilishni ham bilishmaydi, aytaylik, mana shu yerda o‘tirishni ham bilishmaydi! Karimov qo‘lini musht qilib qanday o‘tirish kerakligini ko‘rsatgan bo‘ldi va so‘zda davom etdi:

-Mana shunday latta rahbarlar tufayli men jo‘jaxo‘rozlarning yonida qizarib qolaman. Ana shunday ishyoqmaslar tufayli menga dashnom berishadi…

Shu payt Mirtemir o‘rnidan turib Karimovga yuzlandi:

-Kechirisizu lekin shu yerning o‘zida ham o‘zingizga zid gapirayapsiz. Hozirgina xatolaringizni tan olib turgandingiz, orqasidan kamchiliklaringizni ko‘rsatgan odamlarni mensimasdan haqorat qilayapsiz, – dedi.

Karimov izdan chiqib ketganini sezib qoldi, shekilli, tomog‘iga bir narsa tiqilgan odamdek kafti bilan og‘zini bekitib yo‘talgan bo‘ldi. Bu yolg‘on yo‘talishi o‘zini ham qoniqtirmadi, bardoqda almashtirilmay qolgan suvni olib ho‘pladi. Majlis xizmatkorlari hayotlarida ilk bor bunaqangi tortishuvni ko‘rishganidan hind kinofilmini tamosha qilayotgan bolalardek og‘izlari ochilib qolgan va suvni almashtirishni ham unutishgandi. Karimov bardoq ostidagi bir ho‘plam suvni ichib bo‘lgach, buni angladi va qo‘lidagi bo‘sh bardoqni raisning yuziga uloqtirmoqchi bo‘ldi. Lekin o‘zini tutib qoldi.

-Siz haqsiz, – dedi u Mirtemirga qarab. – Raisdan iltimos, majlisning bugungi qismiga shu yerda nuqta qo‘ysin. Ivanovga o‘xshab charchab qolganlar mehmonxonaga borib…

Karimov “mehmonxonaga borib araqlarini ichsin” demoqchi edi, lekin gapining davomini yutib yubordi.

-Iltimos qilaman yoshu mard va jasur millatvakillari shu yerda qolsinlar. Kerak bo‘lsa ertalabgacha o‘tirib masalalarni muhokama qilamiz, kerak bo‘lsa kelajak uchun dastur hozirlaymiz, – dedi.

Majlis raisi nima qilishini bilmay, shoshib qolgandi. Karimovning oldida gunoh qilib qo‘ygan boladek seskanib turardi. Majlisni yopishga talaygina vaqt bo‘lsada, u itoatkorlik bilan Karimovga bo‘ysundi va bu orada o‘zini ham oqlab olmoqchi bo‘lgandek millatvakillariga murojaat qildi:

-Bizda demokratiya yo‘q, deganlar kelib demokratiyani bizdan o‘rganishsin. Bugun bu yerda parlamentimiz bizni sevmaganlarga demokratiya darsi berdi. So‘z erkinligi yo‘q, deganlarning bo‘g‘ziga paxta tiqildi. Mikrofonlarimiz har bir so‘z istagan millatvakili uchun ochiq edi bugun. Matbuot erkinligi yo‘q, deganlarning ham paytavasiga qurt tushdi. Chunki bugungi majlisimiz jonli o‘laroq namoyish etildi. Tanqid va o‘z-o‘zini tanqid yo‘q, deganlar yuzlari shuvut bo‘lib qoldilar. Chunki istagan odam prezidentimizni tanqid qildi. Islom aka bu tanqidlarni qabul qildilar. Mana shunday ishchan ruh va kayfiyatda majlisimizga ertaga qadar tanaffus beraman. Ammo hurmatli Islom akam bilan savol-javobi bo‘lgan yoshlar qolsinlar!

Karimov majlis raisining yaltoqlanishiga zaharxandali jilmayishi bilan javob qildi. Zalda yuzga yaqin millatvakili qoldi ularning orasida Vohidov, Iso Xolis, Asqarov yo‘q edi. Ular yo o‘zlariga oid vazifani bitdi deb, yo o‘zlarini yoshlarga daxldor bo‘lmaganlarini “ko‘rsatib qo‘yish” uchun ketib qolgandilar. Karimov yoniga Ravil Abduqodirovni chaqirdi:

-Sen daftar ol, – dedi. – Uni surg‘uchla. Qanday talab tushganini, talab kim tomondan berilganini, kim bajarajagini va muddatini yozib bor. Oxirida har ikki tomon qo‘l qo‘yamiz.

Kommunistik partiya davrida har bir idorada ana shunday daftarlar yuritilardi. Bu intizomni saqlashning asosiy omili hisoblanadi. Ammo tashqarida ko‘zbo‘yamachilik, daftarda esa so‘zbo‘yamachilik hukmron bo‘lardi. Hammaning diqqati ana shu daftarlarga qaratilar va ularni surg‘uchlashdan to‘ldirishga qadar bo‘lgan daqiqa hayot mamot masalasiga aylanardi. Karimov shu tajribadan kelib chiqib intizom o‘rnatmoqchi edi.

-Siz gapiring men eshitaman, – dedi Karimov millatvakillariga. – Har qanday masalani, har qanday ohangda gapirishingiz mumkin. Zotan televizorchilar ketib qolishgan. Xalqqa ko‘rinib qo‘yish uchun gapiradiganlar ham ketib bo‘lishdi. Xo‘sh, kimdan boshlaymiz?

Mirtemir o‘rnidan turib:

-Biz hamma talablarimizni majlisga taqdim etilgan bayonotimizda ifoda etgan edik, – dedi.

-U majlisga berilgan hujjat, ko‘pchilik imzo qo‘ygan va ba‘zilari allaqachon imzolarini qaytib olishdi. Shu sababdan har kimning mendan qanday talabi bo‘lsa, marhamat, aytsin, men bajaraman. Sizlarga yana bir takrorlamoqchiman, atrofimdagilar bilan ishlash qiyin, yalqovlar, yolg‘onchilar, manfaatparastlar qurshovida qolganman, sizning yordamingizga muhtojman!

Shu payt “O‘zbekiston ovozi” gazetasida bosh muharrir o‘rinbosari bo‘lib ishlayotgan deputat Nomoz Sa‘dullayev pildiragancha minbarga chiqdi.

-Men uzoq rayondan saylanganman. Majlisda faqat gap bo‘layapti-yu natija yo‘q. Hozir dehqonlarning eng muhim pallasi. Tabiat, ob-havo bizning tortishuvlarimizni kutib o‘tirmaydi. Men saylovchilarim nomidan hurmatli prezidentimizga iltimos qilmoqchiman. Bizga bir dona traktor ajratsangiz, ertaga shudgor ishlari boshlanib ketadi, traktor hayotiy masalaga aylanadi.

-Yaxshi, – dedi jiddiy ohangda Karimov va ishchanlik kayfiyatida Ravilga qayrilib:

-Yoz, Qishloq xo‘jalik vaziri nazoratga olsin, o‘n besh kundan keyin natijasini menga aytasan, – dedi. Nomoz Sa‘dullayevning bu talabi bejiz emas edi. Qolaversa u bu qadar sodda ham emas. Gazetadagilar u haqda gapirganda “Chanqagan odamni daryoning sohilidan suvsiz qaytaradi” deyishadi. Hozir ham uning talabi soddalarga qarshi yo‘naltirilgan bo‘lib, qopning og‘zini ochib yubordi. Millatvakillari birin-ketin avtobus so‘rashga, gaz o‘tkazib berishga, suv quvurlari yotqizishga, kolxozdan klub ochishga, bolalar bog‘chasi qurishga oid talablarini ayta boshladilar. Bu hodisadan Mirtemirning jahli chiqdi va oldingi qatorda o‘tirgan Oygulga:

-Sizga ham bir dona traktor kerak emasmi? – dedi. – Vaqtni qochirmang, temirni kizig‘ida bosing.

Oygul Mirtemirning nimaga sha‘ma qilganini angladi, shekilli, o‘rnidan turib minbarda talabini aytayotgan millatvakilining so‘zini bo‘ldi:

-Biz rayon selxoztexnika idorasining majlisiga kelganimiz yo‘q. Bu yerda mamlakatimizning kelajagi, tanlagan yo‘limiz haqida bir qarorga kelishimiz kerak, – dedi.

Gapirayotgan yigitning bunga jahli chiqdi:

-Traktor mraktor so‘raganlarga bir nima demaysiz, lekin men maktab haqida gapirayotganimda, so‘zimni bo‘lasiz. Xo‘sh, maktab mamlakatning kelajagi emasmi? Yerlar shudgor qilinmasa, millat och qolmaydimi, qishloqqa gaz o‘tmasa, odamlar sovuq qotmaydimi? Mana bu yerda o‘tirib olib Turkistonni tuzganingiz bilan xalqning hayoti o‘zgarmasa nima foydasi bor?!…

Mirtemir o‘rnidan turib minbarning yoniga keldi va ma‘ruzachi so‘zini bitirishini kutib turdi. Buni ma‘ruzachi “gapingni kalta qil” manosida tushundi, shekilli, jahl bilan minbarni tark etdi. Mirtemir uning o‘rniga chiqdi-da:

-Millatvakili prorab, zootexnik, quruvchi emas. U davlat arbobidir. Bugun sizning biringizga traktor berilar ekan, bu osmondan yoki Urusiyaning hisobidan olib berilmaydi. Balki birovning haqi yulib olinib sizga beriladi. Bu etakning bir tomonidan kesib olib, boshqa bir tomonini yamagandek gap. Masala esa hatto etak haqida ham emas, masala etakning gazlamasi haqida. Biz bugun qaysi yo‘ldan borishimizni aniq belgilab olmas ekanmiz, millatvakillarimizning tushiga faqat traktorlar va avtobuslar kiraveradi. Turkiston haqida gapirdingiz. Bugun uchun eng yaxshi malham Turkiston birligidir. Turkistonning millat, til, madaniyat birligi haqida gapirishning hojati yo‘q, chunki bu mavjud va bor haqiqatdir. Uni inkor ham, yo‘q ham etolmaysiz. Ammo iqtisodiy birlik, harbiy birlik bizning kelajakdagi eng buyuk qurolimiz bo‘ladi…

Karimov mikrofonni cherta boshladi. Mirtemir so‘zini kesib Karimovga burildi:

-Mening traktor yoki avtobus talabim yo‘q, – dedi va minbardan tushdi.

Karimov suvning oqishi boshqa yoqqa burilib ketishini o‘nglamoqchi edi.

-Uka, – deya u Mirtemirga yuzlandi. – Siz mening yuragimdagi gaplarni aytdingiz. Lekin ko‘rinib turibdi-ki bugun bir qarorga kelolmaymiz. Shu sababdan kelishib olsak. Men ertadan boshlab parlament talablarini o‘rganish, ular asosida siyosat yo‘lini belgilash uchun o‘zimga bir yordamchi vazifasini joriy etsam. Unga kerakli barcha huquqlarni bersak. U siz bilan mening har oyda bir marta mana shunday yuzma-yuz uchrashuvimni tashkil etsa, talablaringiz ijrosini nazorat qilib borsa. Sizlar bilan birga mamlakat ichki va tashqi siyosatining dasturini hozirlab, menga taqdim etsa va ijrosini nazorat qilib borsa. Nima deysizlar?

O‘rtaga bir zum sukunat cho‘mdi. Bu ayni paytda tashabbuskor millatvakillarining mag‘lubiyat ko‘chasiga kirganlarini tan olganlari ifodasi bo‘lsa, boshqa tomondan rizolik, sulh alomati ham edi. Sukunatni yana Karimov buzdi:

-Oralaringizda mana shu vazifani bajara oladigan mard topiladimi? Tanqid qilish oson, lekin bir ishni bajarish oson emas. Mana Mirtemir ukamiz tanqid qilishni sevadilar. Agar xalq va mamlakat haqida o‘ylaganlarini amalga oshirmoqchi bo‘lsalar, kelsinlar birgalashib ishlaylik. Meni ishontira olsa, har qanday yo‘ldan borishga roziman, – dedi.

Mirtemir o‘rnidan turib rad javob bermoqchi edi, Toshpo‘lat Jo‘rayev “O‘tirsangizchi” – dedi unga. Murod esa “U rozi, biz ham uning nomzodini ko‘rsatamiz” – dedi. Oygul bo‘lsa, orqaga qayrilib, Mirtemirga “Tabriklayman” deya jilmayib qo‘ydi.

-Demak, Mirtemir ukamizni tabriklayman, – dedi Karimov– Ravil, sen hamma talablarni Mirtemirga topshirasan va bu masalalarda unga yordam berasan. Qolgan gaplarni esa ertaga gaplashamiz, – dedi Karimov. Lekin Mirtemir o‘rnidan turib bu vazifag o‘tmasligini aytdi.

-Ha, qo‘rqdingizmi?-dedi Karimov,-gapirish oson, ammo ishlash qiyin…

Bu gap bilan u Mirtemirni mot qildi va majlisga nuqta qo‘ydi. U o‘rnidan turib, eshik tomon yurar ekan, Ravil uning yoniga kelib:

-Nozir akani ushlab turibmiz, Kraynov gapga tutib turibdi, yoki javobini berib yuboraylikmi? – deb so‘radi.

-Chaqir, bog‘da gaplashamiz, – dedi Karimov. Nozir Jabborov Karimovning institutda birga o‘qigan kursdoshlaridan biri edi. Nozir Karimovga ko‘ra oldinroq mansab kurslarini bosib o‘tdi. Vazir bo‘ldi, keyin Markaziy Qo‘mita bo‘lim mudiri, undan keyin yirik viloyatning rahbari. Juda ko‘p xayrli ishlari bilan xalq orasida nomi chiqdi. Qaysi viloyatda qurilish, obodongarchilik, xalqqa xizmat oqsab qolsa, uni o‘sha yoqqa yuborishardi. Karimovga ham uning ko‘p yordami tekkan. Nozir Jabborov Mirtemir yashagan viloyatga rahbar bo‘lib kelganda, bu yerda biror ish qila olmaydi, deb o‘ylashgandi. Chunki butun jilovlar o‘g‘ri “bobo”larining qo‘lida edi. Bir yilning ichida Nozir Jabborov o‘g‘risi bormi, mafiyasi bormi axlatni supurgandek supurib tashladi. Sichqonning inini ijaraga olgan bu toifa odamlar Moskva “teshigi”dan yorug‘likka chiqdilar va tuhmat bilan Nozir Jabborovni qamadilar. Mirtemir Nozir Jabborovni ozod qiluvchilar harakatiga qo‘shildi.O‘sha kezlarda Karimov endigina jumhuriyatga rahbar bo‘lgandi. Viloyatga kelib “To‘polonchilar” bilan uchrashdi.

-Nozir Jabborov sizdan ko‘ra menga yaqinroq. U mening jon do‘stim. Uning ozod bo‘lishi uchun har kuni iltijo qilaman. Agar sud bo‘lsa va u oqlansa, mana shu yerda erkak so‘zini berayapman, uni o‘z joyiga tiklaymiz, dedi. Oradan ko‘p o‘tmay Nozir Jabborov oqlandi, lekin ishsiz qoldi. Yana viloyatda uni o‘z joyiga tiklash harakati boshlandi. Bu safar Karimov tish-tirnog‘i bilan unga qarshi kurashdi. Uni badnom qilish, yomonotliq sifatida xalqqa ko‘rsatish uchun butun hunarini ishga soldi. Viloyatga Nozir Jabborovni emas Abdurahmonovni rahbar etib tayinladi. Saylovlar boshlanganda Nozir Jabborovni o‘zi tug‘ilgan tumandan millatvakili etib saylashdi. Saylov natijalarini hisobga olishmadi. Ikkinchi bor saylov o‘tkazildi. “Istasang ukangni bo‘shatamiz, uning o‘rnida ishlaysan, so‘ngra o‘sha tashkilotga rahbar bo‘lasan” deyishdi. Mana endi kursdoshlar yuzma-yuz uchrashib turibdilar. Karimov Nozir Jabborovning yelkasiga qo‘lini qo‘yib:

-Do‘stim, senga ko‘p sitam o‘tdi. Hammasidan xabardorman. Xudo hohlasa, yorug‘ kunlar oldinda. Seni o‘z vazifangga tiklayman. Samarqand sensiz xarob holga keldi. Kecha seni qidirgandim, topolmadim, yordamingga muhtojman. Bugun guvohi bo‘lding, atrofimdagilardan birortasi meni himoya qilmadi. Bundan keyin senga o‘xshagan do‘stlarimga tayanishim kerak. Uzoqning donidan yaqinning somoni yaxshi, deydilar.

-Siz bilan uchrashish uchun bir yildan buyon urinaman, lekin Kraynov doim Jo‘rabekovga jo‘natadi. Jo‘rabekov esa yolg‘onchi, so‘zida turmaydigan odam.

-Nima qilay kunim shundaylarga qolgan. Xudo hohlasa birgalashib undaylarning bit bosgan ko‘rpasiga o‘t qo‘yamiz. Mana shu majlis o‘tsin, huzurimga kel, seni viloyatga rahbar etib tayinlayman. Bu samimiy gap. Erkakning gapi bitta bo‘ladi. Ana u Po‘lat Abdurahmonovga ishongandim, lekin g‘irt poraxo‘r, xotinboz, muttaham chiqdi. Uni qamoqda chiritaman.

Karimov biroz aylangandan keyin Nozir Jabborovga javob berib yuborarkan:

-Bu tirranchalarga ishonib bo‘lmaydi. Ertaga qaytadan bosh ko‘tarishlari mumkin. Shunday bo‘lib qolsa, o‘zingni ko‘rsatasan, – dedi.

-Menimcha ularning ishini bitirdingiz, – dedi Nozir Jabborov xayrlasharkan.

Darvoqe, majlisdan bir kun oldin Mirtemir Nozir Jabborovning yoniga kelgandi.

-Men bu o‘yinlarni ko‘p ko‘rdim, – dedi Nozir Jabborov. – To‘qqiz oy qamoqxonaning zax bir hujrasida yotarkanman bunday o‘yinlarga kirmayman, deb qasam ichganman.

-Nahotki, buni o‘yin deb o‘ylayapsiz?

-Sizlar uchun o‘yin bo‘lmasligi mumkin, ammo ular uchun o‘yin bu, – dedi Nozir Jabborov boshmaldog‘i bilan yuqorini ko‘rsatib. – Sizni ukam, hurmat qilaman. Shu bois ochig‘ini aytay, men Karimovni yaxshi taniyman. Uning mahorati yonida shayton ip esholmaydi. Sizlar esa siyosiy o‘yin nimaligini bilmaydigan beg‘ubor yigitlarsiz. Bu yo‘lda qurbon bo‘lib ketasizlar.

-Suvning oqishiga qarasak ham qurbon bo‘lamiz. Undan ko‘ra bu suvni boshqa tomonga burish uchun urinib ko‘rsak, natija chiqsa chiqdi, chiqmasa qurbon bo‘lsak, yaxshiroq emasmi?

-Dunyodagi eng oson ish qurbon bo‘lishdir. Eng qiyini esa qurbon bo‘lmaslik.

-Demak, eng yaxshisi o‘rta yo‘l ekan-da.

-Sizga tushuntirishga qiynalayapman. Menimcha vaqti kelib o‘zingiz anglaysiz. Lekin qalban, ruhan, vijdonan sizlar bilan birgaman.

Bu suhbatni Karimovning josuslari magnit lentasiga yozib olishgandi. Karimov suhbatni eshitib ko‘rgach:

-O‘yinga kirmaydigan odam! Seni shunday o‘yinga kiritamanki, nom nishonsiz yo‘qolib ketasan, – deya baqirgandi. Mana endi Nozir Jabborovni u o‘yinga tortish uchun ilk qadamini tashladi. Karimov biroz yengil tortdimi, boshi sim-sim og‘riyotgani yodiga tushdi. Yordamchisi Kraynovga:

-Yugur, Nozirni yo‘ldan qaytar, men yuqorida bo‘laman. Bugungi g‘alabani yuvishimiz kerak, – dedi.

Karimov doim gavjum bo‘ladigan saroy bog‘ida hech kim yo‘qligini ham e‘tibordan chetda qoldirmadi. Qo‘rqoqlar, deb o‘yladi, har tarafga qochishgan. Pana panadan poylab turishibdi. Bu dunyo naqadar xiyonatkor. Bularning hammasiga ish berdim, maosh berayapman, oilalarini meni hisobimdan boqishayapti. Yana boshimga bulut kelganda qochishdi. Ertaga o‘rnimga boshqa biri kelsa ular hech narsa ko‘rmagandek uning tovog‘ini yalaydilar.

Kraynov bilan Nozir Jabborov harsillagancha yetib keldilar.

-Og‘ayni, charchabsan, tennis o‘ynashni tashlab yubordingmi? – dedi Karimov Nozir Jabborovga.

-Charchaganim yo‘q, hali Kraynovga o‘xshaganlarning beshtasini charchataman.

(Birinchi kitob tugadi).

1995-1996.

(DAVOM ETADI).

Filed under: Ҳамма китоблар | 3 Comments »

Жаҳонгир Маматов: “ҚУВҒИН”-3

Posted on October 21, 2007 by Jahongir Muhammad

УЧИНЧИ КИТОБ

47. АРАФАДА

Сайлов Каримовнинг фикри-зикрини чулғаб олганди. Бир ўқ билан икки қушни уришим керак, деб ўйларди у. Сайлов сандиғидан истаганим чиқади, лекин бундан фойдаланишим зарур. Камида ўн беш-йигирма йилни кафолатлашим керак. Агар сайловни муқобил тарзда ўтказсам, биринчидан, демократияни баҳона қилаётган Ғарбнинг оғзига латта тиқиб қўяман, иккинчидан эса атрофимдаги жумҳуриятларнинг раҳбарларини мот қиламан, чунки улар муқобил номзодларсиз сайлов ўтказмоқдалар. Икки-уч номзодни ўртага чиқараман, баъзилари сайлов арафасида чекинадилар, бу мухолифатнинг дод-войини босиб юборади. Умуман мухолифатнинг шакар томирини топиб, эзиб ташлашим шарт. Буларнинг қон томирини кесиб қўйиш ўзимизнинг қонимиз камайиб кетмаслиги учун ҳам зарур.

Каримов “ўнг қўли”га айланиб қолган Алимовни чақирди:

-Мухолифатнинг кучи қаерда? – деди.

-Асосан талабалар орасида ташкилотланганлар.

-Ҳа, кучли мухолифимиз талабалар. Улар эса пойтахтда, бурнимизнинг тагида. Институт, университетларни вилоятларга кўчирмасак бугун қўзғалишмаса ҳам эртага ёқамизга ёпишишади. “Қора кучлар”, душманларимиз, хоинлар, мухолифат учун улар ҳар доим потенциал куч. Уларни бартараф этамиз. Аммо бу ишни сайловдан кейин амалга оширамиз.

-Сайловда талабалар ҳар қандай ҳунар кўрсатишлари мумкин. Уларнинг ва ўқитувчиларнинг ораларида одамларимиз бор. Талабалар сайловда мухолифатни қўллаш учун ҳаракат қилишмокда. Улар муқобил номзодлар учун имзо йиғишмоқда.

-Улар имзо тўплаётган бўлса, сиз бармоғингизни сўриб ўтиравердингизми? Бирор-бир тадбир ўйламадингизми?

-Москвада ишлаб келган Саиджоннинг бу хусусда жиддий планлари бор. Уни сайловга тайёргарлик бўйича талабалар шаҳарчасига юборгандим. Кечқурун қабул қилиб, фикрларини эшитсангиз, деган истагим бор эди, – деди Алимов.

-Саиджон деганингиз ишга янги олинган ёрдамчи болами?

-Бола бўлса ҳам анча қув чиқиб қолди. Бу муаммо хусусида ишимизни енгиллатадиганга ўхшайди.

-Бўпти, кечқурунни кутиб ўтирмайлик. Уни қаерга юборган бўлсангиз, чақиртиринг,-деди Каримов.-Сайлов олдидан ўзимизнинг одамлардан икки-уч кишини номзод қилиб кўрсатамиз.

-Менимча Исо Холисдан фойдаланиш керак. Овми одам, лақиллатамиз.

-Президентлик ҳавасига берилиб, чегарадан чиқиб кетмасин. Гапирган гапини билиб гапирсин, ўшанда ўн-ўн беш фоиз овоз берамиз. Иложи борича ўзи туғилиб ўсган вилоятдан олди, деймиз. Ўшанда сайловнинг натижасидан унинг ўзи ҳам шубҳа қилмайди.

-Лекин халқ тўла сизга овоз беради, – деди Алимов томоғини қириб.

-Биламан, аммо дунё биздан ёлғонни истаяпти. Улар ростга ишонишмайди-ку?! Шу сабабдан менинг ҳаққимдан бироз унга берамиз, ўшанда демократия бўлади. Майли, бу муҳим эмас, сиз шу Саиджонни топинг.

48. ТАНГА

Исо Холис ўзи туғилиб ўсган вилоятга боришдан олдин Каримов билан учрашди. Каримов уни қучоқлаб, бағрига босар экан:

-Мен билан орани бузмай турсангиз, келажак сизники. Мен сўзида турадиган ўғил боламан,-деди.

Исо Холис мийиғида жилмаяр экан:

-Биз партиямизни энди қурдик, яхшилаб оёқда туриб олайлик. Ана ундан кейин сайловга кирсак бўлади,-деди. – Ҳозир сизнинг гапингизни икки қилмаслик учун рози бўлдим. Юртимда ўтказадиган учрашувлардан кейин номзодимни қайтиб оламан.

Аслида Исо Холисни чўчитаётган мухолифатнинг бошқа қанотидан келаётган босим эди. “Агар сен номзодингни олмасанг, диктаторнинг демократик йўл билан сайландим, дейишига сабабчи бўласан. У бутун дунёни алдамоқчи,” дейилган гаплар уни безовта қилаётган эди. Кўнгли ҳақиқатдан ҳам сарой ўйинига кираётганини сезса-да, балки бу ўйиндан корли чиқарман, дея хавотирларини менсимаётганди.

-Сайлов ўтиши билан сизни Вазирлар маҳкамаси раисининг ўринбосари қилиб қўяман. Бунинг учун сайловга киришингиз шарт. Акс тақдирда сизни қоралаб юрган тирранчалар ҳам мансаб сўраб келишади. Ишончим комил-ки, сайловда сизга ҳам овоз беришади. Шунинг учун “Номзодимни қайтиб оламан”, деган гапларни бир четга қўйинг, балки ютиб қолишингиз ҳам мумкин. У ҳолда мен сизнинг маслаҳатчингиз бўлиб ишлайман. Фақат сайловолди учрашувларда бир-биримизнинг кўнглимизни хира қиладиган гап-сўзлар айтмайлик, – деди Каримов бамайлихотир оҳангда.

-Бир партиянинг раиси, қолаверса, президентлик учун номзодини қўйган киши Вазирлар маҳкамаси раисининг ўринбосари бўлса, унинг устидан кулишади,-Исо Холис “савдо” қилишнинг пайти эканлигини ҳис қилди ва Каримовнинг “оёғини босди”.

Каримов мансаб ваъда қилишда сахий эди. Шу боис Исо Холиснинг “орқасини силай” бошлади.

-Чет элларда президентликк номзодларга йирик миқдорда пул беришади. Бу пора эмас. Қўллаб-қувватлаш учун холисанилло, юракдан, самимият билан бериладиган нарса. Шу баҳона билан сизга ҳам кўп нарса келади. Чет элда ватандош биродарларимиз оз эмас. Уларнинг ёрдами билан оёққа туриб оласиз. Қолаверса, сизни парламент раислигига келтираман. Иккаламиз биргалашиб иш юритамиз. Ҳозир эса буни ювайлик, – дея Каримов Исо Холисни ичкаридаги хонага бошлади. – Шоҳидлик учун дўстингиз, ҳамюртингиз шоир Омон Матчонни ҳам чақирамиз. Аммо у ичкилик ичишга ярамайди. Бир марта ичгандик, қизариб шолғомга айланди. Аллергияси бор экан.

Улар бир шишани бўшатиб бўлишганда, Каримов Исо Холисни қучоқлаб:

-Уйларни олдингизми? – дея сўради. – Иккаласини ҳам марказдан беришсин, дея буюргандим. Олган бўлсангиз, кейинги қадаҳни шунинг учун ичамиз, – деди.

Исо Холис “Олдим, олдим!” дея қадаҳини кўтарди.

-Чет элдан келадиган пулларга эса икки-учта ҳовли олиб қўйинг. Энди капитализм тузумига ўтаяпмиз. Бой бўлмасангиз одамларни орқангиздан эргаштира олмайсиз.

Исо Холис Каримовнинг ҳузуридан чиққанда, аранг оёқда турган бўлса-да, Омон Матчонга:

-Сафар Бекжонни топ, – деди.

Сафар шамол “қилт” этса, саккиз кун уйидан чиқмай ётиб қоларди. Шунинг учун ҳам унинг исмини айтишганда, албатта “Нимжон” лақаби қўшиб айтиларди. Бора-бора бу унинг тахаллусига айланди. Ўзи ҳам бу сўзни эшитганда, севинадиган бўлди. Сафарнинг отаси ўғирлик қилиб, қамалиб кетганди. Қамоқдан чиқиб, узоқ юртларда бир аёлга уйланди. Сафар ўша аёлнинг “этагига” осилган эди. У улғайиб катта бўлгач, ўгай отасининг юртига қайтди. Ўгай отаси Исо Холиснинг амакиси эди. Исо Холис Сафарнинг бошини силади. Сафар унинг ёнида оғиз-бурнини ялаганча, акилламай турадиган нимжон кучукчадек, пилдираб юрарди.

Исо Холис ўзи туғилиб ўсган юртига Сафар билан бирга келди. Уларни катта тантана билан кутиб олишди. Учрашувдан олдин шаҳар айланиб, музейга киришди. Музей мудири тарихий ашёларни кўрсатар экан:

-Мана бу тангага диққат қилинг, – деди.-Бу танга кимнинг қўлида бўлса, ҳокимият ҳам унинг қўлига ўтар экан. Танганинг икки минг беш юз йиллик тарихи бор. У соф олтиндан босилган бўлиб, жуда ҳам инжа нақшлар билан тўлдирилган. Инсоннинг бошидаги сочни санаб бўлмаганидек, бу танга юзидаги нақшларни ҳам санаш қийин. Бу қадар маҳорат ва бу қадар қобилият билан тайёрланган бу танганинг дунёда тенги йўқ. Авваллари юртимиз бир бутун экан, Султон вафот этгач фарзандлари орасида бу танга учун ғавғо бошланибди. Ғавғо урушга айланибди ва Султонликни Хонликларга бўлиб юборибди. Хонликлар орасида бир неча йиллар давомида ана шу танга учун омонсиз урушларда дарё-дарё қон тўкилибди…

Сафарнинг кўзи чақнаб кетди. У пилдираганча Исо Холиснинг ёнига келди. Исо Холис тангадан кўзини узолмай тургани учун уни пайқамади ҳам. Сафар Исо Холиснинг қадимий нарсаларга ўчлигини яхши биларди. Уйи худди музейга ўхшарди. Қадимий мис лаганлардан тортиб, олмос пичоқларга қадар қатор қилиб, териб қўярди. Хотини Наталя ҳам ана шундай осори-атиқа ашёларга ҳавасманд эди. Шу сабаб Сафар бирданига уч қуённи ураман, деб ўйлади. Тангани олсак, ҳам ҳокимиятни қўлга киритамиз ва акахоним билан “янгашка”ни ўзимга бир умрга боғлаб оламан, деган фикр хаёлига маҳкам ўрнашди. У айланиб, мудирнинг ёнига келди:

-Сиз, қаердансиз? – деб сўради.

-Шу ерда туғилиб ўсганман, – деди мудир.

-Ҳокимият доим бошқа вилоятдан чиққан ажур-бужур одамларнинг қўлида бўлди. Доим бизни эзиб келишди. Отамни ҳам ўшалар сургун қилган. Бизни доим четлаб келишди. Мана энди орамиздан битта лидер чиқди. Ҳаммамиз тиш-тирноқ бўлиб, уни қўллаб-қувватлашимиз керак. Бу тангани унинг кафтига қўйинг, ҳокимият унга ўтсин,-деди Сафар.

Исо Холис ростдан ҳам ҳокимият соҳиби бўлгандек, қувониб кетди. Мудир эса шошиб қолди. Нима қилишини билмаган мудир, Сафарнинг қулоғига пичирлади:

-Бу танга бу ердан чиқса, менинг бошим учади. Шу танга учун музейга бир нечта қоровул қўйганмиз.

-Сиз кўчадаги одамга эмас, бўлажак президентга бераяпсиз. Бу музей нима эмиш? Эртага сизни ана шу музейлар бўйича вазир этиб тайинлаймиз. Аллоҳ ваколатни бизга берди, бу мамлакатни энди биз бошқарамиз,-деди Сафар бўш келмай.

Орага Исо Холис қўшилди:

-Ҳокимиятни олганимиздан кейин Девонда бу танга учун махсус кўшк қурамиз. Ҳокимиятнинг бизга ана шу танга билан келганини унутмаслигимиз учун бу кўшкни кўзимизга яқин жойда қурдирамиз. Қолаверса, бу танга ўз моҳиятига хизмат қилиши керак.

-Ундай бўлса, чиқаверишда тангани укамизга бераман, – деди мудир овозини баландлатмай. – Орқада одамлар кўп. Тангани Сафарбекка берсам, у киши дуо ўқиб, сизнинг кафтингизга қўядилар.

-Оқшом, бу кишини ҳам учрашувдан кейинги зиёфатга олиб келасан, – деди Исо Холис Сафарга. – Дуони ўзлари ўқийдилар. – У шундай деб хириллаб кулганча, музейнинг бошқа жойларини айланмасдан орқага чиқди. Ҳали сайловга бир неча кун борлигига қарамай, Исо Холис ўзини президентлардек ҳис қила бошлади.

-Пойтахтга телефон қил. Бизни кутиб олишга вилоят раҳбарининг ўзи чиқмаганини протест этишсин. Ўринбосарларни огоҳлантир, ҳаракатни кучайтиришсин, энди бўш келиш йўқ, – деди Сафарга.

Исо Холисдан топшириқ олган Сафар пилдираганча, телефон қидириб кетди.

 

49.ГУГУРТ

Алимов шоша-пиша Саиджоннинг хонасига келди:

-Телефон жирингласа олма. Сени талабалар шаҳарчасида деб айтдим. Омадинг келди жиян. Каримов сендан талабалар шаҳарчаси бўйича фикр сўрайди. “Бу ишни бизга ишонинг, ҳал қиламиз,-дейсан.-Сайловдан бир ҳафта олдин талабаларни таътилга чиқарамиз. Шу баҳонада олдиндан овоз бериб кетишларини таъминлаймиз. Сандиқ уларнинг кимлигини кўрсатади. Агар кўпчилиги мухолифатга овоз берган бўлса, ўқитувчиларнинг орасида одамларимиз бор, кичкина жанжал чиқарамиз ва унга сиёсий тус бериб, олий ўқув юртларини вилоятларга тарқатамиз”, – деб Каримовни ишонтирасан. Талабалар ичида жиддий норозилик бор. Гугурт чақсанг ёниб кетади. Ўчиришни эса истаганимиздек амалга оширамиз.

Улар бу фикрни ипидан игнасигача обдон ўйлаб олишди. Кейин Каримовнинг ҳузурига чиқишди.

-Фақат гугурт чақиш сайловдан кейин,-деди Каримов.-Талабалар шаҳарчаси – бомба. Бир учқундан портлаб кетиши мумкин. Шу боис учқун ёқмасдан ишни тутун билан ҳал қилиш керак. Бу ишга Фозилбековни ҳам сафарбар этинг. Агар бизнинг командада бўлса ўзини кўрсатсин. Бошқа ҳеч ким билмасин. Кейин воқеани “қора кучлар”га тўнкаймиз ва улардан ҳам қутуламиз, – деди Каримов.

-Яна бир хабар бор, – деди Алимов ийманиб. – Пойтахтга келтирамиз, деганингиз қимматбаҳо тангани Исо Холисга беришибди…

-Нега бу хабарни орқага ташлаб ўтирибсан? Етти кун ухласанг ҳам бундай ишнинг режаси тушингга кирмайди. Бурнидан илинибди. Ҳозирча индаманглар. Вақти келганда, дорга осиш учун сабаб бўлади бу. Мен унга тангани қандай қилиб кафтда тутишни ўргатиб қўяман. Аммо танганинг изини йўқотманглар, – деди Каримов.

Алимов хонсига қайтиши билан Тошкент шаҳар ҳокими МХХ раҳбари Алиевни чақирди:

-Талабалар шаҳарчасида одамингиз борми?

-ТошДУ жуда кўп одамларимзи бор.

-Жанжалчи, шалақи, бузғунчиси борми?

-Бўлмасачи? Марат Зоҳидов бор. Эсингиздами, уни Олий Кенгаш раисига қарши қандай ишлатган эдик. Бутун СССР бўйлаб овозаси чиққан эди. У қутурган итдек гап, “Бос” дедикми босиб, тишлаган жойини узмаса қўймайди.

-Бу гапларингизни ўзи эшитмасин, кейин бизни ҳам тишлайди.

-Ҳа, ит эгасини ҳам қопиши мумкин деган гап бор.

-Сайловдан кейин уни ишлатишимиз керак. Унгача кўнглини овлаб қўйинг.

-Шаҳар ҳокими Фозилбековдан битта енгил машина сўраган экан. Шуни олиб берсак, ҳамма гапимизни қилади.

-Бўлди. Унга айтинг, сайловдан кейин “ўйнаб берса”, енгил машина уники. Адҳамбекка ҳам айтинг, машина тайёрлаб қўйсин.

Шундан кейин улар сайловдан кейинги “томоша”нинг режасини тузиш учун ичкари хонага ўтдилар. Бу президент девонида махсус хизматлар томонидан эшитилмайдиган яккаю ягона хона эди. Бу хонадаги гаплар эшитилмаслигини Алимов ва Алиевдан бошқа ҳеч ким билмасди.

50.БОЗОР

Миртемир истеъфо ҳақидаги аризани ёзди-да кейин йиртиб ташлади . Ҳаракатларим ёш боланинг қилиғига ўхшаб қолаяпти деб ўйлади. Ҳар уч кунда ариза ёзиб юраман-ми? Хўш, нима қилишим керак? Барибир аризамни қабул қилмайди, бирор баҳона топади. Юзини бужмайтириб, кўзимга лўқ термулганча алдайди. Ўзи ҳам роҳат қилса керак: бу тирранчани боплаб алдадим, деб. Аслида бу одам ё санъаткор ва ёки режиссёр бўлиши керак эди. Театр ёки кинода рол олса, унинг маҳорати олдида ҳеч ким ип эшолмасди.

Инсон гапирар экан самимий сўзлари қалбининг дарин нуқталаридан оқиб келади. Ёлғон эса бўғзидан юқорида пайдо бўлади, шу сабабдан ҳам умри калта. Ҳатто ёлғонннинг муаллифи ҳам бир неча кундан кейин уни унутади. Лекин Каримов фарқли. Унинг ёлғони қалбидан отилиб чиқади, бу ёлғон кўзларида, юзида, ҳаракатларида самимият тусини олади. Шу боис ҳам у санъаткор бўлганида манаман деган артистнинг луқмасини оғзидан оларди. Балки яқин юз йилда тенги ўртага чиқмайдиган ўйинчига айланарди.

Агар у режиссёрликни танлаганда, унинг хаёлларида туғилган асарлар мисли кўрилмаган даражада мўъжизавий бўларди. Воқеаларнинг кутилмаганда ўзгариши, ҳодисаларнинг шиддати, ҳаракатларда ҳеч кимнинг хаёлига келмаган бурилишлар ҳаммани лол қилиб қўярди. У яратган кинофильм ёки театрлар йиллар давомида экран саҳнидан тушмасди. Э, э тўхта, сен ҳам ана у ёш иқтисодчи Фарҳод Рўзиевга ўхшаб Каримовни Нобел мукофотига номзод қилиб кўрсатадиганга ўхшайсан. Болта тушгунча кунда дам олади, деганлар. Сен ҳам фурсат топиб хаёлга берилиб кетдинг. Ваҳоланки, болтанинг зарби яқин! Бу зарбдан ё қутулишинг ёки кундага айланиб, чидашинг, у билан бирга қон симиришинг, охир оқибатда чириб кетишинг керак. Лекин қандай қилиб бу зарбдан қутуласан?

Миртемир бир неча кун ишга чиқмади. Девондан келган қўнғироқларга “хастаман” деб жавоб қилди. Якшанба куни эди. Ёмғир ёғаётганди. Ташқаридаги рутубат Миртемирнинг кўнглига ҳам чўкканди. У сиқилганча ёмғирнинг ёғишини кузатарди. Қизиқ, деб ўйлади у, кимдир ёмғир товушидан мусиқа оҳангларини топади, яна кимдир ёмғир остида шалаббо бўлишни истайди. Ҳар ҳолда дарди йўқ инсонларнинг орзуси бу. Дардлилар учун эса ёмғир кўз ёшларини эслатади. Дардлига қўшилиб дунё ҳам йиғлаётгандек бўлади.

Сайлов ҳам ўйинга айланди. Янги йил байрами арафасида ўтган сайловда дунёга томоша кўрсатилди. Усти ялтироқ, ичи қалтироқ сайловдан чиқадиган натижа ҳаммага аён эди. Шундай бўлса-да махсус сенарий ёзиб, ўйин кўрсатилди. Миртемир шу лаҳзада сайлов ҳангомалари ҳақида ўйлагиси келмади. Гўё ташқарида ёғаётган ёмғир бу хотираларни ювиб кетаётгандек эди.

Телефоннинг жиринглаши ёмғирнинг сасларини ютиб юборди. Телефон қилаётган Крайнов эди.

-Миртемир ака, кечқурун Ислом ака чет элга кетаяптилар. УзТАГни қайта тузиш ҳақида фармон лойиҳаси тайёрлашни истадилар. Қолаверса, сиз билан алоҳида суҳбат қилмоқчилар.

-Биласизми,-деди Миртемир.-Сизга очиғини айтаман. Мен Девонда ишламайман.

-Биламан, қийналиб юрибсиз. Лекин масалани бундай кескин қилиб қўйиш мумкин эмас. Қочиш учун ҳам аввал йўлни белгилаш керак. Таваккал қилиб бир кўчага кирсангиз у кўча борса-келмас ёки боши берк бўлиши мумкин. Бугун Ислом аканинг кайфи арши-аълода, нима истасангиз муҳайё бўлади. Ҳатто қочиш учун йўл кўрсат, десангиз ҳам ёрдам қиладилар, – деди Крайнов.

Булар хамирдан қил суғуришни билишади, деб ўйлади Миртемир. Мақсади мени Девонга чақириш. Агар бошқа бири бўлганда баҳона билан қутулиш мумкин, лекин Крайновнинг қопқонига тушган оёқни сийириш осон эмас. У барибир йўлини топади, йўқ деганингга кўнмайди. – Миртемир ака, подъездда машина кутиб турибди, соқол олмасангиз ҳам бўлади, Ислом аканинг ўзлари ҳам уй кийимида келдилар. Соқолни ҳам кечқурун йўлга чиқишдан аввал оладилар. Мен УзТАГнинг раис ўринбосарларини чақирдим, улар ишни бошлашди. Сизга эса таҳрири қолди, – деди Крайнов.

Шу пайт ташқарида чақмоқ чақиб, яшин қоронғу булутлар бағрини тилди. Айни ҳол Миртемирнинг хаёлида яшанди. Унинг туман каби хиралашиб қолган хаёл осмони бирдан ёришгандек бўлди. Каримовга ўз соҳамда ишлаш учун кетаман, дейман, деб ўйлади у. Газета, радио ёки УзТАГга ишга ўтаман. “ЭРК” газетасига ҳам бир неча марта таклиф қилишди. Хуллас, иш топилади. Нима бўлганда ҳам Каримовдан узоқлашиш керак ва жангни узоқдан туриб давом эттириш зарур. Яқинда турсанг у чавақлаб ташлайди. Аждаҳо ёки девнинг ёнида юриш ҳар томондан таҳлика, чунки у оёқлари остини кўрмайди, йўлидаги нарсалару борлиқларни эзиб кетаверади. Қолаверса, ўйинларни узоқдан кўрсанг фарқига борасан. Ичида юрсанг билиб-билмаган ҳолда ўйинчига ёки ўйин иштирокчисига айланасан.

Миртемир Крайновнинг қоидасига риоя қилмасдан соқолини олиб, кейин йўлга чиқди. Дарҳақиқат, Девонда фармоннинг бир неча кўриниши ҳозирланган эди.

-УзТАГни мустақил ташкилотга айлантириш керак, – деди Миртемир тайёрланган матнларни кўздан кечираркан. Жамиятнинг эркин бўлиши, матбуотнинг мустақиллигидан бошланади. Ҳозир УзТАГҳукуматнинг бир парчаси. Унинг қўл-оёғидаги занжирни ечиб юборишимиз керак.

-Тўғри, – деди улардан бири. – Лекин мустақил бўлсак, оч қоламиз. Ҳозир давлатнинг ҳисобидамиз, кейин пулни қаердан оламиз? Биз завод ёки фабрика эмас, биз ақлий меҳнат ташкилотимиз. Шу боис давлат қарамоғида қолганимиз яхши.

-Мустақил бўлсангиз завод, фабрикадан ҳам кучли бўласиз,-деди Миртемир ҳамкасбига эътироз билдириб,-Мамлакатнинг ягона хабар маркази ҳисобланасиз. Ҳам ичкарига, ҳам ташқарига хизмат кўрсатасиз. Бутун дунёда хабар марказлари мустақил. Ҳар бир хабарни катта-катта маблағга пуллайдилар. Ҳаққоний, тезкор хабарларингиз бўлса, ишингиз ўнгидан келади. Қолаверса, халқимизга ҳақиқатни етказишингиз учун йўлингизда тўсиқ қолмайди.

-Сиздан илтимос, шу масалани кейинроққа қолдирсак, биз ҳозир мустақил бўлишга тайёр эмас, – деди улардан бири. Қолганлари ҳам бу фикрни қўллашди. Миртемир кулди ва:

-Қамоқдаги одамга “Боринг, сиз озодсиз”, дейилганда “Ҳозирча шу ерда қолай, озод бўлишга тайёр эмасман” деб жавоб қилса, кулгули кўринади. Бугун мамлакатимиз мустақил бўлди, нега сиз мустақил бўлишни истамайсиз? Сиз истамасангиз, балки Хабар марказида ишлаётган мингларча инсон истар. Ёки улар ҳам исташмайдими? – деди.

Бу савол қаршисида улар жим бўлиб қолишди. Бироздан кейин сукунатни Латиф ака деган киши бузди. Бир пайтлар Миртемир Латиф Раҳмоновнинг номини кўп эшитарди. У катта-катта танқидий мақолалар ёзарди. Ҳар бир мақоласи шов-шувга сабаб бўлар, барча газеталарда кўчириб босилар ва ҳамма ташкилотларда муҳокама қилинарди. Кейинчалик билдики, бу мақолалар Коммунистик партия Марказий қўмитасида тайёрланар экан.

-Мен ўттиз беш йилдан буён қалам тебратаман,-деди Латиф ака.-Озми-кўпми обрў қозондим. Бироз тажрибага ҳам эгаман. Бир манзилга югуриб ҳам бориш мумкин, аста секин юриб ҳам, аммо югуриб борганда юрак хуружига учраш таҳликаси билан юзма-юз қолишимиз мумкин. Президентимиз айтганларидек: “Янги уйни қурмасдан, эскисини бузиб бўлмайди”. Қолаверса, биз Ғарбда эмас Шарқда яшаяпмиз. Шарқнинг қоидаси ҳар бир ишни асталик ва усталик билан қилишдир. Ҳозирги шароитда демократиянинг бизга фойдаси йўқ ёки биз Шарқ демократиясини ўрнатишимиз керак.

-Мен ҳали демократияга қадар келиб етмадим, – Латиф аканинг сўзини кесди Миртемир. – Ҳали сизнинг мустақиллигингиз ҳақида гапираяпмиз. Эски-янги уй масаласида эса тортишиш мумкин. Масалан, эски уйни бузмасангиз янгисини қаерда қурасиз? Агар бошқа жойда ерингиз бўлса, эскисида яшаб янгисини бамайлихотир қуришингиз мумкин. Эски уйингизни бузиб чайлада яшаш яна ҳам таҳликасиз. Чунки эски уй нураб турибди. Тўғрироғи катта уй йиқилди. Харобанинг ичида қолдик. Шунга қарамай янгисини қурмасдан харобадан чиқмаймиз, дейиш кулгили, яъни ачинарли ҳол.

-Бизга ўзимиздан катталарнинг гапига қарши чиқиш ўргатилмаган. Бу Ғарбга хос ҳол. Шарқда катталарнинг йўлига юриш қоидаси бор. Бу тўғри қоидадир. Биздан бир нечта кўйлакни олдин йиртган катталаримиз тажрибага қараб иш кўрадилар. Бугунгача уларнинг йўлидан юриб адашмадик.

-Яшанг,-деди Миртемир, ҳаяжонини яширмай,-биз бугунга қадар ўн олти марта императорлик қурдик ва ҳеч бири узоқ яшамади. Охир-оқибатда парчаланиб кетдик. Император ўлгандан кейин мерос, мансаб ғавғоси бошланди. Бир-биримизни едик. Шарқ демократияси шуми?

-Ҳар қандай императорлик парчаланади, бу тарихий жараён.

-Агар бугунгача бирортаси яшаганда бу гапни айтмаган бўлардингиз. Биз ҳар бир ҳодисани оқлашни яхши биламиз, аммо унинг ҳақиқий сабабларини қидиришга эринамиз. Балки шундандир тарихимизни фақат бошқалар ўргандилар.

-Бу бинода менинг сиз билан тортишиб ўтиришим аслида катта воқеа. Лекин бу истисно. Мана Хабар марказимизда раҳбар йўқ. Бугун Президентимиз Хабар марказини қайта тузиш ҳақидаги фармонга имзо чекиш билан бирга бу ерга раҳбар ҳам тайинлайдилар. Бу раҳбар ҳайъатга киритилган ва кечқурун Ислом Абдуғаниевич билан чет элга боради. У ерда эса ТАСС билан ўзаро ҳамкорлик ҳақидаги шартномага имзо чекади. Мен ўргандим, жуда кўп давлатларда Хабар маркази ярим расмий экан. Туркия демократияга ўтганига етмиш йил бўлибди-ю ҳали у ерда ҳам Хабар маркази тўла мустақил бўлган эмас.

-Мен сизга яна эътироз билдиришга мажбурман. Чунки Туркия ҳали тўла маънода демократик давлатга айланмаган. Яқин ўттиз йилда уч маротаба ҳарбий тўнтаришни бошидан ўтказди. Тўнтариш даврининг қиличи ҳеч кимни аямади. Демократия тарафдорлари сургун қилинди, қамоқларда азоб чекди. Шунга қарамай Туркия ривожланишдан тўхтамади. Бугун Онадули Хабар маркази ярим расмий бўлишига қарамай, бутун дунё кунлик хабарларни ундан сотиб олади. Чунки ҳаққоний ва тезкор хабар тарқатади, ҳукуматнинг бўйинтуруғидан қутулган. Ҳукумат истаган, аввало уларнинг ҳукумати исташга журъат қилмайди, хабарни эмас, балки бор нарсани тарқатади. Сўзбўямачилик йўқ.

-Биз мустақил бўладиган бўлсак, табиийки, Хабар марказининг раҳбарини ҳам сайлашимиз керак. Жамоамиз шундай ҳам иккига бўлинган. Олдинги раҳбарнинг одамлари бир гуруҳ, қолганлар яна бир гуруҳ. Агар мустақил бўлсак, парчаланиб, йўқ бўлиб кетамиз.

Миртемир Латиф Раҳмоновнинг эътирози ортидаги ҳақиқатни англади. Демак, булар учун мустақилликдан мансаб афзалроқ. Буларга хабар, ҳақиқат, адолат деган тушунчалар эмас, мансаб ва қуллик керак, деб ўйлади. Мен эса эринмай тортишиб ўтирибман. Наҳот-ки, Латиф Раҳмонов аллақачон Хабар марказига раҳбар этиб тайинланди? Ёки Каримов бугун эрталаб уни суҳбатдан ўтказдими? Ҳайъат, сафар деб ишорат қилишидан масала ҳал бўлган кўринади. Шундай бўлса-да, Миртемир уларнинг кўнглига қўл солмоқчи бўлди.

-Латиф ака, биринчи навбатда Хабар марказини мустақил ташкилотга айлантирсак. Унинг раҳбарини сайлаш масаласини эса иккинчи навбатга қолдирсак. Яъни ташкилотнинг низоми, дастури тайёрлангач ва улар жамоада муҳокама қилиниб тасдиқлангач, ана ундан кейин раҳбарни сайлашга ўтсак. Сиз айтмоқчи эски уйни бузмасдан янгисини қурсак. Бу ишга камида бир йил вақт керак. Шу бир йилда парчаланишнинг олдини оласиз.

-Гап мен ёки бу киши ҳақида бораётгани йўқ. Иккаламиз ҳам ўз ўрнимизда ўринбосар бўлиб қолаяпмиз. Бизга раҳбар бўлиб Мақсад Қул бораяптилар. Бу фармон матнини ҳам у кишининг ўзлари тайёрлаганлар. Шу боис бизнинг қўлимиздан ҳеч нарса келмайди, – дея Раҳмонов гапнинг пўст калласини айтди.

Қўлингиздан кўп иш келади, деб ўйлади Миртемир, сизга бу фармон лойиҳасининг ҳар бир сўзини ҳимоя қилиш топширилган. Шунинг учун ҳар йўлга бош ураясиз. Сизга ҳам қийин. Боши тўқмоқнинг остида қолган илонга ўхшайсиз. Жонимни қутқараман, дея типирчилайсиз. Лекин тўқмоқни ушлаб турган кишининг мақсади бошқа. У мақсадидан чекинмайди. Барибир бошингизни эзади.

-Майли, сиз бораверинг. Мен фармон лойиҳасини имзолаш учун ўзим олиб кираман, – деди Миртемир.

Улар чиқиб кетишгач, Миртемир фармон лойиҳасини қайтадан ёза бошлади. Кўп ўтмай Мақсад Қул кириб келди.

-Ҳа, оға, бу қадар ишга берилиб кетибсиз? Якшанбадан ўч олаяпсиз, шекилли?

-Ўчни кимдан олаётганимни билмайману лекин Сизни табриклайман.

-Нима билан?

-УзТАГга директор бўлиб бораётган экансиз.

-Йуғ-е, бунақа хабар эшитганим йўқ. Қолаверса, у ерга ҳеч кўнглим йўқ. Бунинг устига бизга йўл бўлсин.

-Марказнинг фармон лойиҳасини ёзаяпман. Мустақил ташкилотга айлантириш бўйича банд киритдим. Ҳар ҳолда Каримов қаршилик қилмаса керак. Сиз нима дейсиз?

-Албатта, албатта… – бирдан ранги оқариб, лаблари бўзариб алланечук ҳолга тушган Мақсад Қул, апил-тапил хонадан чиқиб кетди.

Хато қилдим, деб ўйлади Миртемир. Ҳозироқ у югуриб Каримовганинг ҳузурига киради. Хуллас, бу иш ҳам чиппакка чиқди. Агар булар Каримовга “тушунтириб” қўйишмасдан олдин кирганимда, балки имзо чекарди. Энди улар бу ишни ҳам Каримовга “орқангиздан пичоқ уриш” деб англатишади. Каримов эса худди пичоқ еган одамдек тўлғонади. Шунга қарамай лойиҳани тайёрлаб олиб кираман, балки девондан кетишим учун сабаб бўлар.

Миртемир лойиҳани машинкалаш учун котиба қизга берганди ҳамки, Крайнов ”Сизни сўраяптилар” деб қолди.

-Ҳали лойиҳа тайёр бўлмади. Ярим соатдан кейин олиб кираман, – деди Миртемир.

-Лойиҳани истамаяптилар. Ўзингиз билан гаплашмоқчилар.

Ҳақиқатдан ҳам Каримовнинг кайфи чоғ эди.

-Бир неча кунки кўринмайсиз? – деди Каримов ўрнидан туриб, Миртемирга қарши юраркан. – Ҳатто сайловдан кейин табрикламадингиз ҳам.

-Шу ерлардаман,-деди Миртемир паст овоз билан.

-Ҳар ҳолда уйдан чиқмай ётибман, демоқчисиз,-жилмайди Каримов. – Сизни бугун УзТАГга директор этиб тайинламоқчи эдим, лекин душманингиз жуда кўп экан. Ҳамма қаршилик кўрсатди. Таклифим билан ёлғизланиб қолдим. Демократия дегани шунақа. Бошқаларнинг фикрига ҳам қулоқ солиш керак. Агар фақат менинг фикрим ўтадиган бўлса, у ҳолда диктатура бўлади. Менга қолса, Пўлат Мажидовични ишдан олиб, қаматиб, чиритиб юборардим. Лекин кўпчилик унинг тарафида. Озчиликнинг кўпчиликка бўйсуниши демократиянинг бош тамойилидир. Мана энди сиз ҳақингизда ҳам шундай бўлди. Ўзингиз нима дейсиз?

Ё, тавба, деб ўйлади Миртемир. Бу одам шайтонга ҳам дарс беради. Қолаверса, менинг хаёлимдан ўтган фикрни қандай уқиб олди? Йўқ, демак бу фикр олдин буларнинг хаёлидан ўтган ва сўнгра Крайнов ёққан шам ёруғида мен ҳам шу кўчага бош суққанман.

-Лекин сизни табриклайман, кўпчилик ё радиога ва ёки телевидениега боришингизни истаяпти.

Каримов Миртемирга фикр юритиш учун вақт бермасдан сўзида давом этди.

-Фақат Эркин Самандаров қаршилик қилаяпти. Ҳозир уни топиб гаплашамиз.

У шундай деб қабулхонага чиқди ва Крайновга “Самандаровни топ”, дея қайтиб ичкарига кирди. Каримов жойига бориб ўтириши билан Крайнов ичкарига кирди:

-Самандаров машинасида. Уни боғладим,-деди.

-Укажон, сиздан илтимосим бор, Миртемирнинг номзодига қаршилик қилмасангиз. Уни телевидениега раҳбар қилиб жўнатаяпмиз. Эртагаёқ олиб бориб таништирсангиз, – деди Каримов мулойим оҳангда.

У Самандаров билан гаплашиб бўлгач, Миртемир:

-Бу идорани мутлақ қайта тузиш керак,-деди унга.-Ҳали Московнинг низоми билан ишлаяпти. Менимча аввал бу ташкилотнинг тузилиши, низоми, тизими ҳақида ҳукумат қарори чиқарилиши ва ундан кейин у ердаги кадрлар масаласи кўриб чиқилса, яхши бўларди.

-Бугун кечқурунгача ҳаммасини тайёрлайсиз. Мен имзолаб кетаман. Қарор эмас фармон тайёрланг. Фақат сессиядан кейинги учрашувимизда талаб қилинганидек, бу ташкилотни мустақил қилишга қаршиман. Бу давлат идораси. Телевидениени қўлидан чиқариб юборган давлат қудратидан айрилади.

-Биз бу ташкилотнинг мустақиллигини талаб қилганимиз йўқ. Давлат телевидениеси ҳам қолсин. Ёнида мустақил телевидение тузилсин. Масалан, мен ўша мустақил телевидениени оёққа қўйиб бераман.

-Мустақил телевидение тузиш учун давлатимизнинг имконлари йўқ.

-Зотан, бу телевидение ўз номи билан мустақил бўлади. Ҳам иқтисодий, ҳам мафкуравий жиҳатдан.

-У жуда катта механизм. Уни оёққа қўя олмайсиз.

-Бизга фақат рухсат берсангиз, бас. Бутун дунёда телевидениелар реклама ҳисобига яшайдилар. Биз ҳам қалдирғоч давлатимизнинг қалдирғоч телевидениесини реклама ҳисобига яшатамиз.

-Майли, фармонни тайёрланг, лекин ҳозирча битта каналга изн бераман. Давлат телевидениесининг бир каналини мустақил қиламиз. Бу иқтисодий канал бўлсин. Қолганини эса аста-секин амалга оширамиз. Узоғи билан уч йилнинг ичида бир эмас, ўнлаб мустақил телевидение очиб бераман. Ҳозир эса давлат телевидениеси номини ўзгартириш ҳақида ўйланг!

Миртемир хонасига келди-да, телевидение ва радио қўмитаси раиси Ганжа Ёқубовга сим қоқди:

-Ташкилотнинг номини ўзгартириш баҳона, – деди у.-Катта мени ишдан қувмоқчи. Ўрнимга Ҳайитбоевни тайинламоқчи. Сизни эса унга ўринбосар қилиб юборади.

-Каримовнинг ичига кириб чиқдингизми? Мунча хабарни қаердан олдингиз?

-Шофёрларидан, – дея кулди Ганжа Ёқубов. Кейин шу ҳақдаги латифани айтиб берди.-Йирик бир вилоятнинг раҳбари эрталаб ишга бораётса, шофёри “Хўжайин, бугун пленум бўладими?”-деб сўрабди. “Ҳа, пленумни туш кўрдингми? Мен чақирмасам, пленум тўпланадими?-дебди бошлиқ. Бироздан кейин шофёр йигит: “Хўжайин, бугун сизни ишдан олишарканми?”-деб сўрабди. “Нафасинг ўчсин!”-дебди бошлиқ. Лекин шу куни онийдан пленум ўтказилиб, бошлиқни ишдан олишибди. Тахтдан тушган бошлиқ собиқ шофёрининг ёнига келиб, “Мен эшитмай колган гапларни сен қаердан эшитгандинг?”-деб сўрабди. “Бозордан”, деб жавоб қилибди шофёр. ” Ундай бўлса, бозорга бориб билиб келсангчи, мени энди қайси ишга қўйишаркин?”-дебди собиқ бошлиқ. Шофёр “Сизни қамашаркан”, дер экан, шу пайт икки миршаб келиб собиқ бошлиқнинг қўлтиғидан ушлашибди…

Ганжа Ёқубов ўзи айтган латифага ўзи мириқиб кулар экан, Миртемир унга аския қилди:

-Шофёрингизни бозорга юборсангиз-чи, балки қаерга боришингиз ҳам аниқ бўлиб қолгандир.

-Аниқ бўлмаса, бу телефонда латифа айтиб жоним нечта? Мени “ўйинбосарликка” юборишаяпти.

Миртемирнинг хаёлидан ўзининг “Ўйинбосар” деган ҳажвияси ўтди. Бу ҳажвияда у матбуот қўмитаси раисининг цензура бўйича ўринбосарини масхара қилганди. Ўринбосар “р” ҳарфини айтолмай,”Мен ўйинбосарман” дерди. Бу эса ишига мос келарди.

-Сиз қаердаги ўйинларни босди-босди қилишга бораяпсиз?

-Ўйин қаерда бўларди, матбуотда-да, – деди Ганжа Ёқубов.

-Хафа бўлманг, сиз “Р” ҳарфини айтаоласиз. Шу боис ҳақиқий ўринбосар бўласиз.

-Ўзингиз-чи, ўзингиз?

-Мен ҳам шу ердан қутулганимга шукур қиламан.

-Телефонда бундай деманг.

-Қутулишни истаганим учун ҳам шундай деяпман-да тақсир.

-Майли, ҳозирча ўша ердасиз, ҳеч бўлмаса телевидениени эллик фоиз мустақил қилиш учун уриниш керак,-деди Ганжа Ёқубов.

-Буни ҳам телефонда айтадиган бўлсангиз, демакки, Хабар марказидагилар каби сиз ҳам мустақилликни истамайсиз,-деди Миртемир.

-Бўпти, мен ҳозир ҳузурингизга келаман, – деди Ганжа Ёқубов.

Миртемир телевидение ва радио қўмитаси номини “Телерадиокомпания” деб ўзгартирди. Унинг қайта ташкил этилиши ҳақидаги фармон лойиҳасини тайёрлаб бўлганди ҳам-ки, Ганжа Ёқубов кириб келди.

-”Катта” бунга албатта давлат сўзини қўштиради. Шу боис ҳозирданоқ қўшиб қўйинг, – деди.

-Йўқ, кейин бу сўз учун эллик фоиз мустақиллик талаб қиламиз, – деди Миртемир.

Қолган гаплар худди “бозордагидек” бўлди. Ганжа Ёқубов матбуот қўмитасига, илгари Хабар марказида бошлиқ бўлиб ишлаган Эркин Ҳайитбоев телерадиокомпанияга ўтди.

-Ҳайитбоевнинг бу соҳадан ҳеч хабари йўқ, – деди Каримов “давлат” калимаси учун “эллик фоиз”ни инъом этаркан.-У латта одам, ўзингиз уни бошқарасиз…

51.ИСЁН

Январ ойи бўлишига қарамай ҳаво юмшоқ эди. Миртемирнинг телевидениеда ишлаётганига бир неча кун бўлганди. Иш кўплигидан у саҳар келиб, ярим тунда кетарди. Хонасида янги тайёрланган дастурларни кўриб, эрталабки мажлисга лойиҳалар тайёрлаётганди. Бош директор ҳовлиқиб келиб қолди:

-Бугун Талабалар шаҳарчасида қандайдир воқеалар юз беради. Ўғлим талабаларнинг нарх-наво ошишидан норози эканликларини, кеча кечқурун эса уларнинг домласи Марат Зоҳидов ”Эртага туш пайти нон магазини ёнида намойишимиз бор, агар қаршилик кўрсатилса очлик эълон қилинглар” дебди.

-Кимга айтибди? – Миртемир ҳайратланиб сўради.

-Ўғлимнинг Насим деган дўсти бор, бирга ўқишади, шунга айтибди. Ўғлимга сен узоқ тур, дедим.

Иш ичида Марат бўлса, демак яна қандайдир ўйин бошланди, деб ўйлади Миртемир. Маратни яхши танийман. Озгина манфаат учун отасини ҳам сотиб юборишга тайёр. Аслида талабалар ҳақ. Сайловдан олдин арзонгарчилик ҳақида гапирган Каримов сайловдан кейин дарҳол нарх-навони ошириб юборди. Айниқса, нонни қиммат қилгани талабаларнинг қонини қайнатиши аниқ. Зотан, улар сайлов ўйинларининг фарқидалар. Сайловдан бир ҳафта олдин овоз беришга мажбур қилишди. Бир жойда гугурт ёқилса, талабалар “портлаб” кетишади. Намойиш қилишса, майли. Инсонлар ўз ҳақларини намойишлар орқали кун тартибига қўядилар. Талабаларимиз бу йўл билан демократияни ўрганадилар. Бир куч, бир муштга айланадилар. Адолатнинг ҳимоячиси бўладилар. Лекин бу ишнинг бошида Марат туриши қандайдир ўйин борлигидан дарак. Марат ҳукуматнинг қўғирчоғи. Буни билмаган одам йўқ. Фақат ҳукуматнинг эмас, ким пул берса ўшанинг қўғирчоғи. Бугунга қадар беш-олти ерда бу қўғирчоқ бош рол олди. Қанча-қанча бегуноҳ инсонларнинг умрига завол бўлди. Аввалига жилови Московда эди, кейин ўзимизникилар ҳам уни қўллай бошладилар.

…Миртемир телевидениега ўтгандан буён девондаги гаплардан бехабар эди. Балки девонда бўлса ҳам бу ўйинлардан хабардор бўлиши мушкул эди. Девонда ҳам талабалар шаҳарчаси ҳамда Миртемирнинг ўзига қарши янги ўйинлар ҳозирланганди.

Алимов Маратни чақириб гаплашаркан:

-Пойтахт шаҳар ижроқўми сизга бир енгил машина ва уй-жой қуриш учун ер ажратди. Сиздан илтимосимиз эса, Талабалар шаҳарчасида бирор-бир воқеа чиқиб қолса, унга раҳбарлик қилиш ва уни мухолифатга, жумладан Миртемирга ҳам боғлашдир, – деди.

Алимов биров билан гаплашишга уста эди. Олий Кенгашнинг ўтган мажлисида Миртемир Маратнинг Москов билан алоқаси борлиги ҳақида гапириб, уни талабаларга қаҳрамон қилиб кўрсатишгани, аслида эса бу сохта қаҳрамон яширин хизматнинг чиркин ишларини бажариб келаётганини исботлашга уринганди. Орага Каримов кирмаганда бу жанжалга айланарди. Ўшандан буён Марат тишини қайраб юрибди. Бунинг устига Миртемир у ҳақда танқидий мақола ҳам ёзди. Шу боис Миртемирнинг исмини эшитган Маратнинг туклари сих-сих бўлди:

-Шаҳарчада истаган вақтда бирор-бир воқеа чиқара оламан. Лекин уни Миртемирга қандай боғлаймиз? Мухолифатга боғласак, бунга Мирсаидовни ҳам қўшсак, ўшанда  Миртемир ҳам четда қолмайди.

-Майли, бу кейинги масала. Ҳозир эса воқеа ҳақида ўйлашимиз керак,-деди Алимов.-Калласи яхши ишлайдиган беш-олти бола топасиз. Эртага нарх-наво ошиши ҳақидаги қарор чиқиши билан очлик эълон қилишсин. Бу болаларни кейинчалик яхши жойларда ўқитиб, ўзимизга шогирд қилиб оламиз. Очлик синовидан ўтганларини аввалига мухолифатнинг ичига жойлаштирамиз, баъзиларини мухолифатнинг лидерига айлантирамиз, баъзиларини эса Хавфсизлик қўмитасига тақдим этамиз. Хуллас, ўзингизга келажакда ҳам ишлаш учун экипаж тузаяпсиз. Баъзиларига катта-катта ваъда беринг, баъзиларини эса адолатни ҳимоя қилишга чақиринг. Нима ҳам дейман, ўзингиздан қоладиган гап йўқ. Каримовнинг умиди сизда.

Марат оқшом чоғи Журналистика факультетининг ётоқхонасига келса, мухолифат вакиллари ҳам шу ерда экан. Улар билан қуюк салом-аликдан кейин:

-Ҳозиргина эшитдим, хабарларда беришди, нарх-навони оширишибди. Биз бунга қаршимиз. Бу масалани парламентда ҳам кўтариб чиқаман. Сайловда бизни ерга уришгани етар. Мен талабаларимни ҳимоя қилишга қодирман! Ҳозир сўзимизни айтмасак, қачон айтамиз? Тарих бўйинча инқилоб ҳаракатларини талабалар бошлашган, энг оғир кунларда мамалакатни талабалар қутқаришган,-деди.

Бир зумда ётоқхона чорсу бозорига айланди. Талабалар жон-жаҳдлари билан тортишар эканлар, Марат уларнинг орасида шеърлари ва ақлли-ақлли гаплари билан танилиб қолган Насимни четга тортди:

-Ораларингизда очлик эълон қиладиган паҳлавонлар борми? – деб сўради.

-Зотан, биз норозилигимизни қайси бир йўл билан ифода этишни мўлжаллаяпмиз. Лекин қачон, қандай? Бу маълум эмас.

-Нима бўлса ҳам эҳтиёт бўлинглар. Ўзингга ўхшаган йигитларни ёнингга ол.

Марат чиқиб кетар экан, талабалар ва мухолифат вакиллари тортишуви давом этарди.

Эртасига Марат нон дўконининг ёнига келди. Алимов билан келишиб олганларидек бу дўконга нон кеч юборилди. Нон келтирилгунга қадар дўкон ёнида талабалар турнақатор бўлдилар. Асаблар тобора таранглашиб, кўнгил остидаги норозилик ташқарига ураётганди. Бу ерда Марат сингариларнинг гугурт ёқишига ҳожат ҳам йўқ эди. Шундай ҳам гулхан ёна бошлаганди.

Талабалар тобора кўпайиб, ўртага шиор отаётганларнинг сони ошиб бораётганди:

“Сайловларда бизни алдашди”.

“Бугун айтади, эртага қайтади”.

“Бизга бошқалардан эмас, ўзимиздан чиққан президент керак!”.

“Биз Каримовнинг истеъфосини талаб қиламиз!”

Бирданига бу шиорларни айтиб, муштларини осмонга “отаётган” йигит-қизлар томонга сон-саноқсиз миршаблар бостириб келишди.Ур-тўполон бошланиб кетди. Миршаблар, ОМОНчилар осмондан тушиб қолишди-ми ҳеч ким англолмай қолди. Кимдир икки талабанинг отиб ўлдирилганлиги ҳақида сўйласа, яна кимдир қайсидир ётоқхонада ОМОНчилар қизларни калтаклашаётганини айтса, яна биров кўзи ожиз талабани тўққизинчи қаватда оғиз-бурнини қонга ботириб тепкилашганини тилга келтирди.

Миртемир Талабалар шаҳарчасидаги воқеаларни билиш учун машинасига ўтириб, ўша томонга йўл олди. Шаҳарчанинг атрофи миршаблар билан ўраб олинганди. Унинг машинасини тўхтатишди.

-Ичкарига кириш мумкин эмас, – деди миршаблардан бири.

-Бу киши миллатвакили, қолаверса телевидениенинг раҳбари,-деди шофёр йигит.

-Миллатвакиллари, раҳбарлар учун бу ер таҳликали. Туман марказида раҳбарларимиз ўтиришибди. Улар кимни исташса, уни ўзлари билан бирга олиб киришади.

Миртемир машинадан тушиб миршабларнинг бошлиғига юзланди:

-Майли, мени киритманглар, лекин мухбирларга изн беринглар,-деди.

-Сизни таниб турибмиз. Агар ичкарига ўтказиб юборсак, бошимиздан айриламиз. Аммо мухбирларга ҳам рухсат йўқ.

-У ҳолда мен ўзим ўтаман! Куч билан тўхтатиб қолишга ҳаққингиз йўқ. Танланг, ё менга ё мухбирларга рухсат беринг.

Миртемир узоқ тортишувдан кейин мухбирларни ўтказиб юборди.

-Илтимос,-деди мухбирларни ўтказиб юборган миршабларнинг бошлиғи,-агар ичкарида сўраб қолишса, биз Ички ишлар вазирлигининг сувратга олувчиларимиз, деб айтишсин. Чунки сизнинг хотирингиз учун рухсат бердим.

Миртемир туман марказига бормоқчи бўлди. Лекин менинг асосий ишим телевидениеда, бугунги дастурларни ўзгартиришим, ҳукумат раҳбарларини таклиф этиб, халқни хабардор қилишим, концерт дастурларини тўхтатишим керак, деб ўйлади. Чунки бир томонда отишмалар давом этган пайтда, биз концерт кўрсатиб ўтирсак, на ақли-салимга ва на инсонийликка тўғри келади.

Миртемир мухбирларни Талабалар шаҳарчаси томон ўтказиб юбораркан:

-Воқеаларни ҳар томондан сувратга оласиз. Бундай шароитда биз ҳақ тарафида туришимиз керак. Ҳақиқатни ўртага қўйиш учун воқеаларни тўрт-беш камера билан сувратга олайлик,-деди ва ортга қайтиб, машинасига ўтирди.

Ишхонасига келган Миртемир дарҳол Бош вазирга сим қоқди. Ҳали яқиндагина Бош вазир этиб тайинланган Абдуҳошим Муталов билан касалхонада учрашганди. Ўшанда Абдуҳошим Муталов дон маҳсулотлари вазири эди. Каримов “онангни” деб ҳақорат қилгани учун юрак хуружига учраб, хастахонада ётганди.

-Каримовнинг кўнгли тор бўлса, унинг қанотлари остида яшаётганлар учун дунё тор бўлади. Агар у кўнглига яхши-ю ёмонни, ўжару-қобилни сиғдира олмаса ҳам ўзини қийнайди ҳам бошқаларни, – деди ўшанда Миртемир.

-Каримов яхши одаму…-Абдуҳошим Муталовнинг бўғзига нимадир тиқилди. Бу қўрқув “мушт”и эди. Шунга қарамай узоқ суҳбат қилишди. У ҳар қанча эҳтиёт бўлмасин, баъзи нарсаларни тан олишга мажбур эди. Суҳбатлар қўр олган кунларда уни чақириб қолишди. Даволанишни чала ташлаб кетаркан:

-Хечқиси йўқ, ҳар кун эрталаб спорт билан шуғулланаман,-деди.

Миртемирнинг хаёлини котибанинг мулойим сўзлари бўлди.

-Гапиринг, Абдуҳошим Муталович телефондалар,-деди у.

Салом-аликдан сўнг Миртемир унга:

-Талабалар шаҳарчасида нима бўлаяпти? Эшитишимизча, талабаларга нон юборишмабди. Бунинг устига оч қолган талабаларни калтаклашибди. Ҳукумат бу хусусда халққа бирор-бир тушунтириш бермайдими? Қолаверса, нега бу қадар миршаб ва аскарлар шаҳарчага юборилмоқда? – деди.

-Миртемир ака, – деди Абдуҳошим Муталов гарчи ёши Миртемирдан анча улуғ бўлса-да. – Биласиз-ку, бу хусусда Ислом ака билан гаплашиш керак.

-Майли, гаплашиб олинг. Ҳатто бу воқеа оғир тус олмаслиги учун миршабларни орқага чақириш таклифини айтинг. Аслида Маратга ўхшаганларга кимдир яна рол берган бўлса керак. Тезроқ ҳаракат қилайлик, ёмон воқеаларнинг олдини олайлик.

-Менимча, сиз қўнғироқ қилсангиз яхши бўлармиди? – деди Абдуҳошим Муталов товушини ютиб.

Қўрқоқ, деб ўйлади Миртемир. Лекин қўрқмасдан ҳам иложи йўқ, чунки у қўрқиш учун туғилган. Ҳаётдаги роли қўрқоқлик.

Миртемир девонга сим қоқди:

-Ишлар яхшими? Корҳо нағзми? Как дела? – дея уч тилда “сайрай” бошлади Крайнов.

Унинг кайфиятига қараганда, дунё тинч. Баъзан мутлоқ тескариси ҳам бўлиши мумкин, ичкарида жиддий тортишувлар ёки Крайнов ибораси билан айтганда “осмон йиқилиб тушган” пайтларда у сир сақлашга уринади. Талабалар шаҳарчаси ҳақидаги гапни эшитган Крайнов расмий оҳангда:

-Ҳозиргина ўртоқ Каримов Олий Кенгаш раиси Йўлдошевга топшириқ бердилар. У икки дақиқа олдин девондан чиқиб кетди. Тез орада ўз хонасига етиб боради. Бу масала билан энди у шуғулланади. Телевидениеда эса шаҳар раҳбари чиқиш қилади,-деди ва бирдан гап оҳангини ўзгартириб, яна расмий минбардан ўз ҳолига тушди.-Нағзми? Яхшими? Хорошо, нима дедингиз, Миртемир ака?

-Уч тилда гапирмасангиз тушунишим қийин эди,-деди Миртемир киноя билан.-Шаҳар раҳбари эмас, жумҳурият раҳбарларидан бири чиқиб халққа тушунтириб берсин.

-Ўртоқ Йўлдошевга телефон қилинг! – У шарт этиб телефон трубкасини қўйди.

Миртемир Крайновнинг тарзидан ранжиган бўлса-да “ўша билан тенг бўлиб ўтираман-ми” деди-да, Олий кенгаш раисига сим қоқди. Йўлдошев дўриллаган овоз билан худди радиода Сиёсий бюро баёнотини ўқиётгандек расмий оҳангда гапира бошлади. Бу эса унинг Каримовдан ростдан ҳам топшириқ олганини кўрсатарди. Акс тақдирда у ҳол-аҳвол сўрашдан нарига ўтмасди. Ҳар бир нарсадан ҳуркадиган Йўлдошев бундай жиддий оҳангда худди ҳисоб бераётган каби гапирар экан, демак сарой қозонида кўп нарса қайнамоқда.

-Махсус хабарнома эълон қиламиз,-деди Йўлдошев.-Комиссия тузаяпмиз. Комиссия таркибига жамоатчилик вакиллари, ҳуқуқ-тартибот органлари тамсилчилари, мухолифат раҳбарлари ҳам киритилади. Пойтахт раҳбари воқеалар ривожи ҳақида гапириб берадилар. Қайси пайтда кўрсатасиз?

-Ахборотдан аввал “Сўнгги соатда”-деган рукн остида берамиз.

-Яхши, тайёр бўлиб туринг!

Йўлдошев ҳам енгини, ҳам почасини шимариб олган кишини эслатарди. Бевосита Каримовдан топшириқ олганига шод эди. Миртемир бу одамдан бир иш чиқиши қийин, деб ўйлади-да, сиёсий-иқтисодий кўрсатувлар таҳририяти мудирини чақирди. Унга шаҳар раҳбарини топишни ва унинг баёнотини ёзиб олишини буюрди:

-Шаҳарчадан келтирган барча репортажларни берамиз, ортидан эса расмий қарашни эълон қиламиз, – деди Миртемир.

52.ҲОВЛИҚМА

Миртемирнинг ҳузурига телевидение бўлим мудири кириб келди:

-Шаҳар идорасида ҳеч ким йўқ. Ҳамма Талабалар шаҳарчаси яқинидаги штабда экан.

-Булар аллақачон штаб ҳам тузишибди-ми?

-Штабда фақат ҳукумат телефони ўрнатилган экан. Шу боис ўзингиз қўнғироқ қилсангиз.

Миртемир ҳукумат телефонидан шаҳар раҳбари телефонининг рақамларини терди. Телефон жирингларкан, булар телефонлари билан бирга юришади, дарров штаб қуриб, ҳукумат телефонини ҳам ўша ерга олиб боришибди, ҳар ҳолда Талабалар шаҳарчасида қишлайдиганга ўхшашади, деб ўйларкан нариги томондан “хасаки” овоз эшитилди.

Бу Фозилбеков эди. Миртемир хиррик овозда нутқ ирод қиладиган Фозилбековни илк бор катта бир қурултойда кўрди. Ранги оқариб, чеҳраси сўлиб қолган Фозилбеков ўшанда аввал Московдаги тўраларнинг “пўстагини қоқди”, кейин ҳатто пойтахт шаҳар миршабларининг бошлиғи бўлган Хўжаевни ўзининг машинасини ўғирлаб кетишгани, шаҳарда жиноятчилик ҳаддан ошгани, шунга қарамай Хўжаевга генерал унвони берилганидан ранжиб гапирди.

Бу ўша пайтда Коммунистлар партиясиниг бошида ўтирган Каримовга тегиб кетди. Чунки Хўжаевни генералликка у тавсия қилганди. Шу боис Каримов Фозилбековни чимдиб олди:

-Икки киши бир кўрпанинг остида ётолмасангиз, ЗАГСга айтамиз ажратиб қўяди,-деди у ёнидаги иккинчи котибга қараб. Иккинчи котибнинг кадрлар масаласи билан шуғулланишини ҳамма яхши биларди.-Кимга генерал унвони бериш-бермаслик эса бизнинг ишимиз.

Ўшанда кўпчилик Фозилбековнинг илдизи қуриди, у барг тўкаяпти, яқинда гурсиллаб йиқилади, деса-да у маҳкам чиқди. Тўғрироғи, Мирсаидов уни асраб қолди. Аммо Каримов ўз креслосини мустаҳкамлаб олган кунларда Фозилбеков баликдек сийрилиб, Мирсаидовнинг ариғидан қочди. Энди Каримов уни Мирсаидовга қарши қўллана бошлади.

Телефоннинг нарёғидан келган хиррик овоз бирдан тинчиб қолди. Кейин бошқа товуш эшитилди:

-Бу телефон номери “54 – 59”, ким билан гаплашмоқчисиз?

-Фозилбековни қидираяпман,-деди Миртемир.

-У киши ҳозиргина чиқиб кетдилар. Ҳукумат комиссиясига телевидение раҳбарларидан Элбек Мусаев ҳам киритилган, қолаверса  Эркин Ҳайитбоев ҳам шу ердалар.

-Мен ҳали ўзимни танитганим йўқ, мақсадимни ҳам айтганим йўқ, сиз эса ҳаммасига олдиндан жавоб бердингиз. Ёнингизда ким борлиги ўз йўлига, лекин Фозилбековга айтинг, ҳукумат номидан гапириш у кишига ҳавола қилинибди. Биз ҳаққоният учун ҳукумат фикрини ҳам бермоқчимиз. Агар гапирмасалар репортажлар билан кифояланиб қоламиз, – деди Миртемир.

Телефонда гаплашаётган одам пичирлаб бу гапларни ёнидаги кишига такрорлади. У Фозилбеков эди. Миртемирнинг товушини танигани учун телефон дастасини ёнидагилардан бирига берганди. У ингичка овозда “Ҳаммаси ўзини олиб қочади. Балога эса мен қолдим,”деди. Бу гаплар Миртемирга эшитилиб турган бўлса-да, телефон дастасини тутган киши:

-Билишимизча Фозилбеков Олий Кенгаш раиси билан гаплашдилар, уни ҳам кўндирдилар. Абдуҳошим Муталов чиқадиган бўлди, – деди.

Бироздан кейин Миртемир яна Йўлдошевга сим қоқди:

-Биламан, ”Ахборот” соати яқинлашиб қолди. Абдуҳошим Муталов чиқадиган бўлди! – деди у қисқа қилиб.

Орадан икки дақиқа кечиб, телерадио қўмитаси раиси Ҳайитбоев Миртемирга телефон қилди:

-Мен Талабалар шаҳарчасидан қайтаяпман, – деди у.

-Нима бўлаяпти ўзи? Сиз қачон бориб улгурдингиз. Мени шаҳарчага ўтказишмади. Мен ҳам бориб воқеаларни ўз кўзим билан кўриб келмоқчи эдим.

-Бу томонга яқин келманг. Ҳеч кимни ичкарига киритишмаяпти. Қолаверса, воқеалар кечаси юз берган, ҳозир эса шаҳарчада осойиш ҳукм сурмоқда. Менга муҳтарам Йўлдошев жаноблари телефон қилдилар, биров орқали эмас, шахсан ўзлари, халқимизни воқеалардан хабардор қилсак, дедилар. Президентимиз ҳассосият билан бу масалага эътибор бермокдалар. У кишининг топшириқлари асосида Бош вазир халққа мурожаат қилади. Сиз бутун телевидениени ана шу ишга сафарбар қилинг, Бош вазирнинг чиқиши биз учун ифтихордир, – деди у.

Миртемир Ҳайитбоевнинг ўпкадан чиқаётган гапларини телефон дастасини қулоғидан узоқроқ тутиб тинглади. Кейин репортажларни кўриш учун хонасидан чиқаётганди яна телефон жиринглади. Бу Бош вазир эди:

-Миртемир ака, мени шу ишдан қутқазинг, ҳозир бир тумандаман. Бошқа бирортасини топиб ёзиб олсангиз, илтимос,-деди у.

-Бу оқшом юз берган отишмаларда қон тўкилибди. Қўлимизда репортажлар бор. Миршаблар ҳадларини билишмаган. Қолаверса, уларга ким буйруқ бергани эртами кечми ўртага чиқади. Сиз ҳукумат раҳбари сифатида халқнинг олдига чиқиб, икки оғиз сўз айтмасангиз, ким айтади? Ахир бу воқеалар нега бошланди? Нима учун, ўқ отган кимлар, ўлганлар ким, нима учун шунча воқеа юз бераяпти-ю ҳукумат жим? Бу саволлар фақат мени эмас бутун халқимизни қизиқтиради. Бугун оқшом телевидение ана шу саволларга жавоб бериши керак.

Телефоннинг нарёғидан сас келмади. Абдуҳошим Муталовнинг товуши ичига тушиб кетганди. У зорланган овозда:

-Менга ёрдам беринг, – деди.

Республика раҳбарлари нима сабабдан халқнинг кўзига қарашдан чўчишмоқда, деб ўйлади Миртемир. Халқимиз “Хўш, Каримов қаерда? Намойиш бўлган, ёнғин чиққан жойларга бориб, от миниб, оломонни тўхтатганман, дея такрорловчи зот нега кабинетидан чиқмаяпти? Агар кеча оқшом у икки чақиримли йўлдан чўчимай Талабалар шаҳарчасига борганда, олам гулистон эди. Ўқлар отилмасди, қон тўкилмасди” деб ўйлашмайдими? Халқ ўйлайди-ю, лекин халқнинг ўйлаганини булар ҳатто хаёлда жонлантиришга чўчийдилар.

Миртемир репортажларни кўраркан, вужудини титроқ босди.

Беш-олти миршаб бир қиз талабани судраб кетишмоқда…

Уч-тўрт ОМОНчи эса бир талабани ерга ётқизиб тепишмоқда…

Ётоқхоналардан бирига бостириб кирган миршаблар душ остидаги талабаларни калтаклашмокда…

Бу даҳшат-ку, деб ўйлади Миртемир. Наҳотки, шу даражада ваҳшийлашиб кетдик? Бу миршаблар ҳайвонот боғида етиштирилган эмас, булар ҳам қайси бир ота-онанинг фарзандлари. Балки бу талабалар орасида уларнинг ҳам укалари, сингиллари бордир? Наҳотки, юқоридан келган буйруққа кўр-кўрона бўйин эгиб ўз қардошларига ўқ отсалар? Ахир бу талабалар Каримовнинг саройини кул қилиб кўкка учирмадилар? Бор-йўғи нонимиз қани, нега нонимизнинг баҳосини қиммат қилдингиз, нега сайловда бизни алдадингиз, деб сўрашди. Уларнинг Каримов истеъфосини сўрашга ҳам ҳақлари бор. Аслида Каримов минбарларда кўкрагига уриб гапираяпти-ю лекин халққа бирор нарса бераётгани йўқ, балки халқнинг хирмонини совуриб, ҳақини еб, ҳақига хиёнат қилиб юрибди. Халкдан болаларингни ўқитаман, дея солиқлар олинмокда, лекин болаларнинг қўлидаги бир бурда нони ҳам тортиб олинаяпти. Буни мансабда ўтирганларга айтиш бефойда. Уларнинг дини ҳам, имони ҳам, Аллоҳи ҳам, Пайғамбари ҳам мансаб. Лекин мана бу оддий миршаблар-чи? Наҳотки, улар ўзларини қул деб билсалар, мансабдагиларнинг қули деб билсалар?! Ёки кийиб олган либослари уларни роботга айлантирдими? Қалби йўқ, ақли йўқ, фикрламоқдан, мушоҳада қилмоқдан маҳрум бўлган роботларга айландилар-ми? Балки бир кун бу талабаларнинг ҳам баъзилари миршаб бўлар? Улар ҳам ўз фарзандлари, ўз ака-укаларига қарши қурол кўтармайдиларми кейин? Қасос олмоқ учун шу йўлга бош урмайдилар-ми? Бир инсофсизнинг мансабини қўриқлаш, бир хоиннинг обрўйини асраш учун қон тўккан бу инсонларга нима дейиш керак?!

Нега мен йўлдан қайтдим? Қўрқдим-ми?! Йўқ, булардан қўрқмайман. Унда нега бормадим? Балки талабаларни асраб қолган бўлармидим?! Балки миршабларни тўхтатармидим? Сен боргунча бўлган иш бўлганди, ғишт қолипидан кўчганди. Сенга тушадигани охиригача мужодала этиб қотиллар кимлигини ўртага чиқаришда бошқалар билан бирлашишдир. Бир киши ҳеч нарса қила олмайди. Янчиб ташлашади.

Репортажларнинг бирида жумҳурият прокурори Бўритош Мустафоевнинг талабалар шаҳарчасига келгани акс эттирилганди. У минбарга чиқиб гапираркан, ёнида Исо Холис турарди. Бўритош Мустафоев талабаларга қарата:

-Сиз қонунларга қарши иш қилаяпсиз. Қонунларни бузаяпсиз. Бунинг оти исёндир. Исён эса қонунда оғир жазога сабаб бўлади,-деганди талабалар қўлларидаги бор нарсани унга қараб отдилар. Мустафоев билан Исо Холис аранг қочиб қутулишди.

Бўритош Мустафоев узоқ бир районда прокурор эди. Қисқа вақтда жумҳурият прокурорлигигача етиб келди. Ўшанда кўпчилик “Бу бўшаланг одам Каримовга дош беролмайди” дейишганди. Лекин тош чикди, Каримовнинг исканжасига чидади. Бундай одамларни “пихини ёрган”лар тоифасидан ҳам дейишади. Чунки у Каримовнинг топшириқларини ҳеч қачон бевосита ўзи бажармади. Доим бировни топди, бировни рўбарў қилди. Аммо нега талабалар шаҳарчасига ўзи келди? Демак, масала анча жиддий, “Ўзинг бориб кел!” – деган топшириқ олмаганда албатта, бу ерга ҳам бориб келадиган “қул” топиларди. Бу воқеадан ўзини олиб қочарди.

Дарҳақиқат, прокурорни у ерга юбориш кимнинг хаёлига келди экан, деб ўйлади Миртемир. Бундай шароитда таҳдидга ўрин борми? Талабаларни қиздириш, бу фитнадир! Демак, юборган одам шуни истаган. Ҳар томондан қуршаб олинган, калтакланаётган, судралаётган одамга “сенинг жазонг ўлим” десангиз, у раҳмат дейди-ми? Ҳали ҳам талабаларимиз инсофли экан! Охирига қадар қувиб бориб, машинасини ағдариб, ўзининг орқасига тепа-тепа ҳайдаб юборишмаганига қуллуқ қилсин.

-Сиз қайтгандан кейин шаҳарчада нима бўлаётганини ҳеч ким билмай қолди,-деди у ерга бориб келган мухбирлардан бири. Кўп одамни ичкарига киритишди. Ҳатто бир қанча газеталарнинг мухбирлари ҳам ўша ерда эдилар. Қайтишимизда миршаблардан бири сизни ичкарига киритмаганларни постдан четлатишганини айтишди.

Миртемир ҳайрон бўлди. Балки Абдуҳошим Муталовга шикоят қилганим ўз таъсирини кўрсатгандир, деб ўйлади. Йўқ, бу одам бировга танбеҳ беришга қўрқади. Бунинг устига Телерадио қўмитаси раиси “Девондан бутун раҳбарлар шаҳарчага боришсин, деб айтишди. Мен биринчи ўринбосар билан бориб келаман, сиз эса бу ердаги ишларга раҳбарлик қилиб туринг”, деган гапни ўзингизни тополмаганим учун котибага ёздириб кетгандим” деганини эслади. Кейин эса Алимовнинг ёрдамчиси қўнғироқ қилиб, Талабалар шаҳарчасига бориб-бормагани билан қизиқди. Ҳар ҳолда нимадир бор. Майли, ҳозирча муҳими бу эмас. Муҳими репортажларни халққа кўрсатишдир.

Миртемир хонасига қайтгандан кейин Олий кенгаш раиси телефон қилди:

-Сизни ҳам қийнаб қўйдик,-деди у, мен қийналиб кетдим, деган оҳангда.

-Халққа бирор гап айта олмасак, ана у қийин,-деди Миртемир.

-Сизга нима? Ҳайитбоев ишнинг ичида, ўринбосари Мусаевни комиссияга қўшдик. Ана уларнинг виждони қийналсин. Қолаверса, бугун бериладиган барча кўрсатувларни комиссиямиз аъзоси сифатида ўртоқ Мусаев кўриб чиқсин. Биласиз, бир иш юзасидан тергов бошланса, унга ҳеч кимнинг халақит қилишга ҳаққи йўқ. Биз ҳам текширув олиб бораяпмиз. Комиссиямиз фаолияти боши берк кўчага кириб қолмаслиги учун ҳар турли тадбирлар олишимиз керак. Эшитишимча, сиз Талабалар шаҳарчасига мухбирларни олиб борибсиз?

-Мухбирларнинг бориб-бормаслиги сиз учун воқеа эмас, лекин бир миллатвакилининг миршаблар томонидан йўлдан қайтарилиши сизни қизиқтириши керак, чунки раисимиз бўласиз.

-Сиз бормасангиз ҳам воқеаларга аралашганингизни биламиз. Бундан бу ёғига эҳтиёт бўлинг,-деди Йўлдошев ва қўшимча қилди.-Ислом аканинг топшириғи билан ҳозир Бош вазир ўринбосари Эркин Самандаров етиб боради. Мусаевдан кейин кўрсатувларга назар ташлайди ва лозим топса, ахборотда чиқиб гапиради.

Эрталаб бошланган бу ҳангома кечгача давом этди. Ниҳоят тоқати -тоқ бўлган Миртемир девон котибиятининг бошлиғига телефон қилди:

-Илтимос, кириб Каримовга айтинг, кўрсатувларимизга цензура қўйишаяпти. Бу хабар дунёга ёйилди. Оқшом Москва ҳам кўрсатади, бизнинг жим туришимиз жиноят бўлади,-деди.

-Ҳозир шунинг маслаҳати бўлаяпти,-деди котибият бошлиғи. – Каримовнинг ҳузурида шу хусусда мажлис ўтказилмоқда.

Бироздан кейин яна Йўлдошев телефон қилди:

-Ҳаммасининг дами чиқиб кетди. Бу масалани эртага ҳал қиламиз. Бугун ҳукумат комиссияси тайёрлаган хабар билан комиссия рўйхатини эълон қилинг,-деди у.

-Ўттиз иккита исм-шарифни ўқишдан нима маъно чиқади? Қон тўкилгани, талабаларни отишга ким рухсат бергани, неча киши ўлгани ва неча киши ярадор бўлгани, бунинг айбдорлари кимлиги – бу саволларга бугун жавоб беришимиз керак!

-Майли, буни Ҳайитбоев билан гаплашамиз, – деди Йўлдошев ва бошқа телефон жиринглаётганини айтиб, суҳбатни кесди.

53. ЁДГОР ОБИД

Орадан беш дақиқа ўтар -ўтмас Миртемирнинг хонасига Ҳайитбоев кириб келди:

-Нега мендан сўроқсиз камера юбордингиз?-деди у ҳовлиқиб.-Менга Ислом аканинг ўзи телефон қилиб, камера-памерангни йиғиштир деб айтдилар. Ҳатто мени “латта” дея ҳақорат қилдилар, раҳматли онамни ҳам тинч қўймадилар.

-Сиз ўзингиз нега бир неча марта бориб келдингиз-у камера олиб бормадингиз. Сиз ва менинг вазифам у ерга бориб келишдан иборат эмас. Биз хабарчимиз. Халқни воқеалардан хабардор этишимиз керак. Агар бу ишни уддалай олсак, асосий вазифани бажарган бўламиз, адолатсизликнинг йўлини кесамиз, ўйинлар учун имкон қолдирмаймиз. Ҳозир эса вақтдан бой бераяпмиз, ёлғоннинг гуллашига йўл очаяпмиз,-деди Миртемир.

-Укажон, бу ер сизга Олий мажлиснинг минбари эмас,-деди Ҳайитбоев.Бу фикрингизни мажлис минбаридан айтсангиз бировга фойдаси бўлиши мумкин. Бу ерда эса давлат нима деса, ўшани қиламиз,-бўш келмадиҲайитбоев.

-Сиз ҳам шу давлатнинг бир парчаси эмас-ми? Фикрлашга ва тўғрисини танлашга ҳаққингиз йўқ-ми?

-Оиламизда ҳаққимиз бор. Бу ерда эса оиламизнинг раиси Президентимиз. У киши халқимизга ёмонликни раво кўрмайдилар. Тўғрисини танлайдилар.

Ҳайитбоевни кулгичлари доим кулиб тургани учун у худди масхара қилиб гапираётгандек туюлса-да, бу гапларни жиддий оҳангда айтаётганди. Миртемир ўйланиб қолди. Ё мен бошқа бир дунёдан буларнинг орасига тушиб қолдим ёки булар ҳақлару мен ўжарман. Ҳозир яна бироз тортишсак, жанжаллашиб қолишимиз аниқ, индамай қўйсам бора-бора индамасга айланаман. Баъзиларига шу билан баравар бўлиб ўтираманми, дея қўл силтайсан, айримларининг ошқовоқ каллаларига бир калима ҳам сингдиролмай хуноб бўласан, мана бундайлар эса бетон девордек гап: бош урсанг бошинг ёрилади, сўзинг ўзингга қайтади, асабийлашиб жиғибийрон бўласан. Лекин барибир кимлигини юзига айтиб, башарасини ойнада кўрсатиб қўйиш керак.

-Майли, отангиз ҳам оилангизнинг раиси ҳам Каримов бўла қолсин, лекин ўқ еган, қони тўкилган, ўн гулидан бир гули очилмаган ёшда ўлдирилган талаба ўғлингиз бўлса-чи?

Ҳайитбоев чўчиб тушди:

-Оғзингиздан бу гапни шамол учирсин! Худо сақласин, деб гапирсангиз-чи, ука.

Ҳайитбоев шундай деди-да, нимадир ёдига тушгандек “Кечирасиз, бир телефон қилай”, дея Миртемирнинг ўрнига ўтди. У уйига телефон қилаётган экан.

-Ўғлинг келдими? – деб сўради у. “Ҳа” жавобини олди шекилли:-Уйдан чиқмай ўтирсин, ўртоқларимникига бораман деса ҳам рухсат берма, ҳаммаёқда… – деди-ю гапининг давомини бўғзидан ташқарига чиқармади.

-Ҳаммаёкда отишма бор демоқчи эдингиз, уйингиздагилар таҳликага тушиб ўтирадилар. Ҳаммаёқни миш-миш хабарлари эгаллайди, телевизорда эса концерт, – деди Миртемир кесатиб.

-Концертларни бекор қилиш ҳақидаги буйруғингиз ички низомга қарши бўлса ҳам бекор қилмадим. Ёшсиз, янги раҳбарсиз, жамоанинг ёнида уялиб қолманг, дедим.

Шу пайт котиба қиз кириб, мухолифатдан бир гуруҳ келганини ва раис билан учрашмоқни талаб қилаётганларини айтди.

-Мен Мусаев билан репортажларни кўришим керак. Ҳозир Самандаров ҳам келадилар. Сиз бу масала билан эрталабдан буён шуғулланаяпсиз, ҳамма гапдан хабардорсиз. Улар билан учрашсангиз. Қолаверса, ўзингизнинг одамларингиз,-деди Ҳайитбоев ҳам киноя билан.

Миртемир унинг киноясига шиддатли бир қараш билан жавоб берди-да қабулхонага чиқди. Шоир Ёдгор Обид билан бирга “Тўмарис”нинг тиниб-тинчимаган аёллари келишганди. Шоир Ёдгор Обид кейинги пайтда сиёсий фаолияти билан ҳам оғизга тушганди. Водий ва Паркент воқеаларидан кейин ҳукуматга қарши намойишларнинг олдинги сафида ўрин олган Ёдгор Обид халқни ўзлигини танишга чақирган шеърлари билан машҳур бўлиб кетганди. Ҳали ёш бўлишига қарамай соқол қўйиб олгани учун босиқ, кўпни кўрган нуронийни эслатарди. Мошгуруч соқоли айлана юзига ярашган, қалин қошларининг остида чақнаб турган кўзларини мунг босган шоирнинг негадир қадди букилиб қолганга ўхшарди. У қийналиб-қийналиб сўз топаётгандек гап бошлади:

-Биз ҳукуматга мотам куни эълон қилиш таклифи билан чикдик. Мотам қаёкда, байрам қилишаяпти, – деди у.-У томонда болаларимизни ўлдиришаяпти, бу томонда сизлар концерт қўйиш билан оворасиз.

-Мотам фикрингизни қўллайман, лекин концерт қўяётганимиз йўқ. Концерт ва ўйин-кулги дастурларини бекор қилганман. Кечқурун, Худо хоҳласа, воқеалар ҳақидаги репортажларни намойиш этамиз.

-Худо хоҳласа-ми ёки Каримов хоҳласа-ми?-заҳарханда жилмайиш қилди Ёдгор Обид.

Миртемир ҳеч нарса демади. Ростдан ҳам Каримов хоҳламаган бўлса керакки репортажларни кўрсатувдан олдин қараб чиқишга қарор қилишди. Нима бўлса ҳам мужодала қиламиз, репортажлар, албатта кўрсатилади, деб ўйлади Миртемир.

Ёдгор Обид билан бирга келган аёллардан бири:

-Аллоҳ мададкор бўлсин, бу даҳшатни халққа кўрсатинг. Ҳамда бу концертларга чек қўйинг. Биз эса бу масалада сизга керакли ёрдамни берамиз,-деди.

Улар ҳукумат идораларига ҳам боришганини, Талабалар шаҳарчасида ўқ отган қотилларга қарши норозилик намойиши ўтказганларини, бу масалани мутлоқ охирига етказажакларини айтиб, чиқиб кетдилар.

Хайриятки, шундай инсонлар бор, деб ўйлади Миртемир. Агар улар ҳам фақат ўз ўғил-қизларини ўйласалар ва бутун эркларини теппадаги битта одамга бериб қўйсалар, ана унда олам гўристон бўлади. Бу аёлларнинг ҳар бири оиласида она, фарзандларининг ташвиши билан югуради, яна қаердадир ишлайди ҳам. Шунга қарамай адолат излашади. Бу адолатни ўзлари учун излашади-ми? Йўқ, шу халқим ҳам бошқалар каби ойдинликда яшасин, нурга илҳак бўлмасин, зулм остида эзилмасин, дейишади. Халққа, Ватанга бўлган муҳаббат юракларида чўғга айланган. Бу чўғ қалбларини ёндириб туради. Шу оташдан куч оладилар. Баъзилар уларни англамайдилар. Ўтганнинг ўроғи, кетганнинг кетмони билан иши бор буларнинг, дейишади. Ҳа, ишлари бор. Ўша ўроқ миллатнинг бошини кесмасин, ўша кетмон инсонлар оёғининг остини ковламасин, дейишади. Оз бўлсаларда, хайриятки, улар бор.

Шоир Ёдгор Обид-чи? Унинг ҳам оиласи фарзандлари ва шу қадар ташвишлари бор. Аслида дарди йўқ инсон шоир бўлолмайди. Дарднинг оғирлиги шоирнинг шеърларини юкдор, салобатли қилармиш. Аммо қанчадан-қанча дардсиз шоирлар юрибди. Бир қанчаси девонда ишлашмокда. Қизиғи, улар вақти-вақти билан Талабалар шаҳарчасида шеър ўқиб туришади, ўзларини талабалардан бири ёки уларнинг йўл кўрсатувчиси, деб билишади. Биз инсон руҳининг тарихини ёзамиз, дейишади. Талабалар шаҳарчасида инсон руҳи ўлдирилмокда, сиз қаердасиз?! Фақат талабаларга қарши ўқ отилаётгани йўқ, сизга ҳам қарши отилмоқда. Ўзлигингизга қарши ўқ отилганда, мум ютиб ўтирибсиз. Бундан ортиқ разолат, бундан ортиқ шармандачилик борми? Аслида сизнинг ҳам дардларингиз оғир. Фақат бу дард шуҳратга талпиниш, шоирлик орқасидан шоҳона яшаш, ўз жонини қутқариб қолиш дардидир. Лекин Ёдгор Обид сизга ўхшамайди. Шунинг учун уни севмайсиз. Аслида унга ҳасад қиласиз. Аммо бундан бехабарсиз.

Ёдгор Обид шўролар пайтида Сибирда яшади. Ватан ҳасрати нима эканлиги унга аён. Мустақиллик ҳаракати бошланганда юртга қайтиб, жабҳанинг олдидан ер олди. Аввалига уни дарбадар, бўйдоқ бир шоир, деб ўйлашди. Чунки кунни кун, кечани кеча демай югуриб юради. Кейин билишса, катта бир оиланинг отаси экан. У қаерда ҳақиқат истаб байроқ кўтарилса, ўша ерда. Ҳам шеъри, ҳам сўзи, ҳам ҳаракати билан инсонларга мадад беради.

Кейинги кунларда бу шоир ҳақида махсус бир кўрсатув тайёрлатаман. Умуман, Халқ ҳаракати ва бошқа ташкилотларнинг вакилларини чақириб, Талабалар шаҳарчасидаги воқеаларни муҳокама қилдираман… Шоирнинг шахси ва шеърияти бир бўлиши керакми ёки айри-айри бўлса ҳам фарқ қилмайди, деган мавзуни тортишувга қўямиз.

54.ҚОН

Каримов ховлиққансифат қиёфада эди. Бир томондан бўлаётган воқеалардан кўнглида ғурур ҳис этаётганди. Куч нима эканлигини кўрсатиб қўйишга фурсат етди деб ҳисобларди. Иккинчи томондан эса кўнглининг бир бурчини босиб олган қора булут тарқалмаётганди. У Алимов ва Саиджонни чақирди.

-Кичкинагина воқеа бўлади, лекин унга катта сиёсий тус берамиз, дея оғзингиз қулоғингизда эди. Хўш, нима бўлди? – деди уларга воқеаларнинг ҳақиқий аҳволини билиб олиш учун иккаласини ҳам бирдан тўпнинг оғзига қўяркан.-Тагингизни ҳўл қилиб қўйдингиз. Воқеалар назоратингиздан чиқди. Нега ҳодисалар бу қадар кенг ёйилди? Ички ишлар вазирлиги нима қилаяпти? Хавфсизлик қўмитаси қаерда?

-Ҳаммаси шу ерда. Талабалар шаҳарчасида уч-тўрт ҳаракат бирлашиб кетди,-дея сўз бошлади Алимов.-Мирсаидов мафия орқали бир гуруҳ талабаларни ишга солди. Халқ ҳаракати эса сайловда қатнаша олмаганидан норози эди. Эрк партияси ҳам талабалар орасида иш олиб бораётган экан. Уларнинг вакиллари талабаларнинг олдига тушиб миршабларга тош отишди, ОМОНчиларни калтаклашди. Бунинг устига қаердандир диндорлар ҳам келиб қолишди. Бирданига ҳаммасининг кимлиги ўртага чиқди. Воқеаларни назоратга олдик. Айбдорларни ўртага чиқарамиз.

-Бўлди ўзингизни қутқариш учун даров баҳоналарни тахламанг,-унинг сўзини кесди Каримов,-Игначининг минг ургани, темирчининг бир ургани, дейишган. Дафтарингизни очинг ва ёзинг:

1.Пойтахтда фаоллар мажлисини чақиринг. Мен ўзим гапираман, сизларга гапиришни ҳам ишониб бўлмайди. Радио ва телевидение мажлисни жонли равишда кўрсатиб, эшиттиришсин. Газеталар асосий диққатни шу масалага қаратсинлар.

2.Талабалар шаҳарчасида профессор-ўқитувчилар билан учрашув ўтказаман. Шу баҳонада тузумимизга қарши бўлган душманларни ҳам аниқлаймиз. Зиёлилар орасидаги ажриқларни юлиб ташлаймиз.

3.Пойтахтдаги, тўғрироғи, Талабалар шаҳарчасидаги университет ва институтларни вилоятларга кўчириш ҳақида фармон лойиҳаси тайёрланг.

4.Шаҳарчадаги талабаларни шошилинч равишда қишлоқларига, уй-уйига жўнатинг. Транспорт вазирлиги ҳамма ишни йиғиштириб, шу масала билан шуғуллансин.

5.Жамоатчилик вакиллари, депутатлар, мухолифат иштирокидаги комиссия рўйхатини тузинг. Бегона одамлар комиссияга кирмасин. Комиссия асосий диққатини “қора кучлар”ни ўртага чиқаришга қаратсин.

6.Ёзувчилар, шоирлар ва олимлар ҳар оқшом телевизорга чиқиб “қора кучлар”нинг кирдикорлари ҳақида халққа гапириб берсинлар. Улар ҳам ўзларини кўрсатсинлар. Қачонгача текин еб ётишади?

7.Ички ишлар вазирлиги, прокуратура ва Миллий хавфсизлик қўмитаси бу хусусда жиноий иш очсинлар. Бутун душманларимизни йўқотиш учун бу воқеадан фойдалансинлар. Бундан кейин мухолифат деган сўзни эшитишни истамайман.

8.Пойтахт ва марказий шаҳарлар яқинида махсус баталонлар тузиш ишини бошланг. Унга ерли халқдан одам олманг.

Саиджон, сени бугундан эътиборан ўзимга маслаҳатчи этиб тайинлайман. Ҳозироқ фармонни тайёрлаб кел, қўл қўяман. Бу ишларнинг ҳаммасини ўзинг юритасан, Алимов билан маслаҳат қилиб турасан. Ҳар бир қадамингиз ҳақида мени хабардор қиласан, – деди.

Алимов жиянининг катта мансабга эришганидан мамнун бўлди. Каримовни қучоқлаб ўпкиси келди. Лекин хурсандчилигини яширишга уринди.

-Ҳайитбоев телефон қилганди. Миртемир ҳамма ишга аралашаяпти. Шаҳарчадаги воқеаларни сувратга олдирибди. Котибият бошлиғига эса буларни Москвага юбораман, оқшом тамоша қиласиз, дебди.

Бу гапни эшитган Каримовнинг қони қайнади. Қайнаган қон юзига урди. Қовоқлари бирданига шишиб чиққандек бўлди. Вужудида ҳаракатга келган бу кучни муштига туплади-да зарб билан столнинг устига урди.

-Шу болани йўқотиш оғир иш-ми? Қўлингиздан келмайди-ми? Талабалар шаҳарчаси воқеаларига боғланг, гум бўлиб кетсин! – деди.

-Қўлимизда бир ҳужжат бор. Полковник Урайимжон Абдуғаниевнинг одамлари топшириғингиз билан Мирсаидовнинг жиянини қўлга туширишганди. Уни телевизорда кўрсатмаслик учун Мирсаидов Миртемирга бир миллион сўм пул берган -дея Алимов фурсат етди, мусофир кетди қабилида калласининг бир четига “яшириб” юрганини ҳаракатга қўйди.

-Йиғиштир бу ёлғонингни, у бола бир миллион у ёқда турсин, бир сўм олмаслигига биздан бошқа ҳамма ишонади. Шунинг учун баҳона ҳам улар ишонадиган тарзда бўлиши керак. Қолаверса, қитмир Мирсаидовнинг бировга пул бермаслигини, балки пул олишини ҳам ҳамма яхши билади. Урайимга айт узоқроқдан, Миртемирга яқин одамлардан топсин. Керак бўлса Миртемирнинг яқин одамларини қўлга тушириб, уни халққа кўрсатишга уринсин. Қарабсанки, Миртемир тузоққа илинади. Кейин икки-уч депутатнинг номидан Миртемирни фош этувчи мақола чиқарасизлар. Ундан у ёғига машинанинг ўзи юриб кетади.

Каримов Алимов ва Саиджонга жавоб бериб юборди-да, Жўрабеков билан Мавлонни чақирди:

-Олий таълим вазирини, Талабалар шаҳарчасида студентлари яшаган ректорларни ишдан оламиз. Бу воқеа нафақат менга, балки сизларга ҳам, бутун тузумимизга ҳам қарши исёндир. Бурнимизнинг остида бомба турганини кўрмаганмиз. Яхшиям-ки талабаларнинг биз томонга қараб юриши тўхтатилди. Агар улар назоратдан чиқариб юборилсалар Фарғона, Паркент воқеалари бунинг ёнида ҳолва бўлиб қоларди. Барча муҳаррирлар ва таниқли ёзувчиларни чақириб гаплашинг. Бу исённинг моҳиятини халққа тушунтириб беришсин. Ҳар бир вилоят, ҳар бир туманда фаоллар мажлиси ўтказинг. Ҳар бир талабанинг ота-онаси билан гаплашинг, миршаблар бориб сўроқ қилишсин. Қариялар, таниқли инсонларнинг халққа мурожаатларини ташкил қилинг. Бир сўз билан, жумҳуриятни оёққа турғазинг. Дарвоқе, Алимов ва ана у Саид деган боланинг ҳаракатларидан хабардор бўлиб туринглар. Анча маккор болага ўхшайди. Талабалар орасида одамлари кўп. Шу сабаб ҳозирча уни маслаҳатчи қилиб тайинлашга қарор қилдим. Шу соатдан эътиборан сизга уйқу йўқ. Ҳушингизда ҳам, тушингизда ҳам шу масала билан шуғулланасиз, – деди.

Каримов “Ҳасан-Ғани”ларини чиқариб юбораркан Мақсад Қулни чақирди:

-Москвани нима қиламиз? Алимовнинг айтишича, Талабалар шаҳарчасидаги воқеаларни Миртемир сувратга олдирибди ва Москвага жўнатибди.

-Тўғри, мен ҳам эшитдим, унинг ўзи бу ҳақда котибият бошлиғига айтибди.

-Бу болани назоратга ол, дегандим. Қани унинг ёнига ўзимнинг одамимни юбораман, дегандинг? Нега воқеалардан хабарсиз қолаяпмиз?

-Юборгандим, ишга олмади. Пора истаганга ўхшаб кўринди.

-Истаган бўлса, нега бермадинг? У бола сендан ақллироқ чиқиб қолди. Юборган одаминг жосус эканлигини пайқаган-ки, ишга олмаган.

Мақсад Қул типирчилаб қолди. Нима қилиб бўлса ҳам бу чигалликнинг ичидан чиқиб қутилиши керак эди. Ёлғон гапирганди, Каримов сезиб қолди. Ёлғони шапалоққа айланди. Нима қилиш керак? Бирданига хаёлига янги фикр келди.

-Менимча Миртемирнинг ўзини Москвага жўнатиш керак. У ердаги мухбирларга ҳадяни бу сафар у олиб борсин. Шаҳарчадаги воқеалар “қора кучлар” томонидан уюштирилган исён эканлигини у ердагиларга тушунтириб берсин. Бир соат олдинги учоқда Халқ ҳаракати вакилларидан бир қисми Москвада матбуот конференцияси ўтказиш учун жўнаб кетишганини ўргандик…

-Кимдан ўргандинг? Нега қўйиб юборишди? Аэропортга телефон қил, учоқни қайтаришсин. Керак бўлса, учоқда бомба бор, деб айт. Барча кучларни бу ишга сафарбар қил. Миртемир ҳақидаги фикрингга эса қўшиламан.

Каримов Максад Қулга “Натижадан мени хабардор қил” деди-да, Миртемирнинг телефонини қидира бошлади. Тополмагач, Крайновга айтиб Миртемир билан боғланди:

-Укажон, сиз учун учоқни ушлаб турибмиз. Бугуноқ Москвага йўл олинг. Талабалар шаҳарчасида сувратга олинган ленталардан ҳам фойдаланинг. Мамлакатимизнинг шарафини қутқазиш масаласини сизга топшираяпмиз. Эртага эрталаб у ерда матбуот конференцияси ўтказасиз. Мен ўзимнинг барча ваколатларимни сизга бераяпман. Менинг номимдан дунёга мурожаат этинг. Хуллас, мустақил эканлигимизни кўрсатиб қўйиш керак. Ҳозир мен Зиёмовга айтаман, сизни шахсан кузатиб қўяди. Бу орада, албатта, Виктор Ченга учрашинг, – деди.

Миртемир студияга Эркин Самандаров келгани ва кўрсатувларни тўхтатиб қўйишаётгани ҳақида шикоят қилди:

-Улар халқ душмани,-деди Каримов.-Қайси бири билан шуғулланай? Ана шуларнинг фитналари оқибатида талабаларга қарши ўқ отилди. Керак бўлса, бир йигитнинг йиқилиши бир давлатнинг йиқилишига тенг. Бир томчи қон билан бир дарё қоннинг фарқи йўқ. Бу инсофсизлар ҳамма қилмишлари учун жавоб берадилар. Сиз улардан қўрқманг ва чекинманг. Бугун барча репортажларингиз кўрсатилади. Мана мен буюраяпман. Сиз эса йўлга чиқинг!

Кўп ўтмай Мақсад Қул ҳовлиқиб кириб келди.

-Агар учоқда бомба бор десак, уни қўшни жумҳуриятга қўндиришар экан. Чунки бизнинг чегарамиздан чиқибди,-деди.

-Кейинги учоқ қачон?

-Эртага.

-Бўпти, Зиёмовга айтинг Миртемирни шахсан ўзи кузатиб қўйсин. Чен эса Москвадаги мухбирларнинг ҳақини бериб юборсин. Хасислик қилиб ўтирмасин. Мухбирлар ҳам ёмон ўрганишди. Вақтида ҳақларини олиб туришмаса, дарров танқид қилиб ёзишни бошлашади.

Каримов Мақсад Қул билан бирга хонасидан чиқаркан, ташқарида оқшом чўкканди. У котиблар ўтирадиган жойдан бўйнини чўзиб ташқарига қаради-да, мажлислар залининг ёнидаги махсус ошхонага кирди. Эшик ёнида кутиб турган хўжалик ишлари мудири Зелемхонга юзланди:

-Оғайни, нима ичамиз?

-Ҳаммасидан бор.

-Бўпти, ўзимизнинг “Посолский”дан ича қолайлик. Бугун тонгга қадар ишимиз бор. Талабалар шаҳарчасида бегуноҳ болаларимизни ўлдиришди. Бу воқеаларни уюштирган аблаҳларни топишимиз керак. Ёш-ёш йигитлар нимани билишади? Қаёққа бошласанг ўша томонга бораверишади. Бунинг учун уларни отиш керак-ми? Отганларнинг ўзини отиш керак.

У шундай деди-да, Зелемхонга муғомбирона қараш қилди. Зелемхон бошини эгганча уни тинглади. Бу кўп нарсани билади, деб ўйлади Каримов, лекин қудуқ. Ичига тушган нарса қайтиб чиқмайди. Бундан сув тортиб оламан деган одам ҳам челагидан, ҳам занжиридан айрилади. Ана шундайларни тўплашим керак. Балки Урайимжон билан Алматов “Керак бўлса бир-иккитасининг оғзини қонатиб қўйинглар” деганини бунга айтган бўлишса-чи? Э, йўқ жонлари нечта? Ахир Зелемхоннинг укасини Алматовга ўринбосар қилиб қўйганман. Бир-бири билан ит-мушук. Оғиздан гап чиқариш у ёқда турсин, бир-бирининг ёнида нафас олишга қўрқишади.

Каримов йирик жангни бошқараётган қўмондонлардек ҳар бир гапи ва ҳаракатини такрор хаёл ғалвиридан ўтказаркан, ўзини қушдек енгил ҳис этаётганди. Бироз сархуш бўлганидан кейин эса кучига куч қўшилган кишидек шиддат билан ўрнидан туриб иш хонаси томон юриб кетди. Гандираклаяпти, деб ўйлашмасин деган хаёлда бошини эгиб оёқларини бир тўғри чизиқ бўйлаб босганча одимлади. Крайнов эшикни очиб турмаганда, балки боши билан бориб уриларди ёки эшикни очаман, деб бирор жойга урилиб – сурилиб кетгудек бўлса, аламини кўзига кўрингандан оларди.

У тўғри ўрнига келиб ўтирди-да:

-Телевизорни қўй,-деди Крайновга.-Кейин эса чет эл радиоларининг хабарлари жамланган блютенни олиб кел ва ўзимизга тегишлиларини ўқи. Барча вазирлар, Ҳўкиз, Боцман, Берия, Жамила, Қассоб ва Хозяин навбати билан телефон қилиб рапорт беришсин,-деди.

Крайнов ҳамманинг лақабини яхши биларди. Ҳатто ўзининг лақаби “Штирлиц” эканлигидан ҳам хабардор эди. Жўрабеков “Боцман”, Алимов “Берия”, Бош вазирнинг ўринбосари Бахтиёқ Ҳамидов “Девор”, Абдуҳошим Муталов “Тряпка”, Йўлдошев “Ҳўкиз”, Бугров “Жамила”, Алматов “Қассоб”, Алиев эса “Хозяин”дир. Мақсад Қулни “Копчёнка” деса, Зелемхонни “Бегун” дерди, Бўритош Мустафоев эса “Бақироқ”… Хуллас, уларнинг ҳар бирига бу лақаблар дўппи кийгизиб қўйгандек ярашарди. Жўрабеков бармоқ, деса қўл кесиб келадиган, “онангни…” деб ҳақорат қилса, “Қуллуқ отажон” деб турадиган бўлгани, Каримовнинг оғзидан гап чиқмасдан “Лаббай” дегани учун унга “Боцман” “унвони” берилган. Абдуҳошим Муталовни эса бўшлиги, латтакесарлиги учун “Тряпка” дейди. Йўлдошевнинг ҳам кўриниши, ҳам ҳаракатлари ва ҳамда дўриллаши ҳўкизни эслатарди. Шунингдек, халачўп уриб турмаса у на аравани, на қўшни тортарди. Бугров эса мажлисларда маъсум қиздек ўтиради, гўшангада куёвни сарсон қилиб, эрталаб қайнонасига шикоят қиладиган келиндек доим ранжида қиёфада бўлгани учун Каримов уни “Жамилам” дер эди, “Сени бу бўриларга ем қилиб қўймайман, Жамилам”, дея ҳазиллашарди ҳам. Алматовни эса икки йил аввал кашф қилди. Қассоб харидорнинг кўзига қараб танигани, лаҳм-ми, суяк-ми истаганини ҳис этганидек, Алматов ҳам Каримовнинг кўнглидагини ўқирди. Кимни ўлдириш, кимни йўқотиш, кимнинг оғиз-бурнини қонатиш, кимнинг бошидан дарча очиб қўйиш… хуллас, унга айтишнинг кераги йўқ эди. У молини ҳам, харидорини ҳам таниган қассоб бўлгани учун лақаби узукка мос тушган кўздек унинг “бойлигига” айланганди. Алиев оғир арава. Етти ўлчаб бир кесади. Ипнинг игнасини ҳам, тешигини ҳам яхши билади. Кийимнинг қаердан йиртилиши-ю қаердан сўкилиши, қаерини тикишу қаерини ямаш ҳақида унга айтиш керак эмас. Унга сен хўжайинсан, билганингни қил, десангиз етади. Муҳамад Қул бўлса бўйи узун, озғинлиги учун қуриб қолган балиқни эслатади. Бўритош Мустафоев мажлисларда худди ашула айтгандек бақириб гапиради. Каримов уни “Бақироғим” дея эркалатади, баъзан. “Бақироқ” дея қувади. Лекин барча лақабларнинг ичида унга энг ёққани “Марату” эди.

55. ЭРКИН САМАНДАРОВ

Миртемир Каримов билан гаплашиб бўлгач, ёнидагилар унга ишонишмади. Айниқса, Самандаров иккиланиб қолди. Балки Миртемир бизни чўчитиш учун биров билан гаплашгандир, деб ўйлади. Йўқ, телефон жиринглади ва кимдир уни боғлади. Балки ҳеч ким билан гаплашмаган бўлса-чи? Ахир Каримов менга телефон қилиб “Нима қилсанг қил, кўрсатувларни йўқот” деди-ку? Нега энди изн берди? Ҳозир Миртемирга ишониб, кўрсатувни ўтказиб юборсам, эртага елкамдаги бошим учиб кетади. Балки ростдан ҳам Каримовнинг фикри ўзгарган бўлса-чи? У ҳолда яна балога қоламан, деб ўйларди Самандаров.

У хаёл сурганча репортажларни томоша қиларкан, аввал Зиёмов Ҳайитбоевга телефон қилди. Ҳозироқ Миртемирнинг Москвага кетиши кераклигини айтди. Кўп ўтмай Мақсад Қул сим қоқди. У сафар эрталабга қолганини билдирди.

-Менимча репортажларни кўриб ўтиришларингизга ҳожат қолмади,-деди Миртемир Ҳайитбоев ва Самандаров бошчилигидаги ҳайъатга.-Воқеаларни кўрсатишимизга Ислом аканинг ўзи ҳам қарши эмас. Қолаверса, у репортажларни Москвага ҳам олиб боришимизни истаяпти.

-Тўғри,-деди Самандаров.-Лекин репортажларда бир ёқламаликка йўл қўйилган. Урилган, сурилган, қонга ботганлар кўрсатилибди. Лекин талабалар тош отганда ярадор бўлган миршаблар қани? Нега миршаблар томонидан ҳеч ким гапирмаган? Нега тарозининг иккинчи палласи бўш қолган?

Миртемирга Самандаровнинг воқеани икки қутбга ажратиши ёқмади. Лекин ўзи ҳам репортажларни томоша қилганда ана шундай икки қутблилик ҳақида фикр юритмаганмиди? Мана энди ҳукумат раҳбарларидан бири буни тан олаяпти.

-Миршаблар зулм ўтказувчи томон, – деди Миртемир. – Улар талабаларни қўриқлашлари керак аслида. Ҳар қанча ҳақ бўлмасинлар ёш болаларга қарши ўқ отишлари керак эмас эди. Улар душман ёки душманнинг болалари эмас. Улар бизнинг тинч болаларимизга, укаларимизга, сингилларимизга қарши ўқ отдилар, қон тўкдилар. Шу боис бу ерда уларнинг номидан сиз гапиришингиз керак. Мен эрталабдан буён тарозининг иккинчи палласини тўлдиришга уринаман, лекин тарозида турадиган одам йўқ.

-Депутат бўлсангиз ҳам, бироз ўйлаб гапиринг,-деди қизишиб Самандаров.-Одам йўқ, деганингиз нимаси? Мана мен келиб ўтирибман.

-Унда жуда ҳам яхши, демак, тарозининг иккинчи палласи ҳам тўлди, мувозанат сақланди. Репортажни берамиз, орқасидан сиз гапирасиз.

-Мен ҳукумат номидан гапираман, – қизишди Самандаров. – Бугун воқеага ҳукуматнинг қарашини баён этайлик, эртага эса миршаблардан бирини ёзиб олинглар, мана бу репортажнинг баъзи қонли ерларини монтаж қилинглар. Ундан кейин экранга олиб чиқинглар. Мана мен ҳам осмондан тушганим йўқ, неча йилдан буён ижод қиламан, шеър ёзаман, достон ёзаман… Халқнинг руҳиятини яхши биламан. Халқимиз бу репортажни ҳазм қилолмайди. Сайловни кўрдингиз, аксарият одам президентимизни қўллаб-қувватлади. Шундай шароитда халқни талабаларга қарши қилиб қўйиш тўғри бўлмайди. Бу воқеани халқ исён деб қабул қилиши ва талабалардан норози бўлиши мумкин. Бу масаланинг биринчи томони, иккинчидан эса миршаблар бизнинг посбонларимиз, уларни ёмон отлиқ қилишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Агар миршабларга бўлган ишонч емирилса, тузумимизга ишонч йўқолади. Учинчидан эса, бу репортажлар давлат комиссияси ишига жиддий таъсир кўрсатади.

Миртемир бу шоирнинг иккиюзламачилиги ҳақида кўп эшитганди. Вилоятда ишлар экан, бирданига ҳукуматнинг тепасида пайдо бўлиши кўпчиликни қизиқтирганди. Ўшанда Миртемир ҳам бунинг сабабини суриштирганди. Каримов у ишлаётган вилоятга борганда, мажлисда сўз олиб, унга бағишланган шеърини ўқибди. Кейин эса бу шеърни бир ашулачига ёдлатган экан, уни саҳнага олиб чиқибди. Орқасидан Каримовнинг қўлига вилоят газетасида босилган “Президентимиз -маданиятимизнинг посбони” сарлавҳали мақоласини қистирибди. Кўп ўтмай пойтахтга чақирилибди…

-Масъулиятни мен бўйнимга оламан, – деди Миртемир.-Бугун репортажни ва сизнинг шарҳингизни эълон қиламан, эртага эса миршаблардан интервю оламиз. Илтимос, студияга кириб, фикрларингизни ёздирсангиз, жонли равишда чиқмасангиз керак, ҳар ҳолда. Кўрсатувнинг вақти ўтиб кетаяпти.

Миртемир шундай деди-да, йигитларга кўрсатувни бошлаймиз, деган ишорат берди. Самандаров ўрнидан туриб, ҳукумат телефонининг ёнига келди ва Абдуҳошим Муталовга сим қоқди:

-Миртемир укамиз Ислом акадан рухсат олдим, Талабалар шаҳарчасидаги ур-йиқитларни, ўқдан ярадор бўлганларни халққа очиқ кўрсатамиз, деяпти. Менимча, буни кўрсатиб бўлмайди. Эртага воқеаларни идора қилолмай қолишимиз мумкин. Миршаблар студияга бостириб келсалар, нима деймиз? Биз қаршилик қилдик, лекин Миртемир укамиз депутатлигини пеш қилаяпти.

Самандаров телефон дастасини қўйиши билан Миртемир унинг ёнига келди ва жаҳл билан:

-Эркакнинг ишини қилмадингиз. Мен сизга депутатлигимни рўкач қилганим йўқ. Бу хусусда гап ҳам бўлган эмас. Оддий бир инсон сифатида фикримни айтдим. Қолаверса, мен вазифамни бажараяпман, сиз эса халақит қилаяпсиз,-деди.

-Сиз мени эркак эмас дедингиз, ҳақорат қилдингиз. Бу депутатлик вазифасини суиистеъмол қилиш эмас-ми? Халқ берган ишончни ўзингизга қалқон қилаяпсиз.

-Минг афсуски, депутатлик шаънига ярашмайди, дея сизни яхшилаб ҳақорат қилолмаяпман. Чунки сиз бетингизни чарм қилиб, шунча одамнинг олдида ёлғон гапирдингиз.

Самандаров тиржайганча хонада у ёқдан бу ёққа юрди-да, Ҳайитбоевга юзланди:

-Қани сиз айтинг, мен туҳмат қилдим-ми?

-Менимча, Миртемир укамиз қизишиб кетди. Сиз бор гапни айттингиз. Кўраяпсиз менинг ваколатимни ҳам қўлимдан олиб қўяяптилар. Ваҳоланки, мен ҳам сизнинг фикрингизга қўшилиб, бу репортажни тўхтатмоқчиман.

Миртемир индамай чиқиб кетди. Репортажларни кўрсатувга ҳозирлашни буюриб қайтганида хонасида Абдуҳошим Муталов ўтирарди.

-Самандаров эмас, мен чиқадиган бўлдим,-деди у.–Ислом ака мени юбордилар. Репортажларни эса эртага берарканмиз. Бугун қисқагина кўрсатиб, реклама қилар экансиз, ўшанда эртага ҳамма тўпланиб томоша қилади.

-Халқнинг тавқи лаънатини кўтариш оғир. Сизлар шунга ўрганган бўлишларингиз мумкин.Агар шу репортаж берилмаса, истеъфомни қабул қилинг!-дея эшикни ёпиб, чиқиб кетди Миртемир.

Улар репортаждан бир қисм кўрсатиб “Эртага бу ҳақда батафсил ҳикоя қиламиз”, деб эълон қилишди. Ўзларича на сихни ва на кабобни куйдирган бўлишди.

56.МУХТОР ХУДОЙҚУЛОВ

Миртемир эрталабгача ухлай олмади. Саҳарлаб уйининг ёнига машина келди. “Москвага боролмайман” дея машинани қайтариб юборди. Кўп утмай Крайнов телефон қилди.

-Каримовга айтинг мени қабул қилсин. Истеъфо бермоқчиман, – деди Миртемир.

-Узр, бу масалаларга биз аралашмаймиз. Бу жиддий масала, йўлини топиб, ўзингиз учрашинг. Бугун пойтахтда фаоллар йиғилиши ўтказадилар. У ерда учрашишингиз қийин, чунки жуда ҳам банд бўладилар. Менимча, Москвага бориб келинг. Эрта эмас, индин Талабалар шаҳарчасидаги Маданият саройида профессор-ўқитувчилар билан учрашадилар. Ўша ерда гаплашасиз, – деди Крайнов.

Дарҳақиқат, бу бир имконият, деб ўйлади Миртемир. Москвада матбуот конференцияси ўтказиб, бўлаётган гапларни дунё жамоатчилиги олдига қўяман. У ана шу фикр билан йўлга чиқди. Москвада жумҳурият тамсилчиси кутиб олди.

-Президент шахсан телефон қилиб, матбуот конференциясини бекор қилдилар. Сиз олиб келган нарсаларингизни бизга топшириб, орқага қайтар экансиз,-деди у.

-Нега бекор қилишди? Мен ҳеч нарса олиб келганим йўқ.

-Халқ ҳаракати вакилллари идорамизни қуршаб олишди. Тинимсиз матбуот конференцияси ўтказишаяпти, – деди тамсилчи. Миртемир Халқ ҳаракати вакиллари билан учрашиб, бўлган воқеалардан уларни хабардор этди. Кейин шу куниёқ ортга қайтди. Келса, телевидение тинимсиз равишда Каримовнинг фаоллар мажлисидаги нутқини такрорлаб кўрсатаётган эди. У мажлисда шу қадар жўшиб гапирибди-ки, Миртемирнинг ҳам вужуди титради. Бу унга ишончданмиди ёки нафратданмиди, ўзи ҳам англаб етмади.

Каримов ҳамма орзу қилиб юрган гапларни гапирганди:

“Бирлик” Халқ ҳаракати ва Эрк партиясининг битта мақсади бор. У ҳам бўлса Ватанига, миллатига хизмат қилишдир. Агар ана шу йўлдан боришса, халққа химат қилишса мен исломга ҳам, мафияга ҳам йўл бераман.

Эй, одамлар! Олти ой, етти ой сабр қилинг, август-сентябргача сабр қилинг. Тиз чўкиб сурайман, сўнг ҳаётимиз фаровон бўлади. Мен сизларга ҳаётни жаннат қилиб бераман. “Қора кучлар”дан биринчи навбатда талабаларни, сўнгра сизни қутқазаман.

Қотиллар топилади ва жавобгарликка тортилади. Ўқ еган йигит менинг ўғлимдек, азоб чекдим. Унинг юртига бориб, қабрга ўзим қўяман ва унинг хуни учун қотиллардан ҳисоб сўрайман…”

Каримов айниқса Исо Холис юборган телеграммани ўқиб берганда  ўзида чексиз ғурур ҳис этганди:

“Мана бу йигит мард экан. Сайловда ютқазди. Буни мардона тан олиб мени қутлади. Раҳмат унга ҳақиқатни тан олгани учун!”

…Миртемир Талабалар шаҳарчасидаги Маданият Саройига келди. Учрашув кичкинагина хонада бўлди. Каримов бу ерда ҳам фаоллар йиғилишидаги гапларини айнан такрорлади. Домлалардан айримлари уни қўллашди.

-Менда бир савол бор,-дея ўрнидан турди ҳажвчи Мухтор Худойқулов.

Миртемир уни яхши танийди. Университетга кирганида илк дарсда шу домла билан танишганди. Ўшанда Мухтор Худойқулов эркин мавзуда иншо ёздирди. Эртасига эса беш кишини ўрнидан турғазиб “Сизлар университетга танкасиз киргансизлар. Қолганларнинг эса орқасидан итарган танкаси бор”, деди. Миртемир ҳам ўша беш кишининг ичида эди. Қолганлар домладан ранжиган бўлишди.

-Ҳақиқат аёвсиз ва ранжитувчи бўлади,-деди Мухтор Худойқулов.-Ҳақиқатни ҳимоя қилувчилар ўжар, чўрткесар, қизиққонга ўхшаб кўринадилар. Аслида эса улар бундай эмас. Уларни шу тарзда кўришга истаганлар учун орзуларини рўёбда тасаввур қиладилар. Мен хулосамни осмондан олганим йўқ. Ҳар бирингиз ичингизда қандай билди экан, деб ўтирибсиз. Лекин айни пайтда мени ёлғончи ҳам деяпсиз. Жамиятимизнинг инқирози ана шунда, ичимизда бошқамиз, ташқарида бошқамиз.

Мухтор Худойқулов кўпинча масал ёзарди. Масал орқали ҳайвонларнинг тили ва образида ҳамма гапни айтиш мумкин. Балки шунинг учун ҳам у хушчақчақ одам эди. Ўзини ўйлантираётган ва қийнаётган дардларни масалларга тўкиб, енгил тортарди. Мана энди у биринчи бўлиб Каримовни саволга тутмоқда.

-Талабаларни отишга ким рухсат берди? Сиз мамлакатнинг бошида ўтирибсиз, бу нарсани билишингиз керак.

-Ёшингиз неччида? – сўради Каримов ундан.

-Сиз билан бир йилда туғилганмиз,-деди у.

-Э, яшанг Мухторжон! Тенгқур эканмиз, қани айтинг-чи, нега талабаларни қайтариб қолмадингиз?

Каримов ўзига хос “манёвр” билан Мухтор Худойқуловнинг саволини четлаб ўтиб, ўзини нишонга олди.

-Журналистика факултетининг талабалари очлик эълон қилишди. Уларга “Болаларим, тўққиз қатли бинонинг устида ўтираверманг, бўйрагингиз шамоллаши мумкин”, дедим.

Мухтор Худойқулов  гапини Каримов бўлди:

-Уларнинг буйраги эмас, мияси шамоллаган, миясини даволаш керак! Билдингиз-ми, Мухторжон. Буйрак шамолласа, гўр ҳам чалмайди!

-Гўр чалиш, чалмаслиги нималигини билмадим-у, Лекин…

Унинг гапини яна Каримов кесди:

-Мана менинг ҳам буйрагим касал…

Энди Мухтор Худойқулов Каримовга мудоҳала қилди:

-Бизга келажакда буйраги соғлом раҳбарлар керак. Ўшанда уларнинг мияси ҳам шамолламайди.

Каримов тушунди-ю тушунмасликка олди. Олимларнинг ичида у билан ади-бади айтишни истамади. Кичик залда тикилиб ўтирган домлаларнинг баъзилари Мухтор Худойқуловга қойил қолсалар, айримлари бу ўжарлигини қўймади-қўймади-да дегандек, бош силкишди.

Бирдан залда шивир-шивир бошланди. Ташқарида юзларча талабалар тўпланишибди. Каримов билан кўришмоқни талаб қилишаётган экан. Уларнинг вакили сифатида Марат Зоҳидов билан “Бирлик” Халқ ҳаракатининг йўлбошчиларидан бири бўлган Шуҳрат Исматуллаев ичкарига таклиф қилинди. Аввал Марат сўз олди:

-Мен нон дўконининг ёнида тургандим. Нон келмагани учун талабалар норози бўлишди. Аста-секин улар кўпайиб кетишди. Шу пайт ОМОНчилар келди. Уларнинг раҳбари менинг ёнимда эди. У киши жуда яхши одам экан. Отишга рухсат берган эмас, балки мени ҳимоя қилиб турди. Ўқ отганлар провакаторлардир, “қора кучлар”нинг одамлари. Телевидение эса миршабларни, Фозилбековни айблаб кўрсатув тайёрлабди. Хайрият-ки, бу кўрсатув экранга берилмади. Умуман, Ислом Абдуғаниевичга тушуниш қийин. Миртемир у кишига қарши Олий мажлисда тўнтариш ҳозирлади, у кишини шарманда қилувчи баёнот тарқатди, мажлисда ҳақорат қилди, лекин уни олиб келиб телевидениега раҳбар қилиб қўйдингиз. Мана энди фақат сизга эмас, юртимизга душманлик қилаяпти. Ҳозир Москвада ўтириб, матбуот конференцияси ўтказаётган экан…

Миртемир индамай ўрнидан турди. Унга кўзи тушиб қолган Марат:

-Мана бу ерга ҳам етиб келибди,-деди.

Миртемир сўз сўраганди, Каримов:

-Бу ерга талабаларни тинглашга келдик,-деди ва Исматуллаевга сўз берди. Кейин вазир, ректор ва яна бир неча кишини ишдан олажагини айтиб, ташқарига чиқди. Миршаблар томонидан қуршаб олинган машинаси эшикнинг оғзида турарди. У бир зумда кўздан ғойиб бўлди.

Миртемирнинг хаёлидан Марат кетмаётганди. Нега бу одам хаёлимдан чиқмай қолди? Дарвоқе, у мендан нима истайди? Нега бу ҳодисаларга менинг номимни боғлашга уринди? Бундан унинг бир манфаати борми?

Дарвоқе, Марат ўзининг фикри билан юрмайдиган одам. У гоҳида Коммунистик партиянинг ибратли танқидчиларидан бирига айланса, гоҳида мухолифатнинг лидерларидан бири бўлади. Ҳар кун қиёфасини ўзгартириб турадиган бу буқаламун юқоридаги акаларининг кўрсатмаси билан турланади. Улардан қандай топшириқ олса, ўша мусиқага ўйнайди, аммо маҳоратли ўйинчи. Уят, ҳаё деган нарсаларни билмайди. Марат деган сўз қаердан менга таниш? Марат… Марат… Ҳа, топдим! “Марату” ривоятидан. Дарвоқе, ривоятдаги Марату билан унинг исми бир-бирига жуда яқин. Маратунинг қилмиши, феъл-хуйидан Марат худди андоза олгандек. Балки Марат Маратунинг бир неча минг йилдан кейин пайдо булган нусхасидир, балки ўзидир. Йўқ, у менга қарши бўлгани учун Маратуга ўхшатаяпман. Ахир Марат фақат бугун менга тош отаётгани йўқ-ку?!. Йиллардир у халққа қарши ўйналган ўйинларнинг бош қаҳрамони. Буни кўпчилик яхши билади. Лекин ундан ҳайиқишади. Баъзилар эса бир кун менинг ҳам ёқамга ёпишмасин, деб у билан яқинлашишга, дўстлашишга ҳаракат қилишади.

Миртемир ташқарига чиқар экан, хаёлида “Марату” ривояти гавдаланди.

57.МАРАТУ

Самонийларнинг тўнғичи бўлган ҳукмдор тоғ этагида яшаган Мазанги қабиласининг бойликлари қоялар остидаги ғорда эканлигини тахмин қиларди, аммо бу ғорнинг оғзи қаердалигини билмасди. У қабила бошлиғини, унинг аёлини ҳар қанча қийнамасин, бирор гап ололмасди. Уларнинг икки ўғли бор эди. Бири қийноқларда жон берди, иккинчиси эса ҳукмдорнинг оёғини ўпди. Унинг пулга, мансабга ошиқлигини сезган ҳукумдор аврай бошлади:

“Сени қабилага раис этиб тайинлайман. Бойликлар қаерда эканлигини айтсанг, бас. Ярмини сенга қолдираман.”

”Отам Мурунта тоғидан олтин кони топганди. Ана шу олтинларни ғорларга яширди. Кириш йўлларини ҳатто бизга ҳам кўрсатмади”.

”Наҳотки, ҳеч кимнинг хабари бўлмаса?”

”Кундуз кунлари отам олтинларни қояларнинг этагига қадар ташитарди, кейин ярим тунда онам билан уларни қаергадир олиб бориб яширарди. Бизга эса бу олтинларнинг ғорларга яширганини ва уларни мерос қолдиражагини айтарди.”

”Дунёда қандай қийноқ, қандай исканжа бўлса отангга ва онангга қарши қўлладим, лекин миқ этишмади. Мен эртага эрталаб узоқ сафарга кетаман, агар сен бу ишнинг уддасидан чиқсанг нафақат бу қабиланинг, балки қўшни қабилаларнинг ҳам хирожини теришни сенга топшираман.”

”Ғор оғзини билса-билса онам билади. Лекин унинг бардоши отамникидан ҳам юксак. Ўлдирсангиз ҳам бир сўз олиш қийин.”

”Аёл зотидан гап олишнинг йўллари кўп. Сен отангга жуда ҳам ўхшайсан. Гавданг, товушинг, кўринишинг қуйиб қўйгандек отангникига ўхшайди. Ярим тунда онангнинг қўйнига кирасан. Унга ҳукмдор бошингга урганини, ҳамма нарсани унутганингни айтиб, ғорнинг оғзига олиб борадиган йўлни сўрайсан.”

”Барибир айтмайди. Бунинг устига мен онамнинг қўйнига киролмайман.”

”У ҳолда укангга ўхшаб қийноқнинг қули бўласан. Аввал кўзингни ўйиб оламан, кейин бармоқларингни кесаман. Сўнгра эса шакар томирингга чўғ босаман. Танла, бу азоблар яхшими ёки қабиланинг раиси бўлиш-ми? Истасанг, фармонни ва олтинларнинг ярмига эгалик қилишинг ҳақидаги қароримни ҳозироқ чарм терига ёзиб, қўлингга берай. Белингга боғлаб ол. У сенга куч беради.”

“Онам барибир айтмайди.”

“Оқшом онангни сўроқа чақириб оғзига шароб тўкамиз. Сен қоронғуда унинг қўйнига кирасан. Уни эркалайсан. Нозик туйғуларини жунбушга келтирасан. Мени лаънатлайсан. Бу азоблардан яқин орада қутилишини қулоқларига шивирлайсан. Бутун истакларини қондирасан. Ана ундан кейин олтинлар ҳам, мансаб ҳам сеники.”

Марату хукмдорнинг айтганини қилди. Онасидан ғорга олиб борадиган йўлни ўрганиб, чодир ташқарисида пойлаб турган ҳукмдорнинг ёнига югурди.

”Сен мард бола экансан. Менга кўп фойданг тегади. Бу қабилага раис қилиб қўйсам, ноинсофлик қилган бўламан. Сени ўзимга хазинабон этиб тайинлайман. Халқдан солиқ йиғасан.”

”Қуллуқ, қандай амрингиз бўлса, ҳаммасини бажараман.”

”Ундай бўлса ота-онангни йўқот. Ўғли билан ётган она бошқалар билан ҳам ётади. Отанг эса сенга душман бўлади. Чунки мен билан бирга бўлишингни хоинлик, деб ҳисоблайди.”

Ойни этак билан ёпиб бўлмайди, деганларидек, Марату қилмиши ҳам халқ орасида тиллардан тилларга кўчиб юрди. Маратунинг девонбеги бўлгани, ундан кейин Бош вазирга қадар юксалгани пайтида одамлар бу мудҳиш воқеа ҳақида овоз чиқариб гапиришга қўрқишарди. Аммо бир кун ҳукмдор халқнинг олдига чиқиб:

-Мен Маратуни ҳалол, пок инсон, деб билгандим. Унинг ота-онаси ва укасини ўлдиришгач, бу оилага ёрдам қилмоқчи бўлдим. Бу болани Бош вазирликкача кўтардим. Лекин ўлимга ҳукм этдим. Чунки у бир пайтлар ўз онасининг қўйнига кирган экан. Буни эътироф этди. Шу боис Маратунинг жасади бутун қиш бўйи дорда осиғлик туришини буюраман. Ҳамма бундан ибрат олсин. Бу нафақат хоиннинг жазоси, балки бу ярим тунда алданган онанинг қарғиши ҳамдир, – деди.

Одамлар ҳукумдордан қўрққанлари учун “Уни бу ишга сен бошлагандинг. Иккаланг ҳам лаънати шайтоннинг дарсини олгансан” деб айтишолмади. Аммо “Марату” афсонаси эллардан элларга, йиллардан йилларга кўчди. Ривоятга айланиб яшади. Кимдир бу ривоятдан дарс олди, кимдир ўз билганидан қолмади.

Марат ҳам ана шу дарс олмаганлар тоифасидан эди. У ҳам ҳукмдор учун ҳар қандай буйруқни бажаришга тайёр бир Марату эди ва шундай бўлиб қолди.

58. ИСТЕЪФО

Каримов кечқурун маҳаллий ва чет эл мухбирлари иштирокида матбуот конференцияси ўтказди. Миртемир унинг изини йўқотиб қўймасликка уринган изқувардек матбуот конференциясига келди. Сўз олиб, бўлган воқеаларни қисқа қилиб гапирди. Лекин Каримов одатига кўра жавоб бериш ўрнига бошқа нарсалар ҳақида тўхталди. Конференциядан кейин Миртемир Каримовнинг ёнига бориб, аризасини топширмоқчи бўлди. Унинг келаётганини кўрган Каримов мухбир қизнинг белидан қучоқлаб, унга муҳим гапи бордек, қулоғига бир нарсаларни пичирлаганча, орқа эшикдан чиқиб кетишди.

Миртемир истеъфо аризасини кўпайтирди-да, бир нусхасини Крайновга, яна бир нусхасини Мавлонга бераркан, коридордан Алимовнинг келаётганини кўриб қолди:

-Сизни ҳам қийнаб юрмай, мени йўқотиш учун овора бўлишингизга ҳожат қолмади. Мана истеъфом, – дея бир нусхасини унга узатди.

Алимов совуқ башарасини бужмайтирганча кулимсираган кўриниш беришга уринди.

-Укажон, мени Бош вазирга ўхшатдингиз. Истеъфонгизнинг адреси Бош вазирдир,-деди.

-Бош вазир ҳам сизнинг қўғирчоғингиз бўлгани учун уни овора қилиб юрмай дедим-да. Майли, овораси бор-ми? Сизга у олиб кела қолсин, – Миртемир шундай деб қайрилиб Девондан чиқиб кетди.

Балки айб ўзимдадир деб ўйлади Миртемир. Одамларга қандай муомала қилишни билмайман. Шу муомаладан кейин энди у сен ҳақингда нима деб ўйлайди? Маданиятсиз экан демайдими? Э, унга ўхшаб маданиятли супурги бўлгунга ўлиб кетган яхши эмасми? Ўжарсан ўжар, бошингга нима келса мана ўжарлигингдан кўр!

Миртемир Олий кенгаш биносига келса, Воҳидовнинг хонасида Исо Холис ва яна икки-уч киши ўтиришганди. Вақт алламаҳал бўлиб қолганига қарамай уларнинг бамайлихотир ўтиришларидан, кимнидир кутишаётгани маълум эди. Салом-аликдан кейин Миртемир бўлган воқеаларни Воҳидовга гапириб берди. У бош чайқаб қўяркан “Мана Исо Холис давлат комиссияси таркибига кирдилар. Шу боис бу масаланинг босди-босди қилинишидан қўрқмасак ҳам бўлади,” деди.

Исо Холис эса:

-Истеъфономангизни беринг, биз газетамизда нашр эттирамиз,-дея Миртемирдан истеъфономанинг бир нусхасини олди.

Кейин маълум бўлса, улар ҳам Бош вазир Абдуҳошим Муталов билан учрашмоқчи эканлар. Бош вазир Миртемирнинг истеъфономасини эринмай, тоқат билан ўқиди:

“Пойтахтнинг Талабалар шаҳарчасида рўй берган фожеа юртимизда ошкоралик, ростсўзлик йўқлиги, инсон ҳуқуқларини топташ ҳали бери барҳам топмаслигини исботлади. Мен раҳбар бўлган жумҳурият телевидениесидан кўрсатувлар олиб қўйилди. “Муносабат” рукни билан ҳозирланган махсус кўрсатув экранга чиқарилмади. Ошкоралик учун кураш йўллари бекитиб ташланди. Мени истеъфо беришга ундаган сабаблар қуйидагилардир:

1.Ҳар қанча уринмайлик, Талабалар шаҳарчасидаги воқеалар ҳақида ошкора фикр билдирилишига йўл берилмагани.

2.Паркент воқеалари юзасидан тузилган комиссиянинг хулосаси сир сақлангани каби Талабалар шаҳарчасидаги фожеа юзасидан ҳам ўша услуб қўлланилаётгани.

3.Яна яккаҳокимлик, диктатура бошланаётгани. Халқнинг оғир аҳволини енгиллатиш ўрнига фақат ваъдалар бериш ва мансабталаш билан банд бўлишаётгани.

4.Сиёсатда барқарорлик йўқлиги, миллий бирлашув ҳақида тинимсиз гапирилгани ҳолда амалда тескарисини қилиб, низо-адоват келтирилиб чиқарилаётгани.

5.Кадрларни танлашдаги жиддий хатолар, бу борадаги ўпирилиш, раҳбар кадрларга ишончсизлик, уларни асосан шахсий садоқатига қараб танлаш, қобилияти, билими эътиборга олинмаётгани.

6.Маҳаллийчилик иллатининг илдизига сув солиш, одамларни бир-бирига қарши қўйиш касалини даволаш ўрнига авж олдирилаётгани.

7.Халқ тақдири ва келажаги билан шуғулланиш ўрнига икр-чикирлар, қувғинлар, инсон ҳуқуқларини топташ билан банд бўлинаётгани.

8.Мухолифатдаги партия, ҳаракат ва уюшмаларга нисбатан минбарлардан яхши гап айтилиб, амалда улар таъқиб қилинаётгани.

9.Халқнинг аҳволи кун сайин оғирлашиб бораётгани, бунинг олдини олиш учун аниқ дастур йўқлиги.

10.Миллатвакилларининг эркин баҳслари, бор гапни айта олишлари учун шароит яратилмагани ва аксинча оғир, носоғлом вазият вужудга келтирилгани, фикрлар, таклифларга эътибор қилинмаётгани…

Ана шу сабабларга кўра, ҳукумат таркибидан чиқаман ҳамда ўзимни унга нисбатан мухолифатда, деб ҳисоблайман. Ҳукумат таркибида туриб бу иллатларга қарши кураш йўлини топмадим. Ҳукумат аъзолари учун йўллар берк ва очилмасдир…”

Истеъфономани ўқиб чиққан Бош вазирнинг қўли титраётган эди. У қуриб қолган лабларини тили билан ҳўллаган бўлди-да, гапиришга шайланди, лекин нимадир бўғзига тиқилди. Истеъфономани ён дафтарининг ичига қўйди ва ўрнидан туриб, Миртемирнинг қўлини маҳкам сиқди. Кейин унинг елкасидан қучоқлаган бўлиб, эшик ёнига қадар кузатди. У лом-мим демаса-да, хайрихоҳ эканлигини Миртемир англади. Шу билан бирга унинг бу ҳаракатлари: “Бу сиз билан охирги учрашувимиз” маъносига ҳам келарди.

Миртемир чиқиб кетиши билан Бош вазир маслаҳатчи Алимовнинг ёнига югурди:

-Буни мухолифатнинг газетасида ҳам нашр этишар экан. Бошимизга бало бўлмасин,-деди.

Алимов хотиржамлик билан истеъфономани оларкан, ўқиб ҳам кўрмагани Бош вазирни ажаблантирди. Аммо Алимов аллақачон истеъфономанинг нусхаси ўзига етиб келгани ва Каримовга олиб чиқиб кўрсатгани ҳақида унга ҳеч нарса демади. Фақат:

-Мухолифатнинг газетасини ҳам ўзимиз босамиз, қўл қўймасак, чиқмайди, – дея Бош вазирни тинчлантирди.

Бош вазирни тавозе билан кузатиб қўйган Алимов Урайимжонга телефон қилди:

-Ҳужжатлар битди-ми? Тезроқ олиб келсангиз оқсоқолга қўл қўйдирамиз ва Олий кенгаш раёсатига юборамиз. Кечаси билан раёсатни тўплаш керак,-деди.

Худди бир нарсани унутган кишидек, “гапни” калта қилган Алимов Олий кенгаш раиси Йўлдошевга боғланди:

-Кечаси раёсат аъзоларининг рухсатини олиш керак бўлади. Депутатлардан бирининг дахлсизлигини бекор қиламиз,-деди хотиржам оҳангда. Аммо депутатнинг кимлигини айтмади. Йўлдошев сўз ким ҳақида бораётганини биларди.

Миртемир уйининг ёнига келганда кираверишда уни бир киши қаршилади.

-Исмим Пўлат,-деди у.-миршаб бўлиб ишлайман. Илгари вазир ўринбосари бўлган бир акамиз сиз билан учрашмоқчилар.

Миртемир булар яна бирор ўйин бошлаётганга ўхшайди, деб ўйлади-да, ҳалиги одамнинг бошидан оёғига қадар разм солди. Новча, қишлоқлик йигит, юзида самимият бор. Шунга қарамай буларга ишониш қийин, дея ўйлаган Миртемир, индамай ичкарига қараб юрди. Пўлат унинг орқасидан келиб, у билан бирга лифтга чиқди.

-Вазирликда сизга қарши фитна тайёрланаяпти. Бу ишнинг бошида Урайимжон  турибди. Талабалар шаҳарчасида ҳам “Ўқ отиш” буйруғини у берган.

-Ҳаммаси тўғри бўлиши мумкин. Лекин мен бу соатда ўзим танимаган одам билан учрашишга боролмайман,-деди Миртемир “илтимос мени тинч қўйинг” дегандек.

-Истеъфономангиз Каримовни жуда ҳам қиздирибди-, деди Миртемир билан бирга лифтга чиққан Пўлат.-Эрталабга қадар раёсатнинг рухсати чиқади ва сизни дарҳол қамоққа олишади. Урайимжоннинг одамлари Жиззахга бориб, бир неча кишидан “Миртемир биздан пул истади”деган ёзув олиб келишди. Одамларни мажбурлаб, қўрқитиб шундай ёзув олишган. Мана нусхалари…

Миртемир лифтдан чиқаркан:

-Мана бу уй Миллий хавфсизлик қўмитаси бошлиғи Ғулом Алиевникидир,-деди чап томондаги темир эшик томонга ишора қилиб. Шу боис бу ерда гаплашишимиз таҳликали. Юринг, яхшиси уйга кириб гаплашамиз.

-Уйингиздан бу ер бехавотир. Ичкарига кирсак, суҳбатимизни ёзиб олишлари аниқ,-деди Пўлат содда оҳангда.

Миртемир мактубларга назар ташлади.

“Мен Ҳаким Эшқобилов Жиззахда балиқчилик билан шуғулланаман. Биз балиқларни қўшни жумҳуриятга олиб чиқаётганимизда божхона ходимлари ушлашди. Кейин телевизорда кўрсатишмасин, дея депутат Миртемирнинг ёнига бордик. У биздан катта миқдорда пул истади. Бу тушунтириш хатини ўз ихтиёрим билан ёздим, ҳеч ким мажбур қилган эмас. Яна шуни қўшимча қилмоқчиманки, ҳурматли президентимиз халқ учун қайғураётган бир пайтда Миртемирга ўхшаганларнинг мажлисда у кишини ҳақорат қилиши ва ҳамда биздан пора сўраши ақл бовар қилмайдиган ишдир…”

Кейинги хатда эса поранинг миқдори ва Миртемирнинг бу пулни олгани ҳақида гап борарди.

-Ҳозир бу одамларнинг ҳаммаси эски бошлиғимизнинг уйларида ўтиришибди. Улардан бу мактубни ёздириб олган миршаблардан бири ҳам ўша ерда. Сизга қарши бошланган бу фитнани ўзингиздан бошқа ҳеч ким тўхтатолмайди,-деди Пўлат пичирлаган оҳангда.

-Зотан, йўқотадиган нарсамиз йўқ. Ўйчи ўйлагунча таваккалчи ишини битиради, деганлар. Биз ҳам таваккал қилдик. Қани кетдик!

Миртемир шундай деб уйига ҳам кирмай орқага қайтди.

Эски бошлиқнинг ҳовлиси эски шаҳардаги қишлоқсифат маҳаллалардан бирида экан. Пўлат дарвоза четидаги тугмани босганди кимдир кўчага қараган дераза пардасининг ёнидан ташқарига мўралади. Кейин эшик очилиб, икки миршаб чиқди. Улар тавозе билан Миртемирни ичкарига таклиф қилишди. Пўлат эса атрофга алангалаб, ёндаги ва орқадаги кўчаларга қараб келди.

Миртемир бирдан сесканиб тўхтади. Дарвозахонада катталиги эшакдек бўлган иккита ит турарди. Гарчи итлар занжирга тортилган бўлса-да, уларнинг орасидан ўтиш мумкин эмасди. Икки миршаб бир ҳамла билан итларни икки томонга тортди-да ” Сиз ичкарига киринг”, дея Миртемирга ойнаванд хонанинг эшигини кўрсатишди.

Миртемир ичкарига кирганда ойнаванд хонанинг тўрида фақат бир киши ўтирарди.

-Хуш келдингиз, ока, – дея ўрнидан турди у. Буйи калта, тўладан келган бу одам эллик-эллик беш ёшлар атрофида эди. Кўзлари кулиб турган бу одам Миртемирни бағрига босди.-Исмим Ғани, Каримовнинг аёвсиз қиличи биринчи бўлиб менга санчилган. Мен Ички ишлар вазирлигида тартиб ўрнатмоқчи бўлдим, лекин Каримов ишдан олиб ташлади, устимдан жиноий иш қўзғади. Ҳозиргача судма суд юрибман. Лекин Ички ишлар вазирлигида фақат ҳайвонлар эмас, одамлар ҳам ишлайди. Адолатсизликдан куйганлар, ҳақсизликка учраганлар менга келишади. Аслида ҳозирги вазир ҳам менинг шогирдим. Бу қадар сотилиб кетишини ўйламагандим.

Ғани ака Миртемирга ўзи ўтирган жойни кўрсатди:

-Қани тўрда сиз ўтиринг. Сизни ғойибдан яхши танийман. Бундай шароитда учрашишимизни хаёлимга ҳам келтирмаган эдим. Бугун Жиззахга бориб, одамларни қийнаб, шикоят ёздириб олишибди. Кейин улар арз қилиб Ички ишлар вазирига келишибди. Вазир қабул қилмагач, уларни менинг уйимга олиб келишди. Аслида Урайимжон деганлари тентаксифат одам. Бўлмаса, қидириб-қидириб сизга ҳурмати баланд бўлган одамлардан шикоят ёздириб олишади-ми? Бироз бош қотиришса-ку етмиш еттита душманингизни топишарди. Шунисига ҳам шукур.

У тўхтамай гапирар экан, Пўлатга қараб:

-Кеннойинга айт, димламани сузсин. Кейин меҳмонларни ҳам чақир, – деди.

Ичкаридаги хонадан бир капитан ва уч оддий одам чиқди. Улар югуриб келиб Миртемир билан кўришдилар. Ғани аканинг “ўтиринглар” имосидан кейин ўриндиқларнинг уч қисмида чекинибгина ўтиришди. Кейин Ғани ака:

-Қани кимдан бошлаймиз? Қисқа ва тез-тез гапиринглар, чунки эрталабгача ишимиз кўп,-деди.

Қорачадан келган киши сўз бошлади:

-Бизнинг умримиз балиқчилик билан кечади. Биров билан ишимиз йўқ. Сизни телевизорда кўриб турамиз. Ўтган кун божхона ходимлари ушлашди. Бу оддий ҳол, ҳар доим ушлашади. Чунки балиғимизга улар ҳам шерик, хақларини олиб, қўйиб юборишади. Биз Қозоғистонга оббориб сотиб келамиз. Ўтган кун ҳам ҳақларини олишганди, лекин ҳеч нарса билмагандек уйимиздан олиб миршабхонага келтиришди. Сўроқ қилишди, бир-икки биқинимизга туртишди ҳам. Кейин бир хатни кўрсатиб, уни кўчириб, имзолаб беришимизни талаб қилишди. Йўқ деганимизга қўйишмади. Уйимизни тинтув қилиш учун одам юборишди, ўзимизни қийнашди. Шундан кейин майли, ёзиб берамизу кейин пойтахтга бориб шикоят қиламиз, деб ўйладик. Нега бизни танлашди? Ҳалигача ҳайронмиз.

-Қўрага сен тушдинг, ука,-дея сўзга аралашди Ғани ака. – Урайимжон бу ишни ўзи ишонган одамга топширган. У одамнинг ишонгани эса сени балиғингга шерик бўлган кишилар.

Кейин Жиззахдан келган яна икки киши ҳам бўлган воқеани айтиб бераркан:

-Фақат биз келмоқчи эмас эдик, чунки миршаб дегани ҳукумат дегани. Уларга қарши туриб бўлмайди. Лекин мана бу одам “Миршаблардан қутиласану Миртемирдан қутулолмайсан. У барибир бу ишни фош этади”, деб ҳол-жонимизга қўймагандан кейин келдик. Йўқ ердан бошимизга ғавғо қўнди,-дейишди.

-Вақтимиз зиқ,-деди Ғани ака ва Миртемирга юзланди. – Сиз келгунингизча мен булардан тушунтириш хати ёздириб олдим. Мана бу капитан укамиз эса уларни урганлардан бири. Урайимжоннинг ишонган тоғи. Аммо бугун қилмишига иқрор бўлди. Агар ишдан қувилса, бир бурда нонини мана биз топиб берамиз. Қолаверса, бунинг раҳматли отаси профессор Эрназаров университетда сизга дарс берган. Ҳақиқатни севган инсон эди. Бу йигит унинг руҳини шод қилди. Отасини яхши танирдим. Менинг дўстим эди, нур ичида ётсин. Ҳозир димламани ейлик, кейин сизга жавоб берайлик. Эрталабгача бир йўлини қилинг, кечикиб қолманг. Аллақачон раёсат аъзоларидан рухсат олиб қўйишган бўлишса керак.

Миртемир раҳматли Эрназаров ҳақиқатга йўл излаб ўлиб кетганини эсларкан:

-Бизни ҳам ҳақиқат учун курашишга чорлаб кетди, раҳматлик. Майли,овқат ейишни бошқа кунга қолдирсак, раёсат аъзоларининг баъзилари ҳали Олий кенгашда эдилар. Эркин ака ҳам ўша ерда эди. Балки у кишини кўришга улгурарман, – дея йўлга чиқди.

-Бугундан бошлаб Пўлатжон сизнинг ёнингизда юради. Унга ишонаверинг. У ҳам Каримовдан азият чеккан одамлардан. Кўринишига қараб ёш деб ўйламанг. Қамоқда ҳам ўтириб чиқди,-деди Ғани ака Миртемирни кузатиб қоларкан. – У сизнинг қўримангиз. Бир-биримизни қўримасак, бир бутун кучга айланмасак Каримовга қарши туришимиз қийин.

Миртемир Олий кенгашга келаркан, кучига куч қўшилгандек эди. Чунки у кейинги кунларда ўзини анча ёлғиз ҳис этаётганди. Қараса, атрофда Каримовнинг қилмишларидан куйганлар, унинг кирдикорларини кўриб, тушуниб юрганлар кўп экан.

Ҳа, деб ўйлади Миртемир халқ денгиздир. Шоир бу жумлани осмондан олган эмас. Халқ қудратли куч. Фақат бир бутун бўлгандагина куч. Лекин тарқоқ ҳолда ожиздир. Якка-якка ҳолида эса синдирилиши жуда осон. Бувиларимиз паҳлавонлар ҳақида эртаклар сўйларканлар, бир чўпнинг синиши осонлиги ва бир даста чўпнинг синиши мушкуллиги ҳақида бекорга гапиришган-ми? Бу-ки чўп, инсон ҳам бир ўзи қолса, аввало ўзини ўзи ейди, ўзини ўзи синдиради, махф этади. Агар унинг ёнида дўстлари, ҳамфикирлари бўлса, улар жипслашиб метин иродага, бузилмас қалъага айланадилар. Бирлашган куч бирлашмаган пуч, деб бекорга айтишмаган.

59.ПЎЛАТ

Миртемир хаёл суриб келар экан, Олий кенгашга яқинлашиб қолганларида беихтиёр олтинчи қаватга назар солди. Воҳидовнинг хонасида чироқ ёниб турарди. Демак, ҳали шу ерда.

-Ҳозир оқсоқолнинг ўзлари телефон қилдилар,-деди у.-Сиз бизнинг қўмитамизнинг аъзоси бўлганингиз учун мени ҳам койидилар. Ука, бу ерларадан узоқроқ жойга кетиш керак. Мен имзо отмаганим билан ҳеч нарса ўзгармайди.

Миртемир Воҳидовдан шундай жавоб чиқишини биларди. Ундай бўлса нега келди? Ёки чўкиб кетаётган одам учун хас ҳам умид-ми? Йўқ, бу одамнинг хасчалик умидбахшлиги ҳам йўқ. Миртемир бу ҳиссиётини Воҳидовга сездирмаган бўлсада, шарт бурилиб хонадан чиқиб кетиши бу ҳисларни ташқарига урди.

Бу ҳам одобсизлик бўлди, деб қўйди ички “мен”” унга. Лекин Ошкоралик қўмитасидан қабулхонага қадар жуда яқин бўлгани учун ички мен билан баҳслашишга вақти йўқ эди.

Олий Кенгаш раиси Йўлдошевнинг қабулхонасидаги нусха кўпайтиргич ёрдамида барча ҳужжатларни кўпайтириб олган Миртемир, бир нусхасини котибга узатди:

-Буни раисга бериб қўясиз,-деди.

Сўнгра Каримовнинг қабулхонаси, Бош прокурорга ҳам бир нусхадан ажратиб, уларнинг ярим тунда мудраб ўтирган котибларига қолдирди.

Уйига қайтаркан, “Халқ сўзи” газетаси биносининг чироқларига кўзи тушди. Газетачилар эрталабга қадар ишлашларини яхши биларди. Бу ер унга сўнгги умид булиб кўринди-ми, Пўлатга:

-Сизни ҳам чарчатиб қўйдим, шу ерга ҳам бир кириб чиқай,-деди.

Аҳмаджон Мухторов шу ерда экан.

-Бу фитна. Яхшилаб ёзинг, газетага чиқарамиз,-деди Аҳамджон ака ҳамма гапни батафсил эшитгач ва ҳужжатлардан бир нусха олиб қолди.

Миртемирнинг уйқуси қочган эди. Шу боис Пўлатга ”Юринг, уйга бориб, ҳангома қиламиз, бироз ичамиз”, деди.

Умр йўлдоши хавотирланиб, кутиб ўтирган экан. Бир зумда дастурхон тузалди ва овқат келтирилди. Пўлат бир пиёла ароқ ичгандан кейин “очилиб кетди”.

-Миртемир ака, булар жуда аёвсиз одам, булар учун чумолининг ўрни бору инсоннинг ўрни йўқ,-деди. Кейин эса ўз достонини бошлади.-Мен тоғларга яқин бир қишлоқда туғилдим. Отам ёшлигида ўпка касалидан вафот этган экан, онам ҳам узоқ яшамади. Бувимнинг қўлида қолдим. Мактабни битирарканман, бувимдан ҳам айрилдим. Кейин ҳаё-ҳуйт деб Тошкентга келдим. Ўқишга кирмоқчи бўлдим, киролмадим. Мардикор бозоридан бизни ушлаб кетган миршаблар ўз уйларида ишлатишарди. Улар билан танишиб қолдим. Бир-икки йилдан кейин мени йўл соқчилигига ишга ўтказишди.

Орзуим ўқиш эди. Ҳеч нарсага эътибор қилмай Автомобил йўллари институтининг кечки бўлимига кирдим. Битиргунумга қадар шаҳар соқчилар бўлимигача ишга келдим. Биз йўлда тураркан “план” беришарди. Бу пора планини бажариш учун шоферлардан пул йиғардик. Шаҳар идорасига ишга ўтганимда эса, мен ўзим соқчиларга “план” берадиган бўлдим. Чунки раҳбаримиз мендан истарди. Бир куни шаҳарда катта авария бўлди. Дарров етиб борсак, енгил машина ичида саккиз нафар талаба ҳалок бўлибди. Миршаб йигит ҳўнгир-ҳўнгир йиғларди. Нима гап, дея уни четга тортдим: “Рулдаги бола маст эди. “План” тўлсин, дея ўтказиб юбордим.”

Бу воқеадан жуда таъсирландим. Бир куни мажлисда идорамизда бўлаётган воқеаларни, “план” масаласини ўртага ташладим. Бу виждонсизликдан уялиш кераклигини айтдим. Инсонларнинг умрига зомин бўлаяпмиз, дедим. Дарҳол комиссия тузилди, икки кундан кейин мени қамашди. Миршаблар учун алоҳида қамоқхона бўлишига қарамай мени оддий жиноятчиларнинг орасига ташлашди. Мен кўрган азобни бошқа ҳеч ким кўрмасин. Бошимга нима келса ҳам тилимдан келди, деб чидадим. Тилим виждонимнинг буйруғини бажарганди. Аммо энг даҳшатли қийноқни ҳамкасбларимдан кўрдим. Мен терговда Ички ишлар вазири биринчи ўринбосари Ғани акадан бошқа ҳаммаси қўл остидагиларга “план” беришини ва уларни пора олишга мажбур қилиб қўйишларини очиқ айтдим. Кейин Каримовнинг номига ариза ёзиб, яширинча ташқарига чиқардим. Каримовгача етиб, ортга қайтди. Мендан бошқаларга эмас, бевосита Ғани акага пора берганим ҳақида сохта кўрсатмани имзолашимни талаб қилишди. Имзоламадим. Дўппослашди. Қабурғаларим синди, лекин имзоламадим. Кейин шишанинг устига ўтиртиришди. Барибир имзоламадим.

Ундан кейин кандайдир укол қилишди. Ҳушимдан кетиб қолибман. Ўша пайт қўл қўйдириб олишибди. Буни видеолентага ҳам туширишибди. Ўзимга кўрсатишди. Худди мастга ўхшаб ўтирибман. Менинг кўрсатмам бўйича Ғани акани ишдан бўшатишди. Суддан кейин узоқ бир вилоятга жўнатишди. Ғани ака мени кўришга келди. Унинг кўзига қарай олмадим. Лекин ҳамма гапни очиқ-ойдин айтиб бердим. Таниш-билишлари орқали мени қамоқдан чиқариб олдилар. Кўриб турибсиз, бугун яна миршабман. Оддий соқчиман, яъни ҳаётимни қайтадан бошлаяпман. Фақат оддий соқчилардан фарқим шуки, уларга ўхшаб юқоридагилар учун пул тўпламайман. Шу сабабдан мени ёмон кўришади. Аммо Ғани аканинг одами, деб индашмайди. Вақти келганда фойдаланиш учун ҳозирча кўзларини юмиб туришибди.

-Оилангиз қаерда? – деб сўради Миртемир Пўлатдан.

У уҳ тортганча, сўниб қолаётган сигарети билан янгисини ёқди-да, чуқур-чуқур симириб:

-Улар нафақат менинг умримни, балки оила аъзоларимнинг умрини ҳам хазон қилишди,-деркан, оғзидан пишқириб чиққан сигарет тутуни юзини қоплади. У шу дамда қуюқ туман ичида қолган одамга ўхшарди. Туман тобора хиралашиб унинг мунгли кўзлари чарақлаб ёнаётганди. Лекин бу ёниш мамнуният ёки севинч аломати эмас, балки нафрат алангаси эди.-Мени қамашгандан кейин уйимни тортиб олишди, мол-мулкимни мусодара қилишди. Хотинимга “Бундан ажралмасанг кунингни кўрсатамиз” дейишган экан, болаларни олиб қишлоққа кетиб қолди. Қамоқдан чиққанимдан кейин ҳузурига бордим. Лекин мени остонадан қувди. “Тилини тиёлмаган эркак билан яшамайман” деди. Болаларимни кўрсатишмади. Араққа ружу қўйдим. Хотинимнинг отаси мени миршабларга олиб бориб топширди. Яна орага Ғани ака тушди. Кейин пойтахтда қайтадан уйландим. Маошдан бошқа топадиган пулим йўқ эди. Бир кун хотинимнинг бармоғида бриллиант узук, қулоқларида бриллиант ҳалқа кўриб қолдим. Ёруғ дунём яна қайтадан қоронғу бўлди. Ундан қаердан олганини сўрадим. Жанжал кўтарди. “Нобакор эр олиб бермагандан кейин ўзим топаман-да” деди. Шундан кейин шубҳаланиб орқасидан пойладим. Олдинги ишлаган идорамнинг бошлиғи билан юрар экан. Уни алдаб йўлдан чиқаришибди. “План”ни бермаганлардан нима олишни яхши биламиз” деди бошлиқ. Хотиним билан ажралдим. Бошлиқни эса ўлдирмоқчи бўлдим. Лекин Ғани ака “Бир бошлиқнинг ўлими билан дунё тузалмайди. Қанча-қанча бошлиқлар, қанча-қанча оилаларни бузишмоқда, не-не ҳаётларни зимистон қилишмоқда” деди. Шундан кейин Ғани аканинг сафида мужодалага кирдим. Ҳозир кўпчиликка айландик. Бугун бўлмаса эртага, эртага бўлмаса индин, барибир бир кун келиб улардан ҳисоб сураймиз.

Миртемир Пўлатнинг ҳикоясини тинглаб бўлгач, унга таскин берадиган сўз тополмади. Чунки шу дамда унинг ўзи таскинга муҳтож эди. Пўлатни кузатиб қўйди-да, қўлига қалам олиб қоғозни қоралай бошлади.

60. ФИТНА

“Фитна…” Митемир сарлавҳани ёзди-да, бироз хаёл суриб тургандан кейин илк сатрни битди: ”Тоғига қараб тарлони, сувига қараб илони…”.

Тонг бўзариб қуёшнинг нурлари деразанинг ойнасига санчила бошлаганда ҳам Миртемир мақола ёзиб ўтирарди.

У сўнги сатрларни такрор ўқиди:

“Одамлар, эл-улус дардидан кўз юмган ўғил-оқпадар;

Ватан шаънини оёқости қилиб, унга қарши бош кўтарган ўғил – сотқин, хоин, бахтиқаро;

миллат онадир, онадан юз ўгирган, унинг хизматидан бўйин товлаган ўғил – қўлсиз, оёқсиз, гунг, кўзи кўр, қалби сўқир – мажруҳ;

халқнинг дардини англаб, Ватан ташвишини тушуниб, она аламини тинглаб, миллат машққатини кўриб, курашга ўзида куч тополмаган ўғил эса ўлик, тирик мурдадир!”

У мақолани четга сураркан, уйқусизликдан жимирлаётган кўзларини ишқади-да, деразанинг ёнига келди. Инсон дунёга бир марта келади, деб ўйлади. У яшаб ўтгач, ким бўлганлигини сағана тошидан билиш мумкин. Бу тошда саккизта рақам фалон йил туғилиб фалон йил ўлганини ифода этади – бу рақамлар ёнида унинг исми-шарифи, нари борса икки қатор айрилиқ сатри, бир шеър битилади. Аммо одамлар қалбида, юрт дафтарида инсоннинг кимлигига ажратилган ўрин анча каттароқ ва кенгроқдир. Бу ерда тоштарош ёки марсия ёзувчи шоир ҳам ожиз. Чунки қалб дунёсининг қаерида кимнинг жойи бўлиши жумбоқ, юрт дафтарининг қайси саҳифасида ким ҳақида ёзилажаги сир. Аммо ҳар икки ҳолатда ҳам ҳақиқат ёзилажак. Таасуфки, жуда кўп жой ва жуда кўп саҳифалар бўш. Демак, қанча-қанчамизга фақат унсиз сағаналар тарих, холос.

Бугун юртимизда ўн миллиондан зиёд киши сафолат, камбағаллик ботқоғида. Бу азобда ингранаётганларнинг фарёдини эшитадиган йўқ. Борларининг ҳам қулоқларини кесдилар, кўзларини ўйдилар, юракларини суғириб олдилар.

Илк демократия шамоли эсганда узоқ бир тумандан миллатвакили этиб сайландим. Ҳақиқат ва адолатни излаган инсонлар виждон ва иймонга содиқ қолиб, мени сайладилар. Бу менинг эмас, камсуқум, заҳматкаш ўша инсонларнинг ғалабаси эди. Қуръони Каримни ўпиб қасам ичмадим, лекин инсонларнинг ишончлари ва елкамга юкланган масъулиятни бир лаҳза бўлсин унутмасликка ҳаракат қилдим. Мансаб билан эмас, улар билан қолишни афзал кўрдим. Аммо ҳар одимим ортидан бошимга дўл ёғилди. Қуръони Каримни ўпиб қасам ичган ва сўзининг устидан чиқиш у ёқда турсин, атайлабдан аксини қилган Каримов кабиларнинг эса омади кулгани-кулган. Бироқ қачонгача?!

Кураш омонсиздир. Аслида шундай бўлишини билмасмидим? Сайловолди учрашувларида миллатвакили қурувчи эмас, давлат ва сиёсат арбоби бўлиши кераклигини урғуладим. Лекин давлатнинг тепасида турганларга шерик эмас, қурувчилар керак эди. Мустақиллик учун курашни олдимга вазифа қилиб қўйдим. Лекин мустақиллик душманлари қаҳрамонга айландилар, бизнинг эса ҳолимизга маймунлар кулмоқда. Кўзбўямачиликка қарши чиқдим. Лекин бутун халқнинг кўзини бўяшган экан. Бу кўзлар фақат кўзбўямачиларнигина кўра олди. Йўқ, бутун халқ эмас, бутун халқ ҳақиқатни кўриб турибди. Ҳатто унинг бир қисми сукутли бўлса-да, курашмоқда. Фақат занжирбандлик иллати бу сукут туғёнга айланишининг олдини олмоқда. Ишончсизлик тизза бўйи ўсди. Аммо шундай кун келади-ки, буларнинг ҳаммаси енгилади. Агар бу ҳаёт даҳшатларидан қўрқса, чекинса, Пўлатга ўхшаганлар қўрқарди ва чекинарди. Агар бу зулмдан қўрқсалар, талабалар ўқ товушини эшитган заҳоти тум-тарақай бўлиб қочардилар. Зулмга қарши бир бутун бўлиб оёқда турганлар бир кун келиб, тахтга адолат чиқажагини кафолатидирлар. Туни билан ухламай чиққан талабалар, ётоқхоналарнинг деразаларига қора байроқ осган йигит-қизлар ҳукумат эълон қилолмаган мотамни эълон қилишганди. Бу бир исён эди. Ҳукуматнинг қонли жиноятларига қарши, қонли изини ўчириб юборишига қарши исён эди бу. Бундай ҳукумат вақтинча ғалаба қилиши мумкин, лекин бир кун келиб чилпарчин бўлади.

Миртемир тонгни ана шундай уй-хаёллар билан каршилар экан, Талабалар шахарчасидаги ётоқхоналардан бирида бошланган ва марказий майдонда давом этган очлик ҳаракати иштирокчилари ҳам миршабхонада тонгга қадар сўроқ қилиндилар. Гарчи ўртада Маратнинг иғвоси бўлсада,  аслида улар ўз ҳаракатларида, жасоратларида самимий эдилар.

Ўн уч талаба саҳарлаб очлик эълон қилган жойларига такрор келишганда, шаҳарча тинч эди. Машина билан кўчаларга сув сепилаётганди. “Қон изларини ювишмоқда” деди улардан бири. Соқоллари сабза урмаган йигитчалар кечадан буён овқат ейишмагани, сув ичишмагани учун ҳолсиз эдилар. Баъзиларининг кўзлари чўккан, баъзилари эса қоринларини тутамлаб олгандилар. Қуёш чиқар-чиқмас уларнинг ёнига хавфсизлик қўмитаси ходимлари келишди.

-Очлик-бу тузумга, жамиятга, миллатга қарши исён. Бунинг учун қонунларимизда энг оғир жазо назарда тутилган. Сиз ҳали жуда ёшсиз. Бу ишни тўхтатинг. Кеча рухсат бердик. Фикрингизни айтдингиз. Бугунгиси ортиқча, – деди улардан бири.

-Ростдан ҳам тугата қолсакмикан,-деди Насим.

-Охирига қадар оёқда турамиз, деган сен эмасмидинг? Майли, агар чекинадиган бўлсанг, эътирозимиз йўқ. Биз ҳаммаси учун ҳисоб сўраймиз. Охирига қадар чидаймиз,-дея Насимга эътироз билдиришди йигитлар.

Хавфсизлик қўмитаси ходимлари апал-тапал орқага қайтишди. Кўп ўтмай Халқ ҳаракати вакиллари пайдо бўлишди. Улар кеча ҳам талабаларнинг ёнида туришган, мужодала бошлаган ёшларга маънавий куч беришганди. Халқ ҳаракати вакилларидан айримлари Каримовнинг сайловда тарқатилган суратини кўтариб олишганди. Суратнинг остига “Фарзандхўр ота” деб ёзилганди. Бугун ҳам улар талабаларга қалқон бўлиб туришди.

Қаердандир Марат келиб қолди:

-Ўн беш дақиқа ичида бу ердан кетмасак, миршаблар келишади ва ҳаммани қамоққа олишади,-деди у.

-Кетмаймиз,-дейишди очлик эълон қилган йигитлар.-Сиз ҳам депутатимиз сифатида ёнимизда туринг. Сайловда бизни алдашди. Ўтган кун нарх-навони оширишди, ейдиган нонимизни беришмади. Нон десак, пешонамизга ўқ отишди. Юзларча дўстларимиз калтакланди, неча киши ўлгани, неча киши яралангани яширилмоқда. Бирор жойда воқеалар ҳақида очиқ-ойдин хабар йўқ. Эртага “Икки-уч киши ўлди. Ўзлари  айбдор эди” демасликлари учун, биз ҳам ўлимни кўзга олдик. Юздан зиёд дўстимизнинг қони оқди. Ҳали яна қандай даҳшатлар кутмоқда талабаларни…

Марат Насимни четга тортди-да:

-Булар ростдан ҳам очлик қилаётганга ўхшайди-ку-деди.

-Мен ҳам ростдан очлик қилаяпман,-деди Насим.

-Сен нега очлик қиласан?

-Ўйин қоидаларида қон тўкиш йўқ эди.

-Майли, сен кўп гапирма. Улардан ажралиб ҳам қолма. Қон тўкилиши тасодиф. Ҳозир сизларни миршаблар олиб кетади. У ерда гап қайтариб юрмагин. Биласан, улар отасини ҳам танишмайди. Шундай бўлса ҳам, сени ўз паноҳимга оламан.

Марат кетгандан кейин миршаблар етиб келишди. Уларни бошлаб келган майор:

-Битта-битта автобусга минасизлар. Қаршилик кўрсатганлар ва минмаганлар калтакланади. Ҳаммангиз баланд овоз билан исми-шарифингизни айтиб, сўнгра автобусга минасиз, – деди.

-Биз демократик намойиш йўлини танладик,-дея дўстларига мурожаат қилди Насим. – Қурол кўтармадик, тош отмадик. Қонунлар чарчавасида ҳаракат қилдик. Бундан бу ёғи ҳам қонунлар доирасида бўлиши керак. Шу сабабдан миршабларнинг айтганини қилайлик.

Насимнинг гапи дўстларига ёқмади. Лекин миршаблар бир зумда уларни автобусга тиқишди.

-Сенларга ҳукуматга қарши тош отишни кўрсатиб қўямиз,-дея улардан бири талабаларни ниқтай бошлади.

-Ҳали тош отган шулармиди? – деган миршаб эса олдинроқда ўтирган талабанинг оёғига тепди. Миршабхонага етиб келгунга қадар ниқташ тепкига, тепки муштга, мушт эса таҳқирга қадар етиб борди.

Миршабхонада эса у ердагиларга эрмак топилди. Ўтган ҳам, қайтган ҳам талабаларни турткилар, ҳақорат қилар, башарасига тарсаки тортарди. Ҳатто бири:

-Замон кўтарса, пешонангиздан отиб ташлардим,-деди.

Ичкарида исканжа давом этар экан, ташқарида Халқ ҳаракати ва Эрк партияси аъзолари тўплана бошлашди. Миршабхона олдида Халқ ҳаракати тарафидан шоир Ёдгор Обид билан Эрк партиясининг секретари Дилором тортиша бошладилар:

-Аслида иккаламиз ҳам сиёсатчи эмасмиз. Сиз ҳам яхши шоирасиз,-деди шоир Ёдгор Обид.-Лекин газетангиздаги ҳақоратомуз мақола сизнинг қаламингиздан чиққанини тасаввур қила олмайман.

-Балки уни хам ҳукумат ёзиб бергандир,-дея кесатди Дилором.-Нима иш қилсак, унинг “муаллифи” ҳукумат деб айтасизлар.

-Агар ҳукуматнинг мусиқасига ўйнаб, парчаланиб кетмасак, ҳозир катта куч бўлардик. Ёшларимизни бу қадар хўрламаган, ўлдирмаган бўлишарди. Парчаланиш воқеаларини бир четга сурган тақдиримизда ҳам сайловдаги хиёнатни кечира олмаймиз. Биз Каримовнинг мақсадини билардик. У ўзини дунёга демократ қилиб кўрсатмоқчи эди. Шунинг учун ҳам партиянгизга Исо Холис номзодини олсин, Каримовнинг диктаторлигини яшириш учун хизмат қилмасин, деган таклиф билан келдик.

-Ишончим комилки, Шавкат Темур олтмиш минг имзони тўплаганда ёки рўйхатдан ўтганда бошқача таклиф билан келган бўлардингиз.

Шоир Ёдгор Обиднинг асаблари “ўйнаб” кетди. Томирларига сиғмаган қон кўзларига тепди.

-Азизим, олтмиш минг имзо тўпланганини яхши биласиз! Ҳукумат ўйин қилиш учун Марказий сайлов комиссиясига сиздан ҳам вакил киритди. Лекин у бизнинг аризамизга қайрилиб ҳам қарамади. Ваҳоланки, биз душман бўлсак-да, у адолатсизликка қарши бош кўтариши зарур эди.

-Ёдгор Обид ака, ҳозир бу гапларнинг жойи эмас. Ичкарида болаларни калтаклашаяпти. Аввал уларни қутқарайлик.

-Агар мен айтган хатоларни қилмаганимизда, бугун миршабхонанинг остонасида сарғайиб ўтирмаган бўлардик. Ҳали бу ҳолва. Ичкарига олиб дўппослашмаганига шукур қилиш керак. Бизни бир-биримизга қайраб қўйишди. Буни англаб етмасак, ҳаммамизнинг жойимиз панжараларнинг нарёғида бўлади.

-Талабалар бир бутун куч эди. Лекин уларни ҳам парчалаб юбордингизлар. Ҳозир бош кўтариш пайтими-ди?

-Ҳа, – деди Ёдгор Обид,-Ҳозир пайти эмас эди. Лекин пайти қачон, деган саволга ҳам ҳеч ким жавоб беролмайди. Уйқу жой танламаганидек, норозиликнинг туғилиши ва исёнга айланиши ҳам пайт пойламайди. Талабалар парчаланишида ҳаммамиз айбдормиз. Улар учга бўлиниб кетди. Бир қисми бизнинг орқамиздан, яна бир қисми сизнинг орқангиздан. Учинчи, жуда бир оз қисми ҳукумат айғоқчиларининг орқасидан кетишди. Бу ерда жиддий ташкилотланма кўзга ташланмади. Ташкилотлар бор эди, лекин улар маълум бир дастур ва мақсад билан ҳаракат қилди, дейиш қийин.

-Бу фикрингизга қўшилмайман. Сайловдан олдинги учрашувларни бир эсланг. Парламент сайлови арафасидаги ҳаракатларимизни ёдга келтиринг. Бу ерда жуда катта куч майдони туғилганди. Ана шундан қўрқишди. Бўлмаса, минг-минг миршаблар ва сон-саноқсиз ОМОНчиларни олиб келишармиди? Биз бу ҳаракатни бошқара олмадик.

-Кеча лидерингизни талабалар тошбўрон қилишди. Прокурорга қўшилиб қочди…

Энди Дилоромнинг жаҳли чиқди:

-Сиз ҳам Шавкат Темурга ўхшаб гапираяпсиз. Худди воқеаларни телевизордан томоша қилиб ўтирганга ўхшайсиз. Бир-биримизга фисқу фасод тошларини отгунча, болаларни ичкаридан олиб чиқишни ўйлайлик.

-Болаларни бой бердик. Уларнинг қаршилик кўрсатганлари калтакланади, ўқишдан ҳайдалади, йўқотиб юборилади.  Ҳукуматнинг йўлига юриб, улар истаган гапларни ёзиб берганлари истиқбол йўлига чиқадилар. Бир кун келиб бизга қарши курашсалар, ҳеч ажабланманг. Айримларини эса гўё калтаклаган бўлиб чиқариб юборадилар ва бизнинг орамизга жосус қилиб ерлаштирадилар.

-Сиз ўзингизга ҳам ишонмайсиз,-Дилором Ёдгор Обиднинг сўзини шарт кесди. – Ҳеч нарсадан хабари йўқ, маъсум болаларга туҳмат қилаяпсиз. Улар ҳақсизликка қарши исён қилдилар, ўз ҳаётларини ўртага қўйдилар. Сиз эса эскиси каби ҳар нарсадан шубҳаланаяпсиз. Ҳар бир қамалиб чиққан одам жосус бўлса, эртага бу мамлакатнинг ҳаммаси жосусга айланади. Чунки Каримов ҳаммани бир-бир қамайди.

-Бизнинг энг катта янглишимиз ҳис-ҳаяжонга берилиб кетишимиздадир,-деган Ёдгор Обид тортишувни тўхтатадиганга ўхшамасди. – Эътибор қилдингизми, миллий озодлик ҳаракатининг аксарият фаоллари шоир ва ёзувчилар. Биласиз, дунёдаги энг ҳисли-ҳаяжонли инсонлардир булар. Сиёсат эса совуққонликни талаб қилади. Қолаверса, оғир кунларга бардош берадиганлари кам топилади. Саройга ўтиб кетишга мойиллари баланд.

-Шу гапни сиз гапирманг! Уларнинг тили билан гапираяпсиз. Мақсадингиз, ўз лидерингизни мақташдир. Тарихда қанча-қанча шоҳларимиз шоир эди. Шеър ва сиёсатни ёнма ён яшатдилар. Ижодкорлар ўз номлари билан зиёлидирлар. Машъалани ёқиб, йўлни кўрсатиб берсалар, бас. Халқ ўзи бу йўлдан юриб кетади.

-Билмадим,-дея киноя қилди Ёдгор Обид. – Халқни Каримовнинг орқасидан етакламасалар бўлгани.

Шоир Ёдгор Обиднинг гапи чала қолди. Бир тўда миршаб уларни қуршаб олди. Кейин Талабалар шаҳарчасининг ташқарисига чиқариб қўйишди.

-Биз ўзаро тортишиб юраверсак, ана шундай ковушимизни тўғирлаб қўйишади,-деди Дилором бошини эгиб, оғир-оғир қадам ташлаб бораётган шоир Ёдгор Обидга. Лекин тортишувни ўзи бошлатгани эс ёдида йўқ эди.

-Ҳозирча ковушимизни тўғирлаб қўйишди…

Унинг гапини Дилором кесди:

-Давомини айтмасангиз ҳам, тушундим. У кунлардан Худо сақласин.

-Аммо баъзиларнинг кўнглининг тагидан бўлади.

-Инсонлар бирор нарсанинг уддасидан чиқолмайдиган ҳолга тушсалар бир-бирларини чақиб олиш билан, бир-бирларининг тагига сув қуйиш билан вақт ўтказадилар. Биз ҳам шу ҳолга тушдик.

-Йўқ азизим, – деди бамайлихотир шоир Ёдгор Обид. – Ҳозир тўппа тўғри Каримовнинг девонига борамиз. Кураш мана энди бошланди.

Улар биргалашиб юриб кетдилар. Гўё фожеалар уларни такрор бирлаштирганга ўхшарди.

61.ОНА БЎРИ

Миртемир худди қамоққа олиш учун келадиган миршабларнинг йўлини пойлаётган одамга ўхшаб хавотир билан ташқарига термулиб ўтираркан, деразанинг остидаги иситгичдан тарқалаётган ҳарорат уни эритди. У деразанинг токчасига бошини қўйганча кўзларини юмди. Инсон баъзан роҳат қилиб ухлаганда туш кўришни истаса-да, ё кўролмайди ёки кўрган тушини “олиб туролмайди”. Лекин баъзан бир шакарлама пайтида қурилган туш ҳаётнинг муҳим бир воқеаси каби ҳеч эсдан чиқмайди. Миртемир ҳам туш кўраётганди.

…У бирдан қудуққа тушиб кетди. Қудуқнинг деворлари қизигандан-қизиган, қўл тегизсанг бармоқларинг ёпишиб қолади. Қудуқнинг ости қоп-қоронғу эди. Бу қоронғулик орасидан итларнинг акиллаши эшитиларди. Миртемир қоронғуликка назар солганди, итларнинг ям-яшил бўлиб “ёниб” турган кўзларини кўрди. Бу қўрқинчли “чўғ”лар унга яқинлаша бошладилар. Бир жуфт “чўғ” унинг юзларига қадар яқинлашди. Кейин унинг юзини тирнай бошлади. У итни улоқтириб ташлаганди, бошқалари унга ташланди. Улар негадир тишламас эдилар. Фақат ҳар тарафини тирнаб, кийимларидан тортқилаб, ғингшинаётгандилар. Қоронғуликда ғингшиган итларнинг тишлари ярақлаб турарди. Улар асрлар буйи оч ётганлару бирданига егулик келганидан шошиб қолиб, нима қиларини билмай қолган ҳолда эдилар. Итлар бир-бирининг акиллашини англарди. Уларнинг энг олдиндагиси акиллаганда бошқалари сасларини ичига ютиб, орқага чекинардилар. Олдиндаги яна акиллаб орқага кетганда қолганлар ҳужумга ўтардилар.

Итларнинг олдиндагиси “Етар, энди еймиз”, дея аккилади, шекилли, итларнинг ҳаммаси бирданига Миртемирнинг устига ёпирилдилар. У оғриқ исканжасида ингранаркан, кутилмаганда қудуқ ёришиб кетди. Итлар қудуқнинг бир бурчагига тўпланиб, ғингший бошладилар. Миртемир ҳайрат билан атрофга алангалади. Қаршисида бир жонзот турганди. Оқ, тўғрироғи, у қадар оқ эмас, бўзранг. Аммо унинг вужудидан атрофга нур ёғилаётган эди, унинг кўзларида меҳр бор эди. У Миртемирга қараганда, кўзларидан меҳр оқарди, итларга қараганда эса, бу кўзлардан қўрқинч ёғиларди. Итлар ундан шу қадар қўрқдиларки, ғиншиганча ёлвора бошладилар. Миртемир, бу қандай жонзот бўлди экан, дея унга разм солди. Бу бўри эди!

Шу пайт Она бўри афсонасини эслади. Кўктурклар хитойлар билан қақшаткич урушлардан кейин бир муддат чекинишга қарор қилишибди. Улар тоғларнинг орасидаги бир адирда тунашибди. Эрталаб уйғонишса, тўрт томон тоғ, осмонга боғланган қоялар. Чиқадиган йўл йўқ. Ваҳима, очлик ва ўлим қоришиб кетибди. Турклар сувсиз ва овқатсиз бир неча кун чидашибди. Кейин ҳамма ҳолсизланиб, бирин-кетин жон бера бошлабди. Ана шундай пайтда қоялардан бирининг устида Она бўри увлай бошлабди. Унинг нега увлаганини ҳеч ким тушунмабди. Кейин у пастга тушиб, турклардан бирини тепага қараб судрабди. Бир жойда биқирлаб булоқ қайнаб турган экан. Сувдан ичиб ўзига келган навкарни Она бўри қоялар орасидан бошқа бир жойга бошлабди. Қоялардан бирининг темир эканлигини кўрган навкар ортга қайтибди. Сув ичиб ўзига келган турклар, олов ёқиб темир қояни эритибдилар. Қилич, қурол-аслаҳа ҳозирлабдилар. Қоя битиб, йўл очилибди. Қоянинг ортида боғ-роғлар, гўзал масканлар бор экан. Шу-шу Она бўри уларнинг йўл кўрсатувчи дўстларига айланибди. Кимдир уни Она бўри деса, яна кимдир Бўзқурт дер экан. У ҳақда шеърлар ёзишибди, достонлар битишибди, қўшиқлар куйлашибди.

Миртемир Она бўри мени қутқаришга келди, деб ўйлади ва унга қараб талпинди. Бўри ва Миртемир ёруғликка қараб юрдилар. Орқада эса ғиншиган итлар тўдаси қолди…

Эшикнинг қўнғироғи чалиниб, Миртемир сесканиб, уйғонди. Эшикни очса, остонада Самандар турарди.

-Сизни олиб кетишга келдим, – деди у.

-Қаерга борамиз? Мен мана бу мақолани Аҳмаджон Мухторовга етказмоқчи эдим.

-Йўл -йўлакай бериб ўтармиз. Ишхонамизнинг саунаси бор, ўша ерда бир шўрва ичамиз.

-Саунага ҳожат йўқ, шундай ҳам терлаб ўтирибмиз. Бугун каминани қамоққа олишади.

-Сизни қамоққа оладиган одамни ҳали онаси туққан эмас,-деди Самандар. –Саунада маишат йўқ. Ўша ерда ўтириб Талабалар шаҳарчасидаги воқеаларни қоғозга туширасиз. Қолаверса, бу кеча ухламаганингизни ҳам биламан. Ғани ака билан учрашиб келаяпман. Сизга қарши қилинган фитнанинг айнисини менга қарши ҳам қилишган. Сауна деб ҳазиллашдим, чунки менга қарши тайёрланган ҳужжатларда саунада шўрва ичиб ётганча, пора олди, дейишган. Хуллас, дардимиз бир, чорасини бирга қидирамиз.

-Чораси бор,-деди Миртемир.-Бизни Она бўри қутқаради.

Самандар ҳеч нарса тушунмади. Жилмайиб қўйди, холос. Уларнинг суҳбатини Миртемирнинг умр йўлдоши бўлди:

-Саҳар келдилар. Бошларини токчага қўйганча нималарнидир ўйладилар. Гапирган гапларимни эшитмадилар ҳам. Сомса пиширгандим. Бир пиёла иссиқ чой ичиб, сомса еб кетинглар.

-Келин, сомсаларни бир қоғозга ўранг. Олиб кетамиз. Ташқарида бошқа дўстларимиз кутиб туришибди. Бугун қиладиган ишларимиз кўп, – деди Самандар.

Миртемир Самандар билан чиқиб кетар экан, деразадан унинг умр йўлдоши Роҳила мунг билан қараб турарди…

62.МУКОФОТ

Каримов ҳам эрталабгача ухламади. Олий ўқув юртларини вилоятларга кўчириш ҳақидаги фармонларни имзолади, ўнлаб раҳбарларни ишдан олиб, ўрнига янгиларини тайинлади. Баъзи вилоят раҳбарларини эса сайловда Исо Холисга рўйхотирлик қилди, деган баҳона билан ишдан қувди. Ҳатто Талабалар шаҳарчасини темир панжаралар билан ўраб олиш масаласидан то талалабаларни автобусларга миндириб, уй-уйларига қадар етказиб қўйишгача – барча тадбирлар билан ўзи шуғулланди. Шаҳарчани темир панжара билан ўраб олиш учун бюджетдан махсус пул ажратди. Тонг бўзариб қолганда, Алматов билан Урайимжонга:

-Миршабларнинг маошини икки марта оширдим. Мана учинчи фармонга ҳам қўл қўяпман. Буни овоза-дарвоза қилманглар,-деди.-Шундай ҳам миршабларнинг маоши бошқаларникидан беш-олти марта кўп эди. Бунинг устига улар ҳар бир дарахтдан пул теришади. Тишларидан остоналаригача олтин бўлди. Шунда ҳам содиқ бўлишмаса, йўқотиб юбораман ҳаммасини.

-Ҳаммаси сизга содиқ, – деди Алматов. – Мажлисларда ота-оналари сизни тинимсиз дуо қилишганини айтишади. Бизнинг орамиздан нонкўр чиқмайди. Сизга хиёнат қилсак, кўзимиз кўр бўлади.

Суҳбатни индамай тинглаб ўтирган Алиев ҳам қўлидаги қоғозни Каримовга узатди.

-Ҳуқуқ-тартибот органлари бир вужуд. Талабалар шаҳарчасида бизнинг ходимларимиз ҳам фидойилик кўрсатдилар. Уларга ҳам бир оталик қилинг,-деди Миллий хавфсизлик қўмитаси бошлиғи Алиев.-Миршаблар қатори маошларини оширганингиз учун, қуллуқ. Шу беш-олти кишига мукофот берсак дегандим.

Каримов қўлидаги қоғозни имзоларкан:

-Буни яхши эслатдингиз,-деди. – Нафақат Талабалар шаҳарчасида, балки сайловда ҳам ҳаммангиз ўзингизни кўрсатдингиз. Мен мустақил давлатнинг мустақил раҳбариман энди. Орқада халқнинг кучи бор. Сиз ҳам ана шунга яраша бўлишингиз керак. Бугун Алматов, Абдуғаниев, Алиев сизларга генерал унвони бераман.

Каримов шундай деб, Темир Алимовга дарҳол фармон лойиҳаси тайёрлашни буюрди:

-Рухсат этсангиз, бир таклифим бор эди. Урайимжон ҳали подполковник. У кишига полковник унвони берсак. Бироздан кейин эса…

-Бироз-мирози йўқ! Аввал полковник унвонини, орқасидан эса генерални ёзиб келинг. Иккаласини бирдан берамиз. Чунки хизматлари жуда катта. Ватан ва миллатга хизмат қилган одам ҳақини олиши керак.

-Бош прокурор Бўритош Мустафоевни ҳам шу рўйхатга қўшсак,-деди индамай ўтирган Мавлон.

-Ҳа-я, уни эсдан чиқарибмиз,-деди Каримов. – Дарвоқе, яна ким бор?

-Ҳаммамизнинг бошимизни қовуштириб, сизнинг топшириқларингизни бизга етказиб турган Темур акамизга ҳам бериш керак.

-Алимовнинг илгари унвони бормиди? Унвонингиз бор-ми?

-Биласиз, илгари биз запасдаги аскарлар эдик. Мен ҳам подполковник бўлгандим.

-Ундай бўлса, мен ҳам подполковникман,-дея тиржайди Каримов.

-Зотан, генералликни аввал сиз олмасангиз ҳеч биримиз бу унвонни қабул қилмаймиз,-деди Алимов худди Каримов унга ҳам генерал унвони берилиши ҳақидаги фармонга имзо чеккан кишидек мамнун бир қиёфада. – Тўғрими, йигитлар.

Ўтирганлар олтин топиб олган ғариблардлек севиниб, бу гапни қўллаб-қувватлашди.

-Сизларга берамиз. Лекин мен ҳақимда нотўғри тушунишлари мумкин, – деди Каримов маккорона истиҳола билан.

-Нотўғри тушунишса, бизни тушунишади. Сиз эса қонунларга кўра, олий қўмондонсиз. Зотан, генералсиз,-деди Алматов.

-Ана эсга солдинг, аскарларнинг бошлиғига ҳам генерал унвони берайлик. Хуллас, юринглар, ўртоқ генераллар, нариги хонада унвонларни ювайлик,-деди Каримов.

-Ҳўп булади, ўртоқ генерал! Ҳўп бўлади, ўртоқ Олий қўмондон,-дейишди улар бир овоздан.

Мавлон хам хўжалик ишлари мудири Зелемхонга қўшилиб, генералларга хизмат қилди. Улар шишани бўшатиб бўлганларидан кейин Каримов Йўлдошевни сўради. Йўлдошев икки дақиқада етиб келди.

-Давлат комиссияси қандай ишлаяпти?-сўради ундан Каримов.

-Эрталабгача ухлаганимиз йўқ.

-Биз ухладик-ми? Нима гап? Ҳисоб беринг!

-Исо Холис билан жанжаллашиб қолдик. Ёқмаса, истеъфонгни бер, комиссиядан чиқ, дедим.

-Яхши… унга озгина дам бер ҳали керак бўлади.

-Ана у Миртемирнинг ишини нима қилдинг?

-У ҳамма идораларга, депутатларага мана бу ҳужжатларни тарқатиб юрибди,-дея Йўлдошев, қўлидаги қоғозларни Каримовга узатди. Каримов қоғозлардан бирини ўқиди-да, ўрнидан туриб кетди.

-Сенларни генерал қилганни онасини… ,-дея бақира бошлади. – Пашшадек ишдан туядек муаммо чиқарасизлар. Бирор марта айтган гапимни охиригача топ-тоза қилиб бажармадингизлар. Битта бола ҳаммангни михнинг устига ўтқизиб куйди. Ол, мана бу қоғозларни, бориб ҳожатхонада ишлат!

Каримов шундай деб қоғозларни Урайимжоннинг юзига отди. У зиёфат хонасидан чиқиб иш хонасига ўтаркан, ҳамма орқа эшикдан Крайновнинг кулбасига “қочди”. Фақат Йўлдошев Каримовнинг орқасидан юрди.

-Бўпти, бу ишни бироз орқага ташланг. Аслида ҳамма айб сенда! Вақтида ўша жўжахўрозни Олий кенгашдан қувганингда, бошимизга бу қадар дард очмасди. Бориб ана у генерал-эшакларга айт, ҳаммаси тум-тарақай бўлиб қочмасин, Талабалар шаҳарчаси бўйича олган топшириқларини бажариб, оқшом келиб ҳисоб берсинлар. Алимовга ва Мавлонга эса ҳамма фармонларнинг махфий эканлигини айт. Яна матбуотга бериб қўйишмасин. Буларнинг ҳаммаси робот, айтганингни, буюрганингни қилади. Ақллари чириб кетган…

Каримов шундай деди-да қабулхонага чиқди.

-Мен шаҳарни айланаман,-деди кейин Крайновга. – Сен шу ерда ўтириб, топшириқлар бажарилишини назорат қил.

“Шаҳарни айланаман” дегн ибора парол эди. Демак, Каримов шаҳар четидаги боғига боради, кун бўйи ухлайди.

63.БОЙМИРЗА ҲАЙИТ

Миртемир истеъфога чиққандан кейин хусусий “Турон” ижодкорлар уюшмасида ишлай бошлади. Уюшма хусусий бўлгани учун мадрасанинг бир хонақоҳида фаолият кўрсатарди. Кошинлари нураб тушган, муқарнасларидан узоқ тарихнинг кўзлари жовдираб турган мадраса хонақохи зах, ҳавоси биқиқ бўлса-да, кишини айри бир дунёларга етакларди. Рутубат Миртемирнинг душмани эди. Хонақоҳга кириши билан оёқлари зирқираб оғрий бошласа-да, хаёллари уни олис-олисларга етакларди.

Бизга ўз тарихимизни ўргатмадилар, деб ўйларди Миртемир. Асосан бошқаларнинг тарихини ўргандик. Ўз тарихимизни эса бегоналар ёзган асарлардан ўқитдилар. Уларни асар дейиш мумкинмикан?! Ахир уларнинг аксарияти маълум бир манфаат учун ёзилмаганми? Назаримда биз тарих ёзишни севмайдиган халққа ўхшаймиз. Кошоналар тиклаймиз, савашларда музаффарлик қиличини кўтарамиз, лекин тарих ёзишга қолганда ҳамду санодан нарига кетолмаймиз. Подшоларни мақташ тарихчиларимизнинг каломи аввалларидир. Подшоларга ҳамду сано ўқиш тарихчиларимизнинг орзу-муддаоларидир. Ўтмишини билмаган келажагини йўқотади. Ўтмишини танимаган келажагини ҳам таний олмайди. Менимча ҳамма ишни тарих ёзишдан бошлаш керак.

Миртемир ана шундай ўй-хаёллар билан “Янги тарихимиз” рукнида китоблар нашр этишни мўлжаллади. Илк ўлароқ Боймирза Ҳайитнинг чет элларда нашр этилган тарих китобларини чоп этишни ҳадафлади. Қолаверса, шу кунларда Боймирза Ҳайит Ватанга келиши керак эди. Олий кенгашд бир мактуб имзолаб, Боймирза Ҳайитни ўзи туғилиб ўсган Ватанга даъват этишди. Ярим аср Ватандан узоқда қолган ва Ватанининг мустақиллиги учун курашган бу инсонни “хоин”, “сотқин” дея айблашди.

Таклифномани олган Боймирза Ҳайит радио суҳбатида Ватан ҳақида лўнда қилиб шундай деганди: “Ватан ва ҳуррият. Бу икки калима ўзини, ўзлигини англаган инсонлар учун муқаддас маъно касб этиш билан бирга тоғ каби масъулият юклайди. Ватан Аллоҳ таолло тарафидан инсон қалбига жойлаштирилган жоннинг бир бўлагидир. Ватанни севганлар ўз жонини ҳам севадилар. Ватанни севмай, ватансевар бўлиб кўринганлар ўз жонларига суиқасд қилганлардир.”

Аслида Ватанни севмоқ ўз жонига суиқасд қилмоққа айланди, деб ўйлади Миртемир. Ахир Боймирза Ҳайитнинг ўзи Ватанни севгани учун сургунда эмасми? Қанча-қанча Ватаним деганлар ўққа тутилмадиларми? Чунки шоҳлар Ватан деган қаврамнинг маъносини ўзимда мужассамлаштирганман, деб ўйлайдилар. Шу боисдан ўзларининг қинғир-қийшиқ ишларига қарши чиққанларга “Ватан хоини” тамғасини ёпиштирадилар ва ўзларининг Ватанни севмаганлари сезилиб қолмаслиги учун Ватанни севганлардан қутилиш йўлларини излайдилар.

Миртемир хаёл суриб ўтирар экан, телефон жиринглади:

-Боймирза Ҳайит ростдан ҳам эртага келар эканлар, – деди сим қоққан ўринбосари Исоқжон.

-Биз ҳам кутиб олишга чиқамиз, – деди Миртемир.

Боймирза Ҳайитнинг Ватанга қайтиши катта воқеа эди. Бу воқеа фикрларда қурилган бир қанча “обидалар”ни вайронага айлантирарди. Доим Иккинчи Жаҳон Урушида Ватан учун қон тўкдик, дея хайқириб келдик. Мана энди маълум бўлдики, биз бошқаларнинг ватани учун қон тўккан эканмиз. Ишғол остида бўлганимиз учун бизни худди қуллардек жангоҳга йўлладилар. Сон-саноқсиз эр йигитлар тупроққа қоришдилар. Буни Ватан учун, дея онгимизга сингдиришди. Қалбларда сохта обида қурдилар. Ота-боболаримиз руслар тарафида туриб “Ватан учун” дея кўкрагини ўққа қарши керганда, Боймирза Ҳайитлар уларнинг қаршисида турганди. Ким ҳақ, ким ноҳақ эди? Мана бугун бу саволнинг жавоби ўртада. Шунингдек, Боймирза Ҳайитнинг келиши биз ифтихор этиб кўзимизга сурган тарихнинг ёлғон эканини ҳам исботлайди. Аввалига Каримов Боймирза Ҳайитнинг келишига рухсат берар экан, депутатларнинг талабидан қутилишни мўлжаллаган эди. Масаланинг ана шу “нозик” жиҳатларини ҳам тушунтириб беришгач, у бир зум ўйлади-да, маслаҳатчиси Бахтиёр Назаровга юзланди:

-Ўзинг чиқиб ана у бобойни кутиб ол. Ҳар ерда валақлаб юрмасин. Ундан фойдаланишимиз керак. Телевизорга чиқиб, сиёсатимизни қўлласин!

Бахтиёр Назаров чиқиб кетгач, Каримов Миллий хавфсизлик хизмати бошлиғини чақирди:

-Назаровнинг айтишича, Боймирза Ҳайитнинг келиши Улуғ Ватан Уруши қатнашчиларини ғалаёнга келтирар экан. Шунингдек, тарихчи олимларимиз ҳам бундан норози эканлар. Сиз ниима дейсиз?

-Аслида Бахтиёр Назаровга бу хусусда махсус ҳисобот тайёрлаб бергандик, – деди мулойим оҳангда Алиев. – Биз бугун собиқ раҳбаримиз Рашидовни оқладик. У киши Боймирза Ҳайитга қарши бир қанча мақолалар ёзганлар. Таниқли олимларимиз, бугун бизга яқин бўлган қобилиятли раҳбарлар Боймирза Ҳайитни “хоин”, деб ҳисоблаб келганлар ва ҳисоблайдилар. Аммо энг асосийси, Москва биздан жиддий норози.

-Нега норози бўлади?

-Сизлар чегарадан чиқиб кетаяпсизлар, дейишди Московдан. Боймирза Ҳайитнинг қайтиши Ғалаба байрамига соя туширади, миллиятчи кучларни бирлаштиради.

-Уларни тинчлантириб қўйинг. Бобойни истаганимиздек сайраттирамиз. Керак бўлса, қилмишлари учун узр ҳам сўратамиз. Эртага аэропортда оломон йиғилмасин. Кимлар кутиб олишга чиққанини рўйхат қилинг. Ҳар қандай воқеани ўз фойдамизга йўналтиришимиз керак. Дўстимиз ким, душманимиз ким, ана шундай воқеаларда ўртага чиқади. Агар бобой телевизорга чиқиб, айтганларимизни гапирса, ана у жўжахўроз тўполончиларнинг ҳам попугини пасайтириб қўярдик. Улар бизга эмас, ана шундай бобойларга ишонишади. Агар айтганимиз ўнгидан келса, бобойни мен ўзим қабул қиламан ва мустақиллик байроғини қандай кўтаришни жўжахўрозларга кўрсатиб қўяман.

Эрталабдан қўналға атрофини миршаблар ўраб олишди. Ўтганга ўтмалаб, кетганга кетмалаб қарайдиган йўлтўсарлар сингари миршаблар ҳар турли баҳоналар билан йўлларни бекитдилар. Боймирза Ҳайитни кутиб олиш катта тантанага айланмаган бўлса-да, “юқоридагилар” ўз режаларини қадам-бақадам амалга оширдилар.

Боймирза Ҳайитни аввал қўналғанинг қаҳвахонасига олиб киришди, кейин унинг ёнига яқинлашган Бахтиёр Назаров унга:

-Сиз учоқдан тушганда тиз чўкиб ерни ўпибсиз, – деди.

-Мен Ватан тупроғини ўпдим, озод Ватанимнинг тупроғига эгилдим,-дея жавоб қилди Боймирза Ҳайит.

-Биласизми, бизнинг телевизорчилар учоқнинг ёнигача боришолмайди. Шу боис ҳозир шу ерда ўша воқеани такрорласак. Сиз тиз чўкиб тупроқни ўпсангиз, улар сувратга олиб халққа кўрсатишса.

Боймирза Ҳайит сесканиб тушди:

-Ёшим етмишдан ўтганига анча бўлди,-деди у. – Мен ҳақимда минглаб фельетонлар ёзилди, мени тахқирладилар, менга бўҳтон уюштирдилар, лекин хафа бўлмадим. Аммо ҳозиргидек ҳеч қачон туйғуларим топталган эмас. Мен артист эмасман, мен Ватан тупроғини бировга кўрсатиш учун ўпмадим. У юрагимдан келган бир ҳиснинг ташқи кўриниши эди.

-Тўғри, сиз ҳақсиз, – деди Бахтиёр Назаров. – Лекин Сизни мустақил Ватанимизнинг мустақил юртбошиси жасорат билан таклиф қилдилар. Москов ғазаб билан кузатиб турибди. Шундай шароитда бир-биримизни англамасак, кулгили ҳолга тушамиз.

-Мен сизни англайман. Лекин менинг туйғуларим билан ўйнаманг!

-Биласизми, Сиз каби инсонлар жуда оз. Ҳамма ҳам Ватаннинг қадрига, бу тупроқнинг қадрига етавермайди. Етмиш йил давомида бизни Худосизга, динсизга, атеистга айлантириб юборишди. Бу тупроқ учун жон бериш Аллоҳнинг буйруғи эканлигини ҳеч ким билмайди. Сиз каби буюк бир инсоннинг бу тупроқни ўпишини кўрган халқ уйқудан уйғонади ва ўз мустақиллигини англайди. Шундай экан, бугунга қадар Ватан учун азият чекдингиз. Яна бир марта чексангиз бизни хурсанд қиласиз.

Боймирза Ҳайитнинг қўллари титрай бошлади. Сўнгра бу титроқ бутун вужудига ёйилди. Кўзларидан нафрат пишқира бошлади.

-Лаънат бўлсин сунъий тарихга! – деди ва тиз чўкиб пешонасини заминга босди. Анча вақт шу ҳолда “Сувратга олинглар, қайта-қайта олинглар” дегандек, бош кўтармай турди.

-Бу кадр мустақилликнинг символи бўлади, – деди Бахтиёр Назаров атрофдагиларга. Сўнгра Боймирза Ҳайитнинг қўлидан тортиб турғазди.

-Энди икки оғиз халқимизга мурожаат қилсангиз, – деди у ҳали нафасини ростлаб олмаган меҳмонга.

Боймирза ота қуриб қолган лабларини тили билан намлади-да:

-Мен эллик икки йилдан кейин Ватанга келдим. Ўғлим вафот этганда узоқларда дардим билан яккама-якка қолдим. Агар рухсат берсангизлар, аввало қишлоғимга борсам, фотиҳа ўқисам, ана ундан кейин телевизорга чиқармиз.

-Сизни оқсоқол билан, яъни юртбошимиз билан учраштирмоқчи эдик. Агар телевизор масаласи кейинга қоладиган бўлса, бу масалани ҳам орқага суришга мажбурмиз.

-Жуда яхши, жуда яхши, – деди Боймирза Ҳайит болаларча самимият билан. – Зотан давлат раҳбарининг иши кўп , биз у кишининг вақтини қадрлаймиз.

-Аммо оқсоқол қабул қилсалар, йўлимиз очилиб кетарди.

-Майли учрашамиз. Фақат қишлоққа бориб маросимларни ўтказиб қайтайлик, – деди Боймирза ота ёлворган оҳангда.

Шу пайт Ташқи ишлар вазири кириб келди ва Боймирза отани қучоқлади. Улар бироз суҳбатлашгандан кейин:

-Дарҳол баъзи ўлкаларда элчихона очилса, мустақиллик деворлари қурилган бўлади, – деди Боймирза ота. – Чет элда яшаган ватандошлар бу кунларни кўз ёши, қалб оғриғи билан кутдилар. Улар учун ҳам Ватан йўлларини очмоқ керак.

-Тўғри,-деди вазир.-Лекин ҳали Ватанимиз янги туғилган боладек, энди юришни ўрганаяпти. Бунинг устига пулимиз оз. Ҳозир халққа нон топиб бериш билан машғулмиз. Чет элдаги муҳожирлар эса фақат масжид қуриш учун келмоқдалар. Улар Ватанни эмас, ўзларини ўйламоқдалар. Масжид қурсам номимни абадийлаштираман, деб ўйлаяптилар…

Боймирза ота вазирга қараб маънодор кулиб қўйди. Бу кулгининг ортида “Сенлар одам бўлишинг учун яна қанча дарёлар оқиши керак” деган маъно бор эди.

Миртемир Боймирза ота билан кўришаркан:

-Вақтингиз булса, бизнинг мадарасага ҳам ташриф буюрарсиз. “Турон” ижодкорлар уюшмасининг Сизга берадиган заррадек ҳадяси бор,-деди.

-Иншоллоҳ, келамиз,-деди Боймирза ота. – Ҳадя қабул қилиш ҳиссини ҳам бир яшаб кўрмоқчимиз.

-Бу ҳадя Сиз ўйлагандек, қўл билан ушлаб кўриладиган эмас, – ҳазиллашди Миртемир. – У етмиш йиллик армонларнинг мағзини мужассамлаштирган армуғон. Ҳозирдан айтиб қўйсам, қизиғи қолмайди.

Боймирза ота оддий нарсага ҳам қувонадиган, оддий ҳазилдан ҳам севинадиган инсон эди. Қаҳ-қаҳ отиб куларкан, худди ўрнидан сакраётган одамга ўхшарди. Жуссасининг катталиги, пешонасининг кенглиги, кўзларининг даринлигига қарамай, у жажжи болакайларни эслатарди. Балки унинг бўҳронлар ичидан омон чиқишининг сири ҳам ана шунда эди.

Миртемир айтиш керакмиди, деб ўйлади. “Истиқлол Чўлпонлари” унвони таъсис қилингани ва Боймирза отанинг китобларини чоп этиш ҳаракатлари бошланганини айтиш унга куч берармиди? Майли, кейин айтармиз. Агар қолган ишга қор ёғмаса?

Миртемир баъзан ўзи ўйлаган нарсалардан ўзи қўрқиб кетарди. Чунки ўйлагани бошига келарди. Бу сафар ҳам шундай бўлди. Қолган ишга қор ёғди.

Боймирза ота қишлоғида экан, Миллий хавфсизлик хизмати бошлиғи Каримовнинг ҳузурига кирди:

-Боймирза Ҳайитнинг қишлоғида ва атрофида аҳвол оғирлашди, – деди у. – Ҳар турли ҳаракатлар митинглар ўтказмоқдалар. Бундан норози бўлган қариялар “Бу Ватан учун биз бекорга жонимизни ўртага қўйдикми”, дея намойишга чиқишмоқчи.

-Мен Сизга неча маротаба айтдим, гап олиб келманг, рапорт ёзиб келинг…

-Рапортни маслаҳатчига бергандим, мана нусхаси.

Махсус рапорт 

Фақат Президентга. 

Боймирза Ҳайит 12.07да соат 6.30да аэропортга келди. 

13.07да пойтахтни томоша қилди. Мухолифат вакиллари билан учрашди. Ёнидан қўшиқчи Дадахон Ҳасан ажралмади.

14.07да қишлоғига қараб йўлга чиқди. Вилоят ҳокимлиги тарафидан карнай-сурнай чалиб, гуллар билан қабул қилинди. Меҳмонхонада ҳоким муовини Дилшода опа билан жанжаллашиб қолди. Дилшода опанинг эътирозига қарамай, тўғри қишлоғига борди. У ерда мухолифат мингларча ишсиз ёшларни тўплаб турганди. Боймирза Ҳайит гапирар экан, микрофон ўрнатишди. У “Бошимизга нима бало келган бўлса, коммунистлардан келди, улардан қутилмасак, мустақил бўлолмаймиз” деди. 

15.07.Ота-онаси ва оиласидан вафот этганлар учун диний маросим ўтказди. Келган-кетганга Иккинчи Жаҳон Уруши қатнашчиларини ёмонлади. 

16.07. Неварасининг суннат тўйини ўтказди. 

18.07.Саёҳатга чиқди. Почаота дарёси бошланадиган жойга қадар етиб борди. Кейин Арслонбобни зиёрат қилди. 

19.07.Қўшни вилоятларга борди. Ҳамма жойда одамларни тўплаб, тарғибот ишлари юргизди. 

20.07.Бизнинг эътирозимиздан кейин ҳокимликка чақирилди. Биз Боймирза Ҳайитни яккалаб қўйиш, атрофида уймалаб юрганларни четлаштириш учун барча тадбирларни кўрдик…

-Бу рапорт жуда ҳам тор. Қолаверса, нима сабабдан менга эмас, маслаҳатчига берилди, – деди Каримов.

-Сизга етказиш учун берилганди. Батафсил ёзилган иккинчи варианти ҳам бор. У ҳам маслаҳатчида.

Каримов жаҳл билан қора телефоннинг дастагини олдида:

-Бахтиёр, қулоқ сол! – деди. – Сенинг ҳажга бориб, нима қилмишлар қилиб келганингни унутганим йўқ. Менга иккиюзламачилик қилма! Нима саабабдан КГБ рапортини яширдинг? Нима сабабдан ана у бобойнинг жиловини қўйиб юбординг? Йигирма тўрт соат ичида мамлакатни тарк этсин. Бу мамлакат “Ватан хоинлари”нинг футбол майдончаси эмас. Уни қувиб келганингдан кейин, менинг номимга тушунтириш хати ёз, – деб, телефон дастагигни яна ўрнига қўйди.

Боймирза Ҳайитнинг мамлакатдан қандай чиқиб кетганлигини ҳеч ким билмай қолди. Нега деган саволга жавоб берадиган киши йўқ эди. Чунки шу кунларда Каримов қиличини ялонғочлаб, ғазаб отига минганди. Кўзига ёмон кўринган ёки номи қулоғига ёмон эшиттирилган ҳар қандай одамни жазога тортаётган эди.

64.ЭРК

Каримов аста-аста золим ҳукмдорга айланиб қолди, деб ўйлади Миртемир. Ҳали яқиндагина мухолифатдан ҳайиқарди, лекин энди мухолифатнинг лидерларини калтаклаяпти, қамоққа ташлаяпти, сургун қилаяпти. У одимба-одим босиб келаяпти. Лекин мухолифат нега чекинаяпти? Миртемир ўзича ана шу саволнинг жавобини қидирди.

Кунларнинг бирида Миртемирга Шавкат Темур телефон қилди:

-Эшитишимча, Сиз Эрк партиясига аъзо бўлибсиз,-деди у. – Юз бераётган воқеаларни кўраяпсиз. Бизнинг орамиздаги воқеалардан хабарингиз бўлса керак, парчаланиб кетаяпмиз. Бирлашмасак, ҳолимиз вой бўлади.

-Мен ҳали партияга аъзо бўлганим йўқ, – деди Миртемир. – Лекин бугун бир бўлиб курашмоқ учун партияга аъзо бўлиш керак, деб ҳисоблайман. Қолаверса, Олий кенгашда мухолифат фракциясини тузишимиз керак. Кучга айланмасак, битта-битта синдиришмоқда.

-Фикрларимиз яқин экан. Бир учрашиб гаплашайлик, – деди Шавкат Темур.

Улар “Халқлар дўстлиги” метро станцияси ёнида учрашдилар.

-Бирлашиш, бутунлашишимиз керак, – деди Шавкат Темур. – Лекин кечаги хатоларимизга баҳо бергандан кейин бирлашиш керак. Биз катта куч эдик. Ҳукуматнинг орамизга жосуслар суқиши, баъзи бирларимизни сотиб олиши туфайли иккига бўлиндик. Ўртага бошқа баҳона отилди. Бизни “Улар аввал демократия кейин мустақиллик” исташди, деб айбламоқда. Ўзларини эса “Биз аввал мустақиллик кейин демократия дедик”, дея оқлашмоқда. Агар тарихимиз ва воқеалар жиддий таҳлил қилинса, бу баҳона эканлиги ўртага чиқади.

-Ҳозир ана шу таҳлилга вақт йўқ. Тезроқ бирлашиб чора қидирмасак кейин таҳлил у ёқда турсин, воқеаларни эслашга ҳам вақтимиз қолмайди, – деди Миртемир.

-Йўқ, вақтимиз қолмаса ҳам бу ҳақда гаплашиш керак. Агар Исо Холис менга қўшилсагина, мен ундан кейин бошқа нарсаларни ўйлаб кўришим мумкин.

Миртемир анча гаплашиб кўрди ва бу мижғов одамга фақат “хўп” деб қутилишдан бошқа чора йўқлигини англади:

-У ҳолда мен Исо Холис билан гаплашаман ва ҳаммамиз бир орага келиб, қайси шартлар доирасида кучларни бирлаштириш масаласини муҳокама қиламиз-деди.

Шундан кейин Миртемир Исо Холис билан учрашди. Исо Холиснинг икки оёғи бир этикка тиқилганди. Каримов унга берган ваъдаларни унутган ва қиличини унинг ҳам бошида айлантираётган эди. У қасос деган ҳиснинг қопқонига илинганди. Шунинг учун Миртемирнинг таклифини дарров қабул этди.

-Демократик Кучлар Форуми номи билан бир йиғилиш ўтказайлик, – деди Миртемир. – Мухолиф қарашдаги барча депутатларни ҳам даъват этамиз. Собиқ Бош вазирни ҳам чақирайлик.

-Э, йўқ! Собик Бош вазир билан йўлимиз бошқа-бошқа.

-Бугунга қадар бошқа-бошқа эди, лекин ҳозир бир йўлдамиз. У ҳам Каримовнинг зулмига учради. Зулмга қарши зулмни ҳис этганлар бирлашишлари мумкин. Зулмни кўрмаганлар эса уни кутиб тураверадилар, – деди Миртемир.

Ўша куни Бирлик ҳаракати ва Эрк партияси раҳбарлари бир ерга тўпландилар. Тортишув узоқ давом этди. Охирида “Форум” масаласи қабул этилди. Эрк партиясининг жойи бўлгани учун “Форум” шу ерда ўтказиладиган бўлди. Лекин “Форум” да Шавкат Темур иштирок этмади.

-Исо Холис ва тарафдорлари менинг келишимни исташмапти. Демак, мен борсам “Форум” бузиларди, – деди у Миртемирга.

Шунга қарамасдан, мухолифат кучларининг бир бутун ҳолга кела бошлагани ҳукуматни чўчитиб қўйди.

Бир куни мухолиф депутатлар тўпланиб, Олий кенгаш мажлисида парламент раисини ишдан бўшатиш ҳаракатини бошлашга қарор қилдилар. Улар Каримовдан қутилишнинг бирдан бир демократик йўли ана шу деб билардилар. Раис кейинги пайтда Каримовдан тинимсиз “калтак” еяётганди. Каримов раисни алмаштириш пайида эди. Шундай пайтда парламентда депутатлар раиснинг масаласини кун тартибига келтирсалар Каримов ҳам қарши чиқмас эди. Агар раиснинг ўрнига адолатли бир кишини сайласалар, кейин Каримовнинг танобини тортиб қўйиш осон бўларди.

-Олий кенгаш раиси Московдан катта ҳадялар олиб турган, – деди Миртемир депутатларга. – Мана қўлимизда унга ҳадя сифатида берилган енгил машиналар ва бошқа совғалар ҳақида ҳужжат бор. Бу мустақиликка хиёнатдир. Биз бу масалани кўтарсак, ҳеч ким қаршимизга чиқа олмайди.

-Бирлик ҳаракати шу куни митинг ўтказиб, бизни ташқаридан туриб қўлламоқчи, – деди Ибод Тўраев.

Шундан кейин мажлисда кимнинг нима ҳақда гапиражаги келишиб олинди. Олий Кенгаш раисини алмаштиргунга қадар Каримов ҳақида лом-мим демасликка келишиб олинди. Аммо мажлис куни Исо Холиснинг митингни бекор қилгани ўртага чиқди.

Буни эшитган депутатларнинг хуноби ошди. Мажлисни Каримов кириш сўзи билан очди. У сўзини тугатиб, ўрнига ўтирар экан кутилмаганда Исо Холис “Савол бор”, дея бақирди. Миртемир тушуна олмай қолди. Кеча кечқурун Каримовга гапирмай турамиз, деб келишгандик. Нега бирдан Исо Холис бу келишувни бузди? Ҳозир арава бошқа томонга юриб кетмаса бўлгани.

Худди Миртемир ўйлагандек бўлди. Жиловни кенгаш раиси Йўлдошев ушлаб олди:

-Ўтиринг ўрнингизда, Ўртоқ Муҳаммадбоев! Сизнинг ниятингизни яхши биламиз. Бугун бу ерда қандай ўйинлар кўрсатишингизни ҳам яхши биламиз, – деди Йўлдошев.

Йўлдошев Исо Холиснинг энг нозик жойига ниқтаганди. Исо Холис унинг тахаллуси. Негадир у ўз фамилиясидан нафратланарди. Фамилиясини айтган одам қаршисидаги душманга айланарди. Шу боис Йўлдошевнинг гапи сариқнинг жони сариқ ҳолвада дегандек, унинг жаҳлини чиқарди. Қоғозга икки сатр нималарнидир ёзди-да, раиснинг ёнига бориб депутатлик ваколатномасини топшириб, чиқиб кетди. Унинг бу “ўжарлиги” қимматга тушди. Йўлдошев имкониятдан фойдаланиб, мухолиф миллатвакилларига ҳужум қилди. Улардан бирортасига сўз бермади. Гапирмоқчи бўлганларни “бузғунчилар”, деб мажлис залидан чиқариб юборди. Шу ўйин билан у ўз умрини бироз узатди..

Исо Холисни мажлисдаги “пат-пат” товуқдек ҳаракати Эрк партиясини ҳам оғир аҳволга солди. Партия котиблари, фаоллари қамоққа олина бошланди. Партия газетасининг устидан тергов бошланди. Бир куни Миртемир партия биносига келса, Исо Холисдан бошқа ҳеч ким йўқ эди. Исо Холис сувга тушган мушукдек, бошини елкасининг ичига тортганча шумшайиб ўтирарди.

-Шунақа, – деди у. – Оғир кунингда ҳамма ташлаб кетади. Хайриятки, укаларим бор экан. Газетани улар билан бирга чиқариб турибман.

Миртемирнинг унга раҳми келди. Аслида кўп нарса унинг ўз хатоси билан юз берди, уни ўйинчоқдек ўйнатишди, деб ўйлади. Лекин бугун партия ҳукуматга мухолифатда. Бугун демократияни ҳимоя қилаяпти. Агар уни ҳам Бирлик сингари ёпиб ташлашса, ундан кейин демократия учун эшиклар ҳам узоқ йилларга ёпилади. Агар барча мухолиф миллатвакиллари ҳозир шу партияга ўтсалар, балки уни қутқазиб қолиш мумкиндир? Лекин куни кеча партия котиби Ориповни қамоққа олишди. Исо Холисни ҳар кун  чақиришаяпти. Шундай шароитда ким ҳам бу партияга ўтишга рози бўларди. Аслида мардлик шундай пайтда билинади. Бир синаб кўришим керак.

-Мен эртага қадар депутат дўстларимиз билан гаплашаман. Камида ўн киши партияга аъзо бўлиб, Олий кенгашда партия гуруҳини тузсак, балки таъқибларни тўхтатармиз.

-Бу таъқибларни Йўлдошев деган ҳўкиз уюштираяпти, – деди Исо Холис. – Мен Каримовнинг маслаҳатчиси Мавлон билан гаплашдим, бу ишлардан оқсоқолнинг хабари йўқ экан.

-Менимча фақат сизнинг эмас кўпчиликнинг хатоси ана шу ерда. Ўтган ой “Халқ сўзи” газетасининг муҳарририни ишдан олишди. “Бу ишни Каримов бошқараяпти”, деб ҳеч кимни ишонтиролмадим. Каримовнинг номига мурожаатлар ёзилди, ўртага одам қўйилди, лекин натижа бўлмади. Каримовсиз ҳеч ким нафас ололмайди. Каримовсиз бирор бир раҳбар одим отолмайди. Каримовнинг маҳорати шундаки, у бошқаларнинг қўли билан калтаклайди, ўзи панада қолади.

-Бу ҳаяжон масаласи, – деди Исо Холис “ҳаяжонланиб кетдингиз” сўзларини юмшатиб. – Сиёсатда совуққон бўлиш керак. Биламан, сиз Каримовни ёмон кўрасиз. Шу сабабдан у кўзингизга ҳамма ишнинг айбдори бўлиб кўринади.

-Биз энди демократия шароитида эмас, диктатура шароитида яшаяпмиз. Бундай пайтда ҳамма мансабида қалтираб ўтиради. Шундай экан, бир партиянинг котибини қамаб қўйишга ким журъат этаолади? Ёки бир газетанинг устидан ким тергов бошлата олади?

-Барибир ҳам Каримовга мурожаат қилиб кўриш керак. У тушунадиган одам.

Исо Холис ўзини бунчалик гўлликка солиши Миртемирни ҳайратлантирди. У нимадандир чўчиётгандек эди. Орада қандайдир сир борга ўхшайди. Шунинг учун кескин оҳангда гапира бошлади:

-Ҳали уч-тўрт йил ўтсин, сиз ўзингиз ўртага чиқиб, Каримов тушунмайдиган одам, дейсиз. У кеча сиз билан жуда мулойим гаплашди, эртага эса сизни йўқотиб ҳам юбориши мумкин. Қачон бўлаётган воқеалар ортидаги кучни кўра олсак, парда орқасидаги режессёрни танисак ва танибгина қолмай, буни очиқ-ойдин гапирсак, ўшанда ҳақиқат ўртага чиқади.

Исо Холис тортишувга нуқта қўймоқчи бўлди ва:

-Иброҳим Ҳаққул газетани ташлаб қочди. Шу ишни сиз олсангиз, қани Каримовни қандай танишингиз маълум бўларди, гап бошқа, иш бошқа, – деди.

Шу нуқатда Миртемир уни Каримовга ўхшатди. Худди шундай гапни у Каримовдан ҳам эшитган эди. Лекин у ҳам Каримов каби Миртемирнинг нафсоният нуқтасини топа олди.

-Менимча газетага раҳбари масаласи Марказий кенгашнинг ваколатига кирса керак. Агар Марказий кенгаш лозим топса, ўшанда ўйлаб кўраман, – деди Миртемир юмшаб.

-Янги йилнинг учинчи куни Марказий кенгашнинг мажлиси бор. Ўшанда бу масалани ҳал қиламиз.

Миртемир Исо Холис билан хайрлашиб чиқиб кетгач, депутат дўстлари билан гаплашди. Ҳар кимнинг ҳар хил баҳонаси бор эди.

-Ёнаётган оловнинг ичига ўзимизни отамизми? – деди улардан бири.

-Баъзан бу ҳам оловни сўндиришнинг бир йўли бўлиши мумкин, – жавоб қилди Миртемир.

-Ҳаммаси ўйдирма. Лекин Исо Холис қандайдир тангани ўғирлашда айбланмоқда. Ҳатто Сафар Бекжон деган қариндошини танга масаласида қамоққа ҳам олишибди.

-Бизнинг мақсадимиз Исо Холисни қутқазиш эмас. Биз демократияни қутқазишимиз керак. Ҳозир бу партия демократияни ҳимоя қиладиган майдонга айланди. Биз ана шу майдонга тушиб, демократия душманларига қарши мужодала этишимиз керак ёки ин-инимизга кириб бўлаётган воқеаларни тамоша қилиб ўтиришимиз лозим. Охирида инимиздан чиқариб олиб эзғилаб ташлашади.

Миртемирнинг бундай дашномли гапидан кейин ҳам бор йўғи олти киши партияга аъзо бўлиш учун ариза ёзиб, унинг қўлига берди.

Шунисига ҳам шукур, деб ўйлади Миртемир. Бугун олти киши бўлсак, эртага олтмишга айланамиз.

Янги йилни тумов билан ўтказган Миртемир Эрк партияси Марказий кенгаши мажлисига келаркан, йўлда номерсиз бир енгил автомашина бирдан унинг устига қараб юрди. Аранг чап бериб қолди. Машина орқага қайрилиб, яна унинг устига юрди. У югурганча темир панжаралар орқасига ўтиб, ора сўқмоқдан партия биносига етиб олди. Воқеани эшитганлар дарҳол газеталарга, ҳуқуқ идораларига хабар қилишди.

Шу куни Миртемирни партиянинг мафкуравий масалалар бўйича котиби ва газета Бош муҳаррири этиб сайлашди. Кенгашда партия котиби Нур Муҳаммад сўз олиб:

-Партиямиз номидан Олий кенгашда сўз айтмоқ фикрини ҳам Миртемирга берайлик, – деди.

Хуллас, бир ишга рози бўлган Миртемир уч ишни елкасига олди. Эртасигаёқ Иброҳим Ҳаққулни даъват этиб, Давлат Матбуот қўмитасига боришди. Расмиятга кўра, янги муҳаррир албатта эскиси билан бирга Матбуот қўмитаси раисининг ҳузурига бориши керак эди. Қўмита раиси Шоғуломов Иброҳим Ҳаққулга юзланиб:

-Ҳафталик газетада анча мунча қалам ҳақини ўзлаштириб қўйибсизлар-ку, – деди.

-Ўзлаштирганимиз йўқ. Нишриётингиз барча рўзномаларга плёнка берди. Биз эса Болтиқ бўйи жумҳуриятлардан нақд пулга сотиб олдик. Акс ҳолда газета чиқмас эди. Еб юбориш нимаси? Биз ўз ҳисобимиздан ҳаражат қилдик.

-Бу ёғи билан ишим йўқ. Барибир жавоб берасизлар.

-Яқинда Ички ишлар вазирлигидан телефон қилиб, Чўлпоннинг адресини сўрашди. Газетамизда унинг шеъри босилганди. Адресини нима қиласизлар десам, “Чақириб, тергов қиламиз, қалам ҳақи олган олмаганини сўраймиз” дейишди. Кулишни ҳам, йиғлашни ҳам билмадим. Сизнинг ҳам гапингиз Чўлпонни қабрдан чиқариб олиб кел, деганга ўхшаб қолаяпти.

Иброҳим Ҳаққулнинг бу гапи Шоғуломовнинг жаҳлини чиқарди. Миртемир орани юмшатмоқчи бўлди, лекин кор қилмади.

-Биласизми, сизлар ҳовлиқиб кетдингизлар, – деди у. – Эллик йилда ҳам ҳокимиятга келолмайсизлар.

-Биз ҳокимиятга эртага келамиз дедикми? – Иброҳим Ҳаққул ҳам товушини баландлатди.

-Бу одамдан бошқа бугун ҳеч ким мамлакатни бошқаролмайди, – Шоғуломов шундай, дея деворга осиб қўйилган портретни кўрсатди. Каримов унинг боши узра жилмайиб тургандек эди.

-Исо Холис бор, – деди Иброҳим.

-Исо Холис… уни яхши танийсизми? Бирор жойда бир ойдан кўп ишлай олмаганини биласизми? Уч марта коммунистик партияга аъзо бўламан, дея ариза ёзганини ва қабул қилинмаганини ҳам биласизми? Унинг хотинбозлигиничи? Умр йўлдошини қишлоқи, маданиятсиз, дея ҳайдаб юбориб, Москвадан малла сочлилардан олиб келганини ҳам биласизми? Ғарбдаги шоир, ёзувчиларнинг шеърлари, қатраларини таржима қилиб, қош-кўзини бўяб, ўзиники қилиб олганини биласизми? Билмайсиз! Ёки билиб билмасликка оласиз !

Хуллас, Шоғуломовнинг “биласизмилари” ҳеч тугамасди. Охири:

-Менга ўйлаб кўриш учун ун кун муҳлат беринглар. Оқсоқол билан гаплашиб олай, – деди у.

Ўн кун вақт сўраган вазирнинг ўн соатга ҳам тоқати етмади. Каримовнинг ҳузурига келиб:

-Миртемир мухолифатнинг газетасига бош муҳаррир бўлибди. Газетага тазйиқ ўтказаяпсизлар, масалани Олий Кенгаш мажлисида кўтараман, деб таҳдид қилди,-деди.

-Мен унга таҳдидни кўрсатиб қўяман. Йўлдошевга айтинг зудлик билан уни депутатликдан чақириб олсин. – Каримов шундай, деб Шоғуломовни чиқариб юборар экан аввал маслаҳатчиларига, кейин яна Йўлдошевга сим қоқиб:

-Уч кунда Миртемирни депутатликдан чиқариб олиш масаласини ҳал қилинг, – деди.

Якшанба куни Миртемирнинг уйига сайлов округидан Нуриддин деган йигит келди.

-Кечирасиз, нохуш хабар олиб келдим, – деди у.

-Тинчликми?

-Пайшанба-жума кунлари ҳоким Келдиёр ака колхоз раислари, мактаб директорлари, бригадирларни ишга солиб, сизни депутатликдан чақириб олиш ҳақида қоғоз тўплади. Кеча қоғозларни шахсан ўзи Олий кенгашга келтирди.

-Одамлар ҳеч нарса дейишмадими? – сўради Миртемир.

-Биласиз-ку, ҳозир ҳамма қўрқиб қолган. Бунинг устига бу Каримовнинг, Жўрабеков ва Мавлоннинг топшириғи экан. Бу исмларни эшитганларнинг аҳволини тасаввур қилиш қийин эмас. Қочганга қора ҳам Қорабой бўлиб кўринади.

Шу куни Исо Холиснинг уйига Фарангистон элчиси меҳмонга келиши керак эди. Миртемирни ҳам даъват қилганди. Миртемир жомбойлик меҳмони билан хайрлашиб, қор устида аста-аста юрганча Исо Холиснинг уйига борди.

-Эртага бир Жўрабековга, кейин Мавлонжонга учрашинг-чи, – деди Исо Холис.

-Қозининг устидан ўзига арз қилгандек гап бўлмайдими?

-Қози истаса, қарорини ҳар турли чиқариши мумкин. Уларнинг кўнглига йўл топсангиз бу ҳаракатни тўхтатишади.

Миртемир Исо Холис ё жуда ҳам содда ёки жуда ҳам айёр, деб ўйлади. Тулкининг терисидан тўн кийган одам дўстини аждаҳонинг оғзига рўбару қилади. Каримов Жўрабеков ва Мавлонга бу ишни топширган бўлса, уларни Азроилдан бошқа ҳеч ким тўхтата олмайди.

Миртемирнинг хаёлга чўмганини кўрган Исо Холис :

-Бугун Жўрабековни кўргандим. Сизни сўради. Демак, гап бу ёқда экан. Нима бўлса ҳам бир учрашиб қўйинг, – деди.

Бу ишдан Исо Холиснинг ҳам хабари бор, деб ўйлади Миртемир. Чунки воқеани эшитиб, ҳеч қандай таажжуб билдирмади. Аксинча, ҳамма нарсадан хабардор кишидек “чиқиш йўли”ни кўрсатди.

Миртемир Исо Холиснинг ҳам хабари бор йўқлигини ўрганмоқчи бўлди. Агар хабари бўлса, демак у билан бир йўлда юриб бўлмайди. Буни ўрганишнинг бирдан бир манбаи Жўрабеков эди. Эрталаб у Жўрабековнинг ҳузурига келди. Папирос чекмайдиган Жўрабеков тинимсиз тутата бошлади.

-Менга ҳам беринг, – деди Миртемир. Жўрабеков бир қутича “Малбора”ни узатди. Кейин:

-Ўлимдан хабарим бор, лекин бундан хабарим йўқ, – деди у.

-Хабарингиз бор, биламан, – деди Миртемир ўчакишиб. – Ҳатто Исо Холисга ҳам айтибсиз.

-Исо Холисни кеча кўрдим. Фақат узоқдан бош ирғаб саломлашдик.

Ундан мени сўрамадингизми?

-Сиз керак бўлсангиз, қаердан топишимни яхши биламан. Қолаверса, бу масала Олий кенгашнинг иши. Билганимда ҳам унга аралаша олмайман.

-Ахир ҳамма сессияларни Сиз ўтказасиз. Неча марта депутатларни чақириб дўқлагансиз. Ҳатто менга ҳам “қамалиб кетасан”, деб айтгансиз. Майли, чақириб олинглар. Лекин бу иш қонун талаби даражасида бўлсин. Менга сайловчилар билан учрашув учун имконият танимасдан қарор чиқариб қўйишларингиз на тарозида туради ва на тавоқда.

-Биласиз, Еттинчи сессияда бош кўтариб, тўнтариш қилмоқчи бўлганларни тор-мор эттик. Битта Йўлдошев қолди, – деди Жўрабеков худди “Сизнинг ҳам ишингиз битди” дегандек.

-Ҳа, омадлисиз. Лекин инсон бир умр ҳам омадли бўлавермайди, – деб чиқиб кетаётган Миртемирни Жўрабеков тўхтатди:

-Биласизми, пойтахтдан кетиб вилоятингизда ишласангиз, буни тўхтатиш мумкин.

Миртемир Жўрабековга қараб жилмайди-да, эшикни ёпиб чиқиб кетди. Эртасига эрталаб йўлга чиқди. Сайловчилари билан учрашмоқчи эди.

65. ЙЎЛДОШ

Миртемирни қўналғада яқин дўсти Йўлдош Суюнов кутиб олди. У вилоят ҳокимиятида ташкилий-кадрлар бўлимининг мудири эди.

-Нима гап? – деб сўради Миртемир Йўлдошдан.

-Ҳозирча ҳеч гап. Агар бирор воқеа бўлса Сизга мен ўзим етказаман, р…ростдан ҳам… – деди Йўлдош “р”ни айтишга қийналиб.

-Олий Кенгаш раёсати номидан аллақачон қарор ҳам тайёрлаб қўйишибди-ку?

-Бизга келган эмас, акс тақдирда мени сизни кутиб олишга чиқаришармиди?

-Мен ҳеч кимга айтмасдан йўлга чиққандим. Булар йўталга қараб исмингни айтиб берадилар…

-Шунақами? – ажабланди Йўлдош.

-Сизнинг ажабланишингизни кўриб мен ҳам ажабланаяпман, – деди Миртемир.

-Ахир имзо тўплашибди-ку?!

-Йўғе, мен эшитишим керак эди.

Миртемир Йўлдошнинг гапига ишонди. Чунки бу бинода ишлаётганлардан икки нафарига ишониш мумкин бўлса, булардан бири Йўлдош, деб ўйларди бир пайтлар. Ўрусиятдан жумҳуриятга келган “тозаловчи”ларнинг қармоғига тушган инсонлар орасида Йўлдош ҳам бор эди. Ўшанда Йўлдош вилоят ижроқўмида умумий ишлар бўлимининг мудири эди. Шаҳар партия қўмитасида аъзоликка қабул қилинувчилардан пора исталганини мажлисда айтиб қўйгани учун кўчага қувилди.

Миртемир уни анчадан буён танирди. Йўлдош комсомол қўмитасида ишлаб юрганида вилоят рўзномасига хат-хабар олиб келарди. Ҳамма вақт тиржайиб турадиган, бўйни эгик бу йигитчага доим ёрдам қўлини чўзарди. Сўзларидан ҳалол, пок, виждонли йигитга ўхшарди. Ҳуқуқ олийгоҳини битиргани учун сиёсатдан унча-мунча хабари бор эди. Ишдан қувилгандан кейин икки йил адолат излади. Бош суқмаган идора, тақиллатмаган эшик қолмади. Бу орада Миртемир жумҳурият рўзномасига ишга ўтди. Бир куни Йўлдош унинг ҳузурига келди:

-Биз ишонган қайта қуриш “айта кўриш”, яъни гап экан. Ҳамма тепадан келган “меҳмон”лардан қўрқади. Ким билан гаплашмайин “Сиз ҳақсиз, лекин қўлимиздан ҳеч нарса келмайди”, деб айтади, – деди.

Йўлдошнинг шаъмадор гапи Миртемирга таъсир қилди. Вилоят рўзномасида уни ҳимоя қилиб ёза олмас эди. Бу ерда ҳам мушкул, деб ўйлади. Газетамизнинг бошида тепадагиларга хушомадгўйлик зарурияти туғилса анқонинг уруғини ҳам топиб келадиган киши ўтирибди. Ёзганим билан саҳифадан олиб ташлайди. Балки саҳифага етиб ҳам бормас, лекин бу йигитнинг энг сўнгги умиди бу. Кўзлари маҳзунлик қалъасига айланибди, ранги сўлиб, қадди эгила бошлабди. Унинг ўрнига бошқа одам бўлганда тўнини елкасига ташлаб, бирор жойда ишлаб юраверарди. У чекинмади. Нима бўлганда ҳам унинг қўлтиғидан кўтариш керак. Миртемир хаёлларини тизгинладида, Йўлдошнинг икки сумкага сиққан қоғозларини қўлига олди.

“Бир инсон тақдири” сарлавҳали мақоласи тайёр бўлганда, бош муҳаррир ўринбосари Жўрабой ака уни табриклаб:

-Бу “меҳмон”ларимизни типирлатадиган илк мақола. Бугунга қадар ҳеч ким уларнинг мушугини “пишт” деган эмас. Лекин “домла” бу мақоланинг чиқишига изн бермайди, – деди.

-Сизга ёққан бўлса, балки “домла”га ҳам ёқар, – деди Миртемир.

Улар бош муҳаррирни “домла” дейишарди, чунки бош муҳаррир Қаюмов илгари дорулфунунда дарс бергани учун уни таҳририятда ҳамма шундай деб атарди.

Жўравой ака мақолани олди-да, Қаюмовнинг котибига берди. Бир ҳафтадан кейин Қаюмов Миртемирни чақирди. Қаюмов ҳўл ўтинга ўхшарди, устидан керосин сепсангиз бир неча сонияда гувиллаб ёнарди-да, кейин тутай бошларди. Унинг гувиллаб ёнишидан туташи ёмон эди. Чунки кўзларни ачитиб юборарди.

-Ҳов укам, бошинг нечта сенинг?! – Қаюмов  Миртемирни сенсираб гапираркан, у хафа бўлмади. Чунки бир пайтлар дорулфунунда дарсга кирганида ҳаммани “сен”сираб гапирарди ва бунга Миртемир ҳам кўникканди. Қаюмовни  одати шу, у ҳатто ёши ўзидан катта бўлса-да ўринбосарини ҳам сенсирарди, чунки уларни талаба ўрнида кўрарди.

-Домла…, – Миртемир нимадир сўрамоқчи бўлди.

-Домлангнинг уйи куйсин!… – Қаюмов Миртемирнинг сўзини кесди. – Ҳозиргина Марказкомдан келдим, Раънохон опанг газетамизга ташаккур билдирди. Нима, сен бошимиздан қайноқ сув қуймоқчимисан? Юқоридан келган ҳар бир меҳмон ҳалол, виждонли, бизга яхшилик истаб келган. Уларни минг марта текшириб бир марта юборишган. Олдинги окахонларинг ҳаммаёқни сичқон уя қилиб, талон тарож этишди. Худого шукур, марказдан юборилганлар адолат калавасининг учини топиб беришди…

Қаюмов тутай бошлаганди. Бу камида қирқ беш дақиқа давом этишини Миртемир яхши биларди. Лекин, нима бўлганда ҳам домла-да. Икки дарсни қўшиб бирданига тугатди.

Миртемир Жўрабой аканинг ҳузурига келганда, уни қаҳ-қаҳа билан қаршилади:

-Домла яхши одам, икки дарсни қўшиб юборади. Талабасини лимон деб ўйлайди. Эзаверади, эзаверади. Ҳечқиси йўқ, уч кундан кейин таътилга кетаяпти, ана ўшанда мақолани чиқариб юборамиз, – деди.

Миртемир Раънохон опадан олинган ташаккурнома сабабини энди англади. Демак, бош муҳаррир Марказкомнинг мафкура бўйича котиби Раъно Абдуллаевадан таътилга изн олган.

Хуллас, кун ботди, ой чиқди бир кун эрталаб газета саҳифасида Миртемирнинг мақоласи кўринди. Бу мақола унинг бошида чақилган ёнғоққа айланди. Ҳар тарафдан тошбўронга тутишди. Вилоят партия қўмитасида ишлаётган ва Йўлдошни бадарға этган “меҳмон” Николай Филлипов башарасидаги ниқоб йиртилганидан талвасага тушганди. Қўл остида ишлаётган Неъматжон Маҳмудовга шикоят ёздириб, Комфирқа иккинчи котиби, “бош тозаловчи” Анишчевдан “Мухбирнинг кимлиги ўрганилсин” деган ҳукм чиқартирди. Ўшанда Неъматжон Маҳмудов Миртемирнинг ҳузурига келди:

-Менга ёз дейишди, ёздим. Биламан, Йўлдошга ноҳақлик қилинди. Лекин у ҳам яхши одам эмас. Комсомолда иккаламиз бирга ишлаганмиз. У ижроқўмга ўтгандан кейин орамиздан қора мушук ўтди. У мажлисда туман партия қўмитасидагилр пора олишади, дер экан, мақсади порахўрликни фош этиш эмас, балки мени у ердан четлатиш эди, – деди.

-Нима бўлганда ҳам пора олинган, бу исботланди, – деди ўшанда Миртемир.

Комфирқанинг топшириғи билан уч томондан тафтиш гуруҳи тузилди. Миртемирни “Бобоси босмачилар билан алоқадор” деб айблай бошладилар. Партия комиссияси эса “Бир пайтлар отаси қамалган” деган баҳонани рўкач қилди. Ички ишлар бошқармасида “Машина олувчи одамга ёрдам қилган” деган айбни ўйлаб топишди. Ҳар кун даҳанаки жанг, ҳар кун асаббузарлик. На уйда, на кўчада ҳаловат. Ниҳоят тўрт ойлик текшир-текширдан кейин партия қўмитасида мухбир масаласини муҳокама қилишга мажлис тайин этилди. Мажлисни янги тайинланган биринчи котиб Назир Ражабов бошқарди.

-Мухбирда айб йўқ, – деди у.

Бу гапни айтган Ражабов балога қолди. Энди уни текшира бошладилар. Ражабов Московга қадар борди ва Йўлдошни ишга тиклади. Шундан кейин Миртемир Йўлдош билан яқин дўст бўлиб қолди. Бир-бирининг уйига бориб келадиган бўлишди. Миртемир депутатликка сайланганда Йўлдош унинг атрофида гирдикапалак эди. Пойтахтдан шаҳарга қайтса, албатта қаршисида Йўлдошни кўрарди.

-Юртимизда озодлик, бирлик, эрк ғалаба қилади, демократия қарор топади, – дерди у ҳар сафар.

Мана бугун Миртемир унинг ҳузурида. Унинг хонасига киришдан олдин, йўлда Пўлат Мажидовичга рўбарў келиб қолди.

-Олий Кенгаш раёсатининг қарори келди, икки кун бўлди. Машина юриб кетди, – деди у киноя билан.

Йўлдош бўлса “Хабарим йўқ” деяпти. Балки ростдан ҳам бехабардир? Э, йўқ, умумий ишлар бўлимининг мудири қандай қилиб хабарсиз қолади? Ахир барча хат-ҳужжат унинг қўлига келиб тушади-ку? Ёки Пўлат Мажидович уни чўчитиш учун шундай деди-ми?

Миртемир Йўлдошнинг хонасидан чиқар экан:

-Агар бир нохуш хабар эшитсам, албатта Сизга етказаман, – деди доимий тиржайишини канда қилмай.

Миртемир ўзи сайланган туманга келди. Ҳоким Келдиёр Исроилов тинимсиз сигарет чека бошлади.

-Хонангизда биров сигарет чекса рухсат бермас эдингиз, энди ўзингиз бошлабсиз-ку? – деди Миртемир.

-Э, ўша кундан бошлаб чека бошладим, – деди Келдиёр.

-Қайси кун?

-Сиз ҳақингизда масала кўтарилган кун-да!

-Мени депутатликдан чақириб олиш масаласини бирор-бир ташкилот ёки бирор қишлоқ аҳли кўтарди-ми? – киноя билан сўради Миртемир.

-Қизиқсиз-а, туман аҳли сизни мендан ҳам яхши кўради-ку!

-Ундай бўлса масала қаердан кўтарилди? – атайлаб саволини такрорлади Миртемир.

-Иккаламиз дўстмиз, гап шу ерда қолсин, – деди Келдиёр – Мени Пўлат Мажидович чақирди. Унга Каримовнинг ўзи сим қоқипти. Бу нарса бизга обрў келтирмаслигини, халқ нотўғри тушунишини айтдим. Узоқ гаплашдик. Ниҳоят: “Бўпти, сиз таътилга чиқинг. Ўзимиз бажарамиз”, деди. Ариза ёздим, қўл қўйди. Гапнинг очиғи хурсанд бўлиб кетдим. Сизни менинг қўлим билан ўлдиришмоқчи эдилар. Олдинги ҳоким билан қанча олишганингизни бутун жумҳурият кўрди. У хоинни туманимиз бошидан узоқлаштиргунча қанча азоб чекдингиз. Буни халқимиз унутмади. Шу боис Пўлат Мажидовичга “Таклифимизни халқ қўлламайди” деб айтдим. У кулди-да, қачондан буён халқдан сўрайдиган бўлиб қолдингиз”, деди. Туманга етиб келмасимдан орқадан Алишер Мардиев ва Йўлдош Суюновлар етиб келишди. Мана шу хонада ўтириб халқ номидан талабнома ёздик, кейин қарор матнини ҳозирладик, ундан кейин пойтахтдан бу масалани кўриб чиқишни илтимос қилиб хат тайёрладик. Йўлдош Суюнов менинг машинамда пойтахтга олиб борди ва ўша куниёқ у ерда чиқарилган қарорни олиб қайтди…

-Ким, ким?! – Миртемир титраб кетди.

-Умумий ишлар мудири Йўлдош Суюнов. Илтимос, ўзига айтманг, “Биз Миртемир билан дўстмиз, энди менга ҳам ёмон кўз билан қарашади”, деяётганди.

Келдиёрнинг қолган гапи Миртемирнинг қулоғига кирмади. Чунки унинг қулоқлари олдида бошқа бир ҳайқириқ жаранглаётганди.

Йўлдош! Қани сенинг виждонинг, иймонинг?! Қани курашчилигинг?! Сендаги дўстлик руҳи қаерга йўқолди?! Сенинг номинг бугун қиличга айланди. Тафаккурим, қарашларим, ишончимни чил-чил айлаган қилич!

Йўлдош! Мен бу тумандаги деҳқон, бригадир, ҳатто мана бу хонага келиб сенинг гувоҳлигингда қарорга имзо оттирилган раисдан хафа бўлмайман У кураш нималигини, азоб-уқубат нималигини, уйқусиз тунлар, адолат, ҳақиқат йўлида жон фидо қилиш нималигини ё билади ё йўқ… Уни манқурт ҳолига солишган, ҳам овози бор, ҳам овози йўқ. Гапиради-ю гапиролмайди, ўйлайди-ю фикрларини қалбига кўмади. Изтироб чекади-ю изтироби билан бирга қоврулади. Лекин сен-чи?!

Йўлдош! Мен Мардиевдан хафа бўлишга ҳақли эмасман. У ўн йиллар давомида суд раиси бўлди. Бу унинг оддий ҳаёт тарзи, дунёни пул деб баҳолади ва ўз мезонига кўра гўё тўғри қилди. Бугун вилоят ҳокимининг биринчи ўринбосари. У ҳали узоқ манзилларга етиб боради. Собиқ бош вазирни депутатликдан қувишда “машъал”га айланди. Лекин ҳеч ким билмайдики, Мирсаидов ўзи ариза ёзиб депутатликни тарк этди. Мардиевлар эса уни “қарсаклар” билан чақириб олишди, унинг ўрнига ўзи депутат бўлди. Мен ундан ранжимайман. Ифлос жамиятнинг энг ифлос чўққиларида юрган бундай “ақлли” кишилардан хафа бўлиш аҳмоқликдир.

Йўлдош! Мен бугун Пўлат Мажидовични ҳам кечирдим. У ҳам бир жаллод. Ҳукм келса, отасининг бошини кесади. У қондан, жирканчликдан сесканмайди. Унинг ҳаёт тарзи бу. Аммо унга ҳам раҳмим келади, чунки бир кун шу Каримовнинг ўзи унинг бошини узади. Шоҳларнинг жаллодлари ҳеч қачон омон қолмаган. У бугунги гуноҳлари ҳаққи ўз ҳукумдоридан жазо олади.

Йўлдош! Мен ҳатто Келдиёрдан ҳам хафа бўлолмайман. У ҳам ўзига хос шахс. Лекин ҳеч нарсани яширмасдан борини айтди. Ўз виждони олдида пок. Ҳатто “Мен қарши чиқиб ишни ташлаб кетсам ҳам, барибир Сизни депутатликдан чақиришади. Чунки бу халқнинг иродаси эмас, бу Каримовнинг иродасидир. Қарор аллақачон чиқарилган”, деди. У писмиқ эмас, у мақсадини яширмайди. Илгари келганимда эшикка қадар кузатиб қўймаган бу йигит, бугун мана кўчага қадар чиқди. Кетишим учун машина бермоқчи бўлаяпти. Ўтган ой эса учрашувга кечикаётганимизда бинонинг орқа эшигидан қочган бу “паҳлавон” бугун ўзини ҳокисор қилиб кўрсатиш билан ўз гуноҳларини енгиллатмоқчи. У мени “дўстим” деб алқаяпти. Унинг мақсади бор: Мени халқ ҳузурига чиқармоқчи эмас. Суҳбатлашиб ўтирар эканмиз, бошқа хонадан кимгадир сим қоқди. У балки сен эдинг, балки Мардиевдир. Сўнг “Тушунинг, халқ билан учрашувнинг фойдаси йўқ. Фақат менга гап тегади. Бутун туман халқи қўлига қурол олиб чиқса ҳам бу ҳаракатни тўхтата олмайди. Чунки бу ҳаракат саробдек гап. Қаерда кўриниб, қаерда кўринмаслиги ноаниқ. Ҳозир қонунга кўра, баъзи қоғозлар тайёрланмоқда, эртага эса “Чақириб олинди, тўқсон тўққиз фоиз халқ овоз берди” деган қарор ёзилади. Агар эркакчасига айтсам бу ҳам ёзиб қўйилган. Битта иш қолди. У ҳам бўлса белгиланган кун матбуотда эълон қилиш” деди.

У ҳеч нарсани яширмайди. Очиқчасига “Сени ўлдираман” дейди. Ўлишингни биласан, яна бир неча лаҳзадан сўнг “пақ” этиб милтиқ отилади-ю мангу уйқуга кетасан. Негадир бу қотилликдан хафа бўлолмайсан.

Йўлдош! Ҳатто ўша сенлар сиғинган Жўрабековга нисбатан қалбим юмшади. У ҳам Худога эмас, бандага сиғинади. Каримовнинг қаршисида ҳамма вақт боши эгик, тили қисиқ. Мозорда ётган онасини, уйида ўтирган хотинини ҳақоратласа ҳам жим тураверарди. У худди лавозимларини пуллагандек ўз боласини осонгина сотиб юбориши мумкин. Унда на фикр ва на қалб бор. Унинг виждони пул, иймони мансаб. Жўрабеков, Мавлон, Алимовлардан хафа бўлиш ўзингни беписанд этиш, хор-зор қилиш билан баробар. Улар дунёдаги энг бадбахт одамлар. Уларнинг бугуни бор, у ҳам омонат, эрталари зулмат, келажаклари эса ёлғиз Худога аён.

Лекин сен-чи, Йўлдош? Сен кимсан? Сансираганимга жаҳлинг чиқмасин. Сен дея Йўлдош Суюнов билан эмас, балки йўлдошлар билан баҳс очмоқ истадим. Сендаги адолатга ишонч қачон сўнди? Сендаги курашчанлик руҳи қачон синди?! Сендаги умид дарахти қачон чирий бошлади?! Қачон?! Агар бор ҳақиқатни англаб, сен ҳақсизликка кўниккан бўлсанг, демак миллатнинг тақдири хавф остида. Чунки миллатни ушлаб турадиган илдизлар унинг ботир, қўрқмас, ҳақсўз ўғлонлари.

Жўрабековлар, Алимовлар, Мардиевлар… уларнинг сон-саноғи йўқ. Уларнинг ожизлиги, қўрқоқлиги боис Туркистонни ўрислар босиб олди., қатлиом қилдилар халқни. Улар “Марату”лардир. Ривоятни эсла. “Марату”ларнинг хоинлиги боис миллатнинг тилини кесдилар, шоирларини ўлдирдилар, ёзувчиларини тириклайин кўмдилар, ойдинларини дарбадар этдилар. Шу ойдинларнинг орасидан чиққан “Марату”ларнинг қўли билан. “Марату”ларнинг мансабга садоқати боис миллионлаб ўғлонларни “босмачи” дея тавқи лаънатга қориштирдилар. “Марату”ларнинг одам қиёфасидаги шайтонлиги туфайли халқнинг кипригига қулф, қўлларига занжир, тафаккурига тиканзор солинди. Лекин “Марату”ларни охир-оқибат Чор Россияси ҳам аямади, дорга осди. “Марату”ларни Ленин кечирмади. Очдан ўлдирди! “Марату”ларни Сталин отди, лекин йўлдошлар қолдилар. Нега? Бу қандай синоат?! Бу қандай сир?! Балки асл “Марату” сенсан, Йўлдош!

Энди Йўлдош Суюновга икки оғиз сўзим бор: Сиздан ёрдам сўраб борганим йўқ биродар. Дардлашмоқ истадим. Сиз бор ҳақиқатни яширсангизда, ҳамтовоқларингиз яширмадилар. Лекин нега яширдингиз? Нега жилмайиб туриб алдадингиз? Сизни қандайдир туйғу қийноққа солдими? Агар бор гапни айтганингизда… Йўқ, сиз мени яхши билардингиз. Мен мансаб учун дўстини сотганлардан ҳазар қиламан! Раҳбарга садоқатли кўриниб, биродарларидан кечганлар билан суҳбат қуришдан ор қиламан! Шу боис ҳам яширгансиз, Йўлдош Суюнович!

Сиз қўлда қилич билан мен сайланган туманга боргансиз. Кундага менинг бошим қўйилганди, курашлардан тиззалаб қолганингиз кўз олдингизга келди-ми? Икки йил сарсон-саргардон юрганингизни эсга олдингиз-ми? Ёки шу ҳолат сизга қилич кўтариш учун куч берди-ми? Лекин сиз ўша пайтда ёлғиз қолмаган эдингиз-ку?

Ўҳ, қилични урдингиз! У менинг бошимга эмас, умидимга, ишончимга курашимга санчилди. Мен ўзимнинг бугунги ҳолатимни енга олмасам, қачондир қайсибир Йўлдош адолатсиз чорраҳада ёлғиз қолади. Балки бу ҳолатимни енгсам, мен қўллаган Йўлдошлар қачондир Миртемирларнинг бошини кесар! Кўрдингизми, нима қилиб қўйдингиз, Йўлдош Суюнович!

Азалдан кишилар дўстларнинг хиёнатидан озор чекканлар. Нафақат кишилар, балки бутун жонзотларни ана шу дард қийнайди.

Бирдан Миртемирнинг ёдига “Хонбалиқ” ҳақидаги ривоят тушди:

РИВОЯТ

Энди уруғдан чиққан икки хонбалиқ тоза сувда гоҳида сакраб, гоҳида “учиб” ўсишарди. Нохос келган оқим улардан бирини ўз комига тортди. Уни шўр сув – уммонга олиб бориб ташлади. У шиддат билан орқага урди ўзини, тўлқин уни қайта улоқтирди. У сув остидан ортга сузмоқчи бўлди, меҳнатлари зое кетди. У энди сакраб-сакраб оқимга қарши суза бошлади. Шариллаб оқаётган сув уни тошларга урди, боши зада бўлди. Яна шўр сув – уммонга бориб тушди. У куч тўплаб ортга қайтди. Гоҳ тошга урилди, гоҳ ортга улоқтирилди.

Вақт унинг фойдасига ишларди. У чиниқарди ва куч йиғарди, улғаярди. Ниҳоят у шиддатли оқимни, изтироб ирмоқларини аста-секин енга бошлади. Узоқ курашлар, олишувлардан сўнг ўзи пайдо бўлган мусаффо кўлга етиб келди. Сакраб, сув сачратиб ўйнади, қувнади, сўнг дўст-ёрини қидирди. Излаб-излаб топди. Дўсти ундан қочди. У қанча яқинлашмасин дўсти шунчалик қочиб кетаверди. Сўнг у катта куч билан ўзини тошга урди. Ўлмади. Яна бориб урди. Яна… яна… Уни сув қирғоққа олиб чиқиб ташлади. Шунда дўсти ҳам унинг ортидан бу ҳолни такрорлади.

Бу икки балиқ қолган балиқлар фалсафасидан йироқда эдилар. Думингни ликиллатсанг илгари кетасан, деган қоидани қабул этмагандилар. Балки шунинг учун уларнинг номлари Илонбалиқ эмас, Чўтирбалиқ эмас, уларнинг номи Хонбалиқ!

Миртемир тумандан орқага қайтар экан, қўлини силкаб қолган Келдиёрнинг ғира-шира қиёфаси Йулдошнинг қомати билан қоришиб кетди. Қишнинг сўнг кунларидаги суякларни кемирувчи хирчин шамол деразадан шиддат билан ичкарига урди-ю Миртемирнинг хаёлларини олиб кетди. У машинанинг ойнасини бекитар экан, худди ўтган кунларига парда тортгандек кўнгли бўм-бўш эди. Бу бўм-бўшликни тўлдирадиган қувғинлар ҳали олдинда эканлигини сезса-да шу дамда бу ҳақда ўйламасликка уринарди…

 

(УЧИНЧИ КИТОБ ТУГАДИ).

Filed under: Ҳамма китоблар | 2 Comments »

Jahongir Muhammad: “QUVG’IN” romani (2-kitob)

Posted on October 21, 2007 by Jahongir Muhammad

“QUVG’IN” -Tarixiy roman

IKKINCHI KITOB

24.”TANGRICHALAR”

Karimov sho’rolar imperatorligining yiqilishiga aslo ishonmasdi. U imperatorlikni baland  devorlar bilan o’rab olingan qal’aga o’xshatardi. Bu qal’aning devori shu qadar baland ediki, uni inson zoti u yoqda tursin, hatto biror bir maxluqning oshib o’tishi amri mahol deb o’ylardi. Na ichkariga kirish va na tashqariga chiqish mumkin. Qal’a ichida yuz berayotgan voqealarni kuzatib turish uchun devor ustiga ming-ming qo’riqchi chiqarilgan. Karimov o’zicha bu qo’riqchilarni “tangrichalar”, qal’a ichidagilarni esa “chumolilar”deb atardi. “Tangrichalar” kunni kun, tunni tun demasdan “chumolilar”ni kuzatib turishar, o’z chizig’idan chiqqanlarni ezg’ilab tashlashardi.

Avvaliga Karimovning orzusi “tangrichalar”safidan o’rin olish edi. Bu orzusiga etgach, ko’rdiki “tangrichalar” tepasida “tangrilari”bor ekan.

Qal’a devorining ustiga chiqqach, imperatorlikning mustahkamligiga yana bir bor ishondi. Karimov “Bu qal’a yiqilishi mumkin”, degan fikrni xayolidan o’tkazishga qo’rqardi. Faqat bir marta “Bu chumolilar qal’a devorlarining ostini o’yib tashlagan bo’lsalar-chi?”degan savol ko’nglidan kechganda, tizzalari titrab, ko’ngli behuzur bo’lgandi. Bu qal’a yiqilsa “tangricha”likdan ayrilish qo’rqusi emas, balki ko’nglidan o’tganini o’zidan yuksakdagi “tangri”lari payqab qolishidan titrash edi.U jumhuriyatga “birinchi” etib tayinlangach, KPSS Markaziy Komitetining Siyosiy Byurosiga a’zo bo’ldi.  O’shanda ilk bor sevinch degan tuyg’uning lazzat sarhadlari bepoyonligini,  g’urur degan kuchning salohiyati hududsiz ekanligini yurakdan his qilgandi.

Hatto Toshkentga qaytarkan, uchoqdan tushishi bilan muxbirlarni yoniga chaqirib “Xalqimga etkazing, men Politbyuroga a’zo bo’ldim. Bu xalqimizning uzoq yillik orzusi edi. Uni amalga oshirish mening gardanimga tushdi. Bu nafaqat men uchun, balki butun xalqimiz uchun yuksak ishonch. Bugun hammamiz uchun katta bayramdir!”degandi.

Lekin Karimov istasa-istamasa qal’a yiqilayotgandi. U jon-jahdi bilan elkasini qal’a devorlariga tirab, uni tutib qolishga urinayotgan kishilardan biriga aylandi. Qal’ani saqlab qolish uchun har turli yo’l qidirayotgan kunlarida jumhuriyatda ham qal’a devorining ostini “o’yayotganlar” ko’payib qoldi. Karimov bu ishning boshida turganlar bilan “odamga o’xshab” gaplashib qo’ymoqchi bo’ldi. Avval Iso Xolisni chaqirdi.

-Uka, siz mashhur odamsiz, -dedi unga. -Sizning har bir qadamingizni kuzatib, ko’rib turibman. Ayniqsa paxta monopoliyasi, oilani rejalashtirish, Orolni qutqarish borasidagi nutqlaringiz meni hayajonlantirdi. Har kim ham o’z xalqi dardini bu qadar jasorat bilan o’rtaga olib chiqolmaydi. Bugun bu ishni siz boshladingiz.

-Bugun emas, buni bir necha yil oldin boshlaganmiz. Bundan olti yil burun Polityuroga shikoyat maktubi yo’llab, xalqimizning dardini ifoda etganmiz.

-Lekin bu dard shikoyat bilan malham topmaydi. Uning malhami aql, idrok, kuch va intizom, -dedi Karimov Iso Xolisga uzoq gapirish uchun izn bermay. Siz namoyishlarni to’xtating, men esa ertaga ish boshlaydigan sessiyada til masalasini ko’tarib chiqay. Bilasiz, man yangiman, parlamentda esa kuch eskicha fikrlovchi kishilarning qo’lida. Buning ustiga rus tilida gapiruvchilarni ham hurmat kilishimiz kerak. So’z beraman, o’z tilimizni davlat tili deb e’lon qilish uchun butun kuchimni ishga solaman. Siz esa bunga javoban namoyishlarni to’xtatasiz…

Iso Xolis mamnun qiyofada chiqib ketarkan, Karimov Shavkat Temurni chaqirdi.

-Sizni ancha cho’rtkesar odam deyishardi. Lekin ko’rinishdan yumshoq kishiga o’xshayapsiz, -dedi Karimov Shavkat Temurga. -Bugun namoyishlarda o’rtaga otilayotgan shiorlar bilan men bajarmoqchi bo’lgan orzularning hech qanday farqi yo’q.

-Unday bo’lsa nima sababdan namoyishga chiqqanlarni kaltaklayapsiz,  qamoqqa tashlayapsiz, ta’qib etayapsiz?

-Siz meni so’roq qilishga keldingizmi? -Karimovning jahli chiqdi. O’rnidan turib xonada u yoqdan bu yoqqa ikki uch marta borib keldi-da oyna yonida to’xtab tashqariga termuldi. Shahar markazidan oqib o’tadigan ariqning sohillaridagi majnuntol daraxtlari ostida odamlar o’tirishganini ko’rib qoldi. “Bularning ishi yo’qmi?” deb o’yladi. Kuppa kunduz kuni bu erda nima qilishadi? Balki talabalardir? Talaba bo’lsa, darsiga borsin! Balki oshiq-ma’shuqlardir? Nima, bu yer ularga sevgi xiyobonimi? Aslida bu binoning atrofini o’rab olishim, sohil bo’ylarini tartibga keltirishim kerak. Binoni temir panjara bilan o’rab olishni tezlashtirmasam, mana bular bostirib kelishdan ham qaytishmaydi. Qaysi kun askarlikda o’lgan bolaning tobutini shu erdan olib o’tishdi. Mana bu ham ularning orasida edi. Yangi do’ppi kiyib tobutning oldida borayotgandi. O’zlaricha namoyish, isyon qilishga urinishdi. Lekin bir imo qilgandim mirshablar kavushlarini to’g’rilab qo’ydi. Ayb bizda emas, ayb yuqorida. Yuqoridagilar jilovni bo’shatib yuborishdi. Butun mamlakatni ana shundaylarning qo’liga berib qo’yib majlisxonaga aylantirishdi. Mana endi menday odam ham uning bema’ni savollari qarshisida qolishga majburman. Hozirning o’zidayoq uni bu erdan quvib chiqarishim mumkin. Hatto qamab qo’yishim ham hech gap emas. Yoki qo’l oyog’ini bog’latib, soyga otib yuborsam ham guldur gup! Gum bo’lib ketadi. Lekin yuqori ularni qo’llayapti. Ba’zilar bularni yuqorining o’zi tashkillashtirgan demoqdalar. Shuning uchunmikan yuqoridan ularga tegmanglar, deyishyapti. Xo’sh, nima qilish kerak? Ularning majlisini tomosha qilish bilan kun o’tkazamanmi?

Darvoqe, nega bularni ayri-ayri chaqirdim, nega har ikkalasi bilan birdaniga suhbat qilmadim?  Yo’q, u holda bir-birining oldida o’zlarini ko’rsatib qo’yish uchun mening yoqamga yopishishardi. Ha-ya, dushmaningni parchala, keyin yo’q qil, degan gapni kim aytgan ekan? Bular bilan teng kelib o’tiramanmi? O’zlarini o’zlariga ediraman! Men chetda qolib tomosha qilaman, bular esa bir-birlarining yuzlarini yulishadi. Ha, bugun bir tovoqdan osh egan birodarlarni ertaga qon qasos dushmanga aylantiraman. Mening sovunimda kir yuvish qandayligini ko’rib qo’yishsin. Bir umr dushman bo’lishadi, hatto avlod-ajdodlariga qadar singadi bu dushmanlik. Ammo xato qilmasligim kerak. Narigisini aldash oson, istagan joyidan qarmoqqa ilintirish mumkin. Lekin buni-chi? Buni ham o’yinga keltirishning yo’lini topaman.

Karimov o’rniga kelib o’tirdi-da, yumshagan ohangda Shavkat Temurga gapira boshladi:

-Oldimizda saylov bor. Sizlarga bitta o’rin ajratdik. Sizning nomzodingiz uchun.

Shavkat Temur xuddi egasining qo’lida suyak ko’rgan itdek tamshanib qoldi. Karimov bundan foydalanib, asosiy gapni aytdi.

-Ammo Iso Xolis qarshi bo’ldi. Faqat sizdan iltimos bu suhbatimizni undan uzoq tutsangiz.

Shavkat Temur sevinchli ko’zlarini o’ynatib, boshini likillatdi. Karimov undan nafrat qildi. Juda oson sotiladigan turidan ekan. Bundaylarga bir narsa berib ham mazza qilmaysan. Uni quruq gap bilan bozorga solaman. Ana unga qarshi shunday o’ynatamanki, tarix bunaqa tomoshani juda uzoq eslaydi. Buning ikki qulog’ini kesib qo’yaman. Quturib qoladi. “Fas” dedimmi bosadi. Butun umrini shunga sarflatman. Buning uchun uni avval vatanparvar, millatchi qilib ko’rsatishim kerak. Buni Melkumovga topshirsam o’zi boplaydi.

25. PARCHALASH

Karimov KGB raisi Melkumov va ikkinchi kotib Anishchevni chaqirdi. Ularning har ikkalasi ham yuqorining odami. Bu ish bilan ularni sinab ko’rmoqchi bo’ldi. Agar bajara olmasalar, bir bahonasini topib, quyruqlariga supurgi bog’lashga, bajarsalar bundan keyin birga ishlashga qaror qiladi. Nima bo’lganda ham Siyosiy kengashning a’zosi bo’ldi. Endi bularning gapi emas, o’zining gapi o’tadi.

-Sizlarga mamlakat boshlig’i Mixail Sergeevichning talabini etkazib qo’ymoqchiman. U kishi bizdan demokratiya, oshkoralikni istayaptilar, erkin va ozod saylovlar o’tkazishimizni, muxolifatni qo’llab-quvvatlashimizni so’rayaptilar. Demak, biz ko’cha-ko’yda to’polon qilgan odamlarni muxolifat, deya hurmat qilishimiz kerak emas. Bizning vazifamiz muxolifatni ham o’zimiz etishtirish, konstruktiv muxolifat tayyorlashdir. Ko’cha-ko’yda janjal qilayotganlar esa atroflariga dor ostidan qochganlarni to’plab, tobora katta kuchga aylanmoqdalar. Bu esa mamlakat xavfsizligiga putur etkazadi. Parkentda, Bo’kada, vodiyda yuz bergan voqealarning tutuni hali so’ngan emas. Xo’sh, gapni qisqa qilaylik, qanday takliflar bor?!

Melkumov,”Siz mendan yuqoridasiz, oldin siz gapiring, degandek ko’z qiri bilan ikkinchi kotibga qaradi. Ikkinchi kotib “Hali ham men turganda sen gapirarmiding” degandek so’zlarini dona-dona qilib o’zidan so’ng xavfsizlik qo’mitasi raisiga biror gap aytish uchun bo’shliq qoldirmaslikka urindi:

-Hurmatli Islom Abdug’anievich, bizga muhlat bering, bu xususdagi takliflarimizni tayyorlab kelaylik.

Karimov o’ylab turdi-da:

-Men Plenumga hozirgarlik haqida gapirayotganim yo’q. Qarshimizdagi to’dani nima qilamiz, deyapman?

Ikkinchi kotibni bu mushkul ahvoldan qutqarish uchun KGB raisi suhbatga aralashdi:

-Parchalab tashlaymiz…

Parchalab tashlaymiz! Buni qaysi ma’noda aytdi, ekan, deb o’yladi Karimov. Kuch bilan bostirib, tor-mor qilishni nazarda tutdimi yoki mening fikrlarimni uqib oldimi? Agar men o’ylaganlarimni o’ylayotgan bo’lsa, u holda masalani boshqa kunga qoldirishim kerak. Chunki tashabbus undan emas, mendan chiqishi lozim. Aks taqdirda Karimov mening yo’limga yuryapti, deb hovliqib ketadi.

-Fikringizni ochiqrok ayting, -dedi Karimov KGB raisiga.

-Hammasining ro’yxati qo’limizda bor. Bundan keyin bir erga to’planishlariga izn bermaymiz. Ta’qibni kuchaytiramiz. Har bir qadamlari nazorat ostida bo’ladi. Bu ishni bajarish uchun yana besh ming kishini ishga olishimiz kerak. Takliflarimizni hurmatli ikkinchi kotib bilan Sizdan oldingi rahbarga bergandik. Lekin e’tiborsiz qoldi.

-Yaxshi, takliflarni ko’rib chiqamiz,-dedi Karimov.-Hozir haqiqatdan ham parchalab tashlash kerak. Lekin siz aytgan uslubning zamoni o’tdi. Bu yo’l bilan ularni kuchlantiramiz. Bugun aql bilan ish ko’radigan payt. Hozir muxolifatning ichida bir necha kishi liderlikka da’vogar. Bizning vazifamiz ularni bir-birlariga qarshi qo’yishdir. Xo’sh, aytingchi, muxolifatning ichida necha foizi sizning odamingiz?

-Aniq aytishim qiyin.

-Aniq aytsam Olmoniyada har uchinchi odam xavfsizlik xizmatiga ishlagani fosh bo’lganidek faoliyatimiz ochilib qoladi, deb qo’rqayapsizmi yoki mendan sir saqlayapsizmi?

-Aslo, aslo,-deya suhbatga aralashdi ikkinchi kotib.

-Men iloji boricha muxolifat ichiga ko’p odam suqmang, bir joyda sirimiz ochilsa, olamga sharmanda bo’lamiz, deya topshiriq bergandim. Shu sababdan bu xususda biroz istihola qilayaptilar.

Bundan keyin Melkumovni qo’lga olishim kerak, deb o’yladi Karimov. Umuman kuch vazirliklarini ikkinchi kotibning qo’lidan chiqarmog’im va o’zimga tobe qilmog’im lozim. Bu ishlarda uchinchi kishi ortiqcha. Buni qanday qilib amalga oshirsam? Nazarimda ba’zi jumhuriyatlarda Prezident vazifasi tashkil etilib to’g’ri qilinayapti. Men ham shu yo’ldan borsam, butun kuchni bir qo’lda jamlayman. Hozircha eski parlamentning oxirgi sessiyasini eson-omon o’tkazishim, keyin esa yangi saylovni tayinlashim kerak. Xudo xohlasa, yangi parlamentda birinchi bo’lib Prezident vazifasini joriy ettiraman. Ana undan keyin mana bularning xurjunini elkasiga osib, orqasiga tepaman. Bir o’q bilan ikki quyonni uraman. Ham xalqqa “Sizning talabingiz bilan bularni quvdim”, deyman, ham ularning o’rniga o’z odamlarimni olib kelaman. Ammo bular fitnaga usta. Hayotini boshlabdi-ki, fitna girdobida suzishadi. Menga qarshi ham qancha-qancha fitnalarning rejasini tuzgan bo’lishlari mumkin.

-O’zlarini milliy harakat deb atayotganlarning ichidagi liderlarni xo’rozdek urushtirishimiz kerak. Buni fitna deysizmi, hiyla deysizmi, men uchun farqi yo’q, -dedi Karimov.-Men uchun muhimi mamlakatni qutqarib qolishdir. Istasangiz aldang, istasangiz mansab va’da qiling, istasangiz qarmoqqa ilintiring, bajara olmasangiz mening oldimga olib keling. Hozircha esa Iso Xolisni biz ko’rsatadigan nomzodlar ro’yxatiga kiriting. Uning nomzodi qarshisida boshqa ism ko’rmayin. Shavkat Temurni esa uzoq tuting. Kerak bo’lsa, Parkent janjalidagi baqiriq-chaqiriqlari uchun tergovga tortamiz. Barcha viloyatlar tumanlarida majlislar o’tkazib, Farg’ona voqealarida muxolifatni qon to’kilishiga sababchi qilib xalqqa tushuntiring.

Karimov har kun ertalab va oqshom hisob berib turishlarini aytib ularni chiqarib yuborar ekan, Oliy Kengash raisi Ibrohimovga sim qoqdi:

-Bugunoq rayosatni to’plang, ko’cha namoyishlari va mitinglari haqidagi oldingi qarorlarni ko’rib chiqing, iloji boricha har qanday namoyishni taqiqlash chorasini ko’ring. Ammo bu ishlar demokratiya, oshkoralik ramkasida bo’lsin. Ya’ni demokratiya va oshkoralikni himoya qilish uchun buzg’unchilik qilayotganlarning yo’lini to’sing. Qaror tayyor bo’lsa, ustidan ko’rib beraman, -dedi.

Karimov shundan keyin ertaga ish boshlaydigan sessiyaga tayyorgarlik ko’ra boshladi. Fikrlarini yon daftarchasiga qayd etarkan ba’zi masalalarni Moskva bilan kelishib olishga qaror qildi. Kremlga telefon qilib, Mixail Sergeevich bilan maslahatlashib oladigan masalalar chiqqanini aytdi. Bir necha daqiqadan keyin uni Gorbachyov bilan bog’lashdi. U o’rnidan turib gaplasha boshladi:

-Hozir Markaziy Komitet byurosining favqulodda majlisini o’tkazayapmiz. Ertaga muxolifat bir million kishini ko’chalarga, maydonlarga olib chiqmoqchi.

-Nima talabi bor ekan? Liderlari bilan gaplashmadingizmi?-deb so’radi Mixail Sergeevich.

-Gaplashdik. Talablari bitta. U ham bo’lsa “Ona tilimizga davlat tili maqomi berilsin”, deyishmokda.

-Buning qo’rqadigan joyi yo’q.

-Lekin davlat tili-rasmiy tilimiz bor, qanday qilib boshqa tilga ham shunday maqom berishimiz mumkin?

-U boshqa til emas, sizning ona tilingiz. Menimcha muxolifatning talabini qondirmoq kerak.

-Rahmat sizga! Oldimizda katta yo’l ochdingiz. Ammo bu harakatimizdan rus tilida gaplashadigan do’stlarimiz norozidirlar. Mana majlisda ikkinchi kotib va KGB raisi norozi ekanliklarini aytayaptilar. Ularga quloq solmasdan ilojim yo’q.

-Ularga quloq soladigan bo’lsangiz, meni nega bezovta qilayapsiz?

-O’rinbosaringiz janob Ligachyov suhbatdan o’tayotganimda “Ikkinchi kotib va KGB raisining maslahatlariga quloq tutasiz”, degandi.

-Hozir har kun, har soatda shartlar o’zgarmoqda. Muxolifat siz bilan qo’shib ularni ham supurib tashlashini mening nomimdan o’zlariga etkazib qo’ying. Mahalliy sharoitni va milliy masalalarni yaxshiroq o’rganishsin. Muxolifatning talabini esa erta ertalabki plenumda muhokama qiling, undan keyin parlamentga olib chiqib, muzokaraga qo’ying. Demokratiya, qayta qurish, oshkoralik va fikr o’zgarishi bu bizning bosh yo’limizdir…

Telefonning naryog’idagi rahbar xuddi kitob o’qiyotgandek tinimsiz gapirarkan, Karimov telefon dastasini qulog’idan uzoqlashtirib, yuzini bujmaytirgancha kutib turdi. Yuzi bujmaygan bo’lsa-da, qalbida farah va sevinch bor edi. Chunki birdaniga ikki masalani hal qilgandi:

Birinchidan, muxolifat bayroq qilib ko’targan masalani o’z qo’li bilan hal qiladigan va xalqning oldiga chiqib, ko’kragiga urib maqtanadigan imkoniyat paydo bo’ldi.

Ikkinchidan esa, jumhuriyatning jilovlarini tutib turgan ikki kishining shashtini sindirdi. Endi ular bilan qanday gaplashib qo’yishni biladi.

U suhbatdan keyin bir-ikki daqiqa o’rindiqqa yastandi-da, so’ng KGB raisiga telefon qildi:

-Hozir menga Moskvadan mamlakatimiz rahbarining o’zlari telefon qildilar. Idorangiz yaxshi ishlamayotganini alohida ta’kidladilar. Men esa sizni himoya qildim. Shunga munosib bo’ling. Muxolifatni qanday qilib ikki, uchga bo’lib yuborish haqidagi aniq rejalaringizni olib keling!

26. ANISHCHEV

Karimov ikkinchi kotibni chaqirdi. Lekin uning hozirgina chiqib ketganini aytishdi. Ikkinchi kotibni Xavfsizlik qo’mitasi raisi choyga chaqirgandi. Ular choy bahonasida yozib olingan telefon suhbatlarni tinglardilar.

-Yondik, -dedi qo’mita raisi, magnitofon tugmasiga bosarkan.

Karimov bilan mamlakat rahbarining suhbatini tinglagan ikkinchi kotib o’rnidan sapchib turdi-da: “Hoziroq raport tayyorlang, bu o’yinni fosh qilamiz,”-dedi.

-Qanday qilib fosh qilamiz? -dedi qo’mita raisi. -Axir qo’limizda dalil yo’q-ku.

-Bu-chi? -so’radi ikkinchi kotib.

-Bu faqat siz va men uchun. Siz eshitarkan ayni paytda men bu suhbatni lentadan o’chirdim. Agar bilib qolishsa, boshimiz ketadi.

-Unda nima qilamiz? -dedi ikkinchi kotib.

-Karimovga astoydil xizmat qilib, ishonchini oqlashimiz qiyin. Uning jiddiy xatolarini topib, yuqorini xabardor qilishimiz kerak.

Melkumov Karimovga astoydil xizmat qilishimiz kerak, demoqchi edi, lekin bu “vazifa”ni o’ziga qoldirib, ikkinchi kotibni Karimovga qarshi qo’ymoqchi bo’ldi. Ha, u faqat muxolifatning orasini emas, balki boshqalarning orasini buzishni ham odat qilgandi. Karimov bugun unga muxolifatni bo’lib yuborish topshirig’ini berdi. U esa bu ishning asosini bitirib qo’ygan edi. Faqat muxolifat liderlari o’rtasidagi devorlarga yashirilgan portlatgichlarning ipini yoqib yuborishi qolgandi. Buni Karimovga aytmadi. Mana endi Karimov undan shoshilinch tadbir so’rayapti. Ikki-uch kunda tadbir natijasini bilan ma’lum qilsa, Karimov uning qadriga etmaganiga pushaymon bo’ladi. Joyi kelsa yuqorini yana o’zi yumshatadi. Bular shunaqa, bugun olov, ertaga suv…

-Karimov ikkinchini qidirayapti, -degan ovoz eshitildi radio uzatgichdan. Anishchev sapchib tushdi. Darrov o’rnidan turdi.

Melkumov Anishchevni har doim Milliy xavfsizlik qo’mitasining erto’lasida kuzatib qolardi. Anishchev “choyga”kelarkan, Melkumov unga maxsus mashinalardan birini yuborardi. Ular kelishib olganlaridek, Anishchev Bosh univermagning yonida o’ziga ajratilgan xizmat mashinasidan tushib, Melkumov yuborgan qora “Volga”ga minardi. Melkumovning mashinasi KGB binosiga kirishda tekshirishga tobe bo’lmagani va ikkinchining qatnovi ochilib qolmasligi uchun shunday qilishardi. Mashina erto’laga qadar kirib kelardi va bu erda qo’mita raisi “mehmon”ni kutib olardi. Bu “o’yinni” yillar davomida bajarishgani uchun odat tusiga kirgandi.

Man endi Anishchev navbatchi mashinaga minarkan, Melkumovning qulog’iga pichirladi: “Hoynahoy mening suhbatlarimni ham eshitsang kerak”.

Melkumov ranjigan qiyofada “Sizga o’zimdan ziyod ishonaman. Soyangizda ishlab yuribman. Ana uning qonini qonimizga qo’shib qaynatsa ham aralashmaydi. Nazoratda tutmasak, saroyni Buxoro amirining haramiga aylantirib yuboradi,”-dedi.

Anishchev yana bir nima demoqchi bo’lgandek, bo’ynini cho’zdi. Buni payqagan Melkumov egilgancha quloqlarini ikkinchi kotibning og’ziga yaqinlashtirdi.

-Erta oqshomga saunani tayyorlab qo’y. Sessiyadan keyin mehmonim bor-, deya jilmaydi u. Melkumov: “Amringiz biz uchun qonun” degandek qo’lini ko’ksiga qo’ydi-da, Anishchevga ikkita “Ish papkasi”ni uzatdi.

-Bo’sh vaqtingizda bularga nazar solib qo’yarsiz, -dedi.

Har ikki “Ish papkasi”ham qizil bo’lib, ustiga “Asosiy nusxasi birinchi seyfda. Mutlaqo maxfiy”, deb yozilgan edi.

Ikkinchi kotib mashinalar almashguniga qadar ham sabr qilmasdan “Ish papka”laridan birini ochdi:

“Iso Xolis(Saparali Hamdamov)ga oid muhim ma’lumotlar: 1948 yil tug’ilgan. Ikki marta uylangan. Birinchi umr yo’ldoshi uch farzandi bilan ayri yashaydi. Ikkinchisi mahalliy millatdan bo’lmagani uchun bu xususda har turli mish-mishlar tarqatish mumkin. Shu kecha kunduzda eng nozik joyi uy masalasidir. Ikkita yoxud uchta uyga ehtiyoji bor. Qazilma buyumlarini yaxshi ko’radi va to’playdi. Piyoda yurishni sevmaydi. Avtobusga minishdan hazar qiladi. Shu bois mashina ham berish mumkin. Birga o’qigan yaqin do’stlaridan ikki nafari bizning odam. Ammo yaqinda ulardan birini do’pposlagan. Shu bois uni qarshi qo’yish mumkin. Ziyofatni, kayf-safoni sevadi. Biz yuborgan qizlarning birortasidan ham shubha qilgani yo’q.

Liderlik qobiliyatiga ega emas. Biror joyda muqim ishlagani yo’q. Ishlagan joylaridan mas’uliyatsizligi uchun haydalgan. Familiyasini yozsangiz yoki familiyasi bilan chaqirsangiz “G’ururim toptaldi ” deb hisoblaydi. Bu haqda maqolalar uyushtirish mumkin.

Yaxshi kiyinishi, majlislarda o’zini ko’rsatib qo’yishni bilgani uchun bir guruh yoshlar uning orqasidan ergashgan. Uni yaxshi taniganlar esa darhol uzoqlashgan.

Jahli burnining uchida. Uni qizdirish juda oson. Eng yomon ko’rgan odamiga o’xshatsangiz yoki liderlik qobiliyati yo’qligini yuziga solsangiz duelga ham chiqishga tayyor bo’ladi. Boshqalarning fikri bilan hisoblashmaydi. O’zining bilganidan qolmaydi. Uni aldash oson, mish-mishlarni, “dedi-dedi”larni yaxshi ko’radi.

Umr yo’ldoshiga juda ham bog’liq. U chizgan chiziqdan chiqmaydi. Buni boshqalarga bildirmaslikka urinadi. Shu sababdan o’zgalar oldida oila a’zolariga qo’pollik qiladi. Kelajakda oilaviy hayotini ham fosh qilish mumkin.

Pulni sevadi. Keraksiz joyga xirmon sovurgandek pul sochadi. Kerakli joyga qolganda esa har qanday xasisga ham dars beradi. Keyingi paytda chet elliklar bilan yaqin aloqa qila boshladi. Ba’zilaridan yordam ham oldi. Filmga tushirganmiz. Hasadgo’y. Boshqalarni mensimaydi. Doktorlarning bizga taqdim etgan hujjatlarga ko’ra, paranoya xastaligiga duchor. Agar rahbarlik jilovi qo’liga tegsa, ashaddiy diktatorga aylanadi. Juda tez o’zgaruvchan. Bugun aytgan fikridan ertaga osonlik bilan qaytadi. Ammo birovni dushman deb bilsa, bu fikridan hech qachon qaytmaydi.

Xayolparast. Har bir kichik ishini katta qilib ko’rsatishga urinadi. Hozir atrofini o’rab olganmiz. Qayoqqa boshlasak, o’sha yoqqa yuradi… “

Ikkinchi kotib mashinani “almashtirarkan” ish papkalarini qo’ltig’iga yashirdi. O’ziga ajratilgan xizmat mashinasiga mingach ularni qayta varaqlay boshladi. Lekin xayollari “ko’cha kezardi”. Balki mana shu shofer ham ularning odamidir, deb o’yladi. Balki, bu ham men haqimda ana shunday narsalar yozib berar. Balki, ilgaridan bir necha papkalar to’lgandir? Yo’q, xavfsizlik qo’mitasi qarorlarimizga rioya qiladi. Partiyamiz rahbarlari haqida biror bir hujjat to’planishi mumkin emas. Agar shunday hol yuz bersa va u o’rtaga chiqib qolsa, hammasining boshi ketadi.

Ammo bularga ishonish qiyin. O’z manfaatlari uchun hech narsadan chekinishmaydi. Karimovning suhbatini yozib olibdi-yu menikini yozmaydimi? O’chirib tashladim, deganiga ishonadigan ahmoq bormi? Birok mendan qo’rqadi. Ikki yildan buyon birgamiz. Haftada bir saunaga boramiz. Bugunga qadar biror joyda hidi chiqmadi. O’zining ham gunohlari menikidan kam emas. Menga o’n sakkiz yoshli qiz topsa, o’ziga o’n etti yoshlisini topadi. Uning dushmanlari yo’qmi? Balki uning orqasidan kuzatadiganlar bordir? Ikki yildan buyon bir qancha ish papkalarini to’lg’azib qo’yishgandir, balki? Ertangi saunani bekor qilsammi? Yo’q, la’nat shaytonga, unga ishonmasam kimga ishonaman? U bilan nima ishlar qilmadik? Vodiydagi voqealar rejasini ikkalamiz o’tirib tuzmadik-mi?

Xullas, hammasiga sherikmiz! Aslida nega undan cho’chiy boshladim? Nazarimda Karimov bizning oramizga ham soya tashladi. Uning nomzodini o’zimiz ko’rsatdik. Lekin o’zimizga balo bo’ladiganga o’xshaydi. Ilgari viloyatda ishlaganida sovg’a-salom berib turardi. Endi o’sha sovg’alarni burnimizdan sug’urib oladi-yov?! Moskvadagi rahbarimiz latta bo’lmaganda-ku, buni boplardik. Ha, bo’pti nimalar haqida o’ylayapman o’zi?

U xayol surib borarkan beixtiyor ikkinchi “Ish papkasi”ni ochib, uning ilk sahifasini o’qiyotgan edi:

“Shavkat Temur. (Sh. Temurov ) 1945 yil tug’ilgan. Ikki marta uylangan. Birinchi xotini bilan ajrlagan.

Ish yerida rahbari bilan orasi ochiq. Rahbari millatchi edi, shuning qo’li bilan yer tishlatdik.

Uning Moskvadagi idoramiz bilan aloqasi bor. Ammo jilovini bizga berishmayati. U qo’rqmay chet elliklar bilan tez-tez uchrasha boshladi. Topshiriq bizdan emas, Markazdan bo’lishi mumkin. Ulardan ochiqchasiga yordam ham olmoqda. Siyosiy faoliyat bilan birga ingliz tilini ham o’rganmokda. Bu esa uning chet elliklar bilan to’g’ridan-to’g’ri aloqa qilish niyati borligini yoki kelgusida undan boshqa niyatlarda foydalanish rejasi borligini ko’rsatadi. Lekin ikki ukasi va akasi bizning hisobda.

Jahlini chiqarish oson. O’jar. O’z fikrini boshqalarnikidan ustun qo’yadi. Atrofiga o’z odamlarini to’plashga harakat qiladi. Majlislarga qarindosh-urug’larini boshlab kelishga usta.

Boshqa jumhuriyatlardagi harakat liderlari bilan aloqa o’rnatgan. Tog’asi hukumatga yaqin odam. Undan foydalanish mumkin. Aka-ukalarini rahbarlik ishlariga tortib, jilovlab qo’yish mumkin.

Janjalchi. Boshqa liderlar bilan orasiini buzib qo’yish uchun bu fe’lidan foydalanish mumkin.

Rahbar bo’lishni, rahbarlik qilishni yaxshi ko’radi va juda istaydi. Ammo quruq nazariyaga bog’lanib qolgan.

Boshlagan ishini yarim yo’lda tashlamaydi. Raqibining kichik bir xatosini ko’rsa, undan ustalik bilan foydalanadi.

Poytaxt mafiyasiga aloqasi bor.

Diniy idoraning sobiq rahbarlari bilan aloqa o’rnatgan. Muftini qo’zg’olon yo’li bilan yiqitish uchun ish olib bormokda. O’zi dindan uzoq. Aroq ichadi. Dindorlar ichidagi odamlarimiz orqali “Namoz o’qimaydi, ichkilikni sevadi, Islomga qarshi” deya har qanday minbardan quvish imkoniyatimiz bor. Lekin Markaz bunga yo’l bermasligi mumkin.

Amerikada yashayotgan “vatan xoinlari” bilan aloqa o’rnatgan. Ular Iso Xolis orqali unga kompyuter yubordilar. Bu kompyuter Markaziy razvedka boshqarmasiga oid bo’lishi ham mumkin. O’rganayapmiz.

Shantajchi. Odamlarimiz u bilan ro’baro’ kelganda, bu narsaga alohida e’tibor berishlarini talab qilayapmiz…

Uning masalasini Markaz bilan gaplashib olish kerak. Bizning so’rovlarni Markaz inkor etmoqda.  Markazkom rahbariyati nomidan Moskvaga murojaat qilish taklifimiz hali ham o’z kuchida… “

Ikkinchi kotibning mashinasi saroyga etib kelgani uchun u “Ish papkasi”ni yana yopib qo’yishga majbur bo’ldi. Ichkariga kirarkan bekchi-mirshab:

-Sizni “Birinchi” qidirayaptilar, -dedi.

-Bilaman, -dedi-da ochiq turgan liftga minib, tugmani bosdi. Uning xonasi ham oltinchi qavatda edi. Binoning bir tarafida Karimov o’tirsa, ikkinchi tarafida u joylashgandi. Bu holni tarozining pallasiga o’xshatishardi. Ammo “tarozining” ikkinchi kotib o’tirgan tomoni og’ir bosardi.

Hatto “birinchilar”lar ikkinchi kotibni yonlariga chaqirishga istihola qilib, o’zlari uning huzuriga kelishardi. Mana endi shartlar o’zgardi. Lekin darhol chekinmaslik kerak, deb o’yladi ikkinchi kotib. Hozir to’g’ri uning xonasiga bormayman. Qo’limdagilarni ko’rib qolishi mumkin. Umuman u mening KGBga borganimni qaerdan bildi? Yoki orqamga “dum” bog’ladimi?

Balki Melkumov ikki tomonga ishlay boshlagandir? Bundan oldingi ikkita rahbar-Usmonxo’jaev va Nishonovlarning shoxini sindirdim. Birini kamoqqa tiqdirdim, ikkinchisini esa surgun qildirdim. Nahotki bundan qo’rqaman? Hali kechagina huzurimga kelib ko’z yoshi qilgandi. Agar men qo’llamasam bu joyni tushida ham ko’rmasdi. Lekin nonko’rlik qilayapti. Hozirdanoq jiqqa musht bo’lsak, men yutqazaman. Chunki yuqori kecha yuborgan odamini bugun almashtirmaydi. Shu bois chidashim kerak. Bugungi g’irromligini esa javobsiz qoldirmayman.

U liftdan tushib, xonasi tomon yurmoqchi bo’lgandi Karimovning yordamchisi Kraynov uning yo’lini to’sdi:

-Yong’in! Dunyoga o’t ketdi, -dedi u. -Karimov sizni qidirish uchun hammani oyoqqa turg’azdilar.

-Men xonamga kirib chiqay, so’ng ko’rishaman.

-U kishiga liftga minganingizni aytdik, eshik ochiq, kutayaptilar, iltimos, yong’inni so’ndirib bering!

Anishchev noiloj qoldi. Chapga qayrilib, Karimovning xonasiga kirdi. Uning avzoyi buzuq. Bosh egib stolni chertib o’tirardi:

-Ikkinchi kotibning KGBga borishi qaerdan chiqdi?! Yoki davlat to’ntarishi hozirlayapsizmi? Nima gap o’zi?

Anishchev shoshib qoldi:

-Topshirig’ingiz bo’yicha borgandim. Mana bularni shaxsan o’zim olib keldim. Yuqorining topshirig’i bilan milliy harakat liderlarining “Ish papka”lari birinchi seyfga tushgandi. Uni ochish uchun Melkumov bilan ikkalamiz imzo qo’yishimiz kerak ekan. Chunki sizning topshirig’ingiz ham juda muhim edi. Nusxa ko’chirdik, mana…

Ikkinchi kotib bunday sharoitlarga oz tushgan bo’lsa-da ustalik bilan qutulib ketish uchun albatta yo’l topardi. Ba’zan bu fikr menga qayoqdan kelib qoldi, deb o’zi o’ziga qoyil qolardi. Shu lahzada ham Karimovni qiyin ahvolga tushirdi. Unga bu vaziyatdan chiqish uchun imkon bermaslikka urinib so’zida davom etdi:

-Yo’lda mashinani to’xtatishimga to’g’ri keldi. Moskvadan telefon qilib, hozir o’tkazilayotgan majlisning kun tartibini so’radilar.

-Kim so’radi, qanaqa majlis?

-Tashkiliy bo’limdan so’rashdi. Siz mamlakat rahbari bilan gaplashayotganda bo’lim mudiri uning yonida ekan, ba’zi narsalarga qiziqdi. Tushuntirib berdim.

Ikkinchi kotib Karimovga birin-ketin zarba urayotgandi. Karimov ringda tentirab qolgan bokschidek muvozanatini yo’qotdi.

-O’tiring, o’tiring. Hozir choy buyuraman …

-Rahmat, men qahva ichaman, -dedi ikkinchi kotib.

-Darvoqe, nimani so’rashdi? -Yumshoq ohangda so’radi Karimov.

-Davlat tili haqidagi qonun loyihasiga kiritilgan o’zgartirishlarni.

-Qaysi o’zgartirishlarni?

-Markaziy qo’mita qonun qabul qilingach, uning ba’zi bandlarini bir necha yildan keyin kuchga kiritish taklifini ilgari surdi. Masalan, mahalliy tilni bilmaydiganlar uchun bu qonun besh yildan keyin kuchga kiradi.

Karimov o’ylanib qoldi. Besh yilda bu tilni o’rgana olamanmi? Gapirish-ku gapirish, hatto o’qishim ham qiyin. Kecha bir sahifani ikki soatda arang o’qib chiqdim. Yaxshiyamki Jo’rabekov tilni bilar ekan. Hatto u ham ba’zi kalimalarni tushunmadi. Biz bo’lsak butun davlat ishlarini ana shu tilda yuritmoqchimiz. To’xtab tur, qonun degani hayot emas-ku. Hayot boshqa, qonun boshqa. Qog’ozdagi narsa-qog’ozning mulki. Agar shu buzg’unchilar istayotgan bo’lsalar, qog’ozga yozib qo’yaveramiz. Uni bajarish, bajarmaslik o’z qo’limizda. Bir kun kelib tilni yaxshi o’rganib olsam, balki bu qonunni amalga ham oshirarmiz.Hozircha esa rus tilida gapiradigan birodarlarimizni cho’chitmaslik chorasini ko’rishimiz kerak.

-Besh yil oz, -dedi u ikkinchi kotibga. -So’zga chiquvchilarni tayyorlang. Sakkiz yil degan taklifni kiritishsin. Masalan, siz sakkiz yilda o’rganishingiz mumkinmi?

-Birgalashib o’rganamiz. -Ikkinchi kotib “Katta”ni yana “chaqib”oldi.

-O’rganolmasak, keyinchalik ana shu bandlarini olib tashlaymiz. Bunga yuqoridagilar nima deyishdi?

-Ular o’zimizning odam. E’tiroz qilishmadi.

-Yaxshi. Darvoqe, bu “Ish papka”larida nima bor?

-Iso Xolis bilan Shavkat Temurning kimligi, eng nozik joylari, qilmishlari haqidagi ma’lumotlar.

Karimov ham Anishchevga o’xshab har ikki “Ish papkasi”ning ilk sahifalarini o’qib chiqdi.

-Demak, birinchi qiladigan ishingiz Iso Xolisning birga o’qigan do’sti Maqsad Muhammad Qulni… nega buning uchta ismi bor?

-Hozir shunaqasi moda bo’lgan.

-Bo’pti, ana shu “Qul”ni tuzoqqa ilintiringlar. Yo’lini qilib menga tanishtiring. Kallasida biror narsa bo’lsa yonimizda ishlatamiz, jilov qo’limizda bo’ladi. Ikkinchi, do’sti Omon Matchonni esa dushmanga aylantiramiz. Yo’limizga yursa, kelajakda Iso Xolisning qarshisiga raqib qilib chiqaramiz. Hozircha Iso Xolisni Shavkat Temurga qayrang. Shavkatni esa Isoga. Ularni xalqning oldida qo’chqorlardek urishtirmoq kerak… Darvoqe, uning jilovini bu yoqqa olish haqida ham u yoqdagilar bilan gaplashing. Rozi bo’lishmasa yo’lini topib, uni chiqarib yuborish haqida o’ylang…”.

Ikkinchi kotib “Xo’p…xo’p…” degani bilan, aslida raqibini “nokaut” qilgandek shaxdam odimlar bilan Karimovning xonasini tark etdi. O’zi uchun ajratilgan kabinetdagi sovutgichdan tunuka qutichalardagi pivolardan birini olib, halqachasidan tortib “tuynugi”ni ochdi va bir hamlada oxiriga qadar ichdi.

Xayriyat, muzdekkina ekan, deb o’yladi. Melkumov hayotining safosini biladi. Aytib qo’yishim kerak, uyda ham pivo oz qoldi. Umuman chet elliklar pivoni sifatli qilib tayyorlashadi. U ikkinchi qutichani olib joyiga borib o’tirdi va Moskva bilan gaplashiladigan “VCh” telefonidan KPSS MK tashkiliy bo’lim mudiriga sim qoqdi. Plenumga va sessiyaga hozirlik qanday borayotganini aytib qo’ydi. So’ng:

-Olgaga ikki dona uzuk yubordim. Biri o’zimizning Melkumovdan, biri mendan. Tug’ilgan kuniga borolmadik, o’pib qo’y qizingni, -dedi bo’lim mudiriga.

Karimov ham ertangi plenum va sessiyaning o’tishidan ko’ngli to’q holda undan keyingi voqealarni o’ylayotgandi. Shu lahzada uni muxolifat ertaga uyushtirishi mumkin bo’lgan namoyish ham u qadar qiziqtirmasdi. Agar quloq solishmaydigan bo’lishsa, bostirish uchun Ichki ishlar vaziriga buyruq berdi. Uni qiziqtirayotgan narsa yangi saylov va undan keyingi Prezident lavozimi edi…

27. “SULAYMON”

Sessiya Karimov o’ylaganidan ham “samaraliroq” o’tdi. Sessiyadan chiqqan Karimov anhor sohili bo’ylab ish xonasiga borarkan, Qizil maydonga mashina kirishining kim ta’qiqlagan ekan deb o’yladi. Nahotki Moskovda ham “Katta”lar piyoda yurishsa? Yo’q, aksincha ular qora Volgalarda Qizil maydondan saf tortib o’tishni yaxshi ko’rishadi. Ulardan mening qaerim kam? Men ham bir jumhuriyatning otasiman. Nega endi piyoda yurishim kerak? Yo’q, bu tartib men uchun emas. Bunga boshqalar rioya qilishsin. Lekin har doim sessiya mana bu kontsert zalida yoki Oliy kengashda o’tishi shartmi? Buni ham hal qilamiz. Sessiya majlislarini o’zim ishlagan binoda o’tkazaman.

-Assalomu-alaykum,-qarshi tomondan kelayotgan bir kishining tovushi Karimovning xayollarini bo’ldi. U alik olishga og’iz juftlagandi qarshisidagi kishi to’xtamay gapini davom ettirdi.

-Xabarlarni eshitdik, Sizga ming rahmat! Ota-onangizning joylari jannatda bo’lsin, go’rlari nurga to’lsin! Xalqimizning egilgan boshini tikladingiz. Ming yillik orzuimiz amalga oshdi. Ona tilimiz davlat tili bo’ladigan kunlarni ko’rdik. Buni siz bag’ishladingiz bizga. Taxtingiz va umringiz boqiy bo’lsin!

Karimov qo’lini ko’ksiga qo’yib rahmat ishoratini qilib, yo’lda davom etdi. Orqadan kelayotgan shahar partiya qo’mitasining birinchi kotibi haligi kishini quchoqlab, qulog’iga pichirladi: “Rahmat, men kutgandan ham yaxshi chiqdi!”

Karimov hali xayollaridan ayrilmagan edi. Shu bois yonida kelayotgan xo’jalik ishlari bo’limi mudiriga:

-Orqaga qaytamiz, mashinani shu erga chaqiring, -dedi.

-Mashinangiz shu erda. Sizni kutib turibdi.

-Bu erga kirish ta’qiqlangan emasmi?

-Boshqalar uchun ta’qiqlangan, Siz va Byuro a’zolari bundan mustasno.

Karimov mudirning so’ng so’zlariga quloq ham solmay sohil bo’ylab lapanglab yurgancha, majlis bo’lib o’tgan binoning old tomoniga o’tdi. Majlisdan chiqqan deputatlar allaqachon tarqalib bo’lishgandi.

Bular uchun deputatlik ham ortiqcha tashvish, deb o’yladi Karimov. Yaqinda hammasini bir varakayiga bu tashvishdan qutqaraman. Aslida shunday podadan yaxshisi yo’q. Og’zingdan chiqqaniga “labbay” deyishadi. Qo’l ko’tarib tushirishda bularning yonida robotlar ham ip esholmaydi. Ammo iloj qancha? Teppadan oyoq tirab turishibdi. Nima emish, erkin saylovlar bo’lsin emish. O’zlari-ku erkin saylov qilamiz, deb boshlariga balo olishdi. Majlisbozlikdan boshqa ishlari yo’q. Yuzlarining pardasini yirtib tashlagan mahmadanalarga maydon topildi. Mendan oldingi rahbar-Rafiq Nishonov ham latta ekan, erkin saylov deganlariga ishonib to’rt-besh jo’jaxo’rozni Moskovaga jo’natgan, mana endi tomoshasini biz ko’rayapmiz. Bu yog’ini hal qilib olay, keyin ularning ham tanobini tortib qo’yaman.

Karimovning mashinasi ikki daqiqada manzilga etib keldi. U mashinadan tusharkan xo’jalik ishlari mudirini yoniga chaqirdi:

-Bundan keyin mashina orqa eshikdan ichkariga kiradigan bo’lsin. Ana u odamlar nimani kutib turishibdi? Yo bular mitingchilarmi?

-Yo’q, mitinglar juda sokin o’tdi. Bular shikoyatchilar. Yer uchun ikki qishloq bir-biriga qarshi bo’lgan. Samarqand viloyatidan… Oqsoqollari to’planib, sizning yoningizga kelishibdi.

-Bundan keyin men shikoyatchi qabul qilmayman. Saylovlarni o’tkazib olaylik, shikoyat yozishni ham ma’n etamiz. Indamasang bular Ollohning ustidan ham shikoyat yozishadi. Ichki ishlar vaziriga topshiriq ber, avtobuslariga mindirib, chiqqan joylariga jo’natsin.

Ammo shu payt oqsoqollar mirshablarni chetga surib, uning yoniga kelishdi. U bir hamla bilan ichkariga kirib ketmoQchi bo’ldi. Ammo oqsoqollar uni o’rab olishgandi. Karimov ularni bir-bir quchoqladi. Ba’zilarining yuzlaridan o’pdi. Keyin:

-Qani otaxonlar ovminga qo’l ochinglar, -dedi. -Men sizlarning dardlaringizni yaxshi bilaman, mirshablar bilan oralaringizda bo’lib o’tganlarni “Pravda” gazetasida o’qigandim. O’sha paytda chora ko’rish o’rniga sizlarni gazetaga yozdirib, sharmanda qilganlarni chiqib olgan daraxtlaridan tushiramiz. Mana yaqinda saylov o’tkazamiz. Men nomzodimni sizning tumandan qo’ysam, qo’llaysizmi? Qo’llasangiz, qani ovmin aytaylik.

“Ovmin”, “Ovmin”degan oqsoqollar Karimovni qayta boshdan quchoqlab, yuz ko’zlaridan o’pishdi.

-Saylovoldi uchrashuviga borganda hamma masalangizni hal qilib beraman, hozir esa hammangiz uy-uyingizga marsh, insholloh, yaqinda ko’rishamiz.

Shoshib qolgan oqsoqollar orqaga chekinib, Karimovga yo’l berishdi. Karimov ichkariga kirarkan, oltinchi qavatga chiqishni kutib ham o’tirmay, birinchi qavatdagi hojatxonaga yugurdi. Yuz-qo’lini yuvarkan, boboy zoti juda sassiq bo’ladi, deb o’yladi. Ba’zilarining soqoli ko’karib ketibdi, nos chekavergandan bo’lsa kerak…

Karimov jirkangancha qayta-qayta tupurdi-da, yuz-qo’lini takror yuvib, tashqariga chiqdi. Ammo liftning yonida bir zum to’xtab qoldi. Ilgarigi rahbarlar majlisdan keyin viloyatdan kelgan birinchilarga albatta ziyofat qilib berishardi. Bu bilan ham ularning ko’nglini olishardi, ham o’zlariga bog’lashardi. Bu an’anani buzsammi, deb o’yladi Karimov. Yo’q, birdaniga bo’lmaydi, bularning aksariyati oldingilarning dumi. Joylarda chuqur ildiz otishgan, qo’porib tashlash qiyin. Ildizlarini bir-bir chopmoq kerak. Hozir saylov oldidan ularni nishonga qo’yib, muxolifatning yo’lini to’sishim shart. Mabodo birlashib ketsalar ota go’ri-qozixona bo’ladi. Hozircha ularga “Sen yaxshi…” deyishim darkor.

Karimov xo’jalik ishlari bo’limi mudiridan “Birinchilar qaerda?”deb so’radi.

-Ular bog’dalar. Ziyofatni esa saroy orqasidagi mehmonxonada hozirladik.

Karimovning jahli chiqdi. Nega mendan so’ramay hozirlashadi? Kim bularni bu qadar mustaqil qilib qo’ygan? Eh-he, oldimda qancha ishlar bor, deb o’yladi.

-Nega men bilan maslahat qilmadingiz? Bugun jumhuriyat tarixida alohida kun. Ona tilimizga davlat tili maqomi berildi. Bu shodiyona uchun sichqonning inidek joyda ziyofat beramizmi? Qachongacha qo’rqib, pisib yashaymiz. Hozirdanoq loyihalarni tayyorlashga kirishing. Saylov o’tgunga qadar ziyofat beradigan saroyimiz bo’lsin. Yangi parlamentning birinchi sessiyasida ulkan qarorlar olamiz. Ularni “yuvish” uchun koshonaga ehtiyojimiz bor, -dedi mudirga. Mudir topshiriqni yon daftariga yozib olarkan, Karimov tashqariga qarab odim tashladi.

-Soat nechada to’planishadi?

-Siz qachon kelsangiz o’shanda… Darvoqe, ziyofat joyini “ikkinchi” bilan maslahat qilgandik.

-Bu ishlarda ikkinchi-pikkinchi yo’q. Hammasini men bilan maslahat qilasan. Tabiiyki, bu erda ishlashni istasang. Yo, mening odamim bo’lasan yoki hech kim.

Karimov tashqariga chiqqanda quyosh yotog’iga bosh qo’ya boshlagan, vujudidan qon sizib chiqayotgan askardek bir musht bo’lib qolgandi. U quyoshning bu holidan norozi bo’lgandek shafaqqa razm solib turgandi, yaqindagi stadiondan muxlislarning sasi yuksaldi.

-Nima gap? -deb so’radi Karimov mudirdan.

-Bugun futbol komandalarining uchrashuvi bor edi.

-O’sha “ikkinchi”ngga ayt, Sport qo’mitasi raisini ishdan olishni buyursin. Bundan keyin mening iznimni olmasdan biror bir harakat qilinmaydi. Burnimning tagida sakson ming odam qichqirib o’tirsa-yu, men bexabar. Shahar bedarvoza emas!

Oradan ko’p o’tmasdan uning “Shahar bedarvoza emas” degan gapi og’izdan og’izga o’tib, mashhur bo’lib ketishini hali o’zi bilmasdi. Bora-bora bu gap har bir rahbarning ham buyrug’i, ham iltijosi, ham qalqoni, ham qilmishiga aylanajagini Karimov bilmasa-da, voqealar shu atrofda rivojlanajagini his etardi. U Sulaymon ayri, devlar ayri bo’lishini istamasdi. Devlar Sulaymon uchun, Sulaymon yashasa, devlar yashaydi, deb o’ylardi. Buni haqiqatga aylantirish uchun har bir daqiqa, har bir soniyadan foydalanib qolishga urinardi. Uning hayot -mamoti, jon-jahdi, orzu umidi ana shu edi.

28. NOMZOD

Karimov ziyofatdan kech qaytdi. Vaqtini behuda ishga sarflagan odamdek yotgan joyida uzoq to’lg’andi. Ichkilik-u egulikning serobligidan o’z nasibini olgan Karimov bu yukning og’irligidan bo’lsa kerak ko’zi yumilishi bilan tush ko’ra boshladi.

…Baland tog’. Teppada ikki qoya, ikkisi ham qilichga o’xshaydi. Qoyalarning ustida ikki maxluq.

Birining to’rt oyog’i, olti qo’li, bir qancha qanoti bor.

Ikkinchisining esa bir qo’li, bir oyog’i, bir ko’zi bor.

Karimov o’rtada muallaq. Maxluqlar unga ashula ayttirishayapti. Mahalliy tilda ashula bilmayman, desa ham “Aytasan, aks holda pastdagi balchiqqa otib yuboramiz” deb po’pisa qilishardi. U esa bilmagani uchun majburan ruscha aytardi. Maxluqlardan biri ashulasidan bezdi, shekilli, uni otib yuborgandi, ikkinchisi ushlab oldi. Maxluq peshonasining terini artaman degandi, kaftidagi kichkina qilichlar Karimovning yuzini qirib yubordi. Og’riqdan bo’lsa kerak o’zini yon tarafga otgandi pastga tushib ketdi. Balchiqning hidi ko’nglini behuzur qildi. Lekin atrofning yumshoqligi huzur baxsh etdi. Miriqib uxlash uchun balchiqqa bosh qo’ydi…

Karimov uyg’onganda bosh uchida kundalik gazetalar turardi. Yonboshlagancha “Qishloq Haqiqati”ni olib sarlavhasiga nazar tashladi: Karimov so’z berdi-nomzodini Kattaqo’rg’ondan ko’rsatadi”. Sarlavhaning ostida uning oqsoqollar bilan o’pishib turgan payti aks ettirilgan surat. U jahl bilan bosh uchidagi tugmani bosdi.

Eshik ochilib, ichkariga umr yo’ldoshi Tatyana kirdi.

-Seni chaqirdimmi, hayvon, -deya baqirdi umr yo’ldoshiga Karimov. -Qani bu ho’kizlar?

-Ertalab kelishgandi, siz hali uxlasangiz kerak, deb gazetalarni olib qoldim.

-Sen qachondan xo’jayin bo’lib qolding? Mening ishimga bosh suqma, demaganmiman?

-Kechasi bilan alahsirab chiqdingiz. Biroz dam oling, devdum.

-Ha, qilg’ilikni qilib qo’yib, sutdan chiqqan qoshiqqa o’xshab turasan. O’zingga gard yuqtirmaysan.

-Voy, qoshiq deganingiz nimasi?

-Qoshiq deganim mana bu!-Karimov bir sakrab o’rnidan turdi-da xotinining yuziga tarsaki tortib yubordi.

Tatyana bir tarsakidan keyin ikkinchi, uchinchisi ham kelishini yaxshi bilardi. Shu sababdan gap qaytarish yoki yig’lash o’rniga darrov qochardi. Bu safar qocharkan eshik noxosdan qarsillab yopildi. Karimov buni tarsakiga javob deb o’yladi va jahlini pishqirtirib, Tatyanani quvib ketdi. Tatyana hovliga qochib chiqqanda, xo’jalik ishlari mudiri sut, qaymoq ko’tarib kelayotgandi. Tatyana undan uyalib, orqaga qaytmoqchi bo’ldi. Lekin ajdahodek pishqirib kelayotgan erining jahlidan jumbushga kelgan qo’rquv tuyg’usi bu uyatni engdi. Karimov esa mudirni ko’rmadi ham. Hovli kengish bo’lib, bir tomoni katta boqqa ulanardi. Bu bog’ “birinchi”lar uchun maxsus insho etilgan va atrofi baland devorlar bilan o’rab olingan. Tatyana yugurib borar ekan, oyog’idagi tapochkasi ikki tomonga uchib ketdi. Karimov bu tapochkalarni olib unga uloqtirdi. Baland ovozda bir-ikki so’kdi-da, orqasiga qaytdi. Mudir qo’rqqanidan sut-qaymoqni ostonada qoldirib, g’oyib bo’lgan edi. Karimov qog’oz qutidagi sutni tepib yuborarkan, qaymoqlarni esa bog’ tomonga uloqtirdi.

Keyin sharillagan sas uning diqqatini tortdi. Bu eshaklar haligacha hovuzni ham to’ldirishmabdi, deb o’yladi u va hovuz tomonga yurdi. Hovuz to’lib ketgan, undan toshgan suv atrofga oqayotgandi. U avval sovuq suvning jo’mragini berkitdi, keyin esa issiq suvning. Ich kiyimlarini atrofga uloqtirib, hovuzga kirdi. Xudoga shukur, bu dunyoda ham rohat qiladigan payt bo’lar ekan, deb o’yladi.

Yarim soat hovuzdan chiqmadi. Bu orada Tatyana unga yangi ich kiyimlar va sochiq keltirdi. Erining odatiga ko’nikib qolgan xotini, xizmatchilarga ham javob berib yuborgani uchun, boshini eggancha, hovuzdan chiqadigan joydagi marmar toshlarni arta boshladi.

-Ha, padxalimlik qilayapsanmi, erim hovuzdan chiqsa, yiqilmasin deyapsanmi ?

-…

-Bor, mudirni chaqir!

Mudir poylab turgan ekan, yugurib keldi.

-Yangangdan lattani ol, -dedi u mudirga. -Sen esa yo’qol! -dedi Tatyanaga.

Mudir avval o’zining yangi kiyimlariga nazar soldi, keyin yugurib borib, Tatyananing qo’lidan lattani oldi. Ilgarigi rahbarlar xo’p odam ekan, deb o’yladi mudir. Hech biri bunaqa baqirib-chaqirmasdi. Hammasining osmoni osmon edi, bunikida esa momaqaldiroqdan boshqa narsa yo’q. Ilgarigilar xotinlaridan hayiqib turardilar. Jahllari chiqqan bo’lsa ham umr yo’ldoshlarini ko’rganda, Moskovdan kelgan mehmonni qarshilagandek soxta tirjayish bilan ezilib-suzilardilar. Ular Moskovdagi boshliqlariga ham taqlid qilardilar, ham qo’rqardilar. Moskov ularning avzoyi, qadam olishlari, yurish-turishlari haqida bizdan xabar olib turardi. Bundan tashqari bir qancha josuslar ham shu xususda ma’lumot yig’ib, yuqoriga berib turardilar. Birdaniga zamon o’zgardi. Nima bo’layotganiga hech kimning aqli etmaydi. Hali Moskovda rahbarlarning imtiyozlarini cheklash haqida qaror chiqqaniga bir oy bo’lgani yo’q. Mana bu tentak esa oldingisidan ham oshirmoqda. Odamlar otdan tushmoqda-yu bu esa tuyaga minayapti. Toj kiygan shoh aql oladi, deganlar, balki…

-Nimani o’ylab qolding buncha? Daftaringni ol, yoz! -dedi Karimov unga. U bir sapchib o’rnidan turdi-da, ho’l qo’li bilan cho’ntagidan yon daftarini chiqardi. Keyin:

-Eshitaman, -deya Karimovga yaqinlashdi.

Chalqancha yotib, suv ustida yuzayotgan Karimov, hovuzdan chiqadigan narvonchani ushlab oyoqqa turdi.

-Bir. Ertadan e’tiboran barcha xizmatchilar, doktorlar, massajchi hamshiralar shu erda yotib qoladi. Sen va Kraynov ham navbatchilik qilasizlar.

Ikki. Ideologiya kotibiga ayt, “Qishloq haqiqati”gazetasi muharririni ishdan haydasin. Gazetalarga beriladigan har bir xabarni shaxsan o’zi o’qisin va menga bildirib tursin. Uch. Savol bo’lmasa bor, sartaroshni chaqir!

-Ilgari barcha shu erda yotib qolardi. Lekin Moskovdan qaror kelgach, bunga chek qo’ydik. Muharrir masalasiga kelsak, u Moskovning deputati. Gapirsak, og’zimiz yonadi.

-Senga og’iz yonish qanaqa bo’lishini ko’rsatib qo’yaman. Moskovning qarori bilan menga po’pisa qilayapsanmi? Shu soatdan e’tiboran ishdan haydalding. Biror joyda g’ing desang, onangni Uchqo’rg’ondan ko’rsataman! Agar sasing chiqadigan bo’lsa, qamoqda chiriysan. Kameraga salomga kelib turaman. Hozir esa bor, ishdan haydalganing haqida qaror yozib kel.

Mudir shalpaygancha chiqib ketayotgandi, Karimov uni to’xtatdi.

-Ha, rang-ro’ying o’liknikiga o’xshab qoldi? Yo, uy-joyingni, mashinangni tortib olayinmi? Yoki taftish boshlataymi? Bularni istamasang, qaddingni tik tut. Aytganimni bajar! Qarorni yozib, o’rinbosaring Mavlonga ber. U imzoga olib kelsin.

Mudir chiqib ketar ekan, Karimov uning orqasidan bir-ikki bo’ralab so’kdi-da yana suvga sho’ng’idi…

Karimov ishxonasiga kelishi bilan ideologiya kotibini chaqirdi.

-Bu nima? -deya “Qishloq Haqiqati” gazetasini uning oldiga otdi.

-Muharriri gapimizga quloq solmaydi. Ilgari ikki marta byuroga chaqirdik, kelmadi. Hozir esa deputat bo’lib olgan.

-Siz o’zi ilgari qaerda ishlagandingiz? Qanday qilib bu ishga kelib qoldingiz? Sizga quloq soladigan odam bormi bu dunyoda? -Karimov savollariga javob ham kutmasdan, so’zda davom etdi. -Keling, sizni shu muharrirning zulmidan qutqaray. Ko’nglingiz qaerni orzu qiladi? Istagan joyingizni ayting, o’sha erga yuboraman. Adi-badi aytishga esa vaqtim yo’q. Sasingiz chiqadigan bo’lsa, sizdan oldin bu vazifada ishlagan xonimchaning holiga tushasiz. Kamgap, yumshoqko’ngil odamsiz. Ming gapga bir gap bilan ham javob bermasligingiz menga ma’qul. Xo’sh, o’rningizga kimni keltiramiz? Bu xususda ham demak fikringiz yo’q. Unday bo’lsa “ikkinchi” bilan uchrashing, ertangi plenumga ariza yozing, o’rningizga esa Akademiyada ishlayotgan Jahongir Hamidovni tavsiya qiling.

Kotib bunday suhbatga tayyor edi. Chunki Karimov viloyatda ishlayotgan kezda ikkalasining orasi buzilgandi. Shu bois masala bu qadar silliq hal bo’lishidan engil tortdi. Ammo o’z o’rniga tavsiya etiladigan kishi bu sohadan uzoqligi uni o’ylatib qo’ydi. Karimovning biroz yumshaganidan va ish va’da qilayotganidan taskin topgan kotib:

-U kishi biolog, bu erga esa mafkura sohasidan birini keltirsakmikan?

-Mana sen mafkuradan kelgansan. Nima qilib berding? Agar gapni ko’paytiradigan bo’lsang, Moskovdan ish qidirasan. Uch kunda dumingga supurgi bog’layman.

Yana kotib indamay turdi. Karimov esa ichini to’kdi. So’kkanida va hatto urganida indamay turadigan odamni yaxshi ko’rardi. Gap qaytargan, savol bergan kishi esa qanchalik haq bo’lmasin baribir uning qahriga uchrardi. Kotib esa asli indamaslardan edi. Uning jim turishi Karimovni yumshatdi.

-Bo’pti chiq, plenumdan keyin qabulimga kelasan. Ha, Kraynovga ayt, menga muharrir Ahmadjon Muxtorovni bog’lasin.

Karimov bardoqdagi choydan bir ho’plam ichmasidan telefon jiringladi.

-Ahmadjon Muxtorov telefondalar, -dedi Kraynov.

-Bog’la!

Karimov quyuq salom-alikdan keyin:

-Ahmadjon aka, bugungi maqolangizni o’qidim. Ming rahmat sizga. Nomzodimni Kattaqo’rg’ondan qo’yishni sizga o’zim aytaman, deb turuvdim. Ko’nglim bo’ling-e, ichimdagini topibsiz. Surat ham a’lo. Telefon qilayotganimning birinchi sababi, rahmat aytish bo’lsa, ikkinchisi, bir maslahatim bor edi. Bilasiz, Moskovdagi deputatlarimiz tarqoq bo’lib ketishgan. Ba’zilari anu Nishonov degan lattaning soyasiga aylanishgan, ba’zilari esa umuman so’zga chiqishmaydi. Majlislar zalida ham uxlashadi. Ertangi plenumimizdan keyin ikkalamiz Moskovga borsak, deputatlarimizni yig’ib gaplashsak. Ularga sizni boshliq qilib qo’ysam, o’zingiz tarbiyalasangiz. Mening Moskovdagi ko’z-qulog’im bo’lsangiz. Bu erdagi o’rningiz ham bo’sh turadi. Qolaversa, saylovlardan keyin yangi parlamentning gazetasini chiqaramiz. Uni ham o’zingiz yo’lga qo’yib berasiz. Aslida ertangi plenumda sizni mafkura kotibligiga keltirmoqchi edim. Lekin u yer siz uchun ancha past. Rahmat va qulluqlarni kelajakka olib qo’ying. Hozir esa katta ishlarga shaylaning. Bu jumhuriyatni ikkalamiz oyoqqa qo’yamiz. Siz Moskovda, men esa bu yerda!

Karimov telefon dastasini o’rniga qo’yarkan, biror yil Moskovda sovuq qotib yursin, keyin yo’lini qilib gazetadan chetlashtiraman, hozircha o’zimning odamlarimdan birini o’rinbosar qilib qo’yaman, ishni u yuritadi deb o’yladi…

Partiya Markaziy qo’mitasining plenumi Karimov o’ylaganidek o’tdi. Eski do’sti Jahongir Hamidovni mafkura kotibligiga tavsiya qildi. Ilgari kotiblik u yoqda tursin oddiy xodimni ishga olishni ham Moskva hal qilardi. Lekin keyingi vaqtda butun vakolatni mahalliy hokimiyatga berishdi. Endi kotibni saylab bo’lgachgina bu haqda Moskva xabardor qilinadi. Bo’lim mudirlari, xodimlar esa Moskovni qiziqtirmaydi. Chunki bularsiz ham ularning boshi cho’p suqilgan arining uyasidek g’uvillab yotibdi. Har kun bir yangilik, har kun bir tashvish. Yangi saylangan SSSR Oliy Soveti tongdan oqshomgacha, oqshomdan sahargacha meros talashgan bolalardek janjal bilan ovora. Karimov uchokda shular haqida o’ylab o’tirarkan yoniga muharrir Ahmadjon Muxtorov keldi.

-Ertaga mehmonxonada bir qo’lbola osh buyursangiz, -dedi u muharrirga. -Mavlon sizga yordamchi bo’ladi.

Karimov yonida o’tirgan Mavlonga qarab:

-Kecha tasdiqdan o’tding, endi buni yuvamiz. Sen bolaga aytib qo’yay, agar gapimdan chiqmasang baland-baland joylarga ko’taraman seni.

Mavlon o’rnidan turib, qulluq qildi. Karimov uning o’rnini muharrirga ko’rsatib:

-O’tiring gap bor, -dedi. Mavlon egilib o’rindiq ostidagi diplomat-sumkani olmoqchi bo’lgandi, Karimov: -Turaversin, Ahmadjon akaning oltinu pul bilan ishi yo’q, -dedi. Keyin Mavlonning uzoqlashishini bir lahza kutib turdi-da, muharrir tomonga egildi: -Nishonov bilan orangiz qanday? -deb so’radi.

-U millatimizning boshiga kulfatlar keltirdi. Eng yaxshi insonlarni tuhmat bilan qamalishiga ko’z yumdi. Millatimiz masxara qilinar ekan, u ham qo’shilib kuldi. Vodiy voqealari Moskva tomonidan uyushtirildi, ammo uning xabarsiz bo’lishiga ishonmayman. Aks taqdirda uni Moskvaga shunday katta ishga olisharmidi ?

-Balli og’ayni, -dedi hayajonlangan Karimov. -U mening yo’limga to’siq bo’ldi, lekin qo’lidan bir ish kelmadi. Bu borada sizning ham xizmatlaringizdan xabarim bor, unutmayman. Ana uning esa yaqinda oilasini ham quvaman. Bir umr yurtga qaytmaydigan qilamiz. Siz Moskovdagi gazetalardan uch-to’rt kishini sotib oling, masrafini Mavlon hal qiladi, -deya u ko’rsatgich barmog’i bilan qora diplomatga ishora qildi. -Nishonovga qarshi jiddiy kampaniya boshlatishimiz kerak. Ertaga sizni rahbar qilib qo’yganimizdan keyin deputatlarning jilovini ham qo’lga olasiz.

Muharrir mushohadaga borsa-da, e’tiroz bildirmadi. Karimovning bu qadar ishonib, o’ziga yaqin olayotgani uni quvontirdi.

-Bilasizmi bitta taklifim bor, -dedi u. -Hozir Moskva ko’p masalada vakolatni mahalliy hokimiyatga bermoqda. Biz huquq borasida ham odim otmoqchimiz. Gdlyan va Ivanov yigirma mingdan ko’p insonni qamoqqa tiqdi, zor qaqshatdi. Bularning orasida qancha-qancha oltin kadrlarimiz bor. Hozir bu tergovchilar deputat bo’lib olishgan, lekin biz ham bo’sh kelmaymiz. Tergov va sud materiallarini o’zimizga olamiz. Siz esa ularni ozod qilish tashabbusini boshlaysiz. Bu bilan birdaniga ikki quyonni uramiz. Birinchidan, ozod qilinganlar “nishonovchi”larga qarshi kurashchimizga aylanadi. Ikkinchidan, ular sizni har qanday sharoitda ham sotmaydigan sodiq odamlaringiz bo’ladi.

Muharrir aslida qamoqlarda ezilib yotgan insonlarni tezroq ozod qilish payida edi. Karimovni qiziqtirish uchun buni takliflarga aylantirib yubordi. Karimov ko’nglida sham yoqilgan kishidek sevinchini yashirmadi. Uning jahli naqadar tez chiqsa, sevinishi ham samimiy edi. Ammo bu samimiylik uzoq yashamasdi. Ko’pincha chala tug’ilgan boladek yo nogiron bo’lardi yoxud uzoq umr ko’rmasdi.

-Men siz haqingizda noto’g’ri o’ylab yurgan ekanman, siz o’g’il bola ekansiz, -deya muharrirning tizzasiga shapatiladi va so’zda davom etdi. -Bundan keyin hamma masalani maslahatlashib hal qilamiz. Moskovdan qaytgach, gazetangizda yozib, xalqqa oshkor qilganingizdek Kattaqo’rg’onga boraman. Saylovoldi uchrashuvi bahona. Na faqat xalqimizga, balki Moskovga ham kimligimni ko’rsatib qo’yishim kerak. Shu sababdan yaxshilab bir nutq yozsangiz. Uchrashuvda o’qib o’tirmayman. Yozilgan narsani o’qishga hafsalam yo’q. Uchrashuvni qishloq joyida o’tkazamiz, muxbir-puxbir taklif qilmaymiz. Matbuotga esa siz yozgan nutqni beramiz. Ammo nutq butun dunyoning diqqatini tortadigan bo’lsin. Demokratiyadan boshlanib, oshkoralik bilan tugasin. Bizning dasturimiz nimadan iborat ekanini o’rtaga qo’ying.

Ular Moskovga etib kelganlarida muharrir Karimovning qulog’iga shivirladi:

-Ba’zi jumhuriyatlar rahbarlari ayni paytda hukumatga ham rahbarlik qilishni ilgari surmoqdalar. Moskvadan yangi imzolanajak shartnoma doirasida o’zlarga keng qamrovli mustaqillik berishini talab qilmokdalar. Moskva ittifoqda qolish qolmasligimiz haqida referendum istayapti. Demak, qo’limizda ikkita uruvchi qartamiz bo’ladi – biri “tuz”, biri “qirol”. Buning evaziga saylovdan keyingi birinchi sessiyadayoq tishimizni ko’rsatamiz. Nima bo’lsa ham qo’y emas, bo’ri ekanligimizni isbotlaymiz…

Karimovning Moskovdagi ishi tez bitdi. Deputatlar bilan uchrashuvdan keyin Markazkomga bosh suqdi. Ittifoq shartnomasini saylovdan keyin muhokamaga qo’yasiz, deyishgani uchun darrov orqaga qaytdi. Kelishi bilanoq byuro a’zolarini bir-bir chaqirdi. Saylovni qanday o’tkazish haqida ularning fikrlarini so’radi. Keyin esa byuro majlisini chaqirdi.

-Har biringiz saylov uchun safarbar, -deya so’z boshladi u. -Viloyat partiya qo’mitalari nomzodlar ro’yxatini hozirlagach, uni Markazqo’mda sinchiklab o’rganib chiqasiz, qolipga solasiz. Ishchilar, kolxozchilar, ziyolilar, partiya a’zosi bo’lmaganlar foiziga ko’ra belgilansin. Keyin ro’yxatni KGB ham tekshiruvdan o’tkazsin. Nomzodlarning yoshi, jinsi, kelib chiqishi, millati, dini kabi masalalar ham qolipga tushsin. Har qanday o’zboshimchalikning oldi olinsin. Demokratiya, oshkoralik, erkinlik biz istagandek bo’ladi. Shu sababdan nomzodlar ko’rsatishni ochiq o’tkazish kerak. Istashsa yuz nomzod ko’rsatishsin, lekin oxir oqibatda bizning nomzod o’tsin. Agar yanglish hol yuz beradigan bo’lsa, mas’ul rahbarlar qosh-ko’zing bor demasdan ishdan haydalsin. Yanglish nomzodlar esa o’zlari ariza yozib, o’rtadan chiqsinlar. Byuro majlisiga taqdim qilinadigan nomzodlar ro’yxati uch rang bilan o’raladi. “Qizil rang” nomzod har qanday sharoitda ham deputat bo’lishi shart, “ko’k rang” nomzod muqobil asosda saylanadi, ammo muhaqqaq deputat bo’ladi, “qora rang” esa ushbu nomzod o’rniga shu yoshdagi, ayni millat, ayni kasbdagi, bizga xayrixoh kishi o’tishiga ruxsat bo’lishi mumkinligini anglatadi. Markazqo’m a’zolari, taniqli shoir, yozuvchilar, jumladan, Iso Xolis, Erkin Vohidov, Primqul Qodirov, Halima Xudoyberdieva singarilar birinchi ro’yxatga olinsin. Parlamentning ellik foizi ana shu ro’yxat asosida o’tganlardan, yigirma besh foizi “ko’k” va qolgani “qora”lardan bo’lsin. Kerak bo’lsa, ba’zi joylarda byulleten masalasi ham ishga solinsin. Saylov komissiyasi raisi Qudrat Axmedov har kun, har soatda hisob berib tursin. Boshqa takliflar bormi?

Hamma jim edi. Chunki Karimov hammadan so’rab olganlarini o’zining nomidan qilib, o’rtaga otgan edi.

-Savollar bo’lmasa hamma o’ziga ajratilgan viloyatlarga yo’l olsin. Har oqshom soat o’n ikkidan keyin sizlarni qidirib, hisob so’rayman, -deya majlisni yakunladi…

29.UCHRASHUV

Kattaqo’rg’ondagi saylovoldi uchrashuvi bir kolxozning klubida bo’ldi. Karimovdan oldin so’zga chiqqanlar uning o’zi ham bilmagan xislatlari haqida gapirishdi. Keyin o’rta yoshlardagi bir kishi minbarga yugurib chiqdi.

-Men o’qituvchiman, -dedi u. -Ayni paytda “Birlik” Xalq harakatining a’zosiman. Lekin bizning nomzodni ro’yxatga olishmadi. Biz mustaqillik, demokratiya va oshkoralik tarafdorimiz. Majlislarimiz qonun charchavasida o’tgani holda bizni ro’yxatga olishmagani qarshimizda mustaqillik, demokratiya va ozodlik dushmanlari turganini ko’rsatadi…

-Nima gap? -deya Karimov viloyat birinchisi Po’lat Abdurahmonovga yuzlandi.

-Bu harakat hammayoqni ag’dar-to’ntar qilayapti. Ko’p joylarda xalq oyoqqa turdi. Janjal-to’polonni qiyinchilik bilan bostirayapmiz. Ba’zi nomzodlarga ko’z yummasak bo’lmaydi.

-Sizni viloyatga yuborishda umidlarim katta edi. Kelganingizga ikki oy bo’lgani yo’q. Yoki og’ir ish ekanmi? Sizning gapingizga quloq soladigan bo’lsak, mana bularga ham ko’z yumish kerak, muhtaram Po’lat Majidovich. Istasangiz, men chiqib ketay, bularni saylang, -dedi Karimov kinoya bilan.

Minbardagi o’qituvchi ismini tilga olarkan, Karimovning xayoli bo’lindi.

-Biz mehmonimizga qarshi emasmiz. Hatto u kishi o’z nomzodlarini tumanimizdan ko’rsatganlari uchun rahmat aytamiz. Lekin muqobil saylov bo’lsin. Baribir xalq bu kishini saylaydi. Ammo ayni paytda jumhuriyatga muqobil saylov ibrati beriladi.

O’qituvchi minbardan tusharkan, Karimov o’rnidan turib, uning erini ishg’ol etdi. Zaldagi olqishlar uning so’zga chiqqani uchunmi yoki o’qituvchining jasoratigami anglash mushkul edi.

Karimov olqishlarni o’qituvchi uchun deb hisobladi va yana ham jahli chiqdi. Shu sababdan qisqa, ammo jo’shib gapirdi.

-Birinchidan. Xalq harakati nomzodini ro’yxatga olmaslik jinoyat. Xalqqa qarshi keladigan kuch bormi? Sizdan so’rayapman, shunday kuch bormi? -Zalda gulduros qarsak yangradi. Ba’zilar o’rinlaridan turib, qarsak chalayotgan edilar. Karimov biroz zalga kinoya bilan termuldi-da, so’zda davom etdi:-Ikkinchidan, mustaqillik deya ko’kragiga urayotganlarga ishonmang. Sizning haqingizni kesib, armiya tuzishga, chegara qo’riqlashga undashmoqda bizni. Butun dunyodan uzib qo’yishmoqchi bizni. Suv yo’limiz, temir yo’limiz bormi? Bugun biz uchun yakkayu yagona yo’l ittifoq ichida qolish, ammo haqlarimizni undirib olishdir. Moskovning bo’ynidan bo’g’ib, sizning haqlaringizni talab qilsam, orqamda turasizmi?

Yana qarsak seli yog’ildi. Karimov endi bu olqishdan lazzatlana boshladi.

-Qilg’ilikni qilib qo’yib, Moskovga qochib ketganlar majlislarda burun kovlab o’tiribdilar. Men yangi parlamentning birinchi majlisida Farg’ona, Parkent voqealari aybdorlarini o’rtaga chiqaraman. Burunlariga ip o’tkazib, tortib olib kelaman va sizning nomingizdan hisob so’rayman. Menga bu vakolatni berasizmi? -Endi uning har bir jumlasidan keyin qarsaklar to’lqin kabi borib kelaverdi. Xalq uning buzib aytilayotgan kalimalariga emas, hayqirib aytilayotgan ifodalariga mahliyo bo’lgan, umrida eshitmagan gaplarini ilk bor eshitayotgani uchun tinimsiz olqishlayotgandi.

-Biz mard xalq, lekin bizni o’g’ri, muttaham, poraxo’r deya ayblashdi. Hali o’sha Gdlyanlarni mana shu erga olib kelib, sud qilamiz. Qamoqdagilarning hammasi ozod qilinadi va o’z vazifalariga qayta tiklanadi.

Karimov barmog’i bilan birinchidan, ikkinchidan deya sanay boshlagandi, ammo qo’lini musht holda minbarga urayotgani uchun sanoqdan ham adashdi. Qarsaqlardan so’ng minbardagi suvdan bir qultum ho’plarkan:

-Xo’sh, nechanchi bo’ldi, har holda oltinchi bo’lsa kerak, -deya chap qo’lining boshmaldog’ini ko’rsatib, so’zda davom etdi. -Bundan keyin paxtani o’zingiz ekasiz, pulini o’zingiz hisoblaysiz, istasangiz paxta, istasangiz meva ekasiz, istasangiz bog’ tashkil qilasiz. Bundan keyingi shiorimiz: qishloq boy bo’lmasa davlat badavlat bo’lmaydi. Bugungacha vagonlar Moskovga to’lib borgan bo’lsa, bundan keyin vagonlar yurtimizga to’lib keladi. Bundan keyin farzandlarimizni urush bo’layotgan joylarga xizmatga yuborish yo’q. Har bir askar uchun avval kafolat istaymiz.

Ettinchidan, tartib o’rnatish bahonasida kelganlarni kelgan joyiga jo’natamiz. Bitta chamadon bilan kelgan bo’lsalar bitta chamadon bilan qaytadilar.

Va oxirgisi: saylovlar halol, pok, to’g’ri o’tishi uchun mana men kafolat. Bu saylovlar xalq saylovlaridir!

Karimov gulduros qarsaqlar og’ushida o’z o’rniga kelib o’tirarkan, minbarga bir yigit yugurib chiqdi.

-Xalqimiz haqiqatdan ham mana shunday jasoratli, aytib tashlab qochmaydigan rahbarga ilhak edi. Aytish boshqa, bajarish boshqa. Yo, zulfiyor, yo, zulfiqor! Ikkisidan birisini tanlamoq kerak. Zulfiyorlik yolg’on va xushomad yo’lidir, zulfiqorlik esa o’tkirlik, aytganini shartta kesishdir!

-Kim bu? -deya so’radi Karimov.

-Boshimizning balosi, -dedi Po’lat Majidovich. -Fel’etonchi. Faqat tanqid yozadi. Yaqinda televizorda ham bizni sharmanda qildi. Ismi Mirtemir.

-Bu erda nima ishi bor?

-Muxbir sifatida kelgan.

-Unda muxbirligini qilsin. Nega so’zga chiqadi?

-Bitta tumanimizdan uning ham nomzodini ko’rsatishgan. Gapga chechanligi uchun xalqni orqasidan ergashtirib oldi. Chaqirib gaplashdik ham bo’lmadi. KGBni ishga soldik, natija bermadi. Ikki marta ro’yxatdan o’tkazmadik, uchinchisida majbur bo’ldik…

Mirtemir qisqa gapirdi. Minbardan tushar ekan, Karimov uni yoniga chaqirdi

-Uka, bilib qo’y…

Karimovning gapi og’zida qoldi. Zaldagilar majlis tugadi deb hisoblashdi, shekilli, yuzga yaqin oqsoqol yuqoriga chiqib, Karimovni o’rab olishdi.

-Bizning masalani hal qilib bermasdan ketmaysiz! -Oqsoqollar birin ketin Karimovga o’z dardlarini tushuntira boshladilar. Karimov viloyat birinchisiga yuzlandi:

-Oqsoqollar tumanning birinchi kotibini ishdan olishni istayaptilar. Uddasidan chiqa olasanmi?

-Qiyin. Uning orqasida ham ana shuncha oqsoqol bor.

-Chaqir o’zini.

Bir tarafga chekinib turgan tuman kotibi Karimovning yoniga keldi.

-Necha yoshdasan? -deb so’radi Karimov undan.

-O’ttiz beshda, -dedi u.

-Hali tirrancha ekansan. Nega qorin qo’yding? Dumba yog’li palov eyishdan boshqa ishing yo’qmi? Yo bu masalani tinchit yo arizangni yoz! Umuman orqaga odam yig’ish odati qaerdan chiqdi? Uch kunda masala hal bo’lmasa maxsus taftishchilarni yuboraman va seni asfalasofunga jo’nataman.

Tuman hokimi miq etmay turdi. Oqsoqollar mamnun edilar. Karimov ularning orasidan siyrilib chiqarkan Po’lat Majidovichga:

-Biroz qattiqqo’l bo’l. Bularni parchalab tashla. Bundan keyin to’planib yurishlariga chek qo’y. KGBning bu erdagi bo’limini kuchaytir. Guruhlarni emas, shaxslarni bir-biriga qayrasin. Tuman birinchisini esa ishdan ol, -dedi va klub yaqinidagi maydonchada turgan vertolyotga minib, ko’kka ko’tarildi.

Zamindagilar vertolyot ortidan tikilib qolarkanlar ko’ngillari umidlarga to’lgandi. Ammo umidlari ham ana shu vertolyot bilan birga osmonga uchganidan bexabar edilar. Buni sezish yoki his qilish uchun esa bir necha yillar kerak bo’lishini bilmasdilar.

Ularning qalblari, fikrlarini yangi bir og’u tortanak uyasi singari o’rab ola boshlagandi. Bu tortanak uyasining iplari ularga nur bo’lib ko’rinayotgan edi. Nur go’yo vertolyot parraklari orasidan sinmasdan o’tayotgandek tuyulsada, aslida parraklar ko’kdan yog’ilayotgan yorug’ nurning yo’lini to’sgan, zaminga esa Karimovning “nur”lari oqib kelayotgandi.

30. MASHVARAT

Havo oniydan isib ketdi. Oylardir yer ustini qoplab yotgan qatlama muz ikki kunning ichida erib, suvga aylandi. Qish kunlari sarxush odam kabi shakarlama uyqusi ostida qolgan daraxtlar birdan uyg’ondi. Quyosh jilmayib qolganidan aldangan daraxtlarning shoxlarida o’smirning sabza soqoli kabi erta uyg’onga bitta yarimta kurtaklar ko’zga tashlanib qoldi. Havodagi o’zgarish odamlarga ham ko’chdi. Palto-yu ro’mollarini uloqtirgan qizlar qor ostidan bosh ko’targan chuchmomolardek ko’zlarga tig’dek sanchildilar. Ko’kraklarini ochib olgan yigitchalar esa ovga chiqqan alpomishlardek ko’chalarni to’ldirdilar.

Ammo bu hol uzoq davom etmadi. Qor qanday erigan bo’lsa, xuddi ana shunday yana atrofni qoplab oldi. Shoshqaloq daraxtlaru bahorsevar yigit-qizlar xirchin sovuqning ignalariga dosh berolmay yana yashirinmoq uchun joy qidirdilar. Tabiatu odamlarni zamin degan maydonda o’ynatib, tepadan tomosha qilib turgan kuch ularga nafaqat tashqi tomondan balki ichkaridan ham ta’sir qilayotgandi.

Erta uyg’ongan daraxtlar bolasini tushirgan onadek bo’zlarkan, odamlarning fikru xayollarida ham to’lqinsimon jumbush bor edi. Kim asabiy, kim esa yangi fikrlar bilan qaynashgan, yana kimdir pixillab qolgan burnining tashvishida…

Hamma yoqqa yoyilgan gripp Karimovni ham chetlamadi. Otashi yuksalgani, suyaklari sinqirab og’riyotgani, tovushi biroz xirillab, burni bitib qolganiga qaramay sessiyaga tayyorgarlik ko’rayotgandi. Qattiq tazyiqlarga qaramay bir necha viloyatda ro’yxatda bo’lmagan kishilarning saylanib qolishlari uni rohatsiz etayotgandi. Shu damda suyaklarining og’rig’i emas, yuragining allaqaeridagi sanchiq uning xayollarini tuptugundek o’ziga bog’lab olgandi. Ammo bu og’riq yuragining biror bir eridagi xastalik alomati emas, balki bu qadar harakatlaridan keyin ham parlamentga kirib qolgan “begonalar” dardining belgisi edi.

Ikki kun oldin byuroda bir qancha rahbarlarning faoliyatiga nuqta qo’ydi. Keyin bu masalani Kompartiya plenumiga olib chiqdi. Ba’zilarining boshidan qaynoq, ayrimlarning boshidan esa sovuq suv to’kdi. Lekin yuragi joyiga tushmadi. “Nega? Nega?” -degan savol ko’kragida gup-gup urib turardi. Har qancha urinmasin uni tinchita olmayotgandi. Parlamentdagi arifmetikani, ya’ni ovozlar hisob-kitobini qayta-qayta ko’zdan kechirdi. Begonalar bor-yo’g’i besh foiz. Ammo butun tarix bo’yincha urushlarni, inqiloblarni, davlat to’ntarishiyu isyonlarni aksariyatning besh foizi hal qilgan.

Qaerda xato qildim, deya o’ylardi Karimov. Endi xatoni tuzatishga kech. Bu besh foizning yo’lini to’sishim kerak. Viloyatlarda tikan simli to’siqni yorib o’tishdi. Bu erda shunday to’siq qo’yishim kerakki ham qo’llari, ham oyoqlari va eng asosiysi og’izlari bog’lansin.

Karimov yangi ish boshlaydigan Oliy Kengashning birinchi sessiyasidagi nutqu ma’ruzalar, ish tartibiyu tushlikda beriladigan ovqatlar ro’yxatiga qadar sinchkovlik bilan chig’irdan o’tkazdi. Garchi Moskov sessiya oldidan odatga kirgan vakillar yig’ilishini o’tkazmaslik haqida isrorli bo’lsa-da u bunga rioya qilmadi. Vakillar yig’ilishiga “begonalar”ni ham chaqirtirdi.

-Yana bir soatdan keyin mamlakatimiz tarixida birinchi marta bo’lib o’tgan erkin saylovlar natijasida saylangan deputatlar ishtirokida ilk sessiyani boshlaymiz, -dedi u kichik zalda to’planganlarga. -Bu erga nafaqat rahbarlarni balki o’z kuchi bilan saylanganlarni ham chaqirdik. Xalqimizning yaxshi odati bor, to’ydan oldin oqsoqollar yig’ilib maslahat qilishadi. Bu ham parlamentning oqsoqollar maslahat kengashidir. Xalqning oldiga chiqib baqir-chaqir qilmasdan, nima gapimiz bo’lsa ana shu erda kelishib olaylik. Ayniqsa o’z kuchi bilan saylangan do’stlarimiz kun tartibi, tuzilajak komissiyalar haqida fikrlarini aytsinlar.

Majlislar zali kichik bo’lsa-da har yer har yerga bir mikrofon o’rnatilgandi. Birinchi bo’lib To’lqinjon degan yigit so’z oldi.

-Mening va yonimda o’tirgan ukamiz Mirtemirning saylovoldi dasturida adolatsizlikka qarshi kurash asosiy masala qilib qo’yilgan. Keyingi vaqtda Moskva xalqimizga nisbatan ayanchli ravishda bo’hton yog’dirdi. Moskvaga birinchi zarba sifatida uzoq yillar jumhuriyatimizni boshqargan marhum Rashidov nomini oqlash masalasini sessiya kun tartibiga kiritishni so’rayman.

-Bu parlamentga oid masala emas. Uni partiya qoralagan. Kerak bo’lsa partiyaning o’zi ko’rib chiqsin. Parlament bunday masalalardan balandda turishi kerak, -dedi Karimov. Lekin zarda bilan gapirganini his qildi va oldindan ko’ngliga tuyganidek o’zini yumshoq qilib ko’rsatishga urindi. -Men shu partiyaning raisiman. Bu masalani siz ham Mirtemirjon ham menga topshiringlar. Insholloh, partiya kengashlarining kun tartibiga kiritaman.

To’lqinjon o’tirarkan mikrofon yoniga Mirtemir keldi:

-Keyingi vaqtda jumhuriyatimiz tarixida yuz qorasi bo’lib qoladigan voqealar sodir bo’ldi. Bulardan birinchisi, Farg’ona fojeasi. Aka-ukani bir-biriga qarshi qo’ydilar. Fitna, ig’vogarlik urug’ini sochdilar. Ikkinchisi esa, Parkent voqealari. U erda yosh yigitlar timsolida millatimizning kelajagi o’qqa tutildi. Bu masalalar ochilmay qoldi. Uchinchidan, tsenzura degan jallod hamon matbuot ustida qilichini qayrab turibdi. Hatto saylov oldida nomzodlar o’z qarashlarini ochiq ifoda etolmadilar. To’rtinchidan, ba’zi jumhuriyatlar mustaqil bo’lish uchun kurashayotgan bir paytda biz Ittifoq shartnomasining tashabbuskori sifatida o’rtaga chiqdik. Ya’ni bo’ynimizga tosh bog’lab, o’zimizni quduqqa otayapmiz. Xalq esa bu harakatning mohiyatidan bexabar. Va nihoyat, birinchi majlisdanoq parlamentni partiya plenumi yoki kolxoz qurultoyi holiga solib qo’ymaslik uchun uning elkasidan quruvchi degan yukni olib tashlamoq kerak. Deputatlar yo’l qurilishi yoki bog’cha qurilishini emas, siyosiy masalalarni tortishmoqlari zarur. Majlislarimiz jonli ravishda televidenieda ko’rsatilib turilsin. Xalq o’z vakillariga o’zi baho bersin…

Bu bola rostdan ham bosh balosi ekan, deb o’yladi Karimov. Hozirning o’zidayoq og’ziga latta tiqib qo’yishim mumkin. Lekin o’sha lattani qaytarib o’zimning og’zimga tiqib qo’ysa-chi? Adi-badi aytib o’tirsam sharmanda bo’laman. Gapga chechan ekan. Savollariga javob topib berolmasam, obro’yim to’kiladi. Shuning uchun indamay tinglashim kerak.

Mirtemir Karimovning xayol surayotganini sezgandek uning ismi sharifini tilga olib, taklifini unga yo’naltirdi:

-Qo’limizda parlament komissiyalarining ro’yxati bor. Men unga Oshkoralik komissiyasi qo’shilishini va yuqoridagi masalalarni oydinlatish unga yuklatilishini taklif qilaman.

Karimov Hamidovga qaradi. Hamidov “Bo’ladi, keyin o’ylab ko’ramiz” degandek bosh irg’adi.

-Rahmat, bu taklifingiz uchun, -dedi Karimov Mirtemirga. -Sessiyada ham bu taklifni o’zingiz o’rtaga oting, biz esa qo’llaymiz. Raisi va a’zolari haqida esa mana o’rtoq Hamidov o’ylab ko’rsinlar.

Shu payt sochlari to’kilgan o’rta yoshlardagi bir kishi mikrofonga yaqinlashdi. Bu shoir Erkin Vohidov edi.

-Men mazkur komissiyada xizmat olishga tayyorman, -dedi u.

-Sizga o’xshagan insonlar yuz yilda bir marta tug’iladi. Men bu fikrimni sessiyada ham takrorlayman. Biz ham sizga bu komissiyani ishonib topshirishga tayyormiz, -dedi Karimov. -Biz oldimizda katta majlis borligini unutmasligimiz kerak. Shu boisdan takliflarni qisqa-qisqa aytaylik.

“Begonalar” birin-ketin o’z takliflarini aytdilar. Shundan keyin Karimov viloyat birinchilariga qarata:

-Har biringiz suvchi quloq boshida o’tirganidek viloyatingiz deputatlari bilan birga bo’ling. Sizdan poda boshi bo’lishingizni istamayman. Deputatlaringizni boshqa tomonga boshqarmang. Sizdan to’da boshi bo’lishingizni istayman. Deputatlaringizni bir joyga to’dalab o’tiring. Bu ham talab, ham buyruq va istasangiz, iltimos ham. Bu sinovdan muvaffaqiyatli o’tishingizga ishonaman. Chunki biz bir komandamiz, bir eshelonmiz. Ajralib qolgan vagon esa yolg’iz qolib ketadi, -dedi.

Shundan keyin Karimov barchani katta zalga da’vat etdi.

31. TO’RT KALIMA

Majlis zali hayitona tus olgandi. Yangi saylangan millatvakillari ochilishga hozir bo’lgan gul g’unchasini eslatardi.

Erkaklarning sochlari piril-piril yaraqlab turgani, soqollari alohida e’tibor bilan olingani uchun yuzlaridan ko’rkamlik ufur urayotgani, deyarli hammasi boshdan oyoq yangi kiyim kiygani darhol diqqatni tortardi.

Xotin-qizlar ham qimmatbaho va xushbichim kiyimlarini ilk bor shu majlisga kiyib kelganlari ular ko’zlarining tagi bilan bir-birlarini kuzatayotganlaridan ham ma’lum edi.

Umrida galstuk-bo’yinbog’ bog’lamagan otaxondan tortib, hayotida ilk bor to’pig’i baland tufli kiygan qizga qadar o’z hollaridan mamnun edilar. Ularning nafaqat tashqi ko’rinishlari balki ichki dunyolarida ham qishning o’rtasida quyoshga aldangan borliq kabi uyg’onish hissi, umid yaproqlari qimirlayotgandi. Shu damda hammaning yuziga urgan umumiy ichki tuyg’usi bor edi: mag’rurlik. Bu his qalblarida gulxan bo’lib yonarkan ayni paytda yuzlarini ham yoritayotgan, ko’zlaridan nur bo’lib atrofga oqayotgandi.

Xoh buyurtma bilan saylangan, xoh tanish-bilish bilan ro’yxatlarga kirgan, xoh kurashga otilgan millatvakillaridan qaysi biriga nazar solsangiz o’zini katta ishlar oldida mas’uliyatli his etishga chog’langanini ko’rasiz. Bu holning tabiiy yoki soxta ekanligini bir qarashda anglash mushkul. Ammo ularni ilgaridan tanigan odam bu o’zgarishni odim otishlarida, atrofga razm solishlarida, hatto salom-alik jarayonida bo’rtib chiqqanini sezib oladi. Qaysi bir ma’noda millatvakillari shoshib qolganga o’xshardilar.

Karimov zalga kirib kelar ekan, kimdir o’rnidan turdi, kimdir esa o’z xayollari og’ushida sevinch so’qmoqlarida yugurib yurardi, yana kimdir tarki odat amri mahol degandek, majlislarda o’rganib olgani kabi jon-jahdi bilan qarsak chalardi.

Majlislar zalining ko’rinmas, ammo his qilajak salobati bor edi. Karimov buni bir necha yil oldin bu erga ilk bor kelganida sezgandi. Vaqt o’tishi bilan bu salobatga o’rganib qolgan bo’lsa-da zaldagi notanish nigohlar bilan qo’shilib, bu kuch uni yana mag’lub etdi. Birdan tizzasi titrab, qo’llarining payi bo’shaldi. Esankirab qolgan odamdek zinaga qanday oyoq bosishni bilmay qoldi. Ba’zan bir, ba’zan esa ikki zinapoyani hatlab, minbarga chiqdi. Birdaniga fikrida chaqmoq chaqnadi. Yanglishgandi. Chunki majlisni u emas Markaziy saylov komissiyasining raisi ochishi kerak edi. Shu bois oniy bir hamla bilan orqaga qaytdi va pastga tushib birinchi qatordan o’ziga ajratilgan o’rindiqqa “cho’kdi”.

Markaziy saylov komissiyasining raisi millatvakillarini tabriklagach, so’zni faxriy raisga berdi. Karimovning tavsiyasi bilan poytaxt ijroqo’mining raisi Hoshimov parlament raisi va komissiyalar a’zolari saylangunga qadar majlisni boshqarish uchun vakolatli qilingan edi. Hoshim Hoshimov yoshi etmishga etib qolgani uchun yozib berilgan stsenariyni arang o’qirkan, zalda avvaliga engil kulgi, keyin esa norozilik alomati o’laroq g’ala-g’ovur boshlandi. Ammo hech kim bu noroziligini ochiq aytishga jur’at qilmadi. Birinchi bo’lish hamma vaqt qiyin, chunki birinchi bo’lishning ortida yo maqtov yoxud tanqid, yo qahramonlik, yoxud xoinlik kabi tamg’alar yotadi. Shu bois ko’pchilik noroziligini yonidagi sherigiga aytish bilan kifoyalanadi.

Zaldagi g’ala-g’ovur tinmas ekan, Mirtemir o’rnidan turdi:

-Menda taklif bor.

Etmish yillik umrida stsenariydan chetga chiqmagan Hoshim Hoshimov uchun bu bir zarba bo’ldi. U boshini ko’targancha Mirtemirga tikilib qoldi. Mirtemir esa u eshitmadi, shekilli, deb o’yladi-da, gapini takrorladi. Hoshim Hoshimov nima qilay, degandek Karimovga qaradi. Uning holidan Karimovning ham jahli chiqqandi, shekilli, boshini xam qilgancha, o’z yog’ingga o’zing qovril degandek indamay o’tiraverdi. Zaldagi shovqin-suron masxaraomuz tus oldi. Ba’zilar ko’pchilikka eshittirib kula boshladilar. Ba’zilar esa yonlaridagi sheriklariga baland ovozda shikoyat qila boshladilar. Karimovning asabi dosh bermadi. U o’rnidan turib, minbarga chiqdi va faxriy raisning yoniga o’tirdi.

Yana u deb o’yladi Mirtemirga qarab. O’zini ko’rsatib qo’ymoqchimi yoki mansab uchun o’yin boshlayaptimi? Balki televizordan xalqqa ko’rinib mashhur bo’lmoqchidir? Yoki buni ataylab tayyorlashganmi? Ikki og’iz iliq gap bilan o’tqazib qo’ysammikan? Yo’q, bundaylar betga chopar bo’ladi. Mana bu lattaning qilg’iligi uchun ham meni ayblaydi. Qani, eshitib ko’raychi, nima taklifi bor ekan?

-Nima taklifingiz bor edi?

-Birinchidan, kichik zaldagi mikrofonlar katta zalga o’rnatilsa, nur ustiga a’lo nur bo’ladi. Ikkinchidan esa, faxriy raisni almashtirib, mana bu g’ala-g’ovurga chek qo’yish kerak.

-Men ichkaridagi etti-sakkiz taklifingizni yana takrorlayapsiz deb o’ylagandim. Birinchi taklifingizga qo’shilaman. Darhol qator oralariga mikrofon qo’yishsin. Ikkinchi taklifingizga ham qo’shilaman. Majlis ruxsat bersa, bu ishni men davom ettirsam.

Karimov majlisdan ruxsat ham olib o’tirmasdan raislik qila boshladi. Hoshim Hoshimov esa elkasidan tog’ tushgan odamdek engil tortib, Karimovning yonida savlat to’kib o’tiraverdi. Parlamentga kimning rais bo’lishini hamma bilardi. Chunki ikki kun oldin Kompartiya kengashida Ibrohimovning nomzodi raislikka ko’rsatilgan va bu matbuotda e’lon qilingandi.

Mirzaolim Ibrohimov esini tanigan kundan buyon partiyaning eshiklaridan kirib-chiqib yuribdi. Yoshi nafaqa olishga etganda parlament raisligiga nomzodi ko’rsatildi. U haqda avval Karimovning o’zi gapirdi, keyin oldindan tayyorlab qo’yilgan ma’ruzachilar so’zga chikdilar. Ibrohimovni shu qadar maqtadilarki, hatto Karimovning ko’nglida hasad uyg’ondi. Kommunist partiyasida ish emas, faoliyat emas, tarjimai hol muhim o’rin tutardi. “Begona” millatvakillari esa Ibrohimovni tanimas ham edilar. Balki shu sababdanmi unga hatto savol ham berilmadi. Yo’liga bo’lsa ham saylov o’tkazildi. Undan keyin navbat o’rinbosarlariga keldi. Karimov birinchi o’rinbosarlikka Bugrovning nomzodini ko’rsatdi.

-Bugrov davlat tilida gapirishni biladimi? -deya luqma tashladi kimdir.

Hamma ovoz kelgan tomonga qaradi, lekin kim luqma otganini bilishmadi. Luqma otgan Shovruq Ro’zimurodov edi. Karimov ham u o’tirgan tomonga olazarak nigohlarini qadadi, gapni uzatib o’tirmaslik uchun Bugrovga murojaat qildi. Bugrov minbarga chiqdi: -Salyam-alyaykum, az-az bilyapmiz… urganyapmiz, -dedi Bugrov.

Karimov mamnun bo’lib qarsak chaldi. Zaldagilar ham unga qo’shilishdi. Hatto ba’zilar “Ofarin, o’g’il bola ekan, tilimizni o’rganib olibdi”, deya baqirib ham yubordilar. Bugrov esa shu to’rt kalimadan boshqasini bilmasdi. Ammo uning rais o’rinbosari bo’lishi uchun shu to’rt kalima kifoya edi.

32. MUHARRIR

Parlament komissiyalari a’zolarini saylash ham Karimovning iborasi bilan aytganda silliq o’tdi. Biroq uning ko’nglini og’ritgan narsa ikkinchi kun yuz berdi.

Karimov ertalab muharrir Ahmadjon Muxtorov bilan birga choy icharkan:

-Masala kun tartibida yo’q. Asli u sizning tashabbusingiz. Men ham o’ylab yurgandimu lekin qaror qilmagandim. Siz xayolimdagi xom narsani pishitdingiz. Endi majlisga ham o’zingiz olib chiqasiz. Qolaversa, siz yuqoridan mehmon bo’lib keldim desangiz, SSSR Xalq deputati sifatida tarafsiz kishi ekanligingiz ko’rinadi, -dedi unga.

-Uch-to’rtta mahmadana bola o’tib qolganga o’xshaydi. Shu bois o’zimizning odamlardan so’zga chiquvchilarni tayyorlash kerakmidi?

-Bu yog’ini bizga qo’yib bering.

-Baribir ham ularning nutqlariga bir ko’z tashlasam yomon bo’lmasdi. Biror kurmak o’tib ketmasin deyman-da.

Karimov kostyumining yon cho’ntagidan bir dasta kog’ozni olib muharrirning oldiga tashladi. “Yuragiga yaqin olib yurgan ekan” degan fikr muharrirning xayolidan yashin tezligida lip etib o’tib ketdi.

-Bu nusxalari. Agar jiddiy gap chiqib qolsa, mening nomimdan o’zlariga aytasiz. Yoki Baxtiyor Nazarovga aytasiz. -dedi Karimov.

Kim bo’ldi ekan bu, deb o’yladi muharrir. Ha, topdi. Adabiyotshunoslik institutining direktori edi. Maslahatchilikka olinibdi. Demak, ma’ruzalarni u yozayati. Qiziq, qanday qilib Karimovning nazariga tushdi ekan? Kim tavsiya qilishi mumkin? Nega Karimov bu ishni menga topshirmadi? Balki kichkina ish deb o’ylagandir va ovora qilgisi kelmagandir? Yoki majlisga yangi ruh, yangi gap olib kelmoqchi bo’ldimi? Yoki mening yozish uslubim unga ma’qul kelmadimi? Unday bo’lsa saylovoldi nutqini qayta-qayta e’lon qildirarmidi? Bugungi majlisga ataylab da’vat etarmidi? Muharrir nutqlarni o’qiyotganga o’xshab ko’rinsada, aslida Baxtiyor Nazarov jumbog’ini cho’zish bilan ovora edi. Uning fikrini Karimov bo’ldi:

-Bularga ko’p ham e’tibor bermang. Asosiy gap sizniki.

-Ha, ignachining ming urgani temirchining bir urgani bilan barobar demoqchisizda.

-Majlisda ham ana shunday maqollardan uch-to’rttasini ketma-ket ishlatib yuborsangiz hammani mot qilasiz. Umuman, maqolni ko’proq qo’llash kerak. Menga ham besh-oltita to’plab berib qo’ying. Xalqqa pul emas, non emas, suv emas yoqadigan gap kerak. Gap bilan ham qornini, ham ko’zini, ham qulog’ini to’ydirish mumkin. Maqol esa to’yimli ozuqa.

Muharrir qorin bilan quloqni to’ydirishga tushundi-yu, ko’zni qanday qilib to’ydirishga tushunmadi. “Ozuqa” degan so’z ham unga og’ir botdi, chunki maqolni ozuqa, xalqni esa hayvon o’rniga qo’ymoqda deb o’yladi. Aslida esa Karimov “ozuqa” bilan “oziq-ovqat”ni ayni ma’noni tashigan so’zlar deb tushunardi. Muharrir hozir anglatib o’tiradigan payt emas, deb o’yladi-da, ko’nglidagi boshqa savolni o’rtaga tashladi.

-Nazarimda rasmiyat uchun bo’lsa ham hukumat raisi lavozimini saqlab qolish kerak. Butun dunyoda shunday lavozim bor. Ammo asosiy vakolatni o’zingiz qo’lga olasiz. Shu sababdan bu nomzodni ham o’ylab qo’yish kerakmikan?

-To’g’ri, -dedi Karimov. Garchi buni o’ylab qo’ygan bo’lsa-da muharrirga. -Xo’sh siz kimni tavsiya qilasiz, -dedi.

-Mirabror aka yaxshi ishlab turibdilar. Ammo parlament yangi, hukumatga ham yangi qon berish kerak. Qolaversa, do’stingiz Shukrullo Mirsaidov eng yaxshi nomzod. Oliy kengash raisi Vodiydan, hukumat raisi poytaxtdan bo’lsa, muvozanat saqlab qolinadi. Har doim shunga rioya qilinardi.

Bu men o’ylab yurgan gaplarni yo ba’zi joylardan eshitib olgan yoki haqiqat shu bo’lgani uchun fikrimiz bir joydan chiqayapti, deb o’yladi Karimov. Hozir indamasam, keyin mening aytganimni qildi, deb ko’kragiga urib yuradi. Shuning uchun hozirning o’ziyoq to’g’onni bostirishim kerak. Bu odam tahlikali, unga ishonish qiyin. Yo’qotish uchun yaqinlashtirayapman uni. Menimcha rahbarlikning eng yaxshi usullaridan biridir bu. Kadrlarni biror bir lavozimda uzoq ushlamaslik kerak. Yo’qotish uchun avval yaqinlashtirish, sir asrorini o’rganish va nozik joyiga o’nglanmaydigan qilib tepib yuborish darkor. Mana buni esa hozir sevintirmog’im kerak. O’shanda majlisda yana ham ilhomlanib gapiradi…

-Sizga tobora qoyil qolayapman, -dedi Karimov muharrirga. -Ahmadjon aka yo farishtasiz yoki ilohiy odamsiz…

Muharrir “farishtasiz” kalimasining ikki ma’nosi borligini o’ylagan bo’lsa-da lekin Karimov uni farishta deyayotganiga shubha qilmadi. Karimov esa so’zda davom etdi:

-Men o’ylab turgan narsani folbindek aytib berdingiz. Sizni menga Xudoning o’zi yubordi. Bir umr aka-ukadek yonma-yon yashaymiz. Yulduzni istasangiz uzib beraman. Uzolmagan takdirimda narvon qo’yib beraman, o’zingiz chiqib uzib olasiz.

-Siz ham shoir bo’lib ketdingiz.

-Tilni yaxshi o’rganib olay, she’r qanday yozilishini ko’rsatib qo’yaman bularga…

Muharrir “bular” kimligini tushunmadi. Kimlarni nazarda tutayapti ekan? Balki shoirlar bilan gapi qochib qoldimi? Ammo shoirlar orasida bunga qarshi chiqadigani yo’q-ku? Ha, topdim. Uch-to’rtta yosh shoir muxolifat bayrog’ini ko’tarib yuribdi. Buning yuragiga ular g’ulg’ula solishgan. Bu qadar nutqlarga e’tibor qilayotgani, majlisdan bu qadar cho’chiyotgani ham ana shundan. Lekin yomon odamga o’xshamaydi. Ko’p gapi samimiy. Agar gaplari yolg’on deydigan bo’lsam, boshdan oyoq hamma gapiga ishonmasligim kerak. Aytganini qilayapti. Mening aytganimni ham qaytargani yo’q. Ming marta shukur qilish kerak. Ilgarigilar bizga o’xshaganlar bilan mana shunday choy ichib o’tirisharmidi? Balki ichishgandir ham. Biz qayoqdan bilamiz? Mana bizning birga nonushta qilganimizni kim biladi? Nima bo’lganda ham bu mening yordamimga muhtoj. Muhtojni esa ostonadan haydamaydilar.

Karimov muharrirdan “izn olib” majlis zalining orqasidagi boshqa xonaga o’tdi. Muharrir esa gazeta tahririyatiga sim qoqib, o’rinbosarini chaqirdi.

Nutqlarni o’qib bo’lguncha o’rinbosar etib keldi.

-Kechirasiz, ruxsatnomam bo’lishiga qaramay ichkaridagi xonalarga kiritishmadi. Biroz tortishdik.

-Hechqisi yo’q, Anvarjon, mana bu nutqlarni birovga ko’rsatmasdan terishga bering. Mana bu esa mening nutqim,-u cho’ntagidan o’zi qoralab qo’ygan sahifalarning nusxasini olib muovinga berdi. -Birinchi sahifaning sarlavhasi “Prezidentlik mustaqildir!” bo’lsin. O’ttiz oltilik shriftda yozdiring. Harflar quyuq-moyli bo’lsin. Sarlavha ostidan Karimovning bayroq yonida turgan rasmini joylashtiring. Mana bu nutqlarni esa och bo’yoqli harflarda terdiring. Men ostini chizgan jumlalar katta harflar bilan yozilsin. Tayyor bo’lgach, sahifani shu erga olib keling, men yana bir marta o’qib beraman.

-U yoqda boshqa gazetadagilar ham ko’rib qolishlari mumkin.

-Ko’rsalar ko’rarlar. Oyni etak bilan yashirib bo’lmaydi. Zotan,  rahbarimizning mustaqil bo’lishi taklifini tushdan keyin men o’zim kiritaman. Nafaqat boshqa gazetalar, Moskovdagilar ham eshitadi. Shu bois ruscha xabar tayyorlab qo’ysangiz, ularga ham o’zimiz jo’natamiz. Anvar “xo’p-xo’p” degancha muharrirdan ayrilib, kirish eshigi yonida turgan Mavlonning yoniga bordi:

-Ahmadjon aka mana bu nutqlarni berdilar. Gazetaning sarlavhasi ham tayyor. Masala majlisda ko’rilmasdan mish-mish tarqalib ketmasmikan?-dedi u Mavlonga sekingina.

-Hozir Islom aka bizlarni qabul qilmaydi. Faqat KGBning raisi u kishining oldiga kirib chiqishi mumkin. Kechikmasdan bu gapni unga ayting.

-Qanday bo’larkin?

-Nima, o’z rahbaringizdan cho’chiysizmi?

Anvarning rangi oqarib ketdi. Nima deyishni bilmay qoldi.

-Qo’rqmang, qo’rqmang, mendan boshqa hech kim bilmaydi. Sizni men o’zim taklif qilganman-ku. Ko’ngilni to’q qiling, jo’rajon. Bundan keyin birga ishlaymiz. Mening bilishimdan faqat Karimov xabardor. Hozir esa tezroq boring, kechiktirmang!

Mavlon o’rinbosarning elkasiga urib qo’yarkan, jilmayib qo’ydi. O’rinbosar ham unga jilmayish bilan javob qildi-da, ko’zdan g’oyib bo’ldi. Majlis binosida KGB uchun ajratilgan maxsus xona bor edi. U erga har kim ham kirib chiqa olmasdi. Anvar shu xonaning yoniga keldi -da, eshikni taqillatdi. Ichkaridan “kim”degan ovoz eshitildi.

-“Qishloq Haqiqati”… o’rinbosar…

Eshik ochilib, novcha yigit ko’rindi. O’rinbosar qandaydir hujjatni yigitga ko’rsatdi-da, ichkariga kirdi.

-Tez borib zaldan raisni chaqirib keling! -dedi Anvar.

Bir lahzada yigit tashqariga chiqib ketdi va oradan hech narsa o’tmay Melkumov ostonada ko’rindi. KGB raisi ichkariga kirdi, yigit esa eshikni yopib, tashqarida qoldi.

Melkumov o’rinbosarning qo’lidagi qog’ozlarni darrov nusxaladi. Nusxalash apparatidan chiqqan varaqlarni yig’ishtirib, xonadan otilib chiqib ketdi. Orqasidan kuzatib qo’ygan yigit qaytib keldi-da Anvarga “Chiqavering, hech kim yo’q” ishorasini berdi. Anvar  eshikdan chiqarkan, avval chap, keyin o’ng tomonga nazar soldi-da, majlis zaliga olib boradigan yo’lak bo’ylab yurib ketdi.

KGB raisi voqeani Karimovga tushuntirib berarkan:

-Bulardan bir nusxasini o’rinbosar olib ketdi. Qo’lidan olib qo’yishim to’g’ri bo’lmasdi. Gap-so’z ko’payardi,-dedi.

-Nima qilsang qil, hozircha hidi chiqmasin. Moskva eshitib qolsa, qo’rqadigan joyim yo’q. Lekin radio-televidenie jar solishi mumkin. Ish bitgandan keyin o’zlarini osishsa ham farqi yo’q. Hozircha esa o’rinbosar yonida saqlasin.

Karimovning planiga ko’ra bu ish parlamentda tasodifan o’rtaga chiqib qolishi va uning yo’q deyishiga qaramay mustaqil rahbar sifatida saylab yuborishlari kerak edi. Moskvaga ana shu javobni tayyorlagandi. Shu bois ham Ahmadjon Muxtorovning ishidan ranjidi.

-Unga ko’z-quloq bo’linglar. Ayniqsa tush paytida yolg’iz qoldirmanglar. Mavlonga ayt, yonidan qimirlamasin. U bilan hisob-kitobni esa vaqti kelganda qilamiz. Hozircha eshagimizning jilovi uning qo’lida…

Bu voqea Karimovni sarosima holiga tushirdi. O’zini qo’yarga joy topolmay qoldi. Ammo uzoq o’ylab o’tirmadi. Raisni chaqirdi-da:

-Tushdan keyingi masalani hozir hal qilamiz. O’zingiz ana u muharrir bilan gaplashing, majlisni ochishingiz bilan so’zga chiqsin. Qolganlarni ham ogohlantirib qo’ying,- dedi.

Rais chiqib ketar ekan, Karimov o’n marta o’lgandan bir marta o’lgan yaxshi deb o’yladi. Bo’ladigan ish qancha oldin bo’lsa, shuncha yaxshi. Cho’zib o’tiramanmi? Ishqilib ana u tirranchalar qopishib o’tirsin-da. Tushdan keyin bo’lganda ancha charchab qolishardi. Buning ustiga tushlikni yog’lik qilib buyurgandim, Anhorning bo’yida mazza qilib bugungacha tushlariga ham kirmagan ovqatlarni eb olishgach, majlisda qorinlarini silab, mudrab o’tirishardi. Bu ablahning rejamizni buzib qo’ygani yomon bo’ldi.

Eshik ochilib Kraynov ko’rindi.

-Boshladi, -dedi u.

Karimov apil-tapil o’rnidan turib, minbarga olib chiqadigan yo’lakdan o’tib, o’z o’rniga kelib o’tirdi. Bu paytda Ahmadjon Muxtorov yugurgancha minbar tomon oshiqayotgandi. Bo’yi kalta bo’lgani uchun minbar uning vujudini bo’yniga qadar “yashirdi”. Zalda o’tirganlar faqat boshini ko’ra olardilar, xolos. Buning ustiga mikrofonlar ham balandda edi. Ahmadjon aka so’zga chiqaverib, bu ishning havosini olgani uchun, shoshmasdan mikrofonlarni pastga tushirdi va tomog’ini qirib, yo’talgan kabi manzara yaratdi-da o’ziga xos ohangda dona-dona qilib gapira boshladi:

-Men sizlarning hukmingizga havola etmoqchi bo’lgan masalani uzoq o’yladim. Hatto fikrlarimni qog’ozga ham tushirdim. Lekin bu qog’ozdan o’qib beriladigan gap emas. -Ahmadjon aka bu bilan o’zidan keyin so’zga chiqadiganlarni qiyin ahvolga tushirdi. Ular bunga parvo qilmasdan nutqlarini o’qib bersalar, uning so’z bobida mohirligi yaqqol ko’zga tashlanadi. O’qib bermasdan erkin gapirishga urinsalar, baribir uning kabi so’zlarning “qosh-ko’zini” bo’yay olmaydilar. Har ikki holda ham zafar uniki. Bu fikrni u oldindan o’ylab ham ko’rmagandi. Ammo shu lahzada xayolining qaysi bir so’qmog’idan ana shu fikr o’tgani uchun bir zum gapirishdan to’xtab, zaldagilarga termuldi va jilmaydi. Ularni intiq qilmoqchi bo’lgandek minbarning o’ng tarafida turgan bardoqdagi suvdan bir qultum ichdi va so’zda davom etdi:

-Jumhuriyatimiz tarixida bugun ilk bor jasoratli qadam o’rtaga otilishi kerak. Millatimizni haqoratlashdi, madaniyatimiz, an’analarimizni oyoq ostiga olishdi, ustimizdan kulishdi, kiygan to’nimizdan do’ppimizga qadar masxara qilishdi, ishongan tog’larimizni o’g’ri deya muttahamni olib qamagandek tahqirlashdi, xotin-qizlarni tergovga tortishdi, sharaf va nomuslarini erga urishdi – biz esa jim. Etar! Bu yuk tegirmon toshidan ham og’ir. Agar bu yukni ko’targan taqdirimizda tegirmondan un keladigan bo’lsa, kelmasin. Ochimizdan o’lsak o’laylik. Ammo tegirmonga suv quyayotganlarning o’yinchog’iga aylanmaylik…

Karimovning ko’ziga zalda o’tirganlar quloqlarga aylanib qolganga o’xshab ko’rindi. Bu quloqlar ding bo’lib, mikrofondan kelgan so’zlarga asir tushgandi. Karimov ham vujudida qandaydir titrash his etdi: Qani edi men ham ana shunday gapira olsam, odamlarni titratsam. Ha, u shu paytda o’zi sevmagan odamga ham hasad, ham havas qilayotgandi. Hasad va havasning qorishiq tuyg’uga aylanishi uni xayol yo’laklariga etaklasa-da, ortga qaytishga majbur edi. Chunki mikrofondan takror-takror uning ismi eshitilmokda.

Ahmadjon aka esa unga chin yurakdan ishongan va samimiyligiga tan berganidan ilhom bilan gapirardi:

-Agar prezidentlik tizimini joriy qilsak va o’z rahbarimizni mustaqil deya e’lon etsak, Moskovda xalqimiz nomidan gapira oladigan va xalqimizning nafaqat sharaf-nomusini balki manfaatini ham himoya qila oladigan kuchga ega bo’lamiz. Bugungi siyosiy sharoitda kuchsizning chumoli qadar ahamiyati yo’q. Oltinlarimiz tashib ketilmokda, paxtadan tog’lar bunyod etib, kafan qidirib yuribmiz, Orolni quritib qo’yib, kelajagimizni dahshatli tahlikaga ro’baro’ qildik, qishloqlarimiz xarob, bolalarimiz va onalarimiz och, dalalarda ishlashdan boshqa narsani bilmaydilar, yana biz yomon. Ha, boshini eggan inson ham kaltak eydi, ham haqini boy beradi. Shu sababdan bugun xalqimizning vijdoni bo’lgan bu parlament o’z ovozini chiqarsin. Jumhuriyatimiz rahbariga mustaqillik berish va uning vakolatlarini kengaytirish tariximizdagi buyuk inqilob bo’ladi. Bugun bu qarorga imzo otsak, kelajagimiz uchun imzo otgan bo’lamiz. Bu bilan Moskovdagi to’ralarning qarshisiga o’zimizning jasoratli rahbarimizni chiqargan bo’lamiz! Bu bilan orzularimiz amalga oshadigan kurashga maydon ochgan bo’lamiz! Sizni bu masalani kun tartibiga kiritishga va qo’lingizni ko’kragingizga qo’yib, vijdon haqqi qaror berishga chaqiraman!

Ahmadjon Muxtorov gulduros qarsaklarga hamohang odim tashlab, o’z o’rniga borib o’tirdi. U shu lahzada aytgan gaplaridan iftixor tuyar va bundan hali ming marta pushaymon bo’lishi esa xayoliga ham kelmasdi. U mana shu gaplari bilan o’zining kelajagiga parda tortgani va o’z ajalini taxtga mindirayotganidan bexabar edi.

Karimov esa shu damda xayolga botgan odamning ko’rinishini bermoqchi bo’lgandek, boshini xam qilgancha barmoqlari bilan stolni chertardi.

Rais Mirzaolim Ibrohimov  sevinchdan uchayotgan qush kabi engil ekanligini ko’rsatmoqchi bo’ldi, shekilli, qo’llarini havoda bir-biriga ishqab, o’rnidan bir turib o’tirdi-da masalani kun tartibiga kiritish uchun ovozga qo’ydi. Keyin qo’l ostidagi qog’ozlarni titkilarkan zalga qarab ham o’tirmasdan “Qarshi, betaraf, yo’q, hamma “za”dedi.

Ammo qarshilar ham, betaraflar ham bor edi. Shu sababdan so’z so’rovchilar ko’payib qoldi. Rais esa ularga parvo ham qilmay qo’lidagi ro’yxatiga qarab ma’ruzachilarni chaqira boshladi. Ularning aksariyati rahbarlar edi. Biri Karimovning tarjimai holini o’qib berdi. Qolganlari esa uning siyosiy tashkilotchiligi, rahbarlik qobiliyati, usta yo’lboshchiligi, insoniy xislat-fazilatlari, oiladagi ibrati, ilm bobidagi muvaffaqiyatlari, tajribali iqtisodchiligi kabi boshqalarda oz uchraydigan “taraf”larini har turli dalillar, voqealar bilan “isbotlab”berdilar. Ammo o’z ixtiyori bilan so’zga chiquvchilar ham jim turmadilar. Soatlab o’rta qatorlardagi mikrofonlar yonidan uzoqlashmadilar. Karimov esa bundan norozi edi. Bularning milliy g’ururi ham yo’q, deb o’yladi. Agar bunday g’urur bo’lganda, Muxtorovning gaplaridan keyin uyg’onardi. Balki uyg’ongandir, balki mening foydamga gapirishar? Mansab, lavozim olish, ko’zga tashlanish uchun bundan qulay fursat bormi? Ularga so’z beraman. Agar qarshi gapiradigani chiqsa, qanotini sindirib tashlayman. Bu erda faqat mening masalam emas, balki millatning taqdiri hal bo’layotganini aytib, sharmisor etaman. Bolani bolalikda tarbiyalamasang, keyin boshingga chiqib oladi…

33. AYOL

-Nega kutib turganlarga so’z bermayapsiz, adolat qiling, adolat qiling,hurmatli rais. Ular ham shu millatning farzandlari. Aytadigan gaplari bordir? -dedi Karimov raisga.

Karimovning bu gapidan keyin navbat kutib turganlar harakatga keldilar.

-Ukajon, kechadan buyon faqat siz so’zga chiqayapsiz, -dedi rais mikrofon yonida turgan yigitga karab. Ana u do’ppili ukamiz esa umuman so’zga chiqqani yo’q. Biz adolatli bo’lishimiz kerak. Elga navbat sherga navbat. Hozir so’zni uchinchi qatorda o’tirgan do’ppili ukamizga beramiz.

Do’ppili yigit o’rnidan turib:

-Men so’z so’raganim yo’q, -dedi.

-Bu masalada so’z so’rash kerak emas. Biz demokratiya qurayapmiz, oshkoralik zamonida yashayapmiz. Har kim o’z fikrini aytishi kerak, -dedi rais maslahatomuz ohangda.

-Mendan gapni emas, ketmon urishni so’rang. Siz gapiring men eshitaman, -dedi haligi yigit. Zaldagilar kulib yuborishdi. Kimdir sodda qishloq yigitining askiyasidan miriqib kulsa, yana kimdir raisning o’yinidan kulardi. Karimovning esa jahli chikdi. Raisga ham qarab o’tirmasdan:

-So’z mikrofon yonida turgan singlimizga, -dedi.

Karimovning “singlisi”shoshmasdan minbarga qarab yurdi. Bularga qo’l uzatsang elkangni uzib olishadi. Ha o’sha mikrofondan gapiravermaydimi, deb o’yladi Karimov. Albatta minbarga chiqishlari kerak. Bu jikkakkina qiz minbarga chiqib, ham bizning ham xalqning ko’ziga ko’rinmasa bo’ladimi? Kichkinagina bo’lsa ham yoqimli ekan. Buni ro’yxatga kim kiritdi ekan? Har holda viloyatning birinchisi o’zi bilan birga olib kelgan bo’lsa kerak…

Karimovning o’zi ham viloyatda ishlaganida poytaxtga kelarkan “zerikib”qolmaslik uchun ana shunday yo’ldosh olib kelardi. Shu bois bu qizni ham viloyat rahbarlaridan birining mulki deb hisobladi.

Ammo sohibining didi baland ekan, deya xayolini davom ettirdi Karimov. Bu qizaloqni unga em bo’lishga qo’ymayman. Qanotimning ostiga olaman, meniki bo’ladi.

Karimov xayollarini tizginladi-da “qizaloq”ning so’zlariga quloq tutdi.

-Ismim Toyiba, o’qituvchiman. Nomzodimni xalq ko’rsatdi. Kommunistlar esa yo’limni to’sdilar. Qarshiliklarni engib bu minbarga qadar etib kelgan ekanmiz, bu bizning kuchsiz emasligimizni ko’rsatadigan omildir. Bu u qadar muhim emas, muhimi bundan keyingilari.

Bu erda Karimovga mustaqillik berishni millatimiz, madaniyatimiz bilan bog’lashdi. Agar siz millat va madaniyatni tushunadigan bo’lsangiz uni mustaqil deb e’lon qiling. Avval millat mustaqil bo’lsin undan keyin Karimovlari!

Biz rahbarning og’ziga qarashga o’rganib qolganmiz. Rahbar aytgan gapni qonun deb bilamiz. Oldin bu zehniyatdan qutulaylik, undan keyin bir kishiga katta-katta vakolatlarni beraylik.

Bugun Karimovni mustaqil deb e’lon qilsak, ertaga u diktator bo’ladi. Bu insonni ozmi ko’pmi tanidik. Gaplari boshqa, ishlari boshqa. Bugun qaror chiqarsak bu qaror jumhuriyatimizni diktaturaga, zulmga boshlaydigan yo’lning debochasi bo’ladi.

-To’xtang, -deya o’rnidan turdi Karimov. -Sizning qushning miyasidek keladigan boshingizdan bu fikrlar chiqishiga hech kim ishonmaydi. Hurmatli deputatlar, men sizlarga haqiqatni aytib qo’yay, kecha tush payti qora kuchlarning baqiroq rahbarlari Anhor bo’yida deputatlarni ovlash bilan ovora edilar. Bu xonim esa ularning tuzog’iga oldinroq ilingan. Ular yozib bergan narsani yodlab olib, mana bu erda to’tiqushdek takrorlamokda.

-Kechirasiz, men o’z fikrimni aytayapman. -Toyibaning bu so’zlarini Karimovning sasi bosib ketdi.

-Gapni bo’lmang! Yoki madaniyatdan ham yiroqmisiz?

-Axir mening gapimni siz bo’ldingiz-ku? -Toyibaning bu gapini ham hech kim eshitmadi, chunki rais tugmani bosib, asosiy mikrofonni yopib qo’ygandi. Karimov esa jahl bilan so’zda davom etdi:

-Moskovning ikkita muttaham tergovchisi xalqimizning boshiga qancha kulfat soldi. Biz bunga va shu kabi kulfatlarga chek qo’yamiz deb turgan bir paytda mana bundaylarning o’rtaga chiqishi tabiiy. Bundaylar dushmanlarimizning bizning oramizga qadar uzangan qo’llaridir. O’tiring eringizga, muhtaram xonim! Bu mikrofonlar xalqning so’zi aytiladigan mikrofonlardir, bu mikrofonlar siz va siz kabilar uchun yopiqdir!

Toyiba bu qadar bezbetlikni kutmagan bo’lsa kerak, indamay minbardan tushdi. Mikrofonlar yonida turgan deputatlarning gaplarini ham hech kim eshitmadi. Chunki Karimovga yaxshi ko’rinishni istaganlar Toyibaga qarshi ekanliklarini ko’rsatish uchun, qarsak chalib, yer tepayotgandilar. Faqat Shovruq Ro’zimurodovning baland ovozi qarsaklarning bag’rini tilib yubordi:

-Bu odamni saylab bo’lmaydi, -deya faryod tortdi u. Bu faryod xuddi qafasga solib qo’yilgan sherning oniydan ko’kka otilishi kabi edi. Ammo u bilmasdiki, boshi temir panjaralariga urilgach, yana o’z eriga qaytib tushadi. U kuchli sher bo’lishiga qaramay temir panjaralar qarshisida ojiz edi. Shovruq Ro’zimurodovning ikki qo’lidan ikki hamyurti ushlab, o’rniga o’tkazishga harakat qilisharkan, u qalbidan otilib kelayotgan isyonni to’xtata olmasdi: -Bu odamni yaxshi taniyman, viloyatimizni botqoqqa botirdi, xalqimizni xoru zor etdi. Bugun unga mustaqillik bersak, ertaga voy jonimizga!

Zalda g’ala-g’ovur tinmas ekan rais masalani ovozga qo’ydi va yana hech narsa ko’rmagandek “Qarshilar yo’q”deb e’lon qildi.

-Yozib qo’ying, -dedi Karimov. -Bittasi zalni tashlab chiqib ketdi. -U shunday deb zaldan chiqib ketayotgan Toyibani ko’rsatdi. -Yana bittasi esa qarshi. -Karimov bu safar ko’rsatgich barmog’i bilan Ro’zimurodov o’tirgan tomonga ishora qildi.

Mirtemir o’rnidan turib rais Mirzaolim Ibrohimovning yoniga keldi, ammo rais uni tinglamadi va majlisni “yopiq”deb e’lon qildi. Shundan keyingina Mirtemirga yuzlandi:

-Bolam, biror gapingiz bor edimi?

-Qarang, hamma Karimovni tabriklayapti, siz ham kech qolmang demoqchi edim, -dedi Mirtemir kinoya bilan.

Rais kinoyani anglasa-da o’zini sodda-go’llikka urdi:

-To’g’ri aytasiz, aslida birinchi men tabriklashim kerak, -dedi.

Mirtemir esa uning so’zlariga quloq ham solmay majlis zalidan chiqib ketdi…

34. MUSTAQILLIK

Karimov mustaqil rahbar deb e’lon qilingani sharafiga viloyat rahbarlari tomonidan uyushtirilgan ziyofatga shoshayotgandi. Ammo boshqa jumhuriyat rahbarlaridan kelayotgan tabriklarning keti uzilmasdi. U qutlovlarni mamnun qiyofada qabul etar ekan, ko’zini sariq telefondan ayirmasdi. Bu telefon mamlakat rahbari bilan aloqa o’rnatish uchun qo’yilgandi. Aslida Karimov shoshayotgan bo’lib ko’rinsa-da ko’nglining bir chetida qorong’ulik bor edi. “Nimaga telefon qilmadi?”degan savol oqib kelayotgandi ana shu qorong’ulikdan. Nihoyat uning kutgani bo’ldi. Sariq telefon jiringladi.

-O’zingcha mendan tabrik kutayotgan bo’lsang kerak, -dedi mamlakat rahbari. –Ammo sendan bunday harakatni kutmagandim. Seni bu vazifaga loyiq emas deyishganda, yo’lingni ochgandim…

-Men doim siz bilan birgaman. Sizni qo’llab-quvvatlayman, -dedi Karimov o’rnidan turib. Ammo telefonning u tarafidagi kishi uning gaplariga quloq solmasdan so’zida davom etdi.

-Ittifoq shartnomasini tuzib olgandan keyin men o’zim seni bu lavozimga tavsiya qilardim. Lekin hozir orqadan pichoq urding.

-Mening xabarim yo’q edi. Masalani Moskovdan kelgan deputatlarimiz kun tartibiga kiritdilar…

-Eski partiyaviy o’yinlarni yig’ishtir, -deya uning so’zini kesdi mamlakat rahbari Mixail Gorbachyov. -Hammasidan xabardorman. Seni mustaqil qilib qo’yadigan zamon emas.

-Referendumni to’qson to’qqiz foiz qilib beraman. Hamma Ittifoq shartnomasini qo’llab-quvvatlaydi.

-Men nima desam to’ng’izim nima deydi… Referendumda sening fikringga ehtiyojim yo’q. Bizga xalqning fikri kerak. Sening vazifang sharoitni xalqqa tushuntirishdir. Natija ellik bir foiz chiqsin, lekin bu raqam ortida haqiqiy insonlar tursin…

Gap boshqa yoqqa burilib ketganidan Karimov engil tortdi. Indamasdan referendum haqidagi ma’ruzani tingladi. Sariq telefon dastasini o’rniga ko’yar ekan, Kraynovni chaqirdi:

-Ziyofatga kechroq boraman. Hozir esa Iso Xolisni chaqir.

Karimov nega birdan Iso Xolisga ehtiyoj tuyganini o’ylay boshladi. Endi Moskov meni yo’qotish payiga tushadi. Tabiiyki, buni muxolifatning qo’li bilan amalga oshiradi. Mening o’rnimga ulardan birini keltiradi, maydonni bo’sh qoldirmasligim kerak. Yo’lini qilib Moskovdagilarning ko’nglini olishim zarur. Ularga bu ishni nima uchun qilganimni tushuntirishim kerak. Birinchi navbatda u erdagi ijrochilarning haqini etkazish, keyin esa muxolifatni bo’g’ish shart. Har qanday norozilik harakati Moskovga qo’l keladi. Uni menga qarshi qo’llashadi.

Karimov Mavlonni chaqirdi:

-Ertadan boshlab partiya bilan bizning binoni ajratasan. O’zingni kadrlar bo’yicha maslahatchim qilib tayinlash haqida farmon hozirla. Xo’jalik ishlarini yuritadigan og’zi butun, oyog’i chaqqon odam topgin. Yordamchilardan biri partiya ishlarini yuritsa, boshqasi prezidentning ishlarini yuritadi. Kelgusida yana besh-olti yordamchi olamiz. Baxtiyor Nazarovni esa siyosiy masalalar bo’yicha maslahatchi qilib tayinlaymiz.

Karimov shunday deb tortmasidan bir varaq qog’ozni chiqardi. Sahifaning teppasiga “Prezident apparati” deb yozilgandi. Qolgan joylarga kichkina-kichkina to’rtburchaklar chizilgan va ularning ichida ham yozuvlar bor edi.

-Mana senga qo’llanma. Shu asosda yangi idoraning tuzilishi haqida qaror tayyorla.

Shu payt eshik ochilib Kraynov ichkariga kirdi va “Keldi” dedi. Karimov esa Mavlonga qarab:

-Iso Xolisning partiyasiga hukumatga oid binolardan ertagayoq joy berishsin. Ikkita-uchta mashina ham beringlar. Qolganini keyin gaplashamiz, -dedi.

Mavlon chiqib ketarkan, Karimov ham uning orqasidan eshik yonigacha keldi. Ichkariga kirgan Iso Xolis Karimov meni qarshilashga chiqdi deb sevindi, shekilli:

-Ovora bo’lmang, -dedi.

Karimov esa shoshib turgan kishidek, u bilan eshik yonida gaplashdi:

-Uka, talablaringizni ertaga bajarishadi. Bino ham berishadi, mashina ham. Baxtiyorni ham ishga olayapmiz, do’stingiz Maqsad Qulni ham bu erga keltiramiz. Lekin sizga qurultoy uchun katta bir binoni ajratar ekanmiz, butun harakatni ergashtirsangiz kerak, deb o’ylagandik. Mayli, oziga baraka deydilar. Lekin qolganlarni nima qilamiz?

-U erda uch-to’rtta dordan qochganlar qoldi. O’z-o’zidan yo’q bo’lib ketadi. Chunki xalqning ruhini tashiganlar biz bilan birga.

-Ha, sizni chaqirishimning sababi, mamlakat rahbari Gorbachevga saboq berib qo’yganimni aytish edi. Bizning mustaqil bo’lishdan boshqa yo’limiz yo’q ekanligini ham bildirib qo’ydim. Paxta monopoliyasini tugatish, yoshlarimizni askarlikka yuborishda kafolat istashimiz kabi masalalarni ham shartta-shartta gapirdim. Bu yog’iga sizdan dastak kelib tursa, bas. Birgalashib hammasini amalga oshiramiz.

-Biz mustaqillik deklaratsiyasini tayyorlayapmiz, -dedi Iso Xolis. -Xudo xohlasa, bu eng katta dastak bo’ladi.

Karimovning birdan avzoyi buzildi.

-Bu ishga ham shoshmasligimiz kerak, -dedi zaharxandalik bilan. Birdaniga tirnoqni etdan ajratib bo’lmaydi.

-To’g’ri, -dedi Iso Xolis, -biz e’lon qiladigan deklaratsiya umumiy tarzdagi bayonot. Ya’ni orzuimizning ifodasi bo’ladi. Zotan, deklaratsiya degani qonun emas, balki printsiplar bayonotidir. Ya’ni o’z oti bilan deklaratsiyadir. Uning printsiplari qonunlarda yoyib ko’rsatiladi.

-Bo’pti, -dedi Karimov Iso Xolisning elkasiga urib qo’yar ekan. -Ammo hammasidan meni xabardor qilib turing.-Darvoqe, ikkita uy so’ragan ekansiz, uni ham hal qildik.

-Qulluq…

Karimov shunday deb shosha-pisha chiqib ketarkan, ko’ngli ancha tinchigandi. Nega Iso Xolisni chaqirganini ham endi tushundi. Muxolifat nomidan norozilik bayonoti tarqatilsa, Moskovdagilarga qo’l kelishidan qo’rqqandi. Demak, bayonot yo’q. Hammayoq sokin…

35. HUJJAT

Mustaqillik g’oyasi hamma joyda to’lqinlangan va bu to’lqin birin-ketin sohillardagi qoyalarni yiqitayotgandi. Ba’zi jumhuriyatlarda bu to’lqin qarshisiga tanklar, sipohlar olib chiqilsa-da, to’xtatishning imkoni bo’lmayotgandi. Chunki bu to’lqinning orqasida engib bo’lmas kuch – xalq bor edi. Bu to’lqin estirayotgan shamol har bir eshikdan ichkariga kirayotgan va insonlarning qalblari, shuurlarini qitiqlayotgan edi. Oliy kengashning rayosatida ham bu masala o’z-o’zidan kun tartibiga keldi.

-Bugun bo’lajak majlisning kun tartibini muhokama kilayapmiz, -dedi Mirtemir rayosatda so’z olarkan. -Bilaman, rayosatimiz yuqori bilan maslahatlashmasdan qaror chiqarolmaydi. Hech bo’lmasa mustaqillik bayonotini tayyorlaydigan guruhni tuzishi mumkindir. Hozir hamma jumhuriyatlarda bunday hujjat qabul qilinmoqda. Bizda ham xalq, ijodkorlar, muxolifat shu talabni ilgari surishmoqda.

-To’g’ri, -deya Mirtemirni qo’lladi Alijon Qo’chqorov degan millatvakili. –Mana men uzoq yillar partiya markazqo’mida ishladim, lekin bugun mustaqillik deya to’lg’anayotgan yigitlarga qo’shilaman. Bu bir yo ikki kishining tashabbusi emas. Bu butun xalqning dardi. Shu sababdan unga qo’shilmasdan va uni qo’llab-quvvatlamasdan ilojimiz yo’q.

Rais Mirzaolim Ibrohimov hech narsaga “yo’q” demas edi. “Xo’p” derdi, qo’llardi, lekin amalga oshmay qolaverardi. Alijon Qo’chqorovdan keyin Erkin Vohidov ham bu masalani qo’llab gapirarkan, rais “bo’pti” dedi.

-Men hurmatli Islom akaga o’zim tushuntiraman. Masalani majlis kun tartibiga kiritamiz, -dedi Ibrohimov.

-Lekin tavsiya qilinadigan kun tartibi qo’lingizda, hoziroq unga kiritib qabul qilish kerak, -dedi Mirtemir.

-Tushunaman, yoshlarning qoni qaynab turadi. Ammo bu masala juda ham jiddiy, uni ikki og’iz gap bilan hal qilib bo’lmaydi, -yumshoq ohangda e’tiroz bildirdi rais.

-Biz ham masalaning jiddiyligi uchun avval bayonot tayyorlaydigan guruh tuzishni taklif qildik, -dedi Mirtemir.

-Bolam, bizga imkon bering, agar yo’lini topsak guruhsiz ham bu masalani hal qilamiz…

Karimov rayosatdagi bu tortishmani videolentadan tomosha qildi. Raisga telefon qilaman, deb turgandi, lentaning davomidagi yozuv diqqatini tortdi. Rayosat binosining hordiq chiqaradigan joyida Mirtemir bilan Iso Xolisning suhbati edi bu:

“-Yaqinda sizlarni ham hokimiyatga qo’shib, ag’daramiz, -dedi Iso Xolis Mirtemirga.

-Sizlar deganingiz kim? -so’radi Mirtemir.

-Nega rayosatda mustaqillikni qo’llamadingizlar?

-Taqsir, axborotni doim noto’g’ri olasiz. Esingizda-mi, saylov arafasida mening okrugimga borgan edingiz. Ijroqo’m binosi yonida uchrashdik. “Nomzodingni qaytarib ol, bu erdan mening do’stim Ahmad A’zam saylanishi kerak” degandingiz. O’shanda sizdan “Bu uslubning kommunistlarnikidan nima farqi bor?” deb so’raganimda “Kommunistlarni yiqitish uchun bu uslubni qo’llayapmiz” deya javob qilgandingiz. Men esa “Kommunistlar hech bo’lmasa oldin o’rganib, keyin zarba urishadi. Sizning do’stingiz nomzodini qo’shni okrugdan qo’ygan, uni Kompartiya ro’yxatidan ko’rsatishgan” degandim. Mana bugun ham bizga po’pisa qilayapsiz. Vaholanki, bizning mustaqillik va demokratiyadan boshqa dardimiz yo’q.

-Avval mustaqillik keyin demokratiya…

-Ikkalasini ham barobar amalga oshirishimiz kerak.

-Yo’q, unda Moskovga o’xshab qolamiz. Ularning shiori demokratiya. Biz esa mustaqillik uchun kurashamiz, keyin demokratiya uchun.

-Bu gapingizni Toyiba eshitib qolmasin, sizni Karimovning odami deb e’lon qiladi…”

Tasvirning davomini tomosha qilishga Karimovning sabri etmadi. “Kim kimning odamligini ko’rsatib qo’yaman, hali”, deb o’ylarkan Ibrohimovga telefon qildi:

-Rayosatni otxonaga aylantirib yuboribsan-ku, -dedi ruschalab. -Nega tirranchalarning oldida qulluq qilasan? Nega ularni rayosatga kiritasan? Nima uchun hamma narsaga men javob berishim kerak? Nega ularga Moskvadan ajralishimiz mumkin emasligini tushuntirmading?

-Agar ularni eshitmasam shu gaplarni katta majlisda aytishardi-da.

-Quloq sol, majlisda bu gap o’rtaga chiqmasligi uchun Vohidovni tayyorla. U majlisda bayonot yozadigan guruhni tuzish taklifi bilan chiqsin. Guruh a’zolarining ro’yxatini birga tayyorlaymiz. Guruh bayonotni necha yilda yozib bitirishini esa o’ylab ko’ramiz. Darvoqe, Vohidovga aytib qo’y, qo’lida ishlayotgan jo’jaxo’rozlarning popugini pasaytirib qo’ysin. Bo’lmasa, o’zini ham, ularni ham quvaman!

…Majlis kuni Iso Xolis yarim sahifalik bayonot loyihasini tarqatdi. Shu kuni Xalq harakatining ham mustaqillik haqidagi takliflari yozilgan varaqa deputatlarning qo’liga etib kelgandi. Mirtemir majlis oldidan do’stlarini yig’ib:

-Bularni taklif qilgan bilan biror narsaga erishmaymiz. Natijaga erishish uchun majlisning ish tartibini o’zgartirish kerak. Birinchi bo’lib kotibiyatni qo’lga olaylik, -dedi.

-Bu to’ntarish degani. Bunga oldindan yaxshilab tayyorlanish lozim edi, -dedi Alijon Qo’chqorov.

-Bizdan nima ketdi. Sinab ko’raylik. Mirtemirning qanday taklifi bor? -dedi Toshpo’lat Jo’raev.

-Oldindan tayyorgarlik ko’rsak, baribir sezib qolishardi. Majlis ochilishi bilan kotibiyat e’lon qilinar ekan, har birimiz bittadan nomzod ko’rsataylik. Ular o’n besh nomzod ko’rsatishsa, biz o’n olti kishini ko’rsataylik. Majburan ovozga qo’yadi. O’tgandan keyin bizning odamlar kotibiyat majlisida rais nomzodini o’zimizdan ko’rsatsin. Chunki majlisning takdiri kotibiyat raisining qo’lida. Butun ro’yxatlar, qarorlar uning qo’lida bo’ladi. U esa birortasini ham raisga bermaydi, senariysiz majlis o’tkazamiz deb e’lon qiladi. Millatvakillarining talablari sifatida mustaqillik bayonotlarini ham kun tartibiga kiritishni so’raydi…

-Qiyin, ammo boshqa yo’limiz yo’q, -deya tarqalishdi ular.

…Majlis boshlanib, rais kotibiyatni ovozga qo’yarkan, Mirtemir o’rnidan turdi:

-Menda taklif bor. Kotibiyat a’zoligiga yangi nomzodlar ham ko’rsatilsin.

-Ukam, hech jim o’tirmadingiz. Kotibiyatga u a’zo bo’ldi nima, bu a’zo bo’ldi nima? Mana menda taklif bor, siz rais bo’ling va ro’yxatingizni o’qing.

Mirtemir shoshib qoldi, chunki qo’lida ro’yxat yo’q edi. Ammo bunday imkoniyatni boy bermaslik uchun cho’ntagidan yon daftarchasini chiqardi-da, go’yo unga ismlar yozilgandek, aslida esa xayoldan, yangi nomzodlar ro’yxatini o’qiy boshladi. Oliy kengashda birgalikda faoliyat ko’rsatayotgan do’stlarining hammasi bu “ro’yxatda” bor edi.

Mirtemir va do’stlari kotibiyatdagi joylarini egallashar ekan, Karimov majlisga kirib keldi. U minbarda kotibiyat uchun ajratilgan joyda o’tirganlarni ko’rib ularga hayratomuz termuldi-da, “salom” degandek Mirtemirning elkasiga urib qo’ydi va raisning yoniga borib “cho’kdi”.

Mirtemir raisdan so’z so’radi.

-So’z kotibiyat raisiga, -dedi Ibrohimov.

Mirtemir o’rtadagi minbarga chikdi-da:

-Rayosat taklif qilgan kun tartibi aniq. Lekin istagan odam kun tartibi bo’yicha taklif kiritishi mumkin. Kotibiyatga kelgan takliflaringizni albatta oshkor etamiz. Mana bu ro’yxat esa oldindan tayyorlab qo’yilgan, uni yirtamiz. -Mirtemir shunday deb, qo’lidagi qog’ozlarni ikkiga bo’lib, yirtdi.

-So’zga chiquvchilar ham kotibiyatga taklif bersinlar, biz ro’yxatni takliflarning kelgan soat, daqiqasiga qarab tuzamiz, -dedi.

-Men qaysi qog’ozga qarab ish yuritaman, -deya kinoya qildi Ibrohimov.

U Karimovning kelib qolganidan vahimaga tushgandi, chunki Karimov bugun ertalab qo’nalg’aga borishi va xorijdan keladigan bir shirkat raisi bilan vodiyga ketishi kerak edi. Shu bois Mirzaolim Ibrohimov Karimovning yo’qligidan foydalanib, “demokratiya mashqi” o’tkazib, obro’sini biroz tiklab olmoqchi bo’lgandi.

-Kun tartibiga qarab raislik qilaverasiz, -degan Mirtemir minbardan tushib, o’rniga kelib o’tirdi. Karimov esa o’rnidan turdi-da, qo’l siltab chiqib ketdi. Uning nimaga kelib, nimaga ketganini xech kim tushunmadi.

Aslida esa Karimov majlis zaliga Shukrullo Mirsaidovga ba’zi gaplarni aytib qo’yish uchun kelgandi. Orqadagi xonada Shukrulloni kutib o’tirarkan, ichkariga ulab qo’yilgan radiodan majlisdagi tortishuvlarni eshitib qoldi. Raisga tanbeh berib qo’yish uchun ichkariga kirdi, ammo rais qo’rqqanidan unga qayrilib ham qaramadi. Vaqti oz qolayotgani uchun yana orqa tomondagi xonaga keldi. Bu erda uni Mirsaidov kutib turgandi.

-Do’stim, -dedi unga Karimov, -o’tgan majlisda ikkalamiz bir inson ekanligimizni xalqqa ochiq aytdim. Sening mard, halol, qo’rqmas ekanligingni ham yashirganim yo’q. Qolaversa, oldingi rais bilan seni taqqoslab, ustunligingni ko’rsatib berdim. Endi o’zingni ko’rsat.

-Men tayyorman, nima qilishim kerak?

-Boya mamlakat rahbari Gorbach telefon qildi. Mustaqillik bayonoti haqidagi gap-so’zlardan xabar topibdi. Juda ham g’azabda. Meni hatto xoinlikda aybladi. Kelayotgan mehmonning esa ahamiyatini bilasan. Dunyodagi eng yirik avtomobilsozlik korxonasining boshlig’i. Hadya uchun kkita maxsus tayyorlangan “Mersedes” olib kelgan. Bittasi seniki. O’q o’tmaydigan. Gap hadyada emas. U odam dunyoni qo’lida ushlab turgan bir necha shaxsdan bittasi. Unga yurtimizda korxona ochishi uchun imkon yaratsak va bunga uni ko’ndirsak, bulbul qo’limizga qo’ngan bo’ladi. Shu sababdan katta boshimni kichik qilib, uni o’zim olib yuribman. Qaytib kelishga harakat qilaman. Men kelmasdan turib, mustaqillik masalasi o’rtaga chiqadigan bo’lsa, jon hisobiga bo’lsa ham to’xtatib turasan. Ana u “latta”ni esa ertaga byuroda, keyin kengashda muhokama qilib, ishdan haydaymiz.

Shu payt eshik ochilib, ichkariga Mirtemir kirdi. Qo’lida bir dasta maktub va mustaqillik bayonoti loyihalari.

-Millatvakillarining deyarli barchasi mustaqillik bayonotini qabul qilishimizni so’rashayapti, -deya gap boshladi u. Ammo Karimov uning gapini oxirigacha eshitmadi.

-O’sha millatvakillaringiz qisib o’tirsin, -deya qo’lini musht qilib ko’rsatdi.

-Sizni madaniyatli odam deb eshitgandim, -deya gap boshladi Mirtemir.

Karimov yana uning so’zini kesdi:

-Bu deputatligingiz uzoqqa bormaydi. Qolganlarniki ham. Mustaqillik esa xoinlik. Buncha xalqni ochdan o’ldirmoqchimisizlar? Gapirishni bilasiz hammang, men esa gadoygacha o’tiradigan erini belgilab berishim kerak.

Mirsaidov vaziyatni yumshatmoqchi bo’ldi, shekilli, gapga aralashdi:

-Nima ekan o’zi bu loyihalar? -dedi.

-Men loyihalarni bu erga olib kelmasligim mumkin edi, ammo bir yuz oltmish etti millatvakil  imzo otgan va Prezident nomiga murojaat yozishgan. Istasangiz, cho’ntagingizga solib qo’ying, bizda muhokama qilish uchun boshqa nusxalari bor, -Mirtemir shunday deb qo’lidagi qog’ozlarni Karimovga uzatdi. Ammo qog’ozlarni Mirsaidov oldi. Karimov esa 167 raqamini eshitib, bir lahza esankirab qoldi. Keyin Bosh vazirning qo’lidan ro’yxatni olib, ism-shariflarga nazar tashladi. “Voy ablahlar, voy nonko’rlar”der ekan, loyihalarni o’qidi-da, sakkiz satrlisini Mirtemirga uzatdi:

-Mana shunisini majlis oxirida ko’rib chiqishsin, -dedi.

Mirtemir indamay chiqib ketar ekan, Karimov Bosh vazirga yuzlandi:

-Bu bolalar bilan adi-badi aytib o’tirishga holim yo’q. Agar boyagini muhokamaga qo’yishadigan bo’lishsa, mustaqillik degan so’zlarni “suverenitet” kalimasi bilan almashtirib, Moskovning qonunlari hududimizda o’z kuchini saqlab qoladi, degan qo’shimcha bilan qabul qilish mumkin. Keyin istasak qaytadan yozamiz, istasak e’lon qilmaymiz. O’zingiz so’zga chiqib, buning bir parcha qog’ozligini tushuntirib bering, bular hali iqtisodning “i” harfini bilishmaydi…

Bayonot muhokamaga qo’yilmasdan oldin Vohidov so’zga chiqdi:

-Mustaqillik hayotimizning eng muhim va eng kerak masalasi. Shu sababdan bu hakda bayonot qabul qilish uchun maxsus hay’at tuzishimiz kerak. Bunga yozuvchilar, shoirlar, huquqchilar, olimlar, muxolifat, siyosat arboblari, xullas hamma sohadan vakillar kirsin. Shunday bir hujjat qabul qilaylikki, dunyo bizga qoyil qolsin. Sixni ham kabobni ham kuydirmasdan ish qilaylik…

Vohidovdan keyin so’zga chiqqan Iso Xolis uning taklifiga qo’shilarkan, bu hay’atni shu zahoti tuzib, majlis oxirida bayonotni qabul qilish kerakligini aytdi. Keyin Bosh vazir so’z oldi:

-Bu bir varaq qog’oz. Hamma narsa shu bilan hal bo’lib qolmaydi, -dedi u. -Masalaning iqtisodiy tomonlarini ham ko’rib chiqishimiz kerak. Men bilan yonma yon o’tiradigan deputat “Bog’cha qurish ahamiyatlimi, mustaqillik bayonotimi?” deb so’radi. Ana shu savolning o’zi ko’rsatayaptiki, bu masalani bir hay’atga yuklashimiz va butun takliflarni inobatga olgan holda o’rtaga chiqarishimiz kerak. Mana mening qo’limda ikkita loyiha bor. Xo’sh, buning qaysi birini qabul qilamiz? Ko’rib chiqaylik. Men majlisda tanaffus e’lon qilinishini va butun viloyatlarning vakillari yig’ilib, bu masalani muhokama qilishlarini taklif qilaman.

Tanaffus e’lon qilindi. Kichik zalda bayonot loyihasi tortishilar ekan, ikki loyihani birlashtirib, bu erda aytilgan takliflarni ham inobatga olgan holda yangi bir matn tayyorlash uchun Mirsaidov, Mirtemir, Iso Xolis, Ibod To’raev va Oygul Mamatovadan iborat hay’at tuzildi. Hay’at yarim tunga qadar loyiha ustida ishladi.

Karimov mehmoni bilan Vodiyni kezib qaytgach, ertasiga ertalab majlis zaliga etib keldi.

-Kecha yarim tunga qadar loyihani ko’rib chiqdik. Bugun muhokamaga qo’yishdan boshqa ilojimiz yo’q, -deya matnni Karimovga uzatdi Mirsaidov.

Karimov matnni qo’liga oldi-da:

-Men ko’rgan loyiha bu emas edi. Qani Mirtemir chaqiringlar, -dedi.

Mirtemir kirib kelishi bilan:

-Bu nima? -deya unga baqirdi.

-Bu mustaqillik bayonoti, -dedi jiddiy ohangda Mirtemir.

-Men bilan o’yin qilma! Qani kecha menga ko’rsatganing!

-Meni sensiramang, -dedi Mirtemir va qayrilib chiqib ketdi.

Bu paytda majlis boshlangan va Mirsaidov allaqachon minbarda edi. Karimov esa zalga kirmay, o’tirgan xonasida tortishuvlarni tingladi. Kompartiyaning yangi ikkinchi kotibi Efimov loyihaga qarshi gapirdi. Keyin mafkura kotibi Hamidov ham uni qo’lladi. Ammo ko’pchilik mustaqillik tashnasi ekanligi sezilib turardi. Mirzaolim Ibrohimov tortishuvlar bitar-bitmas masalani ovozga qo’ydi va yana zalga ham qarab o’tirmasdan “Bir ovozdan qabul bo’ldi” deb e’lon qildi. Hamma o’rnidan turib qarsak chalarkan, Efimov, Hamidovlar ham bu shiddatli sel kabi oqimning kuchiga dosh berolmay oyoqqa qalqqandilar. Rais “do’ppilik yigit” degan millatvakili to’nining ichida saqlagan milliy bayroqni o’rtaga olib chiqdi. “Yashasin mustaqillik!” deya hayqirdi. Uning bu hayqirishi tog’larda aks sado berganidek qator oralarida takrorlana boshladi. “Mustaqillik!”deya hayqirayotganlar qandaydir o’y-fikrlarga emas, qalblariga quloq solayotgandilar. Karimov gul stoli ustida turgan radioni tepib yubordi. Radio erga borib tushganda ham undan zaldagi hayqiriqlar eshitilib turardi.

Bular jinni bo’lgan deb o’yladi Karimov. Nima ish qilishayotganini bilishmaydi. Mana bu erda baqirib-baqirib ketishlari oson, ammo Moskovga kim javob beradi? Hozir mana bu binoning qarshisiga to’rtta tankni keltirib qo’yishsa, nima qilamiz? Balki boshqa jumhuriyatlarda qon oqqanidan qo’rqib, bunga jur’at qilishmas. Hatto mustaqil ham bo’ldik, deylik, armiyani nima qilamiz? Byudjetimizda bir tiyin pulimiz yo’q. Afg’onistondan sakkiz kishi qurol ko’tarib kelsa, hammayoqni bosib oladi. Buni ham qo’yib turaylik. Xalqqa qaerdan maosh beramiz. Men o’zi nimalarni o’ylayapman? Jilov kimning qo’lida?

Karimov ikkinchi kotibni chaqirdi:

-Bor, Moskov bilan gaplash. Eshitib qolib, o’pkalari og’izlariga kelmasin. Bu qarorni bekor qilamiz, -dedi.

Keyin Hamidovni chaqirdi. Majlisning bu qismi televizorda ko’rsatilmasin, matbuotga berilmasin, bor, chorasini ko’r, -dedi va so’ngra Mirsaidovni chaqirdi va:

-Qo’lingizdagi matnni hech kimga ko’rsatmang, qaytadan yozamiz,-dedi unga.

-Bu matndan bir nusxa Mirtemirda ham bor.

-Uning qo’lidan ham oling.

Shu payt Vohidov Nurali Qobul degan millatvakili bilan kirib keldi va Karimovni samimiy ohangda qutlay boshlashdi. Karimov hech narsa bo’lmagandek qutlovlarni qabul qilarkan, Shukrullo Mirtemirning yoniga keldi:

-Sizdagi nusxani Islom aka so’rayapti, -dedi.

-Nega? -dedi Mirtemir ham Mirsaidovni qutlarkan.

-Oshnalaringizga ayting, ketib qolishmasin. Buni qaytadan yozishmoqchi.

Mirtemir eshikdan chiqib ketayotgan Iso Xolisni to’xtatib, voqeani unga bildirdi. Keyin boshqalarni ham ichkariga chaqirdi.

-Bizga bu hujjatni o’zgartirmoqchi ekaningiz xabari etib keldi, -dedi Iso Xolis Karimovga.

-Sizdan bexabar ish qilamizmi? -dedi Karimov.

-Bu parlamentda qabul qilindi. Endi uni o’zgartirish qandoq bo’larkin?-so’zga aralashdi Nurali Qobul.

-Efimov aytgan ba’zi takliflarni kiritinglar. Keyin parlament yana bir marta qabul qiladi.

-Parlament qabul qilishi mumkin, lekin..,-Nurali Qobulning so’zi og’zida qoldi.

-Bo’pti, bo’pti, men roziman, -dedi Karimov uning so’zni bo’lib.- Boringlar Efimovni ko’ndiringlar!

Sal narida turgan Efimov Iso Xolisning qo’lidan ushlab, chetga tortdi:

-Hozirgina Moskov bilan gaplashdim. Ikkita o’zgartirish albatta kiritilishi kerak!

Men bu masalada bor yo’g’i bir elchiman. Islom Abdug’anievich Moskva bilan gaplashishimni iltimos qildi. Elchiga o’lim yo’q, deyishadi.

-Xo’sh, nimani o’zgartirish kerak?

-“Mustaqillik” o’rniga “suverenitet”deb yozamiz. “Moskva qonunlari hududimizda yurmaydi” degan bandni olib tashlaymiz. Qolgan yigirmata tuzatish esa juz’iy.

Ular stol yonida o’tirib matnni tortisha boshladilar. Karimov esa ular tomonga qarab masxaraomuz jilmaydi-da, “Bo’pti, men Qozog’istondagi majlisga kechikayapman”, deya chiqib ketdi…

Millatvakillari oqshomni bayram kayfiyatida o’tkazdilar. Bir-birlarini ziyofatga chaqirdilar, qutladilar. Ammo na televizorda, na radioda mustaqillik haqida bir jumla ham so’z yo’q edi. Ertalabki gazetalarda ham bu muhim voqea “unutilgandi”.

Mirtemir va mehmonxonadagi do’stlar yig’ilishib, nima qilish kerakligini maslahatlashishdi. Norozilik bayonoti yozib e’lon qilamiz, degan qarorga kelishdi. So’ngra Mirtemir Hamidovga sim qoqdi.

-Biz ham shuning dardida uxlamay chiqdik, -dedi Hamidov. -Boshqa norozilar ham bor, Islom akaga telefon qilayapmiz, bog’lanishning iloji bo’lmayapti…

Karimov Moskovdan biror bir e’tiroz olmagach, ichkarida g’alayon chiqmasin, deb poytaxtga qaytishi bilan huquq tartibot organlarini oyoqqa turg’azdi.

Keyin Efimovni chaqirdi:

-Tayyorlagan matningni olib kel, -dedi.

Matnni sinchiklab o’kirkan, bir necha joyini tahrir qildi.

-Majlis ikki oydan keyin bo’ladi. To’rtta tirranchadan boshqa e’tiroz bildiradigan yo’q. Mana bu matn esa Moskovning qarashlariga zid emas. Moskov bilan gaplashdim, muxolifatni tinchlantirish uchun yana ham kuchaytirishingiz mumkin, deyishdi. Lekin bayonotdagi talablarni kuchaytirsak, keyin javobini Moskov emas, biz berishimiz kerak. Shu sababdan mana shuni e’lon qil, -dedi Karimov. -Byuro majlisida Ibrohimov masalasini muhokama qilamiz va kengashda ishdan olishni qarorlashtiramiz. Bularning hujjatlarini ham tayyorlab qo’y.

36. PO’RTANA

Byuro majlisida Karimov Ibrohimovni haqorat qila boshladi:

-Burningdan ip bilan bog’lab sudrashlariga yo’l qo’yding! Kunimiz sen kabi lattalarga qoldi. Yo ishla, yo ket! Sen iflosni tuqqan o’sha qanjiq onangni yuziga qarab o’tiradigan yo’q bu erda!

Shunday deb Karimov musht bilan stol ustidagi oynaga urdi. Oyna parchalanib ketdi.

Mirzaolim Ibrohimov munkayib qolgan choldek, bosh egib o’tirardi. Keksa odamning bu qadar tahqirlashi, buning ustiga onasini haqorat qilishi Mirsaidovni jumbushga keltirdi. U o’rnidan turdi-da:

-Byuro majlisi yopiq, chiqib ketishlaringiz mumkin, -dedi.

-Sen kimsan, kimga buyruq berayapsan, nima haqqing bor byuroda o’zingni ko’rsatishga, bu erda mening gapim o’tadi. -Karimov ham o’rnidan turib Mirsaidovga baqirdi.

-Haqoratlar byurodan tashqarida qolsin, dedim. Nega nafaqaxo’r odamni ishga keltirdingizu nega uning onasini haqorat qilasiz? Ishlay olmayotgan bo’lsa, “Ket!” deng ketadi, -dedi Mirsaidov.

Karimov qo’chqordek otilib unga qarshi yurdi. Mirsaidov ham bir hamla bilan Karimovga etib oldi. O’rtaga Jo’rabekov kirmaganda byuro majlisi jang maydoniga aylanardi.

Ular biroz jahllaridan tushib, bir-birining aybini do’stona ohangda aytisharkan, byuro a’zolari qochib qolishgandi.

Karimov har qancha yumshoq ohangda gapirmasin ichida “Hamma narsaning vaqti bor, seni ham tikan ustida yugurtiradigan kunlar keladi. Do’st degani doim dushman chiqarkan-da” deb o’yladi.

Mirsaidov ham bu voqea do’stliklarini darz ketkizgan zarba bo’lganini angladi.

Shu payt Kraynov kirib:

-Mirzaolim Ibrohimov xonasiga etishi bilan yiqilib qoldi, yuragi to’xtab qoldi, xastaxonaga jo’natishdi, -dedi.

Mirsaidov “Ko’rdingmi oqibatini” degandek, Karimovga qarab qo’ydi-da chiqib ketdi. Karimov esa Kraynovga:

-Agar o’lib qolsa, ertaga motam e’lon qilamiz. O’lmasa, nafaqaga jo’natamiz. Chunki uning hukmini biz emas, uning o’zi o’qidi, -dedi.

Karimov qo’shni xonaga kirdi-da, muzlatgichni ochib, nimadir qidirdi. Nima qidirayotganini o’zi ham bilmagan odamdek muzlatgichning ravonlariga uzoq tikilib qoldi. Shu damda boshi bo’m-bo’sh huvillab qolgandi. U xayol ko’chasiga kirishga qo’rqar, ammo fikrlar har tarafdan bulutlardek bostirib kelayotgandi. Bu bulutlar orasida uzoq-uzoqlarda Ibrohimovning oppoq dokadek oqargan yuzi va Mirsaidovning Karimovni masxara qilayotgandek kulib turgan chehrasi goh yaqinlashib, goh uzoqlashib “borib kelaverdi”.

Yo’q, dedi Karimov o’zi-o’ziga, men kuchliman! Meni kimlarningdir tazyig’i enga olmaydi. Balki bu tazyiq emasdir?! Balki rostdan ham chegarani yo’qotib qo’ydimmi? Yo’q, Ibrohimovni ishga keltirar ekanman, unga shartlarni ochiq aytgandim. Yo mening odamim bo’lasan yoki hech kim! Yo mening yo’limga yurasan yoki ko’zimdan yo’qolasan! Men mardga mard, nomardga nomardman! Ibrohimov menga xiyonat qildi. Meni tuzoqqa tushirmoqchi bo’ldi. Agar ana u tirranchalarni o’z yo’liga solganda, men uning mushugini “pisht” demasdim. Indamasam tolni kallaklagan beshikchilarga o’xshab meni ham har tarafdan kallaklashardi. Keyin esa quritib yo vassa qilishardi yo beshik yo tobut. Nimalar deb o’ylayapman o’zi? Beshik… Bularning qo’liga tushgan beshik bo’lishga ulgurmay qurtlarga em bo’ladi, chirib yo’qoladi. Bugunning qonuni bitta: yo qurtlarga em bo’lasan yoki qurtlarga em qilasan!

Ibrohimov mayli-yu ana u nonko’rga nima deyish kerak? Nahotki mansab odamni shu qadar tez o’zgartiradi? Nahotki, yigirma yil do’stlik qilib, uning kimligini bilmadim? Sigirning olasi tashida, odamning olasi ichida deb bekor aytmas ekanlar. Hatto men nohaq bo’lganimda ham Shukrullo betga choparlik qilmasligi kerak edi. U o’zini nabzga ko’ra sharbat asosida ish qildim deb oqlar, lekin mening oldimda bir umrga gunohkor. Chunki uni Bosh vazirlikka men keltirdim. Men oraga kirmasam ana u tirranchalar uni chok-chokidan so’kib, param-parcha etishardi. Oldingi Bosh vazir mard ekan, choponini elkasiga tashlab, indamay ketdi. Niqqini chiqarmadi. O’g’il bola shunday bo’lishi kerak. Balki Shukrullo mening o’rnimga ko’z tikkandir? Shunday bo’lmasa, nega byuro majlisida xo’jayinlik qildi? Nega boshqalar ham mening munosabatimni kutib turmasdan unga quloq solishdi? Nega Shukrullo vajohat bilan menga tashlandi? Nega Jo’rabekovdan boshqa hech kim oraga kirmadi? Nega men hammani orqaga qaytarib, majlisni davom ettirmadim? Nega Shukrulloni ishdan bo’shatish masalasini o’rtaga qo’ymadim?

Nega?! Nega?! Nega?!…

Bulutlar parchalanib do’llarga, do’llar esa savollarga aylanib uning boshiga kelib urilayotgandek, u o’ziga pana joy, asablarini tinchitmoq uchun bahona izlardi. Lekin  muzlatgichda shu damda bu “bahona”yo’q edi…

37. SOHIB

Erdan ko’tarilayotgan hovur bilan quyuq tuman qorishib atrofni qoplab olgandi. Bu kishini biqtiruvchi manzara bo’lishiga qaramay, necha kundan buyon o’zini qo’yarga joy topolmay yurgan Karimovning bugun har qachongidan kayfi chog’ edi. Chunki paxta plani to’lgandi. Ilgarigi paytda bo’lganda-ku Moskovdan ham maqtov, ham orden undirardi.

Hozir esa hatto telefon qilib, bir og’iz rahmat aytishmadi. Karimov buning uchun qayg’urmadi. Aksincha xursand bo’ldi. Demak, Moskovning u bilan ishi yo’q. Butun jumhuriyat o’zining hukmida. Viloyat birinchilari sim qoqib, tabriklab turishibdi. Boshqa tomondan esa paxta plani to’lishi Gorbachev bilan gaplashib olish uchun imkon bo’ldi. Aslida bugun kayfiyati ko’tarilgani, ko’ngli ravshanlashgani ham ana shundan. Qariyb bir oydirki o’z yog’iga o’zi qovrilmokda. Bir necha deputatning to’poloni bilan sessiyada iste’fo berib ketishiga oz qolgandi, lekin ko’ngil so’rashmadi.

Xayriyat-ki o’shanda shaytonning gapiga kirmadim, deb o’yladi u. Agar sessiyani tashlab ketib qolganimda, Shukrullo otga minardi. Meni esa otning oyog’iga bog’lab jazoyi qilardi. Garchi atrofimdagilar to’ntarishni Shukrullo tayyorlagan, deb meni ishontirishga urinsalarda, haqiqatni sezib turibman. Shukrullo bu ishga jur’at qilolmasdi. Chunki Ibrohimovni muhokama qilgan byuro majlisidan keyin tavbasiga tayantirgandim. Qo’limda uni sharmisor qiladigan hujjatlar to’plab qo’yganimni ham yaxshi bilardi. Buning ustiga Oliy kengash raisligiga Shavkat Yo’ldoshevni keltirib, Shukrulloning qo’lini ancha bog’lab qo’ydim. Yo’ldoshev jar yoqasida edi. Farg’ona voqealarida jilovni qo’ldan chiqarib, yomon otliq bo’ldi. Shukrullo katta majlisda uning ham qo’li qon deb jinoyatga tortishni talab qilgandi. Oyog’i toyib ketayotgan bir paytda uni qutqarib qoldim. Butun vujudida Shukrulloga nisbatan nafrat ko’pirmoqda. Hatto bir-birining ko’ziga tik qarolmaydigan holga kelishdi. Shuning uchun ham bu sessiyada Yo’ldoshev bilan Shukrulloning og’iz biriktirishganiga ishonmayman. Xavfsizlik qo’mitasi, mana bu maslahatchilar esa Shukrollo uyushtirganini isbotlash uchun dalil to’plash bilan ovora. Bilishadi, undan so’z ochishsa, qaynab ketaman. Shu sababdan doim o’rtaga uning nomini suqishadi. Aslida ular ham Shukrullodan qo’rqishadi. Ammo nega mendan emas, undan qo’rqishadi? Yo’q, mendan ko’proq qo’rqadilar. Qo’rqqanlari yaxshi. Qulni qul qiluvchi qo’rquvdir. U qullikni engdimi, boshga balo bo’ladi.

Aslida bugun Shukrullo haqida nega o’ylay boshladim? U bilan oramizda ko’p gap o’tdi, lekin oxirgi sessiyada agar u minbarga chiqib “Menga vazifa kerak emas” demaganida, ishim bitgan edi. Yo’q, agar uni qo’lga olmaganimda ana u to’polonchilarning yo’liga yurardi. Hozir u hukumatning boshida, qo’lida bir qancha xazinaning kaliti bor. Asta sekin bu kalitlarni olib qo’yishim kerak, keyin yonimda aylanib yuraversin. O’shanda yana ham vafodor bo’lib qoladi.

Bir yomonlikning bir yaxshiligi bor deydilar. Sessiyada kimning kim ekanligini yana bir marta ko’rib oldim. Buning ustiga saylov haqidagi qonunni keyingi majlisga qoldirganim ham yaxshi bo’ldi. Unga vitse-prezident degan lavozim kiritaman. Boshqa joylarda prezident va vitse-prezident birdaniga saylanadi, men esa qonunga uni tayinlash tartibini kiritaman. Saylovgacha Shukrulloni ham, boshqalarni ham xursand qilib turishim kerak. Saylov o’tgandan keyin g’alvirni suvdan ko’taraman. O’shanda g’alvirda kim qoladi-yu, kim qolmaydi, ko’ramiz. Hozir esa buni Gorbachev bilan kelishib olishim kerak. Paxta plani to’lganini aytib, keyin bu masalada ipning uchini ko’rsatsam yashil chiroq yoqib yuboradi…

Karimov bir qarorga kelgan kishidek elkalarini orqaga tortib, ko’krak kerib o’tirgancha Kraynovni chaqirdi:

-Maqsad Qulga ayt, tabrik maktubini olib kelsin, -dedi unga.

Kraynov chiqib ketar ekan Karimov yana o’yga toldi. Bu Maqsad Qul deganlari ancha durust bola ekan. Iso Xolisni qo’lga olish uchun buni tuzoqqa ilintirgandik. Biz kutganimizdan ham ziyoda ekan. Ham Iso Xolisni yo’lga solmokda, ham boshdog’ini yo’qotib qo’ygan gazetachilarni kishanlab turibdi. Buning ustiga ruschasi ham pishiq. Moskva gazetalariga mening nomimdan yozgan maqolalari yuqoridagilarning arazini ancha yumshatdi. Baribir bu bolani nazoratda tutishim kerak. Yana uch-to’rt marta sinab ko’raman, ayniqsa so’kish sinoviga bardosh bersa, baxti kuldi, uni yonimdan ayirmayman.

Shu payt eshik ochilib, ostonada novcha bo’yli, mo’ylovdor Maqsad Qul ko’rindi.

-Hamma kostyum-shim kiyadi, galstuk taqadi, sen esa paxta terishga kelgan talabaga o’xshab kiyinib olibsan, -deya hazilomuz gap otdi Karimov Maqsad Qulning qizlarning ko’ylagi singari uzun sviteriga qarab.

-Zotan bugun paxta ishi bilan bandmiz, -deya tirjaydi Maqsad Qul. –Jiddiyatga kelsak, novcha va ozg’in odamga kostyum-shim yarashmaydi. Kostyum-shim kiyish uchun sizga o’xshab to’lachadan kelgan bo’lish kerak.

-Ammo jur’atli bolasan, qolganlar esa qo’rqoq. Sendan boshqasi bunday kiyinishga va men bilan sen kabi yuzma-yuz gaplashishga qo’rqadi. Ha, darvoqe, kitoblaringni imzolab bermoqchi eding, unutdingmi?

-Astag’firullo, buni unutamanmi? Kraynovga bergandim, tortmangizga qo’ygan bo’lishi kerak.

Karimov egilib tortmasidan ikki kitobni oldi:

-Ha, bular sening kitobing edimi, ko’rib e’tibor qilmabman. Qani, o’qiylikchi, nima deb yozibsan.

Karimov Maqsad Qulning qo’l yozmasini o’qiy olmadi. Kalimalarni noto’g’ri talaffuz qilishdan qochgani uchun qayta o’qishga urinmadi.

-Bunday yozuvlarni muallifga o’qitmoq kerak. Qani, o’zing o’qib berchi nima deb yozibsan?

Maqsad Qul biroz hayajonlandi. Kitobining ilk sahifasida Karimovga xushomadgo’ylik qilgandi. Odatda kitob imzolar ekan hech kim achchiq-alimsoh gap yozmaydi. Ko’ngilni tog’, kayfni chog’ qiluvchi gaplar yoziladi. Maqsad Qul bu gaplarni yozish boshqa, o’qish boshqa ekanligini shu lahzada angladi. Yuragining ostida jimirlagan bir narsa butun vujudi bo’ylab “yugurib ketdi” va kichik bir tomchiga aylanib, burnining ustida paydo bo’ldi. Oniydan “yo’qolib qolgan” tovushini qidirib topish uchun bir-ikki yo’talib oldi-da, Karimovga qo’l uzatib kitobni istadi. “Bug’doyzor”… kitobning nomi ana shunday edi. U bir soniya kitobiga termulib turdi-da, keyin ilk sahifasini ochib yozganini o’qib berdi: “Men tarix sahifalarida tanigan buyuk sarkarda va davlat rahbari Amir Temurdan keyin buyuk jasoratni Sizda ko’rdim. Zotan, temuriylar saltanati surgan zaminning farzandisiz. Sizning yoningizda ishlash Alloh va tarixning menga etgan in’omidir…”

Karimov o’rnidan turib Maqsad Qulning ikki elkasidan ushlab, bir siltab bag’riga bosdi.

-Uka, mard bola ekansan! Hamma ham bu gapni aytishga jur’at qilolmaydi. Bu gapni menga emas, xalqqa ayta olasanmi?

-Aytaman, men ikki yuzli odam emasman. Zotan, Siz haqingizda kitob yozishni boshladim.

-Kitobni qo’y, uka. Hozir bir maqolang ham etadi.

-Maqola emas ocherk yozaman. Biz Sizga davlatni boshqarishni o’rgata olmaymiz, Siz ham bizga qanday yozishimizni qo’yib bering.

-E, yo’q. Juda katta narsa so’rading. Sen mening jonim bilan o’ynayapsan! Senlarga nima yozishni ko’rsatish davlatni boshqarish emasmi?

-Muhtaram  Prezidentim, Siz meni yanglish angladingiz, o’zingiz haqingizda yozishda bizga erkinlik bering.

-Yana bir qadam oldin ketding. Men haqimda mendan so’ramasdan qanday qilib yozishing mumkin. Mening sohibim menman! Sen men haqimda yozishing mumkin, ammo men ko’rib berganimdan keyin sening mulkingga aylanadi.

-Umuman haqsiz, xato menda, -dedi Maqsad Qul Karimovning jahli chiqishidan qo’rqib.

-Baribir yozuvchisan-da, uka, shu erda ham “umuman” degan so’zni qo’shib yubording. Ha, mayli paxta plani to’lgani bilan tabrik maktubida ham ana shunday ortiqcha so’zlar qo’shib yubormadingmi?

-…

Maqsad Qul indamay tabrik matnini uzatdi.

-Faqat ruschami?

-Kraynov Mirtemirga tarjima qildiramiz, degandi.

-Qani, uni ham chaqir, -dedi Karimov Maqsad Qulga.

Maqsad Qul chiqib ketarkan, Karimov Moskovga telefon qildi. U SSSR rahbariga:

-Sizni bezovta qilmoqchi emas edim, lekin raport berib qo’ymoqchiman, paxta planini bajardik,-dedi.

-Rahmat, hozirgi qiyin sharoitda har qanday muvaffaqiyat kelajakka qarab tashlaydigan odimlarimizning poydevori bo’ladi. Har qanday muvaffaqiyat oshkoralik va qayta qurishning mevasidir…

Karimov telefonning naryog’idan kelayotgan nutqni erinmay tingladi, keyin o’zining rejalari, “dardlarini” ham aytdi.

-Faqat o’zingdan ketib qolma, nima istasang, xo’p deyapman. Senga haddan ziyod erkinlik berdim. Buni qadrla. Agar orqangda biz turmasak, bu erkinlikni ikki soniyada qo’lingdan tortib olishadi. Bizga tayansang, demak katta tog’ga tayangan bo’lasan…

Karimov telefonda gaplashayotgan paytda qabulxonadagi qizil chiroq yonardi va bu paytda hech kim ichkariga kirmas edi. Maqsad Qul bilan Mirtemir qizil chiroqning o’chishini kutib, oyoqda gaplashib turishardi:

-Sizning Devonga kelganingiz yaxshi bo’ldi-da, og’a. Aslida Islom aka yomon odam emas, uni birgalashib yo’lga solamiz, -dedi Maqsad Qul.

-Yo’lga solamiz deganlar ko’p, lekin u yo’lga kirsa-da.

-Qarang, sessiyada siz uni nima kunga soldingiz, ammo deputatlarning talabini bajarib, sizni Devonga ishga oldilar.

-Buni ikki xil sharhlash mumkin, -deya javob qildi Mirtemir. -Birinchidan, u kishi meni bu erga ishga olib, boshqalarning ko’ziga sotqin qilib ko’rsatmoqchi. Bu holda ertaga yo’qotib yuborsa ham birovning ishi bo’lmaydi. Ikkinchidan, saylovni o’tkazib olguncha bizlarni kuchsizlantirish uchun shu yo’lga bosh urgan bo’lishi mumkin.

-Siz bu qadar xafaqon bo’lmang, oqsoqol samimiy odam. Mana ko’rasiz, xalqimizga yaxshilikni ravo ko’rgan barcha do’stlarimiz shu devonga yig’iladi. Sizdan oldin do’stingiz Dadaxonni ishga oldilar, boshqalarni ham muhim nuqtalarga keltirayaptilar. Demak, hammamiz oqsoqol bilan qo’sh qanot bo’lib ishlashimiz kerak. Men ko’nglimga yaqin olgan insonlarni “og’a” deyman. Og’a, bilib qo’ying Karimov bizning baxtimiz. Alloh ko’rsatmasin ana u toshkentlik kelib qolsa, hammamiz uchun sichqonning uyi ming tanga bo’ladi.

-Negadir bu erda hamma Shukrullo akadan qo’rqadi. Menimcha bizning eng katta qusurlarimizdan biri mahalliychilik. Toshkentlik bo’lgani Shukrullo akaning aybimi? Umuman, poytaxtda barcha viloyatlardan kelganlar yashamaydimi? Ayniqsa, biz ziyolilar bu xastalikni yo’qotish o’rniga ildiziga suv quyib o’tirsak oqibatimiz nima bo’ladi?

-Og’a, siz bularni tanimas ekansiz. Men shularning yuzidan dorilfununni tashlab, Moskovga ketib qolgandim. Onamdan emgan sutimni burnimdan sug’urib olishgandi. Meni “kelgindi”deya haqorat qilishganini unuta olmayman.

-Agar siz Marsdan tushgan bo’lsangiz, bu so’z uchun xafa bo’lishingiz mumkin. Biroq, bu yer sizning ham vataningiz. Hammamiz shu tuproqning bolalari. Shunday ekan, bir tarbiyasiz o’rtaga chiqib “Sen Marsning bolasi” desa bir umr kin saqlab yurishimiz kerakmi? Men Devonga ishga kelgan kunim Karimov bilan gaplashganimda ikki shartim borligini aytgandim. Birinchisi, mahalliychilikni tan olmayman. O’tgan sessiyani ham poytaxtliklar uyushtirishdi, deb gap tarqatishdi. Lekin so’zga chiqqanlarning ro’yxatiga nazar solsangiz, bu gap ig’vo. Chunki sessiyada Karimovga qarshi poytaxtdan bir-ikki kishi so’zga chikdi, qolganlar esa viloyatlardan. Ikkinchi shartim, har qanday masalani insonga o’xshab tortishuv yo’li bilan hal qilish. Agar meni ishontira olsa, men kin saqlamasdan fikrini qo’llab-quvvatlayman. Agar men uni ishontirsam, u ham mard bo’lsin.

-Menimcha oqsoqol bu shartga rioya qilayaptilar. Hozir Devondagi asosiy masalalarni sizga ishonmokdalar-ku! Boshqa maslahatchilar, yordamchilarning qoni qaynab yuribdi. Ishonchini qozonish uchun sessiyada “Onangni” deb so’kish kerak ekan-da, deb yurganlar ham bor.

-Men “onangni” deb so’kibmanmi?

-Endi, o’sha mashhur gapingizni shunday sharhlashyapti-da, aslida boshqacha sharhi ham yo’q.

-Siz yozuvchi bo’lib shunday xulosa qilsangiz, boshqalardan o’pkalamasam ham bo’lar ekan…

 

38. JAHL

Qabulxonaga qarab ochiladigan kichkina darchadan yugurib chiqqan Kraynov Mirtemir va Maqsad Qulga “Sizlarni chaqirayaptilar” dedi, keyin “Chiroq ham o’chibdi-ku” deya qo’shimcha qildi.

Mirtemir Karimov bilan salomlashar ekan:

-Bugundan boshlab soliqlarni o’ttiz foizga oshiribsiz-ku?! -dedi kinoya bilan.

-Nima deyapsiz o’zi? -Karimov birdan jiddiylashdi.

-Mana bugun gazetalarni o’ttiz foiz oshirilgan bahosiga sotib oldik. Sotuvchi faqat gazetalarga emas, umuman hamma narsaga o’ttiz foiz qo’shimcha soliq solinganini aytdi.

-Yolg’on! -dedi Karimov va Maqsad Qulga yuzlandi. -Sen ham gazeta oldingmi?

-Oldim, kechagidan qimmatroq ekan, baholar oshgandir, deb o’yladim men ham.

-Men xabardor bo’lmasdan qanday qilib baholar oshadi? Bu o’yin, saylov oldidan meni sharmanda qilishmoqchi. Xalqqa narx-navoni oshirmayman, deb va’da bergandim. Saylov oldidan bu o’yinni kim o’ylab topdi?

Karimovning shiddat bilan termulishiga bardosh berolmagan Maqsad Qul:

-Ha, bu orqadan pichoq urishdir. Maxsus uyushtirilgan ish bu! -dedi.

Karimov Mirtemirga yuzlandi:

-Doim meni tanqid qilasiz. Mana o’zingiz ko’rdingiz, meni qanday boshi berk ko’chaga kiritib qo’yishadi.

-Rostdan ham sizning xabaringiz bo’lmasa, u holda tekshirish uchun imkoningiz bor.

-Nafaqat tekshirish, balki bu xoinlarni o’rtaga chiqarib, xalqdan kechirim so’ratish kerak. O’z xatolarini o’zlari tuzatishsin.

-Xalqning oldiga chiqib, uzr so’rashsin, -dedi Maqsad Qul.

Uning bu taklifi Karimovga yoqib ketdi va u Kraynovga Davlat planlashtirish qo’mitasi raisini chaqirishni buyurdi. Maqsad Qul “Ko’rdingmi, boshqarish qanday bo’ladi” degandek mag’rurona Mirtemirga qarab qo’ydi.

Karimov xonada u yoqdan bu yoqqa borib kelar ekan, og’zidan bodi kirib, shodi chiqardi:

-Tabrik maktubini nima qilamiz? -deya luqma tashladi Maqsad Qul.

-Tabrik maktubini orqangga tiqib qo’y, -deya baqirdi Karimov.

Maqsad Qul indamay boshini egdi.

Shu payt xonaga hovliqqanicha planlashtirish qo’mitasi raisi Baxtiyor Hamidov kirib keldi.

-Eshak! -deya uning qarshisiga peshvoz chikdi Karimov. -Nega soliqlar oshiriladi, mening xabarim yo’q?

-Oshirilgani yo’q, -deya qo’lidagi daftarlarni varaqlay boshladi Hamidov.

Karimov bir hamla bilan uning qo’lidagi daftarlarni olib uloqtirdi. Sahifalar ikki xo’rozning jiqqamusht bo’lganida patlar yog’ilgani kabi xonaga sochildi. Mirtemir bu manzara qarshisida hangu-mang bo’lib qoldi. Maqsad Qul esa otasi baqirganda qaltirab qolgan boladek “taxta”ga aylangandi.

-O’zingiz bilan gaplashgandik, -dedi Hamidov sochilib ketgan qog’ozlarni terib olmoq uchun egilarkan.

-Onangni eri bilan gaplashganding! -Karimov yugurib borib Hamidovni tepaman degandi u erdagi varaqni olish bahonasida chap berdi va qaddini rostladi. Karimov bir lahza muvozanatini yo’qotib qo’ydi. Lekin o’zini hamon qo’lga ololmasdi. Vajohat bilan S Hamidovning yoqasidan ushlab sudray boshladi.

-Kim bilan gaplashganding? Qachon gaplashganding? Balki Shukrulloning nayrangidir bu?!

-Bilasiz, men Shukrulloni odam hisoblamayman. Sizdan boshqasining gapini bir tiyinga olmayman. O’zingiz o’ttiz foizlik soliq haqida hujjat tayyorlashni buyurgandingiz. Men shundan boshqa gapni bilmayman. Vazirlarga shu topshiriqni etkazgandim.

-Kimlarga aytganding?

-Savdo vaziri va Narx-navo qo’mitasi boshlig’iga. Keyin Qishloq-kooperativ savdo idorasi raisiga. Ularga soliq solinglar deganim yo’q. Bu boradagi loyihani tayyorlanglar, Islom aka imzo qo’ygandan keyin boshlaymiz, degandim.

-Men senga o’shanda nima degandim, mana bularga takrorla. -Karimov javobni ham kutmasdan telefon yonidagi tugmalardan birini bosib: -Ravil, zudlik bilan savdoni, narxni, birlashuvni top! Yer ostida bo’lsalar quloqlaridan ushla, osmonga chiqsalar oyoqlaridan tort. Ikki daqiqadan keyin shu erda bo’lsinlar. -So’ng Karimov yana Hamidovga yuzlandi: -Nega jim turibsan? Gapir! Bular o’z quloqlari bilan eshitishsin.

-Siz loyihani tayyorla, saylovdan keyin amalga oshiramiz, degandingiz.

-Bekor aytibsan! Loyihani Oliy kengashga taqdim etamiz, agar qabul qilishsa undan keyin sharoitga qarab amalga oshiramiz, degandim.

-Bilmasam, -deya elka qisdi Hamidov. -Bu yog’ini eshitmay qolgan ekanman.

-Eshitish uchun quloqdagi patakni olib qo’yish kerak. Bu ish senga og’irlik qilayapti. Ertadan boshlab Moskovdagi vakolatxonaga ishga borasan, bu sen uchun surgun. O’zingni oqlasang, bir yildan keyin olib kelaman.

Mirtemir Karimovning bu holiga tushunmay qoldi. Rostdan ham uning xabari yo’q deydigan bo’lsak, Hamidov uning yuziga qarab topshirig’i shu haqda ekanligini aytmokda, deya o’yladi. Agar xabardor bo’lsa, nima sababdan bu qadar guvillab yonayapti? Har holda bular saylovdan keyin amalga oshirish uchun ancha-muncha narsa rejalab qo’yganga o’xshashadi. Yoki bizning sessiyadagi janjalimizdan keyin hamma ishni orqaga tashlagan bo’lishsa kerak? Ana shu sirli ishning uchi ko’rinib qolgani uchun Karimov bu qadar qizimokda. Aks taqdirda qo’mita raisini shartta ishdan olmasdi.

Eshik ochilib kotibiyat boshlig’i ko’rindi:

-Savdoni topdim. Narx qo’mitasi raisi Qudrat Axmedov xasta yotgan ekan, o’rinbosari Nina Petrovna keldi. Birlashuvning raisi sizdan izn olib viloyatga ketgandi, o’rinbosari Makaryanni chaqirdim.

-Olib kir! -dedi Karimov.

Chaqirilganlar qo’llarida bir dastadan papka va daftarlar bilan ichkari kirishdi.

-Nima gap? -deya Karimov savdo vaziri Usmonovga yuzlandi.

-Okajon, Pavel okamiz chaqirdilar, keldik.

-Okangni ham, Pavel okangni ham, seni ham onangni (…) bildingmi?

-Bildim, bildim…

-Bilgan bo’lsang, bilganingni ham, bilmaganingni ham (…)dim, bildingmi?

-…

-Nimaga javob bermaysan? Javob ber deyapman sanga iplos!

-…

-Sen poraxo’rga aytayapman, nega jim turibsan? Bu erga haykal bo’lish uchun keldingmi? Gapir, nega o’ttiz foizli soliqni qo’llading?

-Okajon, o’zingizdan izn olgandim-ku?!

-Sen, itvachchaga nima degandim?

-“Orqasidan gapi chiqmasin”, degandingiz.

-Xo’p, sen nima qilding?

-Bugun ba’zi joylarda qo’lladik, xalqdan hech qanday shikoyat bo’lgan emas.

-Senga shikoyat bo’lmagandir, ammo mana menga shikoyat bo’ldi. -Karimov shunday deb qo’li bilan ko’kragiga gurs-gurs etib ura boshladi. -Mana menga shikoyat bo’ldi, mana menga… -Karimov “mana menga” so’zlariga hamohang qo’li bilan ko’kragiga urarkan yana ham jahli chiqib boya ot ustida bo’lsa, endi tuyaga mingandi. Tuyaga minganda ham, tuyaning ustida tikka turgandek edi. Biror tomondan sal shamol esgudek bo’lsa, osmon erga, yer osmonga “qo’shilardi”.

Mirtemirning boshi og’riy boshladi. Chiqib ketsammikan, deb o’yladi. Bu og’ir tomosha nima uchun o’ynalayapti? Mening asablarimni egovlash uchunmi? Balki u bu gaplar men orqali deputatlarga etishini o’ylayatimi? Yoki bu devondagi odatiy holmi? Unday bo’lsa bu odam buncha kuchni qaerdan oladi? Axir bunday vaziyatga oddiy odamning na asabi, na qalbi dosh berolmaydi-ku? Soatlar davomida qil ko’prikning ustida yurgandek baqirib-chaqirarkan nahotki asab torlari uzilishidan qo’rqmaydi, bu odam?

Inson hamma narsaga o’rganadi, degan gap bor. Nahotki, bu odam birovlarni muntazam so’kishga, tahqirlashga, kamsitishga o’rganib qolgan? Agar shunday bo’lsa, voy bu xalqning joniga! O’rganib qolgan takdirda ham bunday hayotdan bezmasmikan odam? Aslida juda qiziq, avvaliga jahli chiqishi tabiiy edi. Lekin keyin o’z aybini o’zi nega ochdi?

Hatto Hamidov bilan Usmonov uning aybini yashirishga urinishar ekan, u takror-takror so’rab, tergovchi jinoyatni fosh qilganidek, o’z aybini o’rtaga chiqarayotgandi. Buni bilmasdan qildimi? Bu odamning bilmasdan bir ish qilishi qiyin masala. Xo’sh, bilgan takdirda bu sirning orqasida nima bor? Yo’q, har holda bu oddiy insoniy masala. Jahl chiqqanda aql ketadi, jahl johillikni boshlab keladi. Bu o’yinni oxiriga qadar tomosha qilolmasam kerak. Chiqib ketsammikan? Agar bu masala mening savolimdan keyin boshlanmaganda, chiqib ketishim to’g’ri bo’lardi. Lekin hozir kutib o’tirishim kerak. Ammo bular nega bu qadar tubanlashib qolishgan?

Onasini haqorat qilayapti, yoqasiga yopishayapti, lekin bir sochi seskanmaydi. Bular mansab gadolarimi? Yoki mansab ortidan to’ralarcha yashashga o’rganib qolganlari uchun qo’rqishadimi? Unday desam, Hamidovni ham kamsitdi, ham ishdan oldi. U esa jim. Nahotki, uning vijdon degan, isyon degan tuyg’ulari yo’q? Nahotki, uning odamiylik hissi o’ldirilgan? Axir bu quldan ham battarlik alomati-ku? Qulning qo’lidagi, oyog’idagi kishan uning tuyg’ularini ham zanjirlaydi. Lekin bularning qo’l-oyog’i ochiq. Balki poraxo’rlik, ko’zbo’yamachilik kabi xastaliklar insonni shu ko’yga solar? Yoki bu qadar tobelik qonda bormi? Agar qonda bor bo’lsa, oxir-oqibatda hammamiz xoru-zor bo’lamiz…

Karimov Nina Petrovnaga qarab:

-Sen nega topshiriq berding, kimdan izn olding? -deya baqirdi.

Nina Petrovna yig’lab yubordi. Bu uning isyoni, deb o’yladi Mirtemir. Bular o’zlarini birovning oyog’ining ostiga tashlashmaydi. O’z haq-huquqlarini himoya qilishni bilishadi. Hatto tahqirlashga loyiq ish qilganlarida ham o’zlarini kamsitishga yo’l qo’ymaydilar. Bu ham kichik mansabdor emas, qo’mita raisining birinchi o’rinbosari. Hech bo’lmasa ko’z yoshi bilan isyon qilmoqda.

-Ko’z yoshingni daryo qil deb gapirganim yo’q! Nega narx-navo oshishiga yo’l qo’yding, deb so’rayapman?

-Bu savolni menga emas Axmedovga berishingiz kerak. Men ijrochiman, hatto bunga qarshi ham chiqqandim. Bu masala sessiyadan ancha oldin amalga oshishi kerak edi, lekin topshiriq bilan to’xtab qoldi. Kechikib, endi amalga oshdi.

-Demak, siz begunoh musicha, biz esa aybdor ayiq ekanmiz-da?

-Kim ayiq, kim musicha ekanligini bilmayman, lekin bu ish xato bo’lganini bilaman.

Karimov Nina Petrovna bilan o’chakishib o’tirmadi, Makaryanga yuzlandi:

-Xo’sh, og’ayni, seni ko’zing qaerda edi? Saunada yotgancha bu qarorga imzo chekdingmi?

-Oka, saunaga borganim yo’q…

-Sen ham eshaklikni o’rganibsan. Seni o’zimning odamim deb u erga qo’ygandim. Sen esa saunadan chiqmay qolding.

-Oka, u erga xizmatga bordim,  Raveljon Moskovdan kelgan mehmonlarni olib bordilar…

-O’chir tovushingni, sen hali mehmonlarimga xizmat qilganingni yuzimga solmoqchimisan? Ular mening emas, jumhuriyatning mehmonlari, kerak bo’lsa orqasini ham tozalab qo’yasan, bildingmi?

-Bildim.

-Nimani bilding?

-… -Makaryan javob o’rniga jilmaydi. Bu esa Karimovni biroz yumshatdi. U:

-Nima qilamiz? – deb Mirtemir va Maqsad Qul o’tirgan tomonga yuzlandi. Mirtemir indamadi. Maqsad Qul esa:

-Televizorga chiqib xalkdan kechirim so’rashsin, -dedi.

Karimov esiga nimadir tushgan odamdek bir silkindida:

-Smirno! -dedi xuddi generallarga o’xshab. -Napravo, shagom marsh, to’ppa-to’g’ri televizorga.

 “Musofirlar” prezidentimiz oxirida yumshadilar, deya engil tortib, shaxdam odimlar bilan chiqib ketishayotgandi, Karimov tugmani bosib Kraynovga:

-Nazoratga ol, mana bu haromxo’rlar to’ppa-to’g’ri televideniega borishsin. Ham ruscha, ham mahalliy tildagi axborotga chiqib, kechirim so’rashsin, -dedi. Keyin Mirtemir va Maqsad Qulga qarab:

-Endi choy buyuramiz va axborotni kutamiz, -dedi.

Maqsad Qul Karimovni tamoman yumshadi deb o’yladi va qog’ozlarning ichidan bir shoshilinchnomani chiqardi:

-Mana buni Turkiston harbiy okrugdagi generallar yuborishgan. Ilgari ham aytgandim, shuni bir yoqlama qilaylik, -dedi.

-Hojatxonaga borganingda bir yoqlama qilib qo’ya qol! -dedi Karimov bamaylixotir ohangda.-Yaqinda Turkistonni bitiramiz. Generallarning uylaridan bittasi seniki bo’ladi. Shavkatga yoki Ismoil akangga ayt, seni ham ro’yxatga tirkasin.

Mirtemir o’rnidan turib:

-Uzr, mening boshim og’riyapti, bunday ob-havoga o’rganmaganimdan bo’lsa kerak,-dedi.

-Ukajon, ob-havoni biz qimirlatmadik, -Karimov shunday deb telefon tugmalaridan birini bosdi-da: -Limonli choy bilan bosh og’rig’ini qoldiradigan dori keltiring, -dedi. Keyin Maqsad Qul yozgan tabrik maktubini o’qiy boshladi.

-Tabrik-mabrik yo’q! Ishlagan bo’lsa, hammasi pulini oladi. Biz ham o’z ishimizni qilaylik. Mirtemirjon, yozing, siz saylovoldi uchrashuvlarim uchun nutqlar hozirlaysiz. Iqtisodchilar bilan bo’ladigan uchrashuvda iqtisodga, kolxozchilar bilan bo’ladigan uchrashuvda qochiriq va maqollarga ko’proq o’rin bering. Sen esa Maqsadjon, saylovoldi dasturini tayyorla, yarim qog’ozdan oshmasin, o’n-o’n beshta shiordan iborat bo’lsin.

Yordamchi choylarni olib kelarkan dorini Karimovning oldiga qo’ydi.

-Kaminaning boshi og’rimaydi. Og’risa ham dorisi boshqa, -deya hazillashgan bo’ldi Karimov.

Mirtemir deputatlardan kelgan bir shikoyatni qo’lida olib kelgandi. Ko’rsatsammi, ko’rsatmasammi, deb o’yladi. Ko’rsataman, agar Maqsad Qulga qilgan javobini menga ham takrorlasa, bu ishga nuqta qo’yaman, deb o’yladi.

-Jizzax viloyati rahbari Tursinovning qilmishlari haqida so’rov tushgan. Xalq nazorati qo’mitasi, prokuratura va Oliy kengash hay’atidan mutaxassislar olib, tekshirishga yuborsak. Chunki jiddiy ayblov qo’yilgan,-dedi.

-Uka, men hech kimga ishonmayman. Bu ishning boshida o’zingiz turing. Tursinovning qilmishlari haqida juda ko’p xabar olayapman. Bu ishni kimga ishonsam, baribir Tursinovning tuzog’iga ilinadi. U har qanday odamni sotib oladi. Viloyat ahlining qonini zulukdek simirmoqda. O’zingiz borib, tekshirib keling, sharmandasini chiqarib, olib tashlaymiz. Xalqqa adolatni ko’rsatishimiz kerak. Xalq bizdan boshqa narsa emas, adolat kutmoqda. Tekshirib keling, avvaliga yaxshilab feleton qilamiz, keyin esa muhokama qilib, ishdan olib tashlaymiz, sizning faoliyatingiz ham o’shanda ko’zga ko’rinadi. Iloji bo’lsa bugunoq yo’lga chiqing…

39.TOPSHIRIQ

Mirtemir jizzaxlik millatvakili Meli Qobulovga sim qoqdi:

-Viloyatingizdan yuzdan ziyod oqsoqol imzo chekkan shikoyat bor. Shuni tekshirishda sizdan yordam olmoqchi edim.

-Nima hakda yozishgan ekan? -deb so’radi Meli.

-Viloyat rahbari haqida,-deya javob berarkan, Mirtemir ko’nglidan o’tgan savolni ham so’ray qoldi. -Nega viloyat rahbari haqida nafaqaxo’r oqsoqollar yozib yurishibdi?

-Mirtemirjon, ovora bo’lmang, ipning uchi Karimovga borib taqaladi. Mening huzurimga ham o’nlab jabrdiydalar keldilar. Tekshirdim, tekshirtirdim shikoyatlari to’g’ri. Keyin jumhuriyat prokuraturasi, Xalq nazorati qo’mitasi, Oliy kengash hay’atiga chiqdim. Oqibat, hozir mening o’zimni kuzatib yurishibdi. Meni sessiyada sayratgan, nomimni shikoyatchiga chiqargan ham shu masala. Avvaliga sotib olishga urinishdi, keyin qo’rqitishdi, bu ham ishlariga yaramadi, so’ngra oldingi ish erimdan “Buning aqli joyida emas, shu bois haydalgan” degan hujjat qildirib gazetaga yozishdi. “Shpion” degan laqab ham qo’yishdi.

-Ha, Oliy kengash sessiyasida gapirganingiz shu masala edimi? U erda sizni viloyat kengashi majlisidan haydab chiqarishganini aytgandingiz…

-Bilasiz, men viloyat kengashining ham deputatiman, shu bois masalani oldin kengashda ko’tarib chikdim. Lekin gapirtirishmadi. Agar orqalarida Karimovning o’zi turmaganida arqoni uzilgan ho’kizdek harakat qilmagan bo’lishardi.

-Men Karimov bilan gaplashdim, bu masalani oxiriga etkazishimni so’rayapti-ku?

-Unday bo’lsa jumhuriyatdagi barcha huquqni himoya qiluvchi idoralardan mutaxassislar olish kerak. Agar bu ishni bir o’zingiz tekshiradigan bo’lsangiz, sotib olishga harakat qilishadi, sotib ololmasalar “sakkizta mashina” so’raganga chiqib qolasiz.

-Sakkizta mashina deganingiz nima?

-Xabaringiz yo’qmi, viloyat rahbarlari menga pora uchun sakkizta mashina so’radi, deya tuhmat qilishdi. Hozir izimga xavfsizlik qo’mitasidan poyloqchi qo’yishgan, qarindosh urug’larimni ham bir-bir elakdan o’tkazishmokda.

-Men sizdan yordam olaman desam, o’zingiz yordamga muhtoj ekansiz-ku? -dedi Mirtemir Meliga.-Jizzaxga borsak, siz bilan ham gaplashamiz, maslahatingiz kerak…

Haqiqatdan ham Jizzax masalasi tobora chigallashib borardi. Mirtemir kimga murojaat etmasin yo tekshirishda ishtirok etishdan voz kechardi yoki xastalanib qolardi yoxud boshqa bir muammo o’rtaga chiqardi. Shu bois devondan, Oliy kengash rayosatidan va huquq idoralaridan vakillar olib o’zi Jizzaxga bordi. Viloyat rahbarlarini Oliy kengash majlislarida ko’rgani uchun uzokdan tanirdi. Jizzaxga kelgandan so’ng ularni darrov “kashf” etib qo’ya qoldi. Viloyatning birinchi rahbari Tursinov unga :

-Uka, men bu erga boshqa joydan kelganman, ijroqo’m raisi boshchiligida bir guruhning tuhmati ostida qoldim. Ular viloyatni simirishmoqda. Men esa yo’llariga to’g’onoqman, mahalliychilik qilishayapti, -dedi.

Mirtemir birinchi kotibning boshqa gaplariga ishonmasa-da mahalliychilik to’g’risidagi so’zlariga ishondi. Bu bizga qo’ndoqda tekkan illat, deb o’yladi u. Bobolarimiz buyuk imperatorliklar qurganlar, ilm sirlarini ochganlar, yulduzlarga yo’l topganlar, lekin mahalliychilikka kelganda dar qolganlar. Nahotki bu millatimizning qonida bor?!

Talabalik yillari “Surqash”, “Sambux”, “Fan” kabi nomlar bo’lardi. Bu talabalarning qaysi viloyatdan kelganini bildiruvchi parol edi.

Keyinchalik poytaxtda ishlar ekan radioda ishlaydigan Zayniddin aka unga “Kelgindi” deganida yuragining bir parchasi uzilib tushgandek bo’lgandi. Biz qachon ana shu xastalikni enga olsak o’shanda katta millatga va katta davlatga aylanamiz. Aks taqdirda chumolidek inimizning boshida uymalab qolaveramiz. Hatto bir tumanga borsang ham, bir qishloqqa borsang ham mahalliychilik ilon kabi oyog’ing ostidan chiqadi. Mana bular esa mahalliychilikning ildizini yashnatishadi-da, keyin o’zlari shikoyatchi bo’lishadi. Mirtemir xayolidan yilt etib o’tgan bu fikrni tahlil tarozisiga qo’yishni boshqa paytga “otdi”-da:

-Bo’lishi mumkin, -dedi bosiq sasda,-Lekin mana bu iddaolarni oxiriga qadar tekshirishimiz kerak. Ba’zilari allaqachon tasdiqlandi. Masalan, go’sht kombinatiga jinoyatchilik qilgan, o’n yil hukm olgan va qamoqdan qochgan uzoq qarindoshingizni boshqa viloyatdan olib kelib, mudir qilib qo’yibsiz yoki davlat hisobiga qurilgan bolalar bog’chasi binosini yosh bir qizga hovli qilib beribsiz…

Tursinov o’rnidan turib, qizarib-bo’zargancha bir nimalar demoqchi bo’ldi, lekin tili aylanmadi. Xonada u yokdan bu yoqqa bir-ikki borib keldi-da, Mirtemirning qarshisida o’tirdi:

-Narxini oshirib yuborayapsiz. Ko’nglingizdagini ayting!-dedi.

Mirtemirning boshiga yashin tushgandek bo’ldi.

-Men sizni tushunmadim, nima deyapsiz o’zi?-dedi u .

-Men o’g’il bolacha gapirishni yaxshi ko’raman. Bu ishga nuqta qo’yaylik. O’sha nuqtaning bahosini aytib qo’ya qoling.

Mirtemir uzoq yil gazetada ishlagani va har turli odamlar bilan ro’baro’ bo’lgani uchun o’zini tutib qoldi. Tursinovga qarab jilmaygancha o’rnidan turdi va:

-Nuqtani xalq qo’yadi,-dedi kinoya bilan.

-Unday bo’lsa siz vergul bilan bitirasiz ishingizni va o’zingiz ham vergulga aylanib qolasiz,-dedi zaharxanda jilmayish bilan Tursinov.-Bizning to’qmog’imiz ostidan o’tganlar albatta vergulga aylanishgan. Sizga o’xshab yuragim deb, o’pkasini hovuchlab yurganlarni ko’p ko’rganmiz. Sessiyada Islom akaga qarshi gapirganingiz unutildi, deb o’ylaysizmi? Istasam, Jizzaxda yo pora bilan yo giyohvand modda bilan qo’lga tushiraman. Ammo birinchi safar kechirdim. Borib o’ylab ko’ring, fikringiz o’zgarsa, nuqtaning bahosini aytasiz. Men sizning undov bo’lib qolishingizni istayman…

Mirtemir rasmiyatchilik uchun viloyat rahbari bilan uchrashgandi. Uning “obrazli” gaplariga e’tibor qilmayman desa-da, bu og’ir gaplar xayolining bir burchini tark etmasdi.

Avvaliga viloyat rahbari bilan nega uchrashdim, deya o’zini qiynadi. So’ngra hech bo’lmasa uning kimligini o’rgandim, deb o’zini ovutdi. Tursinov kabi rahbarlar bilan ko’p uchrashdi, lekin bunday bezbetiga ilk bor ro’baro’ keldi. U bunday tavri bilan o’zini ko’rsatmoqchi bo’ldimi? Yoki orqasida katta tog’ borligiga ishorat qildimi? Agar Karimov bilan oralarida bulbul sayrasa, nega Karimov uni bu qadar haqorat etdi? Axir Karimovning o’z qardoshiga ham ishonmasligini, hatto bilmasdan oyog’ini bosib qo’ysa sevgan do’stidan ham kechib yuborishini nahotki bilmasa? Yo’q, biladi, buning ahvoli joni uzilayotgan odamni eslatadi. Joni chiqishidan oldin oyoqqa qalqib, hayotga tashnaligini ko’rsatishga intiladi inson. Bu ham “o’zini” ko’rsatayapti. Balki orqasida boshqa kuch bordir? Bu kuch balki Karimovdan ham og’ir bosar? Aslida uning ta’zirini berib qo’ymoq kerak edi-yu lekin bular adi-badi aytib o’tirishga arzimaydigan odamlar. Ularga siz yaxshi, sizdan to’ng’izim yaxshi qabilida ish tutish kerak. Buning ustiga bular o’zlarini qutqarish uchun har qanday qabihlikdan qaytmaydilar…

Mirtemir shikoyatchilarni qabul etarkan, shom inib qolgan bir paytda uni qo’shni xonada telefonga chaqirishayotganini aytishdi. Karimovning yordamchisi Kraynov ekan, salom-alikdan keyin:

-Islom aka iltimos qildilar, Muborakka borib ikki do’stingizni yarashtirib kelar ekansiz, -dedi.

-Muborakda mening do’stlarim yo’q-ku? -deya ajablandi Mirtemir.

-Nega unday deysiz.? Ibod To’ra yaqin do’stingiz, Juma Bek esa universitetda birga o’qigan kursdoshingiz.

-Ibod To’rani taniyman, ijroqo’m raisi, millatvakili, lekin Juma Bek kim?

-Juma Bek raykomning birinchi kotibi, Siz bilan birga o’qigan. Ibod To’raning o’ttizga yaqin yigiti ochlik e’lon qilgan. Islom aka Sizga vakolat berdilar, kim aybdor bo’lsa uni ishdan chetlashtirishni taklif qilasiz va viloyat rahbarlari darrov ijro etishadi.

“Ochlik qilishayapti” degan gapni eshitgan Mirtemir haqiqatdan ham masalani favqulodda jiddiy, deb o’yladi.

Darhaqiqat, Muborak masalasi ikki yildan buyon Karimovning ham, jumhuriyat tashqarisidagi matbuotning ham kun tartibida. Lekin shu daqiqada Mirtemir Jizzaxdagi ishni chala tashlab ketgisi yo’q. Bu ishni oxiriga etkazishga qaror qilgandi. Agar ketib qolsa, u bilan birga kelgan tekshiruvchilarning holi nima bo’lishini yaxshi tasavvur qilardi. Shu bois Muborak masalasini ikki kun keyinga qoldirmoqchi bo’ldi. Kechki ovkat paytida tekshiruvchilarga:

-Ikki kundan keyin poytaxtga qaytamiz. Shu bois tekshirishni biroz tezlashtirishlaringizni so’rayman,-dedi.

-Ikki kun u yoqda tursin, ikki oyda ham natija olishimiz qiyin. Mening qo’limda dom-daraksiz yo’qolgan o’n ikki kishining ismi-sharifi bor. Ularni mirshabxonaga qadar keltirishgani haqida ma’lumot beruvchi guvohlar bor. Lekin mirshabxonadagi barcha hujjatlarni viloyat rahbarlari talab qilib olishgan. So’rasak, har turli bahona ko’rsatishayapti,-dedi ulardan biri.

-Biz reviziya qilish uchun kelmadik,-deb javob qildi Mirtemir.-Bizning maqsadimiz shikoyatlarning to’g’ri yoki noto’g’ri ekanligini, siyosiy xulosani aytishdir. Yo’qolgan insonlarning viloyat rahbarlari haqida shikoyat yozganlari va bir kun mirshabxonaga keltirilganlari biz uchun etarli hujjat. Ularning qismatlari haqidagi dalillarni o’rtaga chiqarish esa ikkinchi etapda amalga oshadi. Hozirgi rahbarlar turgan ekan, ikki oy emas, ikki yilda ham ko’rtugunni echolmaymiz.

Mirtemirning bu gapiga viloyat hokimligidan hay’atga qo’shilgan kishi e’tiroz bildirdi:

-Nima, Siz rahbarlarimizni aybdor, deb o’ylayapsizmi?

-Biz sud yoki qaror beruvchi mavqe emasmiz, lekin hay’atning yo’liga to’g’onoq qo’yilayotgani ko’rinib turibdi,-dedi Mirtemir.

-Siz bu soatdan e’tiboran tekshirish hay’atining boshida emassiz. Islom aka Sizga boshqa ish buyurdi,-dedi vakil jahli chiqqanini ochiq namoyish etib.

-Islom aka bu haqda Sizga hisob berdimi?

-Hisob berib-bermaganini o’zingizga aytadi. Bizga esa sizni Muborakka kuzatib qo’yish aytilgan.

-G’amxo’rligingiz uchun rahmat, -dedi-da Mirtemir hay’at a’zolaridan yig’ilgan hujjatlarni olib, ularga qarata har holda sizlarni ham poytaxtga kuzatib qo’yishsa kerak, shunday emasmi? – dedi. Keyin vakilga yuzlangandi u:

-Bu qog’ozlarni yig’ishingizga ham hojat yo’q,-dedi.

-Bunga esa men qaror beraman! Qolaversa, Muborakka emas, hay’at bilan poytaxtga boraman, -dedi Mirtemir o’chakishib.

Mirtemir adi-badi aytib o’tirishni istamadi. Xonadagi biqiq havo uni bo’g’ayotgandi. Bo’yinbog’ini biroz yumshatib, ko’ylagining yuqori tugmasini ochdi-da tashqariga chikdi. Zim-ziyo qorong’ulik viloyat mehmonxonasining har tarafini qoplab olgandi. Oniydan esgan sarrin shabada Mirtemirning horg’inligini yulib ketgandek bo’ldi. U biroz engil tortib qorong’ulik tomon odim otdi. Sarrin shabadaning bo’g’ziga qadar oqib kirayotgani va ortga qaytayotganini his etdi. Chuqur-chuqur nafas oldi, lekin havo bo’g’zidan naryoqqa o’tmayotgandi. Havo ham “to’ni”ni teskari kiyib olganga o’xshardi. Mirtemir ana ular bilan o’chakishib o’tirmadim,  endi havodan o’pkalaymanmi, deya o’yladi-da ortga qaytdi. Shu payt qorong’ulikda, qarshisida birov turganini sezdi. Kim bo’ldiykin? Mirtemir o’sha tomonga qarab turgandi:

-Iltimos, oqshomgi ovqatni emang, iloji bo’lsa bu erda qolmang, -dedi kimdir pichirlab va ko’zdan g’oyib bo’ldi. Bu chetdan kelgan odam emas, deb o’yladi Mirtemir, chunki viloyat mehmonxonasining hovlisi qo’riqlanadi, buning ustiga chetdagi odam bu erdagi voqealardan qanday xabar topsin? Bu erdan ketishimga ishonishmaganga o’xshashadi, shu bois qo’rqitishmoqchi.

Mirtemirning xayolini vakil bo’ldi.

-Aka, choyimiz tayyor… -Vakil hiyla yumshab kolgandi.

-Choy ichish yo’q!-dedi Mirtemir.

-Avval bir piyola choyimizni ichasiz, keyin Muborakka boradigan mashinamiz bilan yo’lga chiqasiz. Agar Sizni kuzatib qo’ymasak, boshimiz ketadi. Chunki Muborakda odamlar ochlik e’lon qilishayotgan ekan. Ularning taqdirini Sizga ishonishdi… Boya biroz qo’pollik qildim, odob chegarasidan chiqdim, asab tamom bo’lgan, aka, aybga buyurmaysiz…

Tullak, deb o’yladi Mirtemir, buqalamun ham senga o’xshaganlarning yonida ip esholmaydi. Har soniyada turlanasan. Ammo nega poytaxtga borishimni istamayapti bular? Balki biror rejalari bordir? Avval Muborakka telefon qilib, Ibod To’radan vaziyatni o’rganishim kerak. So’ngra Karimov bilan gaplashib, bu tekshirishni oxiriga qadar etkazish muhimligini tushuntirishim lozim.

Mirtemir Ibod To’raning uyiga sim qoqdi. Uning poytaxtda ekanligini aytishdi. Keyin Kraynovga telefon qildi. Kraynov Karimov uyiga ketganligini aytib, maslahatchi Ziyomovni bog’ladi.

-Islom aka menga bu ishni nazorat qilib turishimni aytdilar. Sizni allaqachon Muborakka etib borgan deb o’ylagandik. Vaziyat jiddiy, raykomning birinchi kotibi bu kecha uxlamasdan Sizni kutadi.

-Jizzax nima bo’ladi? Bu erdagi hay’atni orqaga chaqirib olishni kim buyurdi? -Garchi bu xususda Mirtemir uzil-kesil xulosaga ega bo’lmasa-da, voqealarning rivojidan hay’atni chaqirib olish buyrug’i berilganini taxmin qildi.

-Islom akaning o’zlari buyurdilar. Qo’lingizda to’plagan dalillar bo’yicha hisobot yozib berar ekansiz. Ish pishib qolgan, yaqinda borib sessiya o’tkazib, viloyat rahbarini bo’shatib kelar ekanlar. Muborakda esa vaziyat jiddiy, Sizdan shaxsan iltimos qildilar, -dedi Ziyomov.

Mirtemir yo’lga chiqarkan Melini chetga tortib:

-Qo’lingizdagi barcha hujjatlarni olib, hafta oxirida poytaxtga keling, hisobotni birgalashib yozamiz, -dedi.-Ammo poyloqchilardan ehtiyot bo’ling, bularning qo’lidan har qanday ish keladi.

-Sizning ham Muborakka borishingiz to’g’ri bo’lmayapti. Menga yo’l ko’rsatib, o’zingizga qolganda xavf-xatarni o’ylamayapsiz.

Mirtemir Meliga ma’nodor boqdi-da, mashina yonida turgan vakil bilan xayrlashib, yo’lga chiqdi. Yo’lda shofer yigit bilan hangoma qilib borar ekan, uning mirshabligini bilib oldi.

-Yo’limiz men tug’ilgan shahardan o’tadi. Bizning uyda tunab qolsak, saharlab yo’lga chiqib, ertalab etib boramiz,-dedi u mirshabga.

Mirshab ko’nmadi:

-Sizni chegarada kutib olishadi, men esa qaytib kelib, raport berishim kerak.

Mirtemir mirshabni ko’ndirish oson bo’lmasligini tushundi-da:

-Unday bo’lsa, yarim soatga to’xtab bir piyola choy ichamizda, yo’limizda davom etamiz,-dedi.

-Imkoni yo’q. Orqamizda odamlar bor. Keyin boshim baloga qoladi. Sizni sog’-salomat manzilga etkazishim kerak.

Mirtemir o’zi tug’ilgan shaharga qadar indamay bordi. Voqealarni qayta-qayta tahlil etdi. Bular biror bir avariyani ko’zga oldilarmi, deb o’yladi u. Yoki avariya bahonasida hujjatlarni olishmoqchimi? Agar meni tekshirishdan uzoqlashtiradigan bo’lishsa, poytaxtga chaqirib qo’ya qolishardi. Yo’q, Karimov bu ishni silliqqina hal etmoqchi bo’lgan. Bular esa xol qo’yishayapti. Karimov meni Muborakka yuborib, boshqa ish bilan chalg’itmoqchi va Jizzaxni unuttirmoqchi bo’lgan. Karimovning bu “silliq” rejasini bajarish uchun bular “qo’lidan kelgani”ni qilishmokda. Menimcha avariya ham yo’q, hujjatlarni ham olish yo’q. Bularga vaqt kerak. Lekin ana shu vaqt nima uchun kerak? Nega birdaniga bunday vaqt kerak bo’lib qoldi? Agar viloyat hokimini ishdan olishga qaror qilingan bo’lsa, bu vaqtga hojat yo’q. Lekin nega, nega kerak bo’ldi bu vaqt?

Mirtemir vaqt jumbog’ini echolmay halak edi. Shu bois mashina allaqachon shaharni chetlab o’tganini ham sezmay qoldi. Mirshab aytganidek, chegarada kutib turishgan ekan. Mirtemir viloyat hokimining birinchi o’rinbosarini tanidi. Ilgari ham bir marotaba kelgandi, o’shanda tanishgandilar. Tortishuvni yaxshi ko’radigan odam. Agar rahbarlarni himoya qilish kerak bo’lsa, butun aql-idroki, mantiq-maxfiratini o’rtaga qo’yib tortishadi, ularni himoya qiladi. Demokratiyaga tish-tirnog’i bilan qarshi. Mirtemir uni ilgari uzoq yillar prokuror bo’lib ishlagani uchun “tosh”ga aylanib qolgan deb o’ylagandi. Chunki tartib-intizom haqida gapirar ekan, “tartib” so’zining oldiga “qat’iy”, “intizom” so’zining oldiga esa “temir” kalimalarini qo’shishni hech unutmasdi. Karimov shu viloyatda rahbar bo’lgan, balki o’sha paytda uning nomini yon daftarchasiga yoki xotira kitobiga yozgan bo’lishi mumkin. Balki bu yigitning o’zi Karimovning fe’lu fitratini yaxshi o’rganib, unga moslashgan bo’lishi ham ehtimoldan xoli emas. Xullas, nima bo’lganda ham Mirtemirning qarshisiga yana bir “devor” chiqqandi.

Ular chegaradan viloyat markaziga emas, to’g’ri Muborakka qarab yo’lga chikdilar.

-Ibod To’ra poytaxtda ekan, borganimiz bilan u bo’lmasa, nima qilamiz?

-Ibod To’rani ishdan bo’shatdik. U shikoyatga ketgan. Bugun Karimov bilan uchrashdi. Islom akam uning ta’zirini berib qo’ydilar, endi bu erlarga qaytib kelmasa kerak.

-Hech narsada adashmasangiz ham bu xususda adashdingiz. Chunki Ibod To’ra o’jar, o’jar bo’lganda ham hech yo’ldan qaytmaydigan o’jar…

Mirtemir shunday dedi-da, hamsuhbatining javobini kutmasdan xayolga berildi. Ibod To’raning nomini ilk bor “Ozodlik” radiosidan eshitgandi. Saylovlar arafasida ham shahar kengashiga, ham Oliy kengashga nomzodini qo’ygandi. O’shanda shahardagi gazni qayta ishlash zavodi ruslarning qo’lida bo’lgani va shahardagi xonadonlarga ataylabdan gaz berilmaganini aytgandi. Saylovdan keyin uni ijroqo’m raisi etib saylashdi. Birinchi qilgan ishi mirshabxona va prokuraturadagi kommunistik partiya sho”balarini tarqatib yubordi. Bu kommunistik partiyaning boshida turgan Karimovga qarshi isyon edi. Isyon bo’lganda ham ikki karra isyon edi. Chunki Moskva gazetalari “Karimov jumhuriyatda ilk zarbani o’z viloyatidan oldi”deya yozishdi.

Viloyat rahbarlari ham tipirchilab qolishdi, chunki ular mirshabxona va prokuraturani partiya yo’li bilan qo’lda tutardilar. Ibod To’ra esa bu idoralarni ularning qo’l ostidan chiqarib, o’z nazoratiga oldi. Bu orada shaharda xususiy televidenie ochib, hamma narsani oshkoralik yo’li bilan hal qila boshlagani ma’lum bo’ldi. O’shanda Karimov bu televidenieni yopib tashlagani bois Ibod To’ra Oliy kengashning Mirtemir ishlagan qo’mitasiga shikoyat qilib borgandi. Mirtemir viloyatga kelib buyruq ham, ijrochilar ham teppadan kelganini o’rgandi va masalani qo’mita majlisiga olib chiqdi. Lekin qo’mita raisi Erkin Vohidov bu ishni xo’rjinga tashladi.

-Kimlar ochlik qilgan ekan? -deya xayol surib borayotgan suhbatdoshidan so’radi Mirtemir.

-Uh-hu, bundan ham xabaringiz bor-ku?

-Xabarimiz bo’lmasa, nimaga borayapmiz?

-Sizni raykomning birinchi kotibi taklif qilgan, kursdoshingiz ekan. Bir piyola choyini ichamiz. Qolgan masalani esa o’sha erda gaplashamiz. Ochlik qilganlarga kelsak, Ibod To’raning ijroqo’m a’zolari ochlik qilishmoqchi edi, lekin yo’l qo’ymadik. Chunki qonunlarimizda “ochlik qilish mumkin” degan joyi yo’q. Buning ustiga ular ochlik qilishdan avval bir qop nonni quritib olishibdi. Nima emish? Quritilgan non eyish ovqat eyishga kirmasmish. Ha, bachchag’ar, ochlik qilsang, hech narsa ema! Qotgan non eb, suv ichib, yana ochlik qilayapman, deyishing, isyon emasmi?

Mirtemirning avzoyi buzildi. Qandaydir o’yin o’ynalayotganini sezardi-yu lekin bu o’yinning ip uchini topolmayotgan edi.

Ha, Mirtemir qancha o’ylamasin, bu o’yinning ip uchi uning xayoliga kelmasdi. Chunki bu o’yin Karimovning xayoliga ham tasodifan kelgandi. Ya’ni saroy a’yonlari tomonidan Karimovning fikriga suqilgandi bu o’yin.

40. O’YIN

Tursinov avvaliga o’zi bilan o’zi olishdi: Nega unga qo’pol muomala qildim? Bular hali yosh bola, niholdek gap, qayoqqa egiltirsang o’sha tomonga qarab o’sadi. Shirin gap bilan ilon inidan chiqadi, deganlar. Yo’q, yolg’on gap. Shirin gap bilan sehrgar ham ilonni inidan chiqara olmaydi. Balki maqolni noto’g’ri o’ylagandirman? Aslida hamma narsani ochiq gapirib to’g’ri qildim. Ignachining ming urgani, temirchining bir urgani. Yo yo’limga solaman, yoki pachaqlab tashlayman. Bundaylarni o’yin bilan sindirish kerak. Shoxidan qo’rqsang keyinchalik dumidan ham qo’rqadigan bo’lasan. Lekin hozir gap Karimovga bog’liq. Mirtemirning kaliti ham Karimovda.

Ha, aslida Karimovni yaxshi bilar va uning Mirtemirni jazolashiga ishonardi. Shuning uchun ham bir yo’lini qilib unga yoqib qolish uchun Mirtemirni “pushkaga” oldi.  Shuning uchun  Mavlonga telefon qildi:

-Mavlonjon, bu ishni to’xtating, boshingizdan oltin sochaman.

-Akajon, oltindan shashlik pishiramizmi? -yumshoq hazil qildi Mavlon.

-Oltinlar Halima opaga qolsin, Sizga o’zim qo’y so’yib, quyruqli shashlik qilib beraman.

-Shashlikni men eyman-u lekin ana u ilon jirkanadi.

Mavlon Temur Alimov bilan chiqishmas edi. Mavlon Alimovni “Ilon”desa, Alimov uni orqavarotdan “Chayon” derdi. Boshqalar esa har ikkalasini majlislarda yonma-yon ko’rib, Karimovning “Ilon-Chayon”lari deya pisir-xisir qilishardi.

Karimov Mavlonga kadrlar masalasini, Alimovga esa huquq-tartibotni topshirgandi. Ikkalasini bir-biriga qayrab qo’ygan ham Karimovning o’zi.

Mavlonga: “Ana u “Ilon”dan ko’z-quloq bo’l! Mirshablardan pora olayotgan ekan. Buning ustiga hamma yoqni toshkentliklar bilan to’ldirib yubordi. O’ziga sezdirmay qilmishlari haqida hujjat to’pla” derdi.

Alimovga esa: “Ana u “Chayon”ga ishongandim, lekin topib kelgan kadrlari bir pulga qimmat. Xotinining bo’ynidagi tovokday-tovokday keladigan zebu-ziynatlar ham eri oyog’ini to’g’ri olmayotganini ko’rsatadi. Uning har bir qadamidan meni xabardor qilib tur” derdi.

Bu orada “Hech kimga aytmaslik sharti bilan” Alimov to’plagan hujjatlarni Mavlonga, Mavlon to’plaganlarni esa Alimovga ko’rsatib qo’yardi. Har ikkisi ham Karimovning “sodiq”ligidan o’zlarini qushdek engil his etishsada dushmanlari qarshisida hamlaga otilgan yirtqichga aylanishardi. Shu bois har ikkalasining ham yurak ostidagi adovat urug’i allaqachon niholdan ulkan daraxtga uzangandi.

Garchi xonalari bir qavatda, hatto eshiklari qarama-qarshi bo’lsa-da, ba’zan ertalabdan oqshomga qadar yuz ko’rishmasdilar. Lekin Mavlonning xonasidan pashsha uchsa o’tsa,  Alimov payqar, Alimovning derazasi ochilib-yopilsa Mavlonning daftarida qayd etilardi.

Bir kuni Alimov safarda avariyaga uchradi. U xastaxonada yotar ekan, Karimov Mavlonni chaqirdi:

-“Ilon” yarimjon bo’lib qoldi. Buning ustiga yotgan joyida ham mansab sotayotgan ekan… Darvoqe, bu xususda senda ham biror gap bormi? Qulog’ingdan qochadigan gap yo’qligini bilaman, shuning uchun ham boshqalardan eshitganimga ishonmay sen bilan muhokama qilayapman.

Mavlon juda hurkoq, og’ziga zanjirto’r solingan itdan ham qo’rqardi. Bolaligida doim cho’ponlarning itlari bilan o’ynardi. Bir kuni tayoq bilan itning tumshug’iga urganda, u shang’illagancha o’zini Mavlonning ustiga otdi. “Cho’pon amaki” kelib qutqarib olmaganda, bir joni ettita bo’lardi. O’shandan buyon itning akillashini eshitsa, oyog’i qaltiraydi. Avval boshining eng tepa nuqtasi jimirlaydi, so’ngra ming-ming chumolilar boshidan oyog’iga, oyog’idan boshiga yuguradi.

Xuddi ana shu hisni Karimovning huzuriga kirganda ham takror-takror yashaydi. “Nega?” deya o’zi-o’zidan so’radi bir necha marta, lekin javob berolmadi. Mansabdan otilishdan qo’rqadimi? Yoki sirlari ochilib qolishi bezovta etadimi? Balki Karimov do’pposlab qolishidan hurkiydimi? Xullas, hozir ham vujudi junjikib, ikki qo’lini oldinga olgancha taxtadek qotib qoldi. Jilmayishga har qancha harakat qilmasin, lablari muzlab qolgandek, hatto soxta tirjayish uchun ham mayl bermas edi.

-O’tir, -dedi Karimov unga.

U Karimovning uncha-bunchaga o’tir demasligini yaxshi biladi. Faqat biror narsa yozdirmoqchi bo’lsagina “o’tir” derdi. Aksiga olib Mavlon qo’lidagi kundalik daftarini Kraynovning yonida unutdi. Birdan qo’rquv bosdi uni. “Nima qilaman endi?”, deb o’yladi. Qanday qilib “Men qabulxonada kutib turgandim, birdaniga Siz chiqib qoldingiz. Daftarni olishga ham ulgurmadim”, deya oladi. Muzlab turgan badani birdaniga olovning o’rtasiga tushib qolgan odamning vujudi kabi jizirlay boshladi. Sochlarining ostidan sizib chiqqan ter yonoqlariga qadar irmoqchalardek oqib keldi. U hozir bir tomchi ter stolning ustiga oqib tushsa, hayotim tamom, deb o’yladi-da, cho’ntagidan ro’molchasini olmoqchi bo’ldi. Lekin qo’li unga bo’ysunmadi. Shu payt vujudida boshqa bir o’zgarishni sezdi. Avval ko’kragida paydo bo’lgan muz bir zumda sochlarining ostidagi terga qadar etib bordi. Ba’zan Mavlon ana shunday holatlarni yashagandan keyin “yurak degani xo’p baquvvat bo’lar ekan” deb o’ylardi, ammo duxtirga borib nazoratdan o’tishga vaqt topolmasdi yoki “Ilon”ning “Mavlon xastalanibdi”, deya gap tarqatishidan hayiqardi.

-Nima mendan yashiradigan gaping bormi? Yoki “Ilon”ning boshi ezildi, deb elkangdagi tog’ni uloqtirib yubordingmi?

-Y…o’…q! -dedi Mavlon tili aylanmay.

Qo’l ostida ishlagan kishilarning bunday holati Karimovga yoqardi. U hammaning ana shunday qaltirab turishini istardi. Shu sababdan ba’zan-ba’zan ularni rag’batlantirib turardi.

-Qani ukajon, bir boshdan shoshmasdan gapiring-chi.

Karimovning bunday yumshashi garchi sun’iy bo’lsa-da, Mavlonning joniga ora kirdi. Ikki og’iz shirin gap uning muzlab yotgan vujudini eritdi va tomirlariga darmon yugurgandek bo’ldi. Aylanmayotgan tili ham o’z-o’zidan harakatga keldi.

-Haligi, Ibod To’raning ishini yotgan joyida to’xtatib qo’yibdi…

-Qaysi ishini?

-Siz Zokir Almatovga bir topshiriq bergan ekansiz, o’shani to’xtatibdi.

-U topshiriqni sen qanday bilding?

-“Ilon”butun mahallaga yoyganga o’xshaydi. Ibod To’raga suiqasd…

-O’chir tovushingni! Suiqasd-muiqasd degan gapni eshitmayin. U “Ilon”ning o’ziga suiqasd qilish kerak! Voy, ablah! Voy, eshak! Voy, enag’ar! Seni odam deb yursam, rostdan ham ilon chiqib qolding-ku! Yo o’lishingni bilib kafaningni oltindan qilmoqchi bo’ldingmi?

Karimov stolning ustiga zarb bilan urdi-da, Mavlonga yuzlandi:

-Hoziroq qaror yozib kel, “Ilon” ishdan quvildi. O’rniga odam top, duxtirlarga ayt, hukumat kasalxonasidan quvishsin. Borib bitxonada yotadimi, otxonada yotadimi, o’zi biladi. Ammo nazoratda tut. Menga uning o’ligi emas, tirigi kerak. Uni o’lgandan battar qilaman.

Mavlon Karimovning xonasidan chiqar ekan, yuragi ham qinidan chiqayotgandek edi. U katta tog’ni kovlab, tashna odamlarga suv etkazgan odamlardek shod edi. Bu oniydan kelgan g’alaba shu qadar esankiratdi-ki oltinchi qavatdan beshinchi qavatga tushadigan zinada oyog’i qayrilib ketdi. Bir umbaloq oshib tushsa-da, hech narsa bo’lmagandek shart o’rnidan turib, xonasiga qarab oqsab-oqsab yugurdi. O’shanda qabulxonada Mirtemir o’tirgandi. Mavlon yugurib kelib uni quchoqladi:

-Jo’rajon, tabriklayman! O’zimni ham, Sizni ham, xalqimizni ham! Balodan qutuldik. “Ilon”ketdi, butunlay ketdi, onasinikiga ketdi…

-Nima, avariyadan keyin o’ldimi? -deya ajablanib so’radi Mirtemir.

-O’lmasdan besh battar bo’ldi. Ishdan quvildi. Hoziroq qaror yozib, qo’l qo’ydirib kelaman. Shu sababdan uzr, menga biroz vaqt bering.

-Astag’firulloh ! -dedi Mirtemir.-Uzrga hojat yo’q. Men shoshmayapman.

Mavlon oqsagancha qabulxonadan o’z xonasiga yurar ekan, Mirtemirning ko’zi og’zini yumgancha kulayotgan sekretar qizga tushdi. Sekretar qizning nigohlari sirni boy berib qo’ydi. Mavlonning shimi orqa chokidan so’kilib, ich kiyimi ko’rinib qolgandi.

O’shanda Mavlon darhol qaror tayyorlab Karimovga qo’l qo’ydirib oldi. Faqat Karimov unga “Hozircha e’lon qilma, eshitganlar o’lmasdan tobut tayyorlashibdi” deyishmasin. Kasalxonadan chiqar-chiqmas o’rniga boshqa odam tayyorlaymiz”, dedi.

Mavlon ishonmaganlarga Karimov qo’l qo’ygan qarorni ko’rsatib, maqtanib yurdi. Lekin bir kuni Mavlonning boshiga tosh yog’di. U xonasidan chiqayotgandi qarshisida “Ilon”ni ko’rib qoldi. Qo’ltig’iga bir qancha papkani qistirib olgan Alimov yuqoridan, Karimovning huzuridan tushib kelayotgandi. Mavlon boshining o’rtasiga tosh bilan urilgan odamdek esankirab qoldi. Alimov esa jiddiy qiyofada unga qayrilib ham qaramasdan o’z xonasiga kirib ketdi. Mavlon qancha vaqt turib qoldi o’zi bilmaydi. Es-hushini to’plaganda yonida o’rinbosari turardi.

-Nima gap? -dedi u o’rinbosariga.

O’rinbosar Alimovning xonasiga qarab elkasini qisdi.

-Bu kasalxonadan qachon chiqdi?

-Bilmadim, -dedi o’rinbosar.

Mavlon orqaga qaytdi-da Kraynovga telefon qildi.

Mavlon Kraynovdan biror narsa so’ramasidanoq javob oldi:

-Islom aka imzolangan qarorni olib, yirtib tashlashimni so’radilar.

-Nima bo’ldi o’zi?

-Har holda sho’rva emas, palovga o’xshaydi.

-Kasalxonadan qachon chiqdi?

-Besh daqiqa oldin. Mashina yuborib olib keltirdik.

Mavlon telefon dastasini qo’ydi-da, ko’kragini g’ijimladi. Rangi dokadek oqardi. Qabulxonadagi stulda o’tirib qoldi. Sekretar qiz tortmadan dori olar ekan, o’rinbosari bir bardoq suv quydi. Mavlon dorini ichib bo’lgandi ham xonasidagi telefonning jiringlashi nayzadek vujudini teshib yubordi. Bu qora telefon edi. Faqat Karimovgina sim qoqadigan bu telefonning sasi shu qadar baland ediki, Mavlon uni pasaytirib qo’yishga ham hayiqardi. U yugurib ichkariga kirdi. Karimov uzoq gapirmadi:

-Qarorni Kraynovga chiqarib ber. Alimov ishini davom ettirsin. Lekin ko’z-quloq bo’l. Vaqti kelsa, tagiga suv quyamiz…

Shundan keyin, Alimov bilan oralari yana ham buzildi. Endi Alimov Mavlonning telefondagi gaplarini ham eshitayotgandi. Shu sababdan Mavlon Tursinov bilan ochiq gapirib qo’yganidan seskandi. Xatosini tuzatmoqchi bo’ldi.

-Aslida u kishi yomon odam emas. O’zingiz gaplashsangiz yordam berishlari mumkin. Bizni bir-birimizga qayrab qo’yishdi. Men siz tomondaman…

Tursinov Mavlon bilan gaplashib bo’lgach, Alimovga telefon qildi:

-Bu gaplarni telefonda gaplashmaydilar. Ikki soatlik yo’l, mashinaga chiqingda, etib keling,-dedi Alimov.

Tursinov kelganda Alimov uni iliq qarshiladi.

-Mavlon bilan orangiz yaxshiligini bilaman. Ammo ish bu bilan bitmaydi. Menga ham ko’p yordamingiz tekkan. Sizni Islom akaga ana u tirrancha deputatlar yomon qilib ko’rsatgan. Hozirdanoq ularning aytgani bo’ladigan bo’lsa, keyin holimizga maymunlar yig’laydi.

-Meni qutqazing. Aytganingizni qilaman. Og’zingizdan chiqqanning ikki qatini muhayyo qilmasam erkak emasman!

-Mayli, u gaplarni keyin gaplashamiz. Avval sizni qutqaraylik. Hozir borib Mavlonga uchrashing, yuqoriga chiqib sizni himoya qilsin. Har xil sassiq gaplardan uzoq tursin. Keyin Ziyomovga uchrashing. Mavlondan so’ng u kirsin, Jo’rabekov bilan ko’rishing. Ziyomovdan keyin Kraynov uni chaqirsin, hammasini ko’ndiring. Kechqurun nuqtani men qo’yaman. Hammasi Jizzaxda odamlar sizni istashayotgani, agar ishdan olinsangiz saylovda har turli voqealar yuz berishini, tuman birinchilari tinimsiz telefon qilishayotganini aytishsin. Oxirida Islom aka mendan Ichki ishlar va Milliy xavfsizlik xizmatining fikrini so’raydilar. Xudo xohlasa, oshni o’zim suzib chiqaman.

Tursinov hamma bilan bir soat ichida uchrashib chiqdi. Va’dalarni quyuq qilib,  Jizzaxga qaytib ketdi. Bu orada Kraynovni ham xursand qildi. Yangi olgan uyiga “Miraj” deb nomlangan chet el mebelini ertagayoq yuborishini imo qildi.

Alimovning plani bo’yicha birinchi Mavlon kirishi kerak edi, lekin u botinmadi, Jo’rabekov bilan birga kirdi. Karimov Jo’rabekovning gaplarini oxiriga qadar tinglamadi.

-O’sha, sizga telefon qilgan birinchilarga aytib qo’ying, Tursinov bilan bitta kamerada qo’yaman ularni. Hammasi o’z manfaatini o’ylaydi.

-Lekin fondga Tursinov ham, birinchilar ham katta mablag’ o’tkazishdi,-dedi Jo’rabekov.

-Ikki oyoqlari bir etikka tiqilganidan keyin o’tkazishadi-da.

-Bular so’zimizni hech ikki qilishgani yo’q.

Karimov Jo’rabekovning ko’zlariga tikilib qaradi-da, Kraynovni chaqirdi:

-Fondda Jizzaxdan biror bir muammo bormi?

-Yo’q, otalariga rahmat, aytganimizning ikki hissasi tushib turibdi.

Karimov Jo’rabekov bilan Mavlonni chiqarib yuborar ekan, aniq bir javob aytmadi. Ko’p o’tmay maslahatchisi Ziyomov kirib keldi. U boshqa masalalarni gapirar ekan, orada Jizzaxga ham to’xtaldi:

-Jizzaxda muxolifatning ikki yuz-uch yuz odami hamma yoqni buzmoqda. Shikoyatchilarning kimligini o’rgandik. Hammasi dor ostidan qochgan odamlar. Vaziyat o’zgarib qolishi mumkin. Saylov arafasida biror gap chiqib qolmasin degan niyatda ma’lumotlarni to’pladim. Ijroqo’m raisi bu odamlarni Tursinovga qarshi qayramoqda. Bu erdagi ba’zi deputatlarni ham qo’lga olishganga o’xshashadi. Lekin viloyatda Tursinovning yuki og’ir…

Karimov Ziyomovga :

-Mayli ko’z-quloq bo’lib tur, biror gap chiqib qolmasin,-dedi.

-Bilasiz, Jizzaxda millatlararo masala nozik. Kichik bir uchqundan alangalanib ketishi mumkin. Shu bois viloyatning ikki kattasini o’zingiz kelishtirib qo’ysangiz, degan iltimosim bor edi.

-Bo’pti. Qo’lingizdan kelmagan yoki bajara olmagan ishingizni menga otasiz,-deya Ziyomovni chiqarib yubordi.

Odat bo’yicha oqshom Alimov bo’lib o’tgan voqealar haqida Karimovga hisob berdi. Jizzax masalasida alohida to’xtaldi.

-Ichki ishlar vazirligi va Milliy xavfsizlik xizmatining operativ ma’lumotlari bo’yicha ijroqo’m raisi Olimov fitna uyushtirmoqda. Tursinov tumanma tuman yurib, saylov hozirliklarini ko’rmokda. Menimcha eng yuqori ovozni shu viloyatdan to’playmiz. Shu sababdan saylov o’tguncha Tursinovni qo’llash kerak. U viloyatda chuqur ildiz otgan. Saylovdan keyin avval ildizlarini quritamiz, keyin o’zi haqida Siz nima desangiz o’shani qilamiz.

-Muborakda vaziyat qanday?

-Ochlikni davom ettirishayapti. Izn bersangiz nomingizdan Ibod To’raevni chaqirsam…

-Chaqiring, u bilan men ham gaplashib qo’yaman. U bolaning ko’zini ochib qo’yishim kerak.

-Muborakka Mirtemirni yuborsak yaxshi bo’lardi. U bunday ishlarni tinchitishga usta. Ziyomovning aytishiga ko’ra, Muborakning birinchi kotibi Mirtemir bilan birga o’qigan.

Karimov biroz engil tortgandek bo’ldi, chunki ichini tirnayotgan savolga javob topgandi. U saylov oldidan qo’rqqani deputatlar edi. Oldingi sessiyada saylov qonuni orqaga olindi. Endi yana biror bir bahona bermaslik kerak ularga, deb o’ylardi. Shu boisdan ham bugun maslahatchilari va hukumatdagi o’rinbosari Jizzax masalasida gapirisharkan, ko’nglining bir chetida Mirtemirga aytgan gaplari turardi. Mana endi Alimov buning ham echimini aytib turibdi.

-Men ham Mirtemirni Muborakka yuborishni o’ylab turgandim. Bu tashabbusni Ziyomovga sotaylik. Kraynov bilan ikkalasi ishni xamirdan qil sug’urgandek, ustalik bilan bajarishsin. O’rtaga biror bir gap chiqishini istamayman. Xo’sh, Jizzax masalasini tinchitish haqida qanday taklifingiz bor?

-Siz nima desangiz o’sha bo’ladi. Biz viloyatlarda sessiyalar o’tkazib, “obkom”larni hokimga aylantirish ro’yxatini aytganingiz bo’yicha hozirladik.

-Saylovdan oldin ularning birortasiga tegish kerak emas. Hozir Jizzaxda Tursinovni ishdan olamiz desak, mansab kurashi boshlanadi. Bu butun viloyatlarga ham tarqaladi. Yo’q joydan boshimizga og’riq olamiz. Modomiki, Jizzaxda Tursinov bilan Olimov o’rtasida munoqasha boshlangan ekan, temirni qizig’ida bosishimiz kerak. Ertagayoq viloyatda sessiya o’tkazib, Tursinovni hokim etib tayinlaymiz. Agar masalani bir-ikki kun orqaga tashlaydigan bo’lsak, hidi chiqib ketadi va yana shikoyatchilar oqimi boshlanadi. Darvoqe, “Chayon” bilan Jo’rabekovning bu masalaga aloqasi qanday?

Garchi Alimov ularning bu xususda Karimovning huzuriga kirib chiqqanlarini bilsa-da sar berib sir bermadi.

-Menimcha ular avvaliga Olimovni qo’llashdi. Uning Tursinovni yo’qotib, o’rnini olish havasi ham shundan keyin kuchaydi. Ammo Jo’rabekov viloyatga borib, birinchilar bilan gaplashib kelganlaridan keyin Mavlonning fikrini ham o’zgartirdilar. U kishi bu masalalarda ob’ektiv yondashadilar. Shunga qaramasdan qo’limizda Tursinovga qarshi etarli dalillar bor. Saylovdan keyin hammasini bir sistemaga tushirib, Sizga beraman.

Karimov qora telefondan Tursinovga sim qoqdi. Salom-aliksiz gapira boshladi:

-Og’ayni, ishingiz bitgan. Qo’limizda juda ko’p hujjatlar bor. Istasak, ertagayoq ishdan olib tashlaymiz. O’rningizga ana u Olimovni nomzod ko’rsatishayapti, lekin men rad etdim. Chunki sizning sodiqligingizni bilaman. Siz bitta kemada ekanligimizni yaxshi tushunasiz. Ana u deputatning tekshirishlariga esa e’tibor qilmang. Ularni ham aldab turishimiz kerak. Ko’z-quloq bo’ling, tarafdorlaringiz xol qo’yib qo’yishmasin. Ertaga ertalab sessiyani to’plang, men boraman. Qolgan gapni o’sha erda gaplashamiz. Alimov etib boradi va ertalabgacha hamma ishni pishitinglar. Ijroqo’m raisini bo’sh qoldirmang, ko’nglini olishga harakat qiling…

41.GAGARIN

Ertalab Jizzaxga olib boradigan trassani tuman qoplagan edi. Karimov borayotgan mashina “tuman chiroq”larini yoqib olganiga qaramay sekin yurardi. Oldinda, orqada o’nlab mashinalarda muhofizlar, mirshablar.

Karimov Jizzaxga etib kelganda, uni viloyat partiya qo’mitasi birinchi kotibi Tursinov va ijroqo’m raisi Olimov kutib oldilar. Lekin Qizil maydonda mingga yaqin odam to’plangandi.

-Bular qaerdan xabar topishdi? -dedi Karimov Tursinovga yuzlanib.

-Siz Jizzaxga kelganimda hammangizni qabul qilaman, degan ekansiz, -deya ijroqo’m raisiga savolomuz nazar tashladi Tursinov. -Tong sahardan maydonga to’planishdi. Karimov hech bo’lmasa vakillarimizni eshitsinlar, degan shart qo’yishdi.

-Shart-partni yig’ishtiring! Orqa eshikdan kiramiz.

Karimov Jo’rabekov va Mavlonni yoniga olib, yuqoriga ko’tarildi. To’g’ri Tursinovning xonasiga kirdi:

-Siz o’zi qanaqa odamsiz? Bir xotinni quvib, uyini o’zingizniki qilib olibsiz, bolalar bog’chasini ko’chirib u erni dam olish joyiga aylantiribsiz, otuvga hukm bo’lgan odamni keltirib direktor qilib qo’yibsiz, uch marta qamalib chiqqan kishini go’sht kombinatiga rahbar etib tayinlabsiz…

Tursinov boshini eggancha indamay turardi. Uning yonida esa ijroqo’m raisi vujudining og’irligini goh o’ng, goh chap oyog’iga tashlab “ko’rdingmi?” degandek Tursinovga masxaraomuz tikilayotgan edi. Karimov buni sezib qoldi va:

-Bu jinoyatlar faqat Tursinovga taalluqli emas, siz ham babbaravar aybdorsiz. Mahalliychilik o’yini qilayapsiz. Chetdan kelgan odamning ko’zi ko’r bo’lsa, sizniki ochiq bo’lishi kerak. Ikkalangizni ham bo’shatamiz. Chiqing xonadan,-dedi.

-Bularning o’rniga kimni tayinlaymiz,-dedi Karimov o’rnidan turib eshikni mahkamroq yopib qo’yarkan.

Bu savolga hech kim javob berolmadi. Shu payt Alimov papkasidan bir qog’oz chiqardi va Karimovga uzatdi.

“Maxfiy. Faqat Prezidentga.

Jizzaxda sessiya majlisi o’tkaziladigan zalda Sizga suiqasd uyushtirilishi mumkin. Shunday xabarimiz bor, lekin deputatlarni bir-bir tekshirib kiritishga vakolatimiz yo’q. Hatto tekshirib kiritgan taqdirimizda ham tashqaridan turib hujum qilishlari mumkin. Saharga qadar mingga yaqin insonni uyma-uy yurib to’plashdi. Bu ishni ijroqo’m raisi uzoqdan turib boshqarayotgan ko’rinadi. Deputat Meli Qobulov esa faollardan biri. Shu sababdan sessiya majlisini boshqa joyda o’tkazishni taklif qilamiz.

Milliy Xavfsizlik qo’mitasi.”

Karimovning avzoyi yana ham buzildi:

-Almatov qani?-dedi.

-Tashqarida vaziyat birdan og’irlashdi. Almatov va odamlari shu ish bilan ovora.

-Endi ovora bo’lganini nima qilaman? Shu paytgacha onasinikida o’tirganmidi? Nega tinchitmadi? Nega yo’llarni bog’lamadi? Qo’rqdimi? Yoki bu bola xalqqa o’zini yaxshi ko’rsatmoqchimi? Tashqaridagi bu chollar nima istaydilar? Quloqni edilar-ku! Ana u Meliboy nima qilib ularning yonida yuribdi? O’shani ham tinchita olmadingizlar. Mahalla, mahalla, deydi enag’ar doim.

-Agar bu chollarning yo’li to’silsa, janjal chiqardi. Bizdagi xabarlarga ko’ra, ular har narsaga tayyor,-dedi Jo’rabekov.

-Bizdagi xabarlarga ko’ra esa mana bu binoni osmonga uchirishmoqchi,-deya Karimov qo’lidagi qog’ozni Jo’rabekovga qarab uloqtirdi. -Shuni bilar ekansiz, nega oldini olmadingiz? Qani gazeta? Ularni sharmisor qilib yozmoqchi edinglar-ku?

Karimov Mavlonga “Gazetani ber” degandek qo’lini cho’zdi.

-Tayyor! O’rinbosarim yozgan. Faqat sessiyadan keyin bosaylik, deb turuvdik, -qaltiray-qaltiray javob qildi Mavlon.

-Posle pojara, chto li?! -o’shqirdi Karimov.

-Akajon…

-He, akajoningni… Qani maqola? Kim yozdi, deding?

-Sharof,-dedi Mavlon.

-Sharof Ubaydullaev,-deya tuzatdi Jo’rabekov.

-U ham Tursinovni yomonlab yurgandi-ku?

-Yo’g’e…-xavotir aralash so’z qo’shdi Mavlon

-Bo’pti, nima qilamiz? Bularni tinchitishni Almatovga topshirib bo’lmaydi, o’zingiz nazorat qiling. Odamlarni tarqatish kerak,-dedi Karimov Jo’rabekovga.

-Sessiyani qoldirsakmikan?-dedi Jo’rabekov.

-Kallani ishlatib gapirayapsizmi? Ertaga ana u olomon poytaxtga boradi. Keyin nima qilasiz? Saylov oldidan hammasini qamoqqa tiqasizmi? Nima bo’lganda ham sessiyani o’tkazamiz. Boshqa joy yo’qmi? Qani ana ular? Ikkalasini ham chaqiring.

Tursinov bilan ijroqo’m raisi shosha-pisha kirib kelishdi.

-Kechasi sizni odam deb telefon qilibman. Hammayoq tinch bo’lsa hokim bo’lasiz degandim. Yo’q, hammayoq tinch yaxshi o’tkazamiz degandingiz-ku? -Karimov ijroqo’m raisining ro’parasiga kelib, barmog’ini bigiz qilib uning ko’kragiga taqadi:

-Hokim bo’ladigan odam yon veriga qaramaydimi?

-Oqsoqol, men hokim bo’laman demadim-ku?

Karimov qo’llarini cho’ntagiga solib, xonada u yokdan buyoqqa yura boshladi. Keyin ijroqo’m raisiga qarab zaharxanda kuldi. Rais o’zini oqlamoqchi bo’lganini sezib hujumga o’tdi:

-Ikkalangiz ham bir-biringizdan yashirin huzurimga bormadingizmi? Tursinov “Meni ishlashga qo’yishmayapti” desa, siz “Odamlar orasida norozilik kuchaydi” deysiz. Mana endi ikkalangizni ham bo’shatamiz. O’rtoq Olimov, tanlang qaerga borasiz? Siz ham o’rtoq Tursinov… Aslida bu chollarning talabi haq, Jizzax qarovsiz qoldi. Sharoit og’irlashib ketdi, mansablarni sotayapsizlar, odamlar oyligini vaqtida ololmaydi. Transportdan qiynalishadi, lekin buni aytish uchun ko’chaga chiqish kerakmi? Bilib qo’yinglar, men xalqning ortidan emas, xalq mening ortimdan yurishi kerak!

Ijroqo’m raisi biror bir tumanga ishga ketishga va o’zini oqlashga tayyorligini aytdi. Tursinov esa Karimovdan poytaxtga qaytarishni iltimos qildi. Karimov biroz hovuri pasayib:

-Kimni hokim qilamiz? -deb so’radi ulardan.

Ijroqo’m raisi:

-Partiyamizning Jizzax shahar qo’mitasini boshqarayotgan yigit bu ishni eplay oladi,-dedi.

Ha, sen nima bo’lsa ham Tursinovdan qutulmoqchisan, deb o’yladi Karimov. Tursinovning o’rniga esa o’zingga yaqin nomzodni aytayapsan. Aslida senga o’xshaganlarni jazolashning bitta yo’li bor, u ham bo’lsa xayolingdagi planni parchalab tashlashdir. Qani, Tursinovning ham planini o’rganaychi, deya Karimov birinchi kotibning yoniga keldi:

-Xo’sh, sizning nomzodingiz kim?

-O’zingiz kimni tayinlasangiz men ham o’shaning tarafdoriman.

Ofarin, deb o’yladi Karimov. Yo juda ham pixini yorgan siyosatchisan yoki menga sodiq va samimiysan.

-Xo’p, sessiyani boshqa joyda o’tkazsa bo’ladimi? -so’radi u Tursinovdan.

-Shaharni nazarda tutayapsizmi?

-Shahardami, go’rdami, balodami, qaerda joy bor o’zi?

-Menimcha chetroqda o’tkazish kerak,-dedi Tursinov.

-Masalan, Gagarin tumani. Menga imkon bering, bir zumda avtobuslarni chaqiraman, deputatlarni olib borishadi.

-Bo’pti, -dedi Karimov, -lekin ana u Meliboyga o’xshagan deputatlar qolishsin.

-U qonunchilik komissiyasi raisi.

-Nima, u ham viloyat, ham respublika deputatimi?

-…

-Mayli, uning og’zini ijroqo’m raisi yopadi. Boshqalar esa qolishsin, poytaxtda laqillashgani ham etadi. Yo’llarga mirshab qo’yasizlar, biror bir mashina o’tkazishmasin. Ana u chollaringiz piyoda yurib etib borguncha sessiyani bitiramiz. Almatovga ayting, qo’shimcha kuch chaqirsin. Tartib intizom masalasini ijroqo’m raisiga topshiramiz. Qaerga borishini shunga qarab xulosa qilamiz. Gap-so’z chiqmasa, viloyatda, aks taqdirda …

Karimov qo’lini uchoqqa o’xshatib havoda uchirdi-da, “Uzoq-uzoqlarga ketasan” ishoratini qildi.

Ijroqo’m raisi izn so’rab, chiqib ketdi. Orqasidan Karimov ko’zga tashlanmay xonaning burchagida o’tirgan Milliy xavfsizlik qo’mitasi raisiga “Nazoratga oling”, dedi. Keyin Tursinovga yuzlandi:

-Do’stim, hammayoqni rasvo qilibsiz-ku?

-Oqsoqol, bir yil imkon bering, hammasini tuzataman. Keyingi vaqtda ikkihokimiyatchilik bo’lib ketgandi. Yakkahokimlik xususida bizga dars berdingiz, ko’zimiz moshdek ochildi. Sizning buyuk g’oyalaringiz bor. Ularni amalga oshirishda yoningizda bo’lish sharaf biz uchun. Sizni xalqimizning boshiga Xudoning o’zi yubordi. Siz bilan ishlagan odamning baxti bor. Ham qattiqqo’lsiz, ham mehribon. Ota bolasini ham urishadi, ham sevadi. O’ldirsangiz ham, kuldirsangiz ham jonim sizniki. Ket, degan kuningiz “g’ing” demasdan ketaman. Hozir o’zimni oqlashga imkon bering.

Karimovning “erigani” yuziga yoyilgan tabassumdan bilinib turardi. Bunday gaplarni har kuni eshitib tursa-da, takror tinglaganida rohat qilardi. Jo’rabekov bilan Mavlon esa tarvuzi qo’ltig’idan tushgan bolalardek hayron bir tarzda qarab turardilar. Tursinov yotib qolguncha otib qol degandek bo’sh kelmasdi:

-Men sizning komandangizdaman. Yo’lda poezddan tushib qolgan nomarddir, deb aytgan gapingiz qulog’imda. Hatto ishsiz qolsam ham, sizga sodiq bo’laman. Agar imkon bersangiz ishlarimiz yurishib ketadi. Saylovda xalqimiz sizga naqadar sadoqatda ekanini ko’rsatadi. Saylovni buzuvchilar ham dog’da qoladi.

Tursinov ustalik bilan Karimovning ko’ngliga kirib borayotgandi. Karimov muzqaymoq yalayotgan boladek uning so’zlariga mahliyo bo’lib qolgandi.

-Ayniqsa, hurmatli Sharof Rashidovning nomini tiklash yo’lida ko’rsatayotgan jasoratingiz, u kishi vafot etgan kun munosabati ila kelib, fotiha o’qiganingiz, oddiy odamlar bilan birga o’tirib, bir chimdim bo’lsa-da osh eganingiz, xalqimizning ruhini ko’tarib yubordi. Mana bu besh-olti chollar bilan gaplashsam ham bu xususda tan berishadi. Lekin ularning cho’ntagiga pul tiqib, avtobus topib berib yurganlar bor. Sizdan ijozat olmasdan indamadim. Ular “bugun chollarni kaltaklashadi, shundan janjal chiqaramiz”, deb o’ylashgandi.

-Ular kim?

-Bittasi sobiq finotdel, ikkinchisi …, -Tursinov alanglab atrofga qaradi.-Oqsoqol, imkon bering, o’zim hammasini tartibga solaman. Bir marta sharmanda bo’lishdan saqlab qoling…

-Meliboyvni nima qilamiz?

-Bilasiz, u biroz aqldan ozgan. Shuning uchun KGBdan haydalgan. Yolg’on-yashiq gaplar bilan xalqni aldab, deputat bo’lib oldi. Pulga hamma narsani sotadi. Tul xotindek janjalchi. Hamma undan qo’rqadi. Shu bois men o’zim uni ogohlantirib turishga majbur bo’laman. Mana bular esa Meliboyni menga qayrashadi. Endi tuhmat qilib yuribdi.

-U tuhmat qilgan bo’lishi mumkin. Ertaga ana u Mirtemir boshimizni og’ritmaydimi?

-Bu yog’i hal bo’lsa, Mirtemirni o’zim qo’lga olaman.

-Biz qo’lga ololmay turibmiz-u sizning tuzog’ingizga ilinadimi?

-Yangi, chet elga tayyorlangan engil mashinadan so’z ochgandim, mumdek erib ketdi.

-Yaxshi. Unday bo’lsa yaxshilab hujjatlashtirish kerak. Ilojini qilib gapini magnit lentasiga yozib oling. Seyfga tashlab qo’yamiz. Vaqti kelganda oyog’iga kishan bo’ladi. Xo’sh, o’rtoq Jo’rabekov, masalaning bu yog’ini nima qilamiz?

Karimovning fe’lini obdon o’rganib olgan Jo’rabekov temir o’choqda yaxshi qizigani, endi uni istagan tarzda egish payti etganligini angladi.

-Imkon bersangiz, yaxshi bo’lardi. To’polonchilarni birgalashib tinchitamiz. Bir yil ishlab bersin o’rtoq Tursinov. Gap-so’z ko’paysa, keyin olib tashlaysiz.

So’ng Jo’rabekov Tursinovga yuzlandi:

-Oqsoqol har kimga ham bunday otalik qilmaydilar. Buni unutsangiz…

Jo’rabekov “ko’zingiz ko’r bo’ladi” degan so’zlarni yutib yubordi. Ammo Karimovning o’rniga qaror berib bo’lgandi.

Karimov Mavlonga qaradi.

-Ana ularni birgalashib tinchitamiz. Agar kerak bo’lsa o’rtoq Tursinov bilan taftish o’tkazib, bir-ikki aybdorni jazolab qo’yamiz,-dedi Mavlon.

-Deputatlarning ham tanobini tortib qo’yish kerak,-qo’shimcha qildi Karimov.

-Ular Sizdan so’z olganmiz, deb yurishibdi…

-Har bir aytilgan gap bajarilsa, hojatxonalar oltindan bo’lardi. Bizga esa oltin hojatxonaning keragi yo’q…

Shu payt ichkariga choy keltirishdi. Endi ular qirq yillik oshnolardek quyuq suhbatga berildilar. Suhbat davomida Tursinov eski partiyani tarqatib yuborib, o’rniga yangisini tuzish taklifini o’rtaga tashladi.

-Kommunistik partiya tuzilishi, strukturasi jihatdan tengi yo’q partiyadir. Uning kadrlar bilan ishlash tizimi dunyodagi biror-bir boshqa partiyada yo’q,-dedi Tursinov.

-Gapni dissertatsiyangizga olib kelayapsiz-a? -jilmaydi Karimov.

Bundan ilhomlangan Tursinov o’zini Karimovga yana ham yaqinroq his ettirish uchun:

-Hozir hamma joyda demokratik harakat boshlandi. Partiyamiz to’la demokratik partiyadir. Siz har bir insonning qobiliyati, tashkilotchiligiga keng yo’l berayapsiz. Barcha masalalarni maslahat qilib keyin qarorga bog’layapsiz. Demokratiya degani boshqa yana nima beradi? Shu sababdan partiyamizning nomini demokratik partiya, deb o’zgartirsak, tarixga sizning ijodingiz bo’lib kirardi, o’zimizning Gagarin bo’lardingiz!

-Gagarin…,-Karimov miyig’ida kulib qo’ydi.- Partiya masalasida men ham shu fikrdaman. Lekin muxolifatdagilar ham partiyasining nomiga demokratiya so’zini qo’shib olishgan. Shu bois fikrimni ochiqqa urmay yurgan edim, -dedi Karimov piyoladagi choyni ho’plarkan.

-Bu muxolifat bizning ham boshimizni qotirdi. Fikrimizning bir chetida ariga o’xshab in qurdi. Ana u chollarni ko’chaga olib chiqqan ham o’shalar…

Karimov birdan tumshug’ini osib, boshini egdi. U muxolifat so’zini eshitgani uchunmi yoki Tursinovning gapni uzatib yuborganidan shu holga tushdimi, atrofdagilar payqashmadi. Tursinov hayiqqancha gapirishdan to’xtadi. Karimov biroz jimjitlikdan so’ng “Nega tinchib qolding?” degandek unga qaradi.

-Oqsoqol, shu ijroqo’m raisini bo’shatib bering, -dedi Tursinov yuragining ostida yotgan toshni tashqariga uloqtirib.

-Yo’q, -dedi keskin ohangda Karimov. -U sizga birinchi o’rinbosar bo’ladi. Burnini erga ishqab ishlatasiz.

-U Mirsaidov bilan birga…

-He, Mirsaidovni ham, uni ham …

Karimov Mirsaidovning nomini eshitishi bilan qizishib ketdi.

-Bo’ldi, u ham ishlaydi. Bir-biringizni kovlashtirmay ishlaysiz. Umuman, sizlarni bir-biringizga qayrab qo’ysa, ish yaxshi ketadi. Poraxo’rlikni kamaytiring. Hammayoqqa yurtdoshlaringizni joylashtiribsiz. Ish qilsangiz, shunday qiling-ki hidi chiqmasin, og’ayni! Pul ko’payib ketgan bo’lsa, yigitlarga bering, fondga o’tkazing. Moskovlik muxbirlarni tinchitishsin, tanqidlari jonga tegib ketdi. Eshaklar bir narsa olsalar, o’n besh kun oxurdan bosh ko’tarmaydilar, keyin yana olish uchun hangraydilar. Sizlar esa pulni qaerga sarflashni ham bilmaysizlar. Omin, ketdik!

Karimov o’rnidan turdi-da, eshikka qarab yurdi.

-Mashinangiz orqa eshikda…, -dedi Mavlon.

-Nima oldingi eshikdan olib chiqmoqchimiding?

-…

Ular pastga tushganlarida, besh-olti nafar oqsoqol orqadagi hovlining bir chetida turishardi.

-Bular kim? -deb so’radi Karimov.

-Bular vakillar, -dedi orqadan yugurib kelgan ijroqo’m raisi. -Oqsoqollarga, sizlar kutib turinglar, nomingizdan vakillar Karimov bilan gaplashadi deb olti-etti kishini ichkariga oldim. Shu bilan g’ala-g’ovur tinchidi.

-Ofarin, biz sessiyani o’tkazib qaytguncha, bular kutib o’tiraverishsin, -dedi-da Karimov mashinasiga mindi. Shu payt oqsoqollar mashina tomonga qarab yugurishdi. Birdan oldinga chiqqan mirshablar ularni to’xtatib, ichkariga qarab sudrashdi.

Gagarin tumaniga qadar yo’llar uch halqada o’rab olingandi. Majlisda Meli Qobulov birinchi qatorda jim o’tirgandi. Umuman, “g’ing”d egan odam bo’lmadi. Karimov minbarga chiqib, Tursinovni viloyat hokimi, ijroqo’m raisini esa birinchi o’rinbosar etib tayinlagani haqida gapirdi.

-Men bu haqda farmon e’lon qildim. Ana shu farmonni tasdiqlashlaringizni so’rayman, -dedi.

Hamma qo’l ko’tardi. Majlisdan chiqarkan, Karimov Mavlonga :

-Farmonni bugunoq e’lon qil. Keyin bugungi chislo bilan yozib kelsang, imzo chekib qo’yarman.

Karimov mashinaga minarkan, Jo’rabekovga:

-Keyinroq olib tashlaymiz. Hozir bo’shatsak, anavi isqirt chollar “Mana bizning talabimiz bajarildi” deb, dunyoni buzishardi. Qovun qovundan rang olar deganlaridek, keyin bu epidemiyani to’xtata olmasdik. Biz kimlarningdir talabi bilan emas, o’z xohishimiz, o’z kuchimiz bilan ishlayotganimizni ko’rsatishimiz kerak. Bu o’pkasi yo’qlarni biz emas, Tursinovning o’zi tinchitsin.

-Qoyil oqsoqol, Sizga tan beraman ,-dedi lo’nda qilib Jo’rabekov.

-Mayli, maqolani nazoratga oling. Sarlavhasini yaxshi topibsizlar: “Avtobus hokimiyati”. Endi avtobuslarda poytaxtga qatnaydiganlarga ham chek qo’yinglar. Sessiyada mana men ochiqcha aytdim, dodini Xudoga aytsin. Shikoyat bilan ish bitirish davri o’tdi. Kerak bo’lsa, o’zimiz aytamiz, ana o’shanda yozishadi.

Ular bir-birlariga qarab jilmayib qo’ydilar. Karimov Tursinovni yoniga chaqirdi-da:

-Ijroqo’m raisi … e, o’rinbosaringiz qolsin, sizni esa olib ketamiz. Poytaxtda yangi lavozimni yuvamiz,-dedi.

-Shu erda choy aytganman.

-Bu erda choyni ham zahar qilishadi. Yuring, og’ayni, borib ellik-ellik qilamiz. Bugun mening hisobimdan ichasiz…

Mashinalar turnaqator bo’lib, yo’lga chiqdi. Ko’p o’tmay ular Jizzax chegarasida to’xtashdi. Negadir Tursinovni qoldirib ketishdi. Hokim mashinalar ortidan qo’l siltab qolarkan, u bilan birga mehmonlarni orqadan kuzatib kelgan viloyat rahbarlari ham saf tortgancha, qo’l siltashardi…

42. ZANJIRLI DARA

Mirtemir Juma Bekni darrov tanidi. Talabalikning ilk paytlari bir yotoqxonada turishardi. U yillardan qolgan bitta xotirasi bor.

…Har yakshanba kuni mardikorlikka chiqishardi. Bir safar ularni eski uyni buzishga olib borishdi. Endi ish boshlashgandi ham mirshablar kelib, uy buzishni to’xtatishdi va sohibini tutib ketishdi. Ular qaytib mardikor bozoriga kelishganda “tarixiy” maydonda hech kim yo’q edi. Kutib-kutib yotoqxonaga qaytishdi. Cho’ntaklarida bir miri ham qolmagan edi. Yotoqqa cho’zalgancha xirgoyi qilib “shiftdan olma terishardi”. Eshik taqillab, ichkariga qotgan non terib yuruvchi bola kirdi.

-Qolgan-qutgan nonlardan bormi? -dedi u har doimgi ohangda.

Juma Bek o’rnidan turib, bolaning elkasidagi xaltani oldi-da, ichidagilarni stolning ustiga to’kdi. Qotgan non burdalaridan bir qanchasini terib olib, qolganini siyirib, xaltaga soldi.

-Doim sen bizdan olasanmi, biz ham bir marta sendan olsak osmon uzilib erga tushmas, -dedi.

Bola Juma Bekka hayrat bilan mo’ltirab qaragancha, elkasini qisib, indamay chiqib ketdi. Juma Bek kosani suvga to’ldirdi-da, qotgan nonlarni ivitdi.

-Qani, turing, o’rdak sho’rva hozir, -dedi.

Oradan ko’p o’tmay Juma Bek boshqa fakultetga “ko’chib” ketdi. Ular ahyon-ahyonda uchrashib qolsalarda, endi boshqa-boshqa sohilning odamlari edilar. Bir necha yillardan keyin Mirtemir Juma Bekning qaysi bir raykomda bo’lim mudiri bo’lib ishlayotganini eshitdi, lekin uning bu erda ekanligi xayoliga ham kelmagandi. O’tgan safar Muborakka kelganida, Ibod To’ra:

-Yaqinda qo’shni tumandan raykom birinchi kotibligiga ashaddiy kommunistni keltirishdi. Bizga qarshi isyon boshlatdi u,-dedi.

Mirtemir u bilan uchrashmoqchi bo’ldi, lekin safarda ekan. Mana endi u qarshisida turibdi. Talabalik yillarida qilichdek ixcham edi. Endi semirib, qorin “bog’labdi”. Faqat ko’zlarigina uning o’sha eski Juma Bek ekanligidan darak berardi.

Juma Bek Mirtemirni quchoqlab, “kuchimni ko’rib qo’y” degandek, bir aylantirib, belidan mahkam qisdi. Keyin:

-Sizni kutaverib, ko’zimiz sakkiz bo’ldi, kun oqshomga, tong saharga aylandi, -dedi.

Ular ko’p gaplashmadilar. Mirtemir horib kelgani uchun raykomning mehmonxonasidagi o’ziga ajratilgan joyga o’tib, uxlamoqchi bo’ldi. Lekin uxlay olmadi.

Juma Bekning so’zlari quloqlarining ostidan ketmasdi:

-Men bobokalonimiz Amir Temurning tarixi bo’yicha doktorlik ishi qildim. Islom akaning maslahatchisi Ziyomov menga ustozlik qildilar. Tumanimizda “Zanjirli Dara” degan joy bor. Bu erni Amir Temur obod qilganlar, shu xususda turkum maqolalar yozdim. Ertalab Sizni o’sha erga olib boraman,-degandi u Mirtemirni mehmonxonada qoldirarkan.

Bu Mirtemirning g’amnok ko’nglida miltiragan ishiq yoqqandi. Har holda bu erga kelishim bekorga ketmaydi, bir tarixiy maskanni borib ko’raman, deb o’yladi u. Keyin Amir Temur haqidagi rivoyatlar xayolidan o’ta boshladi.

RIVOYAT

… Bir kuni Amir Temur uzoq safarga chiqibdi. Yo’lda “Tog’ etagidagi Chambil elda tunab qolamiz” deb buyuribdi. Chambil elga etib kelganlarida, bu erdagi ahvolni ko’rib, Temur hayratlanib qolibdi.

-Bu shahar dunyoning eng go’zal eri, jannatmonand bog’lar, dillarni rom etguvchi bulbullar, musiqa-ohang, sas chiqarib oquvchi irmoqlar, Alpomishdek dev qomatli chinorlar, ichsang suvi umrni daroz aylaguvchi chashmalar maskani edi. Bularning hammasiga nima bo’ldi? Nega bu shahar vayronaga aylandi? -deya navkarlarini shaharga yuboribdi Temur.

Navkarlar shaharni aylanib, bir tirik jonga ro’baro’ kelmabdilar. Hamma yoqda odamlarning va hayvonlarning suyaklari sochilib yotgan emish. Shaharning ko’chalariga dorlar qurilgan bo’lib, har bir dordagi iplarda suyaklar osilib turardi.

Navkarlar shaharning u burchidan kirib narigi burchidan chiqib ketar ekanlar, oniydan bir jonivorga duch keldilar. Odam desa odamga, hayvon desa hayvonga o’xshamaydigan maxluq. Bir qarashda maymunni eslatardi. Unga e’tibor qilmay o’tib ketishayotgandi, u qo’l siltadi. Shunda navkarlardan biri:

-Kimsan? -dedi unga.

-Menga kimsan deyishga hech kimning haqqi yo’q! Men bu shaharning hokimiman, -deya do’rillagan sas chiqardi u.

Navkarlar kulishdi:

-Shaharmish, vayrona-ku, demak sen-boyo’g’lisan!

-Men Amir Temurning yo’lini poylab yotibman, faqat u bilan gaplashaman. Dardimni unga aytaman. Siz esa yo’qoling, daf bo’ling!

Navkarlar Temurning huzuriga qaytgach, ko’rgan-bilganlarini unga aytib berishdi. Temur hayratlanib “hokim”ning yoniga bordi.

-Kimsan, nima uchun bu jannat el bu ahvolga tushdi? Nega insonlar qirilib ketdilar? Nega shahar vayronaga aylandi? -dedi.

-Menga Amir Temurdan boshqa hech kim savol berolmaydi. Yo’lingdan qolma, ey, musofir.

-Qarshingda Amir Temurning o’zi turibdi.

-Unday bo’lsa seni Allohning o’zi yubordi. Men Allohga yolvorib, jonimni olishini istadim. Vahiydan kelgan bir ovoz “Dunyoi-zaminning hukmdori Amir Temur sen tomonga kelmokda, boshingdan o’tganlarni unga aytib bersang, u seni o’ldirsa, o’shanda Alloh joningni olishi mumkin”ligini anglatdi.

-Xo’sh, boshingdan nima o’tdi?

-Ey, bu dunyoning hukmdori! Meni erinmay tingla. …Yosh yigit edim. Ota-onamni sevmadim. Mayxo’rlikka ruju qo’ydim. Har kuni ota-onamni kaltaklardim, oxiri ular meni “oq qilib”, uydan haydashdi. Darbadarlik kunlarimda bir boyning qizi bilan tanishdim. U meni odam qildi. Unga uylandim. Otasining yordami bilan Chambil elda hokimlikka qadar yuksaldim, lekin shaharda ishlar yurishmadi. Buning sababini tili burrolardan, kamchiligimni aytganlardan ko’rdim. Ularning tillarini kesdirdim. Biroq ishlarim oldinga ketmadi. Keyin olimu fuzalolar, dindoru ulamolar xalqni yo’ldan urmokda, deb o’yladim. Ularni zindonlarda chiritdim, lekin ishim yurishmadi. So’ngra qo’l ostimda ishlaganlarni aybladim. Shaharda dorlar qurib, ularni ostirdim. Dorlarda insonlar osig’lik turdilar, lekin ishim yurishmadi. Xalqim qirilib ketdi, hayvonlar yo’q bo’ldilar, buloqlarning ko’zi ko’mildi, og’ochlar qurib qoldi. Faqat men yashayapman. Na inson, na hayvonman!

Ey, bu dunyoning hukmdori, zulfiqoringni chiqar va boshimni kes! Meni bu dahshatli azobdan qutqar!

-Men seni o’ldirsam, qilichim harom bo’ladi, -dedi Amir Temur.

-Agar o’ldirmasang, menga bu azobdan qutulishning yo’lini ayt.

-Sen borib ota-onangning qabrini top, ular seni kechirsalar, o’shanda Asror joningni oladi.

Temur shunday debdi-da, sudralgancha uzoqlashgan “hokim”ning orqasidan ikki navkarini yuboribdi. Navkarlar qaytib kelgach, Temurga:

-U sudrala-sudrala qabristonga etib bordi. Ota-onasining qabrlari cho’kib yotgan ekan. Ularning ruhiga yolvorayotgandi, boshi bilan chuqurga-qabrning ichiga tushib ketdi va o’sha erda o’lib qoldi, -dedilar.

Temur bilan suhbatlashib o’tirgan Mir Said Baraka:

-Bu oqpadar ekan, oxirida ota-onasining ruhi uni avf etdi va qiynoqlardan qutuldi. Lekin bu xalqning gunohi nima edi-ki, bu qadar Allohning qahriga uchrabdi?

Amir Temur biroz o’ylanib turdi-da, javob berdi:

-Alloh yer yuzidagi vakolatlarni insonlarga berar ekan, ularga aql, iroda baxsh etdi. Ammo ular buni bir chetga surib, bir oqpadarni elkalariga ko’tardilar. Bu esa Allohni g’azablantirdi. Oqibatda go’zal bir shahar bilan birga bu dunyodan silindilar, -dedi.

… Mirtemir bu rivoyatni nima uchun eslaganini o’ylab ham o’tirmadi, chunki xayol eshiklaridan ikkinchi rivoyat kirib kelgandi.

RIVOYAT

Amir Temur har payshanba kuni siyosiy mahbuslar bilan o’zi suhbatlashardi. Bu safar uning huzuriga uch kishini olib kelishdi.

-Bu Suzangaron mahallasidan. To’y-ma’rakada, juma xutbalarida “Vatanim, Vatanim, Vatanim” deydi. Vatan va millatni takror-takror so’zlarkan, ko’zlaridan yosh sizib chiqadi, ovozi xirillab qoladi. Ammo hayotda ko’p odamlarning dilini og’ritgan.

-Uning boshini tanasidan judo qiling,-dedi Amir Temur.

Devonbegi ikkinchi mahbus haqida ma’lumot berdi:

-Bu Motrid mahallasidandir. Yig’inlarda, to’y-ma’rakalarda “Xalqimiz ochdan o’lar holga keldi. Na bug’doy bor va na non. Hamma narsa urushga ketmokda” degani-degan.

-Buni eng chuqur zindonga tashlanglar! Ammo saroydagi eng totli taomlardan va jamiki noz-ne’matlardan istagani qadar berib turishni kanda qilmanglar, -dedi Amir Temur.

So’ngra Devonbegi uchinchi mahbus haqida ham qisqa ma’lumot berdi:

-Bu Bog’ishamol mahallasidan. O’tgan juma kuni xalq oldiga chiqib “Amir Temurning falon-falon farmonlari noto’g’ridir”, dedi.

-Buni saroyga mushovir qilib ishga olinglar, -dedi Amir Temur.

Saroy a’yonlari Amir Temurning bu qarorlaridan hayratga tushdilar va Mir Said Barakaning huzuriga kelib, undan bu qarorlarni izohlab berishni so’radilar.

Mir Said Baraka:

-Birinchisi, Vatan,  millatni o’ziga qalqon qilib olgan badbaxtdir. Bunday odamlar juda ham tahlikalidirlar. Ulardan ne qadar tez qutulsak, Vatan va millatga shu qadar xayrli bo’ladi. Ikkinchisi esa, hayotni qorindan iborat, deb tushunadi. Undaylarga hayot nima ekanligini anglatmoq kerak. Qorong’u zindonda yotsa, bu hayotda egulikdan boshqa juda ko’p aziz narsalar borligini tushunadi. uchinchisi esa, Vatan va millatga o’zini qalqon qildi. U Amirning farmonlaridagi yanglishlarni aytar ekan, o’zini emas, mamlakatni o’yladi. Temur hazratlari ana shunga ko’ra, qaror berdilar, -dedi…

 

43.SAMIMIYAT

Mirtemir tong bo’zarib qolganda, uyquga ketdi. Bir “chimdim” uyquni olmasdan uyg’ondi va “Zanjirli Dara”ga ertaroq bormoq uchun mehmonxona hovlisiga chikdi. Ammo Juma Bek va viloyatdan unga hamroh bo’lgan kishini uzoq kutdi. Nonushta tayyor bo’lgach, ular kirib keldilar. Choy ichib u yoq-bu yokdan suhbatlashgan bo’ldilar-da, yo’lga chikdilar. “Zanjirli Dara” uzoqda ekan. Ikki-uch soat deganda, arang etib keldilar. Atrofda bir sardoba qoldig’i va bir daraxtdan boshqa hech narsa yo’q edi.

-Bu erdagi shahar qum ostida qolgan,-dedi Juma Bek. -Garchi cho’l havosi biqiq bo’lsa-da, ana shu tabarruk joyda tushlik qilamiz, -u shunday deb, shofyoriga imo qildi. Shofer yigit mashinadan dasturxon, ko’rpachalarni olib, daraxt ostiga to’shay boshladi.

-Aslida cho’lning sarrin shabadasiga teng keladigan narsa yo’q, lekin gazni qayta ishlash zavodidan chiqadigan zahar shu erlarga qadar etib keladi, -dedi viloyatlik hamroh.

Mirtemir ularning maqsadini tushunmadi. Nahotki, tushlik uchun bu erga kelishdi? Balki bu qumlar ostida biror bir shahar yo’qdir? Agar shahar qum ostida qolgan bo’lsa, bu daraxt va sardoba nima uchun yo’qolmadi? Mirtemirning qalbida zilzila boshlandi. Zilzila kuchayib, umid va ilinj tog’larini yakson qilish barobarida, ko’ngil taxmonlarini ham buzib yubordi.

Shu lahzada u dunyoga sig’mayotgan edi. Nayzadagi quyoshning tig’ini, hududsiz cho’lning shabadasini va u shabada keltirayotgan yoqimsiz gaz hidini, xullas, hech birini his qilmayotgan edi. Yonidagi odamlar ham cho’l sarobi kabi goh ko’rinib, goh ko’zdan g’oyib bo’lardilar. Chunki uning butun diqqati zilzila markazida edi. Zilzila markazi to’fonga aylangan va bu to’fon ko’krak qafaslarini siqishtirayotgan edi.

Siyosat, dunyodagi eng jirkanch o’yin ekan, deb o’ylay boshladi u. Nega unga mahliyo bo’ldim? Uning qaysi raqsiyu, qaysi musiqasi meni rom etdi? Nahotki, siyosatga kirmasdan kurashish mumkin emas? Yo’q, siyosat butun jamiyatni o’z panjalariga bog’lagan. Uning chetida qolib, har qancha mujodala etma, natijasiz qolaverasan. Xo’sh, mana siyosatga kirding, qanday natijaga erishding? Balki ana ular ichlarida seni masxara qilib, ustingdan kulayotgandirlar? Chunki orqavarotdan qandaydir o’yinlar o’ynalayotganini his qilayapsanu ammo bilmaysan. Mana bular esa, balki barchasidan xabardor?! Chiziqlarni, balki ana shular chizgandir?!

Yo’q, xaritani chizganlar boshqa, bular ham uning yo’lchilari.

Bularga, seni shahardan, odamlardan uzoqlashtirib, cho’lu-biyobonda tutish amri berilgan bo’lsa-chi? E, yo’q, birodar, o’z bahoingni juda ham oshirib yuborayapsan. Sen bu dunyoda va bu jamiyatda juda kichik odamsan, balki zarradan ham kichikdirsan?! Bu qadar odamni seni izingdan nega qo’yib qo’yishsin?

Nega qo’yishmasin? Bu dunyoda har bir zarraning ulkan tog’lar qadar ahamiyati bor, qolaversa, sen nega o’zingni bu qadar tubanlarda ko’rmoqchi bo’layapsan? Inson tog’ ustiga, yuksaklikka ko’tarilgani sayin, ko’zlarda, nazarlarda kichrayib boradi, ammo o’z qalbida, ruhida esa yuksalish his etadi. Sen nega aksini istayapsan?

Mirtemir o’zi bilan o’zi olishardi. Go’yo ichidan boshqa bir Mirtemir ajralib chiqib, qarshisida o’tirgancha u bilan ayovsiz tortishardi.

Biz ayrildikmi, demak, ruh boshqa vujud boshqa bo’ladi, deb o’yladi Mirtemir. Bu esa insonning inqirozidir. Bitishi, tamom bo’lishidir. Vujud va ruh mujassam, bir butun bo’lganda, inson kuchga aylanadi. Bu kuchni engadigan, sindiradigan faqat o’limdir. Inson o’limdan boshqasiga engilmaydi. Lekin sen hali o’zing ham bilmaydigan voqealar ta’sirida engilib o’tiribsan. Aslida engilmoq ham muzaffarlikdir. Agar rostdan ham biror bir o’yin o’ynalayotgan bo’lsa, iste’fo beraman. Ularning qo’lida qo’g’irchoq bo’lishni yoki chizgan xaritalari bo’ylab yugurishni istamayman.

Bu paytda Juma Bek daraxt ostiga to’shalgan ko’rpachaga yonboshlagancha tandirda pishirilgan kabobni pishillagancha eyayotgandi.

Nahotki, u qotgan non egan kunlarini unutgan bo’lsa? O’shanda bolakayning to’rvasidan olinagan qotgan non xuddi mana shu tandir kabob kabi unga lazzat bermaganmidi? Ammo o’shanda Juma Bekning yuzlarida sevinch va mamnunlik bor bo’lsa, hozir kibor va manmanlik ufurib turibdi.

Juma Bekning parvoyi palak, dunyoni suv bossa to’pig’iga chiqmaydi. Nega men uni yomon ko’rayapman, nega uni ayblayapman? Balki u hayotning mantig’i shundan iborat deb o’ylar va barcha harakatlarini to’g’ri deb bilar?! Qolaversa, doktorlikni yoqlabdi. Katta bir rayonning rahbari. Balki o’z yo’lida e’tiqodlidir. Buning ustiga senga nisbatan sovuq munosabatda bo’lgan emas. Eski do’stlar kabi bag’rini ochdi.

Mirtemir mushohadalarni bir chetga surib, tandirda pishirilgan uy nonidan emoqchi bo’ldi, ammo bir tishlam non labi bilan tomog’ining o’rtasida uzoq aylandi. Bolalik yillarini esladi. Uylarida non bo’lmagan kun, tomga chiqib “Menga issiq non pishirib beringlar” deb dodlagan ekan. O’shanda, rahmatli onasi xastalanib qolgani uchun, issiq non pishiradigan odam topilmabdi. Biroz ulg’aygach, bu voqeani aytib berishsa, qulog’iga qadar qizarib ketardi. “Ayb bolamda emas, men unga har kuni kulcha pishirib berib, yomon o’rgatib qo’ygandim”, deya uning boshini silardi onasi.

Shu damda Mirtemir o’sha kulchalarni qumsadi. Balki, men tomga chiqmagandirman?! Agar tomga chiqadigan yoshda bo’lganimda, u voqea esimda qolardi. Balki, kulgi bo’lsin, deya bu voqeani o’ylab topishgandir?! Chunki kulcha nonni, ayniqsa, xamirning ustiga sharbat surib pishirilgan kulchani juda ham sevishimni bilishardi-da! Hovlimizning ichidan ariq oqib o’tardi. “Oq ariq” edi nomi. Ariq bo’ylariga ekilgan gullar ham oppoq bo’lib ochilardi. Darvozadan kiraverishda esa, bir tut daraxti bor edi. U ham oppoq bo’lib pishardi. Men kulchani ariqning boshlanish qismiga tashlab, o’zim ko’cha orqali suvning hovlidan oqib chiqadigan joyiga yugurib borardim. Har doim kulchadan oldin etib borishga harakat qilardim. Obdon charchaganimda kulcha ham hil-hil bo’lardi. Keyin uni oppoq pishgan tut bilan, mazza qilib erdim. Eh, u kunlar, qayda-yu bu kunlar qayda?!

Bolalik taassurotlari Mirtemirning ko’nglidagi zilzila otashini biroz tushirdi. Shunga qaramay, u Juma Bek bilan ochilib suhbatlashmadi. Hatto uning gaplarini oxiriga qadar eshitishga urinsa-da, xayollari boshqa o’rmonlarga kirib ketardi.

Quyoshning “boshi uzilgan” paytda Juma Bek dasturxonni yig’ishtirishga buyurdi. Mirtemir bu erdan ortga qaytmasligini va poytaxtga ketajagini aytdi. Juma Bekning yalinib, yolvorishiga qaramay, ular shu erda xayrlashdilar. Juma Bek qo’l siltash o’rniga soatiga qaray-qaray qoldi.

Ular viloyat markaziga etib kelganlarida, poytaxtga uchadigan so’nggi uchoq ham allaqachon parvoz qilish uchun erdan ayrilgandi. Mirtemir yana bir kechani mehmonxonada o’tkazishga majbur bo’ldi. Ertalab, nonushta payti radiodan eshitilgan xabar uning ko’nglidagi zilzilani o’n daraja oshirib yubordi. U portfelidan bir qog’oz oldi-da, ishdan ayrilajagi haqida ariza yozib, yana portfeliga solib qo’ydi. Keyin mehmonxona hovlisida o’ralashib yurgan bog’bonning yoniga keldi:

-Hormang, ota!

-Bor bo’ling, Mirtemirjon! Kelishingizni uch kundan buyon kutib yotgandik. Bir suhbatingizga ishtiyoqmandmiz,-dedi.

-Yo’g’e, men o’zim bu erga kelishimni bilmasdimu siz qayoqdan bilardingiz?

-Ukajon, yer tagida ilon yursa, biz sezamiz. Bu erda uch kun oldin qimir-qimir boshlangandi. Otingizni eshitganlar jim turisharmidi? Menga qadar xabar kelib etdi.

-Bo’pti,-dedi Mirtemir, jahlini tishlab. -Otaxon, aytingchi, sizga mana bu daraxt qurib qolgan, qurtlagan, boqqa zarar berayapti, uni qo’porib tashla, deyishsa, Siz bu ishni bajarsangiz, lekin ertasiga kelganingizda mehmonxona mudiri qaytadan ekib qo’ygan bo’lsa, nima qilasiz?

-Nima ham qila olardim, uka? Kattaning aytgani aytgan. O’ynashmagin arbob bilan, deganlar. Qurigan daraxtga ham salom berib yuraveramiz.

-Izzat-nafsingizga tegmaydimi?

-Izzat-nafsni o’ylasak, och qolamiz. Bu erga kimlar kelib, kimlar ketmadi. Qancha-qancha izzat-nafsini o’ylagan odamlarni yo’qotib yuborishdi. Bu bilan meni izzat-nafsi yo’q odamga chiqarib qo’ymang. G’ururim ichimda. Ichimda ularni buralab-buralab so’kaman. Yoki alamimni chechangizdan, bolalardan olaman. Bu dunyoda yashashning boshqa yo’li yo’q. Sizga o’xshagan yigitlarni ham sindirib yuborishadi. Bularga mevali daraxt emas, qurigan va chirigan daraxt kerak. Chunki istagan paytlarida, bir tepib yiqitadilar yoki axlatga olib chiqib tashlaydilar va ko’ngillari rohatlaydi.

Mirtemir bog’bondan bunday javobni kutmagandi. Nahotki, xalqimiz shu ahvolga tushib qoldi? Nahotki, hamma shunday o’ylaydi? Yo’q, ba’zilarning qomatini egishdi, ba’zilarning tafakkurini yo’qotishdi, ba’zilarning esa jasoratini o’ldirishdi. Ammo shundaylar borki, egilib, qaytadan qomatini rostlaydi, tafakkurini yo’qotib tafakkurini topadi, jasoratidan ayrilib jasoratli bo’ladi, ya’ni soxtalarini yo’qotib aslini topadi. Ana shundaylar boshqalarni ham o’z orqasidan ergashtiradi, deb o’yladi u qo’nalg’aga yo’l olarkan.

Mirtemir mingan uchoq poytaxtga qo’nishi bilan hukumat rahbarlariga xizmat ko’rsatadigan mikroavtobus tramplin yoniga kelib to’xtadi. Uchokda biror bir rahbar bormikan, deya Mirtemir yo’lovchilarga bir-bir nazar soldi. Yo’lovchilarning hammasi oddiy insonlar edi. Uchoqdan tusharkan, mikroavtobusdagi qiz:

-Sizni kutib olishga chiqdik. O’rtoq Kraynov bir necha marta qo’ng’iroq qildilar. Prezident Sizni kutayotgan ekanlar. Mashina ham yuborishibdi, -dedi.

Mirtemir indamay mikroavtobusga chikdi va bu ham o’yinning davomi deb o’yladi. Bormasdan arizamni berib yuborsammikan?! Yoki borib hamma gapni Karimovning yuziga aytib, chiqib ketsammi?! Balki Karimov biror bir bahona o’ylab qo’ygandir? Bir haftadan keyin sessiya bor, saylov oldidan o’tadigan bu sessiyada muhim qonunlar qabul qilinadi. Balki sessiyada so’zga chiqib bu o’yinlarni fosh etarman? Shu sababdan Karimovning o’zi bilan uchrashib, arizani unga topshiraman.

Kraynov Mirtemir bilan ko’risharkan, uni Karimovning huzuriga boshladi.

-Xush keldingiz, -dedi Karimov. -Yo’qligingiz bilinib qoldi. Ertaga Iqtisod dorilfununida olimlar bilan uchrashuvim bor, mana bularga ma’ruza yozinglar desam, qog’ozni bo’sh gap bilan to’ldirishibdi, -dedi u eshik tomonni ko’rsatib.

-Yozib bergan bilan majlisda baribir uni o’qimaysiz, -dedi Mirtemir.

-O’qimasam ham ma’ruzadagi fikrlarni gapirib beraman.

-Jizzaxda ma’ruza qilishingiz uchun nutq yozib berganlar bundan keyin ham xizmatingizni a’lo darajada bajarishsa kerak. Men esa iste’fo arizamni keltirdim.

Karimovning birdan jahli chiqdi. Yuzi sholg’omdek qizardi, ko’zlarining atrofiga tundlik yugurdi, baqirib yubormoqchi bo’lgan kishidek butun vujudidagi kuch bo’g’ziga to’plandi.

-O’tiring, -dedi.

Mirtemir Karimovning bu ohangiga parvo qilmay arizani uning yoniga qo’ydi.

-Siz bilan bugun kelib ertaga ketish uchun anglashganimiz yo’q! Sizni jasoratli yigit deb o’ylagandim. Sal narsaga qo’rqib qochishingizni xayolimga ham keltirmagandim.

-Men qochayotganim yo’q. Saroy o’yinlarini tark etayapman.

-Ofarin! Mana men saroy o’yinlariga chidab o’tiribman. Menga oson deb o’ylaysizmi? Men ham oddiy insonlar kabi choyxonaga chiqib choy ichishni, otamlashishni, tog’larga chiqib suhbat qilishni istayman. Lekin butun vaqtim mana shu tandirning ichida o’tadi. Ertalabdan oqshomgacha, oqshomdan ertalabgacha yonaman. O’ylaysizki Jizzax masalasida Sizni aldab, o’yin ko’rsatdik. Davlat ishlari oson emas. Ba’zilarini shart-shurt hal etish kerak. To’g’ri, Jizzax bo’yicha Sizning fikringizni olishim kerak edi. Lekin mana bu ifloslar, -Karimov mana bu der ekan qo’lini bigiz qilib, xonasining past qismini ko’rsatdi. Xonasining ostida esa Mavlon bilan Alimovning kabinetlari bor. -Sizni Muborakka yuborishibdi. Men ularga Ibod To’rani va Mirtemirni chaqiringlar, birgalashib gaplashamiz, degandim. Meni yanglish anglashibdi. Bu Ziyomov degan eshakning dumiga supurgi bog’layman.

-Siz Tursinovning qilmishlarini yaxshi bilasiz…

-Ha, bila turib, hech narsa qilolmadim. Shuning uchun ham sizga o’xshagan yigitlarning yordamiga ehtiyojim bor. Mana sizning xabaringiz yo’q, menga ikki marta suiqasd hozirladilar. Ishga kelayotganimda, meni otishmoqchi bo’lishdi. Xayriyatki, qo’rimalar sezib qolishdi.

Mirtemir “Mantikris hangomasi” deya tarqalgan mish-mishni esladi. Bir kuni o’n uch -o’n to’rt yoshlardagi bola sport miltiqchasi bilan qush ovlayotgan ekan. Uni Karimov o’tadigan yo’lning yoqasida ushlashibdi. Keyin otasini, akasini ham qamab qo’yishibdi. Balki o’sha voqeani aytayotgandir, deb o’ylagan Mirtemir:

-Yaqinda bo’ldimi? -deya so’radi.

-Bittasi ikki oy oldin edi, ikkinchisi ikki kun oldin, Jizzaxda ro’y berdi. Meni portlatib yubormoqchi bo’lishdi. Xudoga aytganim bor ekan, qutulib qoldim. Siz bo’lsangiz menga sitam qilasiz. Saylovni eson-omon o’tkazib olaylik, bu Tursinovlarni, ularning mafiyalarini sichqonning iniga kiritib yuboramiz. Lekin bilib qo’yishsin, men ulardan qo’rqmayman, oxiriga qadar kurashaman. Meliboy bilan ham gaplashdim. Bechoraning xalqdan boshqa tashvishi yo’q. Uni qilmishlari uchun KGBdan haydalgan, deb meni ishontirishgandi. Vaholanki, xastalanib, pensiyaga chiqqan ekan. Unday yigitlarni qo’llashimiz kerak.

Mirtemir o’ylanib qoldi. Karimov shu qadar samimiy va hayajon bilan gapirayotgan ediki, uning gaplariga shubha qilish mumkin emasdi.

-Mana ko’rasiz, ikki-uch yilda bu davlatni dunyodagi eng katta mamlakatlardan biriga aylantiraman. Xalqimiz jannatning ichida yashaydi. Hammaga uy beraman, yer beraman. Qishloqlarni obod qilaman, kolxozchining uyi bilan hokimning uyi bir xil bo’ladi. Boy -kambag’al degan gap bo’lmaydi. Odamlar sud, prokurorning eshigida kutib o’tirmaydilar, onalar, bolalar kasalxonalarda vafot etmaydilar. Maktab bolalari paxtaga chiqmaydi. Faqatgina oltinlarni sotsak, bu masalalarni hal qilish mumkin. Yana sotadigan qancha-qancha narsalarimiz bor. Lekin ishlashga qo’yishmasa nima qilay? Bularning hammasini quvsam, yangi insonlarni, yangi kadrlarni qaerdan topaman? Sizga o’xshaganlarga ishonsam, yuzimga arizani otasiz. Iste’fodan oson ish yo’q. Lekin mas’uliyatni ko’tarish og’ir. Siz faoliyatingizni to’xtatmang, Tursinov masalasini davom ettiring, uni sharmisor qilamiz. Avval qo’lini, keyin oyog’ini kesaylik, undan keyin boshini uzamiz.

Mirtemir indamay Karimovning “nutq”ini tinglardi. Karimov minbarda yuzlarcha insonga xitob qilayotgandek, jo’shib gapirardi.

-Bilaman, siz menga ishonmaysiz. Oling, mana buni o’qing. Bu erda Shukrullo Mirsaidovning va umr yo’ldoshining kirdikorlari yozilgan. Xorijga borganda, necha tonna marvarid keltirganini bilasizmi? Hozir men uning gribonidan bo’g’sam, o’tirgan binomizni osmonga uchiradi, kulimizni ko’kka sovuradi. Ana u boboyni parlament raisi qilib qo’ygandim. Hammayoqni masxaraga aylantirdi. Bir jasoratli yigit- Polvonzodani Oliy sud raisligiga tavsiya qilmoqchi edim, “Millati boshqa, o’tkazishmaydi” deydi. Bu masalalarda sizlar yordam bermasangiz, kim yordam beradi? Mana, otasiga rahmat, Iso Xolis dardimni angladi, menga katta yordami tegayapti. Men ham bo’sh turayotganim yo’q, aytganini yaratib berayapman. Narigisi ham xizmatimizda.

Karimov birdan otdan tushib, ajriqda o’tirgan kishidek, chuqur nafas oldi-da, stolga engashgancha, og’ringan bir sasda, yolvorgan bir ohangda so’zini davom ettirdi:

-Men ham otaman! Bolalarim bilan o’tirib dardlashishni istayman, ular bilan bog’u-rog’larni kezgim keladi, lekin mana shu stolga mahkumman. Robotga o’xshab qoldim. Ba’zan hammasiga qo’l siltab, hayyo-huy deb chiqib ketgim keladi. Ammo bechora xalqimizning ahvoli nima bo’ladi? Jizzaxda chol-kampirlar bo’ynimga osilib yig’lashdi, rahmatli onamni esladim…

Karimovning ko’zlari birdan yoshga to’ldi. Mirtemir unga bir nigoh tashladi-yu boshini egdi. Haqiqatdan ham, men uni tushunmagan bo’lsamchi, deb o’yladi. Kap-katta odam, bir davlatning rahbari bekordan ko’ziga yosh oladimi? Rostdan ham atrofidagilarning hammasi shaxsiy manfaatdan boshqa narsani bilishmaydi. Bu odamning yuragida, balki, ezgu-niyatlar yashirindir?! Bir tomonda Moskov, ikkinchi tomonda eski zehniyatdagi insonlar uni qurshovga olishgan. Erkak kishining yig’lashi oson emas. Sitamlar, azoblar jonidan o’tib ketganki, ko’ziga yosh kelayapti. Shunday deymanu lekin hamma narsa uning o’ziga bog’lik emasmi? Qancha-qancha etuk, qobiliyatli insonlar chetda qolib, do’ppi keltir desa, bosh uzib keladiganlarni atrofiga yiqqan. Balki noilojlikdan shunday qilayotgandir?! Nima bo’lganda ham menga ko’nglini ochdi. Agar samimiy bo’lmasa, arizamga qo’l qo’yib, to’rt tomoningiz qibla, boravering demasmidi?! Yoki men shoshqaloqlik qildim-mi? Avval hamma gapni o’rganib, keyin qaror berish kerakmidi?

Karimov o’rnidan turib, ichkaridagi xonaga kirdi va yuzini yuvib, qaytib keldi:

-Uka, arizangizni olib qo’yaman. Siz ishingizni davom ettiravering. Yaxshi-yaxshi yigitlarni tanlang, menga tavsiya qiling. Birgalashib, bu kasalliklarni engamiz. Ko’rib turibman, charchab kelgansiz, borib dam oling, -dedi.

44. BUZUQI

Mirtemir indamay chiqib ketdi. Uyiga kelgach, birdan xastalanib qoldi. Doktor chaqirishganida, “Yuragingizni davolashingiz kerak”, deya kasalxonaga olib ketishdi. U navbatdagi sessiyaga kelolmadi. Kasalxonadan chiqib, ish boshlagan kuni oniydan Karimov uning xonasiga kirib keldi:

-Sizga o’xshagan yigitlar kasal bo’lib qolsa, barakallo bizning holimizga,-dedi. -Yuring, bir joyga borib kelamiz.

Karimovning mashinasi qo’nalg’a tomonga yurdi. U uchoqqa mingunga qadar hech narsa demadi. Uchoq ko’kka ko’tarilgandan keyin Mirtemirni yoniga chaqirdi:

-Shahringizga… shahrimizga boramiz. Ana u Po’latni ishdan bo’shatib kelamiz. Men uni yaxshi odam deb o’ylagandim, lekin ablah ekan. Hamma yoqni sotib edi, planlarni barbod qildi. Bu shahar va bu viloyat bizning iftixorimiz. Uni kelinchakdek yasatib qo’yishimiz kerak. Po’lat benzin stantsiyalari kalitini otasiga, mashina sotadigan joylarni ukasiga berib qo’yibdi. Men uni odam qilmoqchi bo’ldim, ammo yo’lga yurmadi. Mana bu hujjatlarni qarang, agar viloyat sessiyasida gap-so’z ko’payadigan bo’lsa, menga yordam berasiz. Har qanday qilib bo’lsa ham, u poraxo’r, o’g’ridan qutulishimiz kerak.

Mirtemir hujjatlarga nazar solar ekan Po’lat Majidovich ham qulog’iga qadar balchiqqa botgan ekan, deb o’yladi. Ilgari poytaxtda ishlaganida atrofiga hamtovoqlar to’plabdi. Keyin bu viloyatga yuborilganida, ana shu hamtovoqlarini ham birga olib kelibdi.

Mirtemir Po’lat Majidovichni birinchi kotiblikka olib kelishgan kunni esladi. O’shanda Karimov uni “halol, pok, vijdonli, o’zini emas xalqini o’ylaydigan odam” deb maqtagandi. Oradan bir yarim yil vaqt o’tdi. Endi u hakda teskari fikrlarni aytmokda.

Mirtemirning xayol surib qolganini ko’rgan Karimov unga so’z qotdi:

-Po’latni bu ishga qo’yguncha ona sutim og’zimdan kelgandi. Ammo ishonchni oqlamadi. Har kuni saunaga borib, maishat qilgandan keyin ishlashga vaqt qoladimi? -u shunday deb cho’ntagidagi suratlarni olib Mirtemirga uzatdi.

Mirtemir hayratlanib qoldi. Po’lat Majidovichning sauna ichidagi har bir harakati suratga olingandi. Chalqancha yotibdi, uni qizlar massaj qilishayapti, o’zini hovuzga tashlayapti, choy ichayapti, saunaning issiq xonasida bir musht bo’lib o’tiribdi… bunisini qanday suratga olishdi ekan? Ha, bularga qolsa ignaning teshigidek joydan ham suratga olishadi. Suratlarning boshqalarida Po’lat qip-yalang’och, atrofida esa fohishasimon qizlar…

-Ha, -dedi Karimov. -Sulton kimu qul kimligini ana shundan bilsa bo’ladi. Boldirlari quyosh ko’rmagan qizlarni qo’yniga olib, emib o’tiribdi, bu bachchag’ar. Hayotning gashtini biladi enag’ar.

Mirtemir Po’lat Majidovichdan nafratlandi. Qancha-qancha insonlarning taqdirini shu axloqsizga ishonishgan. Nahotki, kirdikorlari ochilib qolishidan qo’rqmadi? Yoki o’zini hokimu mutloq deb hisobladimi? Ilgari ko’p mish-mishlar tarqalgandi, lekin bir rahbarning bu qadar tuban ketishini tasavvur qilolmagandi. Mana endi ko’rib turibdi. Bundan oilasi, farzandlari xabar topsa, nima qiladi? Nahotki, buni o’ylamadi? Bugun Karimov mana bu suratlarni viloyat deputatlariga ko’rsatsa, Po’lat qanday qilib bosh ko’taradi? Umuman, mansab degani shu qadar jodugarmiki, unga sohib bo’lgan inson o’zini, vijdonini, iymonini, axloqini bag’ishlaydi? Mansab nima sababdan insonni bunchalik tez buzadi? Ayb mansabdami? Yo’q, ayb insonning o’zida! U mansabga kelmasidan oldin ham yo’ldan chiqqan bo’lsa, keyin o’zini to’xtata olmaydi.

Demak, aybning teng yarmi shunday odamlarni mansabga tashiganlardadir. Ularning kimligini bilmasdan, o’rganmasdan mansab hadya etsa, urgani shu bo’ladi. Balki, Po’lat o’zini xon kabi his etishida boshqa sabablar ham bordir? Nima bo’lganda ham bunday xulqi buzuq, ishi bad, poraxo’r odamni Karimov kech bo’lsa-da tanibdi. Undaylarni almashtirib tashlash kerak degan fikrga kelgani yaxshi, xalq ham xursand bo’ladi.

Qirq besh daqiqa “pir” etib uchib ketdi. Ularni viloyat partiya qo’mitasining birinchi kotibi Po’lat Majidovich va ijroqo’m raisi Toshbo’ri Qilichev, Jo’rabekov va Mavlonlar kutib olishdi.

Mirtemir Po’lat Majidovichga razm soldi. Tuppa-tuzuk odamga o’xshaydi. Nevarasi tengi qizlar bilan kayfu safo qilishini xayolga ham keltirish qiyin. O’zini jiddiy, g’ururli tutmokda.

-Qilichevning xonasiga chiqamiz, -dedi Karimov markazga etib kelishganda.

Karimovning viloyat partiya qo’mitasi binosiga emas, ijroqo’m binosiga qarab yurishi Po’lat Majidovichni hayratlantirmadi. Mirtemir esa Karimovning sovuqqonligiga hayron edi. U hech narsa bo’lmagandek, yurib borardi. O’n ikkinchi qavatga ko’tarilgach:

-Nega tortishib yuribsizlar? -dedi Qilichevga.

-Yo’… Birgalikda ishlayapmiz, -deb javob qildi Qilichev.

Karimov uning xonasiga qadar indamay yurib bordi. Ichkariga kirgandan keyin:

-Shu bilan birga ishlab bo’ladimi? -dedi, ko’rsatgich barmog’i bilan tashqariga imo qilib.

-Nima qilaylik…O’zingiz maslahat berib, yo’l ko’rsatsangiz…-dedi Qilichev.

-Yo’l ham, maslahat ham shuki, endi bizning komandaga kirasiz, hokimlikni o’zingiz olasiz. Ha, uning millati nima o’zi?

Qilichev javob berishdan qochdi.

-Siz ham asli toza emassiz, menga uch-to’rt kishi shikoyat qilib borgandi. Sizni Mirsaidovni qo’llayapti, deyishgandi. Lekin ishonmadim. Bu degani ish bitdi degani emas. Yana tekshirib ko’ramiz, degani.

-Bilmadim… Yo’… -shivirladi Qilichev.

-Tuman birinchilari Po’latni talab qilib, menga maktub yozishgan. Sizni talab qilganlar ham bor. Uni ishdan olishimni kimdan eshitdi? Siz kimdan eshitdingiz?

Qilichev qo’rqib, rangi oqarib ketdi va:

-O’lay agar, xabarim yo’q, -dedi.

-O’lishning ham vaqti keladi. Kerak bo’lsa, joningizni o’zimiz olamiz. Hozir esa viloyatni va shaharni tozalash kerak. Lekin birdaniga emas, asta-sekin. Orqasida kuchi borlarning elkasini silab, keyin boplaysiz. Rahbar ham artist, ham tomoshabin bo’lishi kerak. O’zingiz o’ynab, o’zingiz tomosha qilasiz. Dushman bilan ham o’pishib, quchoqlashib yurish lozim. Shunday qilmasangiz, unga hukmron bo’lolmaysiz. Har bir tumanda to’rt-beshtadan o’z odamingiz bo’lsin. Hamma joyda o’zimizning “to’pchalar”imiz bo’lishi shart. O’shanda gap-so’z kamayadi.

-Qulluq, oqsoqol, -dedi Qilichev.

-Ha, nega o’tgan sessiyada so’zga chiqmadingiz? Qo’rkdingizmi? Jasorat yo’q sizlarda. Ana u eshak Po’lat ham tirjayib o’tirgandi. Ko’rdingizmi, bir o’zim hammasini tinchitdim. -Karimov shunday deb, ko’z ostidan Mirtemirga qaradi.

Mirtemirning avzoyi buzildi, lekin indamay o’tirdi. Karimov Qilichevni so’roq qilishda davom etdi:

-Bu erdagi deputatlar sizga quloq solishadimi o’zi?

Qilichev shosha-pisha:

-Quloq solishadi, -dedi.

-Bo’pti, seni tabriklayman, bola, -deya Karimov o’rnidan turdi va Qilichevning elkasiga bir urdi-da, uni quchoqladi. Keyin ular o’pishdilar.

Mirtemir bu manzaraga hayratlanib qarab turar ekan, Qilichev uning yoniga keldi:

-Rahmat, -deya Mirtemirga qo’l uzatdi.

-Tabriklayman, -dedi Mirtemir sovuq ohangda.

Mirtemir Karimovning Qilichevni sensiragani haqida o’ylay boshladi. Demak, uni o’z komandasiga oldi. O’z mulki, deb hisoblay boshladi. Balki o’zini ota, uni esa bola, deb o’ylayotgan bo’lsa kerak?! Nahotki, katta bir viloyatga rahbar bo’layotgan odam qullikni, tobelikni shu qadar oson qabul etsa? Ertaga uning o’zi boshqalarga xuddi ana shu sahnani takrorlaydi. Odamlar ham qiziq. Mansabga mingan kishining ham oldidan ham orqasidan chiroq yoqishadi. Ham yurgan, ham yurmagan yo’lini supurishadi. Ishdan ketgan kuni esa, yuziga ham qarashmaydi. Salomni nasiya qilib, o’tib ketishadi. Balki ana shu holatning ham rahbarlarning qul bo’lib qolishlarida ta’siri bordir?!

Karimov Mirtemirga yuzlandi:

-Siz nima deysiz? Bunga ishonsa bo’ladimi?

-Men ko’qqisdan bir narsa deyishim qiyin. Ammo bu odam haqqida yomon gap eshitganim yo’q.

-Bizga ana shu fikringiz etarli, -dedi Karimov va Jo’rabekovni chaqirdi. U bilan Mavlon ham kirdi.

-Sizlar kutib turinglar, -dedi u Qilichev va Mavlonga.

Qilichev xonadan engil odimlar bilan chiqar ekan, Mavlon esa cho’kib qolgan odamdek, fil odim tashlab, chiqib ketdi.

-Bo’ldi, Qilichevni qo’yamiz,-dedi Karimov Jo’rabekovga.

-Yaxshi-yu… -Jo’rabekov pitirlab qoldi.

-Nima gap? Nega ishtoniga o’tirib qo’ygan boladek, tortinasiz? Rayonlarga chiqdingizlarmi? -Karimov jahl bilan so’radi.

-Mana, hamma “birinchi”lar Po’lat Majidovichni istashayapti, -deb Jo’rabekov qo’lidagi, ayrim joylari qizil rang bilan bo’yalgan qog’ozni Karimovga ko’rsatdi.

-O’zi uyushtirgan, -dedi Karimov uning gapini kesib.

-Ahvol og’ir, Qilichev biroz millatchi. Iso Xolis bilan aloqasi bor. Viloyat partiya konferentsiyasida ham millatlararo tortishuvni chiqargan shu. Esingizda bo’lsa, biz aytgan nomzodlar o’tolmay qolgandi. Sizning topshirig’ingiz bilan bu ishni arang to’g’rilaganmiz, -deya Jo’rabekov hujumga o’tdi.

-Aniqmi?

-Aniq. Mana, bir necha kishi yozib ham berdi. Qilichev o’z mafiyasini tuzib olgan. U hokim bo’lsa, boshimiz g’avg’odan chiqmaydi. Talabalarni ishga solib, shaharni boshqa millatlardan tozalayman, degan gapini “komitet” ham yozib olgan, -deya Jo’rabekov qog’ozlarni Karimovning oldiga qo’ydi. Ammo Karimov bu qog’ozlarga e’tibor qilmadi.

-Deputatlar bilan gaplashdinglarmi, ular nima deyishdi? -so’radi Karimov.

-Ular ham umidimiz Karimovdan. Boshimizga Qilichev degan baloni olib kelmasinlar, eskisi bilan eplab turibmiz, deyishdi. Agar uni bo’shatsalar, Karimovdan xafa bo’lamiz, degan gapni ham aytishdi.

Karimovga bu gap yoqmadi:

-Xafa bo’lishsa… -U miriqib so’kib oldi.

-Shundayku-ya, lekin butun xalqning ko’zi bugun bizga qaragan. Agar ishimiz shu erda “proval” bo’lsa, “bular o’z yurtida so’zlarini o’tkazisholmadi” degan gap bo’ladi.

-Shunday ekan, nega deputatlarni tayyorlamadinglar? -dedi Karimov.

-Tayyorladik, hammasi sizni qo’llaydi. Poytaxtda oldingi sessiyada sizga qarshi bo’lgan harakatlardan ham g’azabda ular. Uch-to’rttasi gapiradi ham. Mahalliy televizorda ham ko’rsatamiz, -Jo’rabekov o’zini biroz “qo’yib” yubordi.

-Bu erda televizor bormi? -ajablanib so’radi Karimov.

-Ha, uch tilda ko’rsatuv beradi.

-Ko’rdingizmi, mana siz mendan xafa bo’lib yuribsiz, -deya Mirtemirga yuzlandi Karimov. -Men hatto qaerda televizor borligini bilmayman. Siz bo’lsangiz Muborakdagi televizorni yopib qo’yishlarini mendan ko’rgandingiz.

-U erdagi televidenie bilan bu erdagisining farqi yer bilan osmoncha.

-Osmon-posmoni yo’q, uka. U erda ham, bu erda ham odamni ko’rsatadi. Prezident kelib boshida qorovullik qilmaydi. Xalqingiz shu bo’lgandan keyin, Prezident nima qilsin? Mana ko’rayapsiz, bu erda ham tishimiz o’tmayapti.

Mirtemir kulimsirab qo’ydi.

Karimov Jo’rabekovga qarab:

-Bulmasa boshqani qo’yaylik, -dedi, yana masalaga qaytib.

-Oqsoqol, Po’lat sizga sodiq. Sizni o’z otasi o’rnida ko’radi. O’l desalar o’laman, tiril desalar tirilaman, deydi. Viloyatni yashnatish haqida xalqqa va’da beraversinlar, agar bajarmasam, yigit emasman, deyapti. Saylovda ham, bu erda ham sizning asosiy “podderjkangiz” Po’latdir. Uning sadoqati samimiy. Har taraflama tekshirib ko’rdik. Men o’rtada kafilman.

-Mana bu hujjatlar, suratlarchi? Ular nima bo’ladi?

-Oqsoqol, bunday ahmoqchilikni biz ham, boshqalar ham qilgan. Lekin siz bag’ri keng odamsiz. Kimni kechirgan bo’lsangiz, Sizga sodiq bo’lib qolmoqda. Buni ham bir marta kechiring. Bu hujjatlar seyfda turganini bilib, u yana ham yaxshiroq ishlaydi, jilovi qo’lingizda bo’ladi.

-Mavlon qani? -so’radi Karimov.

Umrzoqov yugurib kirdi. U bilan ham savol-javob yuqoridagidek bo’ldi.

-Po’lat Majidovich tinchlikni saqlayapti. Hozircha ishlab tursin. Buzg’unchilarni bir taraf qilib olganimizdan keyin… -Mavlon gapining qolganini yutib yubordi.

-Yaxshi, unda Qilichevni nima qilamiz?

-Uni ham hozir chetlashtirib bo’lmaydi. Tarafdorlari ko’p. Biror yil ishlasin, keyin siljitamiz, -dedi Jo’rabekov.

Mirtemir Karimovning ko’ziga yosh olgan holati bilan hozirgi ahvolini taqqoslay boshladi. Karimov bulardan qo’rqadi, deyish mumkin emas. Hammasi uning yonida qaltirab turibdi. Bularga ishonadi, deyish ham qiyin. Hammasini bir-biriga qayrab qo’ygan. Yoki bular uyushtirgan fitna qarshisida Karimov ip esholmay qolayaptimi? Yo’q, bularning har bir odimidan xabardor. Nega unda har soatda turlanadi? Balki fe’l-atvori shundaydir?! Haqiqatdan ham, biror gapga “lov” etib, yonib ketadi. Ko’p o’tmay “gup” etib so’nib qoladi. Yongan paytida qarshisidagi odam ham, uning taqdiri ham qo’shilib yonib ketadi. So’ngan paytida esa yonishi kerak bo’lgan olovni ham o’chiradi. Balki, bu fe’l qaysidir ma’noda yaxshidir? Ya’ni yolg’iz o’zigagina yaxshi, boshqalar uchun esa tahlikali. Ayniqsa, minglab-millionlab insonlarning qismatiga hukm qiladigan insonning fe’l-xo’yi ana shunday bo’lsa, hammaning joniga “voy”.

Bunday rahbar bilan ishlash ham oson, ham og’ir. Tobe bo’lishni, qullikni sevganlar rohat qilib ishlaydilar. Birozgina o’z fikriga ega bo’lganlar, darrov o’jarga chiqadi yoki yo’qotiladi. Menimcha bu odam o’ta tahlikali. Meni ham aldab yuribdi. Bir kun kelib, kunini ko’rsatib qo’yaman, deb o’ylayotgani, zaharxanda ko’zlaridan sezilib turibdi. Bunday odamlar har qanday o’yinni, har qanday rolni mukammal qilib ijro etadilar. Ular uchun qabihlik va adolat, insof va diyonat, harom va halol, nur va soya, yaxshi va yomonning chegaralari yo’q. Bir zumda bu sarhaddan u sarhadga o’tib ketaveradilar. To’xta, to’xta, og’ayni faylasuf bo’lib ketding. Voqealar nima bilan tugashini kutmasdan, xulosani chiqarib bo’lding. Yana biroz tomosha qil, ana undan keyin mushohada yurit!

Bu paytda Karimov Jo’rabekov bilan suhbatlashayotgan edi.

-Demak, bu bola ham ablah ekanda-a?

O’sha sessiyadan oldin parlamentning sobiq raisi Ibrohimovni ziyorat qilibdi. Chol qulog’iga bir narsalar shipshitgan bo’lsa kerakki, u erdan chiqib, Mirsaidovning yoniga borgan.

Birov ishdan bo’shagandan keyin ham bulardan qutulolmaydi, deb o’yladi Mirtemir. Karimov ham haliga qadar Ibrohimovga kin saqlab yuribdi. Balki, kin saqlashining sababi, atrofidagilar uning nomini tez-tez eslatib turishlaridadir? Balki, Karimovning kin saqlaganini bilganlari uchun, uning nomini tez-tez takrorlashayotgandir. Xullas, bularni tushunish qiyin.

45.ANANAS

Mirtemir kasalxonada yotganida, Mirzaolim Ibrohimov ham xasta ekanligini aytishdi. Keksa odam, turgan bitgani hangoma, askiya edi. Hayotni jiddiyga olmasdi. Masxara bilan kun o’tkazardi. Nima bo’lganda ham, bir ziyorat qilib qo’yay, deb Mirtemir uning palatasiga keldi.

-E, xush kelding, bolam, -dedi Mirzaolim Ibrohimov o’rnidan turib.

-Palatagami yoki kasalxonagami? -askiya qilmoqchi bo’ldi Mirtemir.

-Kasalxonaga ham xush kelding, deyaverishim mumkin, chunki bu yer ana u yokdan tinchroq, -Mirzaolim Ibrohimov “Ana u yoq” der ekan, nimani nazarda tutganini Mirtemir angladi. -Aybga buyurma, bolam, kelganingni eshitganimga bir hafta bo’ladi, lekin yuqoriga chiqolmayman. Zerikib ham qolgandirsan?

-Ha, javob berishmayapti. Alamni qalamdan olayapman. Oliy kengashdagi hangomalarni yozayapman, -dedi Mirtemir.

Mirzaolim Ibrohimov avval tirjaydi, keyin yuzi jiddiylashdi, kipriklari pir-pir o’ynay boshladi.

-Ha-ha, rosa hangoma kunlarni yashadik… Lekin men ham zerikib qoldim, koshki yozganlaringni bersang-da, bir miriqib o’qisam.

Mirtemir istamasada, Mirzaolim Ibrohimov asalariga o’xshab yopishib oldi. Ilojsiz qolgandan keyin, yozganlarini oqshom chog’i keltirib berdi. Ertalab xabar olishga tushganida, Ibrohimov xonasida yo’q edi. Mirtemir atrofga alanglab, qo’lyozmasini qidirdi. G’aladonning ustida turgan qo’lyozmaning o’n oltinchi sahifasiga qadar o’qilgani, varaqlarning teskari qilib qo’yilganidan ma’lum edi.

Mirtemir doktorlardan so’ragandi, ular Ibrohimovning qon bosimi oshib, reanimatsiyaga olinganini aytishdi. Mirtemirning xayoli qochdi. Reanimatsiya bo’limiga keldi. Doktorlar ichkariga kiritmadilar. Qaytib chiqayotgandi, hamshira uni chaqirdi.

-Sizni Mirzabek aka so’rayaptilar.

Xayoli parishon bo’lgan Mirtemir, oyoq uchida yurib, ichkariga kirdi. Mirzaolim Ibrohimov yotgan yotoqning tepasida yurak urishlarini ko’rsatib turgan jihozlar ishlab turardi.

-Bu erga kel, bolam, -deya, pichirladi Ibrohimov va qo’li bilan “Yonimga o’tir” ishorasini qildi. Mirtemir nima deyishini ham bilmas edi. Ibrohimov yostig’i ostidan gazetaga o’ralgan bir kitobni oldi.

-Qo’lingni shu kitobning ustiga qo’y, -dedi.

Mirtemir hayron bo’lib qo’lini kitobning ustiga qo’ydi.

-Endi qasam ich, men tirik ekanman bu yozganlaringni biror erda chop etmaysan.

Mirtemir yurak urishlarini qayd etib turgan jihozlarga qaradi. “Tiq”, “tiq” etgan tovushlar tig’ kabi fikrlariga sanchildi.

-Chop etmayman, -dedi.

-Xudoga shukur,-derkan, Ibrohimov hamshiraga yuzlandi. -Xonim, ananasni kes, bir tilim menga, bir tilim Mirtemirga ber.

Mirtemir hamshira deb o’ylagani, Ibrohimovning umr yo’ldoshi ekanligini angladi. Uning ham yuzi yorishgandi. Mirzaolim Ibrohimov o’rnidan turib o’tirib, ananasni miriqib edi…

Uch kundan keyin Mirzaolim Ibrohimov kasalxonadan chikdi. U shaxdam odimlar bilan yurib, chiqib ketarkan, orqaga qayrilib, Mirtemirga qo’l siltadi va kulib qo’ydi. Ibrohimovning bu qarashi unga “Qalay, bolam, yana bir hangomaga guvoh bo’ldingmi? Seni yana bir marta bopladimmi?” degandek tuyuldi .

Balki, Ibrohimovning masxarabozligi Karimovning jon-jonidan o’tgandirki, uning nomini eshitganda, o’zini tutolmay qolar? Lekin Mirzaolim Ibrohimov u qadar yomon odamga o’xshamaydi. Yosh, o’yinqaroq bolani eslatadi. Uning hangomalari kishining qalbiga og’ir botmaydi. Balki, har bir o’yinni samimiy o’ynaganidan bo’lsa kerak. Sahnada masxaraboz yoki askiyachi sizga qancha og’ir hazil qilsa ham, engil tortganingizdek, Ibrohimovga ham kin saqlolmaysiz, deb o’yladi Mirtemir. Ammo Karimov nega bu qadar uni sevmaydi? Umuman,u birovni sevarmikan? Menimcha, u odamlarni o’zi uchun yaratilgan unsurlar deb biladi. Shu bois ham unga birovning birovdan farqi yo’q. Istasa ishdan quvadi, istasa har qancha badkirkorga ham, katta lavozimlarni bag’ishlayveradi.

46.TEPKI

Mana endi Karimov Po’lat Majidovich qolib, Qilichev ning ig’vosini qilmoqda.

-Qilichevni sessiyada sharmanda qilib, quvsakmikan? Yo’q, uni oldin bir tepkilashim kerak, -dedi Karimov.

Karimovning “tepkilashim” degan so’zi Mirtemirga kasalxonadagi yana bir voqeani eslatdi. U tush payti uxlab yotgandi.

-Mirtemir, Mirtemir,-degan tovushdan uyg’ondi. Bosh uchida televidenieda ishlaydigan do’sti Otajon o’tirardi. Uni ham Karimov yaqinda devonga ishga olgandi. U shu qadar hovliqqan qiyofada edi-ki, hol-ahvol so’rashni ham unutib:

-Karimov meni tepkiladi, -dedi.

Mirtemir kuldi.

-Ishonmayapsiz-a, rostdan ham orqamga tepdi. Jigartepada tuproq ko’chib, bitta qishloq yo’q bo’lganini eshitgan bo’lsangiz kerak. Qancha-qancha insonlar nobud bo’lishdi. Men ham muxbirlarni olib, o’sha erga bordim. Mutaxassislar “Endi kelishingizning foydasi nima? Bu erda shtab tuzib olib, insonlarga uy qurib beramiz deganingiz bilan o’lganlarni tiriltira olmaysiz. Biz tuproq ko’chishini olti oy oldin devonga ma’lum qilganmiz”, deya sitam etishdi. Men shu maktubning iziga tushdim, Alimovga qadar etib kelganini aniqladim. Keyin Karimovning huzuriga kirdim. Asl jinoyatchi shu erda ekan, degandim, “Sen hali meni jinoyatchi, deysanmi?”deya xonasidan tepib-tepib chiqardi. Sizdan maslahat so’rashga keldim. Nima qilay?

-Nima qilardingiz, -deya jilmaydi Mirtemir. -Karimov har kimni ham tepmaydi. Iftixor qilsangiz, arziydi.

-Rostdanmi?

-Yolg’oni bormi? -dedi Mirtemir kinoyaomuz.

Otajon yana hovliqqanicha chiqib ketdi. Mirtemir keyin eshitsa, u hamma joyda bu voqeani maqtanib, aytib yurgan ekan. Demak, o’sha Otajon, hech o’zgarmabdi. Karimovning tepkisi ham o’zgartirmadimi, demak, hech bir narsa o’zgartirolmaydi, deb o’yladi Mirtemir. Mana endi Karimov Qo’chqorovni tepkilashni orzu qilayapti. Balki, besh daqiqadan keyin orzu sarhadi kengayib, yana biror kishini tepkilashni istar. Eh, bu dunyoda g’urursiz odamlar ozmi?!

-Po’lat ham Shukrulloning yoniga borgan ekan-ku?

-U mening yonimga borgandi. Shukrullodan gap olish uchun, Po’latni uning huzuriga yuborgandim. Bu voqeani oldin ham sizga…

Karimov Jo’rabekovning gapini kesib:

-Xo’p, nima qilamiz? -deb soatiga qaradi.

-Qilichev hozircha qishloq xo’jaligi bilan shug’ullanib tursin. Oddiy o’rinbosar bo’lsin. Birinchi o’rinbosarlikka sizga sodiq bir odamni qo’yaylik, chunki mirshablik, prokuratura,”Komitet” uning qo’lida bo’ladi.

-Kimni qo’yamiz? -qat’iy ohangda so’radi Karimov.

Jo’rabekov Karimovga xolis ko’rinish uchun, bunday hollarda uning nazariga tushgan kishilarning ismini aytardi. Ikki kun oldin Karimov Jo’rabekov bilan Mavlonni bu erga yuborar ekan, ularga aytmasdan devonda ishlayotgan Alisher Mardievni ham “yashirin topshiriq” bilan yuborgandi. Buni Jo’rabekov bilgani uchun:

-Alisher yaxshi yigit…, -dedi

-Alishermi? U devonda kerak, -dedi Karimov xomush ohangda.

-Hozircha ishlab tursin, keyin qaytarib olamiz, -dedi Jo’rabekov.

-Qani o’zi?

-Tashqarida.

-Sizlar chiqib turinglar, u kirsin.

Alisher kirib, eshik yonida turdi.

-Yakinroq kel. Xo’p, Po’latni qo’yamizmi, Qilichevnimi?-deb so’radi Karimov.

– Qilichev sizga sodiq.

-Unisi-chi?

-U “Men Karimovdan ham, hech kimdan ham qo’rqmayman” degan ekan. Komitetning yozuvi bor.

-Nega shu paytgacha aytmading?

Alisher qo’rqib javob berdi:

-Qo’lingizdagi hujjatlarning orasida matni bor edi.

-Bu erda millatlararo masala qanday?

-Tinch, faqat Po’lat Majidovich kavlashtirib yuribdi, -dedi Alisher past ovoz bilan.

-Gap bunday, shu erda qolasan. Po’latni o’zing yo’qotasan. Keyin shu joy seniki, bildingmi?

-Bildim, oqsoqol! -der ekan, Alisher o’zini yo’qotib qo’ygandek bo’ldi.

-Bor, Po’lat kirsin.

Po’lat Majidovich ko’pkarida terga botgan otdek, holsiz holda ichkariga kirdi.

-Xo’sh, nima qilamiz? -dedi Karimov.

-Uvla desangiz uvlayman, akilla desangiz akillayman, o’l desangiz o’laman!

Voh, bezbet, deb o’yladi Mirtemir. Mansab uchun it bo’lishga ham, o’lishga ham tayyor. Nahotki, inson zoti shu qadar tuban bo’lsa?! Yoki yillar, voqealar uni tubanlashtirib yuboradimi? Bir burda non, bir qoshiq suv hamma joyda topiladi. Halol nonini eb, tiniq suvini ichib yursa bu kunidan ming marta yaxshi emasmi? Balki, bu insonlar uchun mansabdan ayrilish g’ururdan ayrilishdir? Ha, mansab bular uchun g’urur, hayot. Agar hozir Karimov butun xonumoningni o’rtaga qo’yasan, desa indamay rozi bo’ladi. Bular uchun sharaf, nomus degan tushunchalarning hammasi mansab bilan mujassamlashgan. Orqavarotdan qo’rqmayman, deb aytadi-yu, qarshisiga kelganda, itdek tili osilib, oyog’iga suykanadi. Bir bo’lak suyak uchun g’ingshigani-g’ingshigan.

Karimov Po’lat Majidovich bilan rus tilida gaplasha boshladi.

-O’l desam o’lolmaysan, nega men gapirganda jahling chiqadi?

-Oqsoqol, “Onangni…” degan so’kishni oldin eshitmagan ekanman, shunga biroz… O’shanda ahmoqlik qilib, telefonni qo’yib qo’ydim. Endi unday bo’lmaydi.

Mirtemir Karimovning bu erga kelishining sirini endi tushundi. Demak, Karimov Po’lat Majidovichni buralab so’kkan, u esa telefon dastasini qo’yib qo’ygan. Shundan keyin, Karimovning fig’oni sayyor bo’lib, bu erga tekshiruvchilarni yuborgan.

-Men onangni dedimmi, demak onangni (…)aman.

Po’lat Majidovich qizarib bo’zargancha, boshini egdi. Mirtemir o’rnidan turib, xonadan chiqib ketayotgandi:

-Qayoqqa, -dedi Karimov.

-…

Karimov kulib yubordi:

-Bo’pti, qayting, so’kishmaymiz. Men so’kmayin desam ham, mana bular majbur qilishadi. Bu eshaklar odamga o’xshab yursalar, men ham ularga odamga o’xshab munosabatda bo’laman.

-Bundan keyin… -Po’lat nimadir demoqchi bo’ldi, lekin Karimov uni gapirtirmadi.

-Mana bu doselarni qara, -dedi Karimov. -Istagan vaqtda seni qamoqqa tiqaman. Chirib ketguningcha, tomosha qilib o’tiraman. Kimdan, qancha pora olgansan, kimga, nima sotgansan, hammasi bor. Toza emassan. Avval tozalanib, keyin gapir, xo’pmi? Agar yana bir marta telefon dastasini qo’yib qo’yadigan bo’lsang, o’sha kun onangni (…)aman bildingmi?

-Yaxshi…

-Agar gapimni ikki qilsang, o’sha kun (…)aman bildingmi?

-Bildim!

Ruscha gapirarkan, Karimov shu qadar biyron edi-ki, uning so’zlariga hatto Po’lat monand javob topolmasdi.

-Men bilan o’ynashib bo’lmaydi, bilib qo’y, -deya so’zda davom etdi Karimov. -Agar sodiq bo’lsang, hurmat topasan. Hammasi yaxshi bo’ladi, nima desang, qilib beraman. Xiyonat qilsang … kuchimni ko’rding. Kelishdikmi?

-Kelishdik, -der ekan, Po’lat xursand bo’lib ketdi.

-Sen uchun Jo’rabekov oraga tushdi. U ham qil ustida, unutma. Sen yonadigan bo’lsang, u ham senga qo’shilib, jizg’anak bo’ladi.

-Rahmat, oqsoqol, rahmat!

-Ketdik. Hozir sessiyada sodiqligingni ko’ramiz, -dedi Karimov Po’latga.

-Qilichev nima bo’ladi? -deb so’radi Po’lat Majidovich.

-U ham, Alisher ham birinchi o’rinbosar bo’lsin.

-Nizomda faqat bir o’rinbosar ko’rsatilgan.

-Nizomni o’zgartirib beraman. Bu viloyatning ahamiyati katta. Bu erda ikkita birinchi o’rinbosar bo’lsa, osmon uzilmaydi.

Ular qo’l berishib, quchoqlashib, o’pishib oldilar. Mirtemirning Po’lat bilan ko’rishgisi kelmagani uchun, hech narsani eshitmagan va ko’rmagandek, derazadan tashqariga qarab turardi.

Sessiyaga kirish arafasida Jo’rabekov Po’latning qo’lini qisdi.

-Ertaga boraman, -deya shivirladi Po’lat.

-Shoshma, vaqtini o’zim aytaman. Avval Karimov bilan gaplashib olay, keyin seni xabardor qilaman.

Sessiyada Karimov uzoq gapirdi. Toshkentliklar unga hujum qilishganini alohida urg’u bilan ta’kidladi:

-Mana Mirtemir kabi ukalarimiz, hamma narsa yaxshi bo’lsin, deb o’ylashadi. Ammo ularning tanqididan boshqalar foydalanib qolmoqchi bo’ldi. Shu sababdan men Mirtemirni kechirdim. Lekin o’z yurtimdan chiqqan yigitlar menga qarshi chiqishgani, qalbimni og’ritdi,-dedi. So’ng Po’lat Majidovichni hokimlikka, Qilichev va Alisherni birinchi o’rinbosarlikka tayinlagani haqida farmon chiqarganini aytdi.

-Qani qarsak?! -dedi Karimov

Zalda gulduros qarsak yangradi. Po’lat so’zga chiqib, Karimovning buyuk iste’dodi va tengsiz xizmatlarini ta’kidladi. Sessiya tugab, xayr-ma’zur qilindi. Poytaxtga kelgunga qadar, Karimov Mirtemirga hech narsa demadi.

Mirtemir, bu odam bilan ishlab bo’lmaydi, deya o’yladi. Devondan ketishim kerak. Lekin qaerga?!

Uchoq bulutlarning bag’rini tilib, erga yaqinlasharkan, har qanday yuksalishning bir tushishi bor, deb o’yladi Mirtemir. Karimov ham bugun yuksalishda, ammo bir kun qanotlari qayrilib, erga tushishi aniq. Lekin uning erga tushishi ham oson bo’lmaydi. Ortidan qancha-qancha falokat va vayronalar qoladi…

(IKKINCHI KITOB TUGADI)

 

Filed under: Ҳамма китоблар | 1 Comment »

Жаҳонгир Маматов: “ҚУВҒИН”-(1)

Posted on October 21, 2007 by Jahongir Muhammad

Тарихий роман

Бу китобни исми Мунаввару ўзи ёруғ кунларни кўрмаган, дардларга қул бўлган, ўн гулидан бир гули очилмай сўлган онаизоримнинг қалбимга оташ, шууримга нур, иродамга куч, бардошимга мадад ва устин бўлмиш муборак руҳларига бағишлайман. Муаллиф.

1. КИШАН

Ёнғоқнинг куртаклари қуёшни тўсиб турган баргларни туртиб, “қорнини силаш” учун жой қидираётган пайт. Новча, мўйловдор бир йигит ёнғоқ баргини узиб олди-да, қўлида айлантириб ерга ташлади. Сўнг йўлакнинг ўзи келган ва қарши томонларига аланглади.
“Нима гап?”

Қўлтиғидаги овоз узатгичдан келган сасдан у чўчиб кетди.

“Дарвозани тақиллат!”

У қўллари титраётганини сезди. Нега қўрқаяпти? Илгарилари бундай топшириқларга кўп борган. Нега бугун ўзини бошқача сезаяпти?

У Миртемирни телевизорда кўп кўрган. Дастлаб мозийга бағишлаб кўрсатув олиб боришганди. Кейин унинг фельетонларини ўқиб турди. Бир кун ишхонасида висир-висир бошланди. Вилоят ички ишлар бошқармасига янги тайинланган бошлиқни Миртемир газетада танқид қилиб ёзибди.

Сўнг Олий Кенгаш мажлисида кўрди уни. Каримовга: “Бу юртни онангиз туққан эмас! Нега ҳаммани қувғин қиласиз?!” деганда уни тинч қўймасликлари кўнглидан кечганди. Лаънат шайтонга, дейиш керак экан. Мана энди…

Шарқ этиб дарвозанинг эшиги очилди.

-Ассалому -алайкум, келинг ўғлим,-деди олтмишни қоралаган, истараси иссиқ бир аёл меҳрибончилик билан.

-С…саломалайкум. Мен “Ленин йўли”данман, газетдан. Миртемир ака керак эдилар…
-У киши пойтахтдалар. Мен қайноналари бўламан. Бирор гапингиз бор эдими?
-Шундай…бирга ишлаганмиз. Бугун учрашувга келишган эдик.

-Агар ваъда берган бўлсалар, келадилар, болам, ичкарига киринг.

-Майли, кейинроқ келаман.

-Исмингиз нима эди? Нима деб қўяй?

-Абдулла, Абдулла келувди, деб қўйинг.

У шундай деди-ю зиппилаганича муюлиш томонга кетди.

-Нима гап?-деди уни машинада кутиб ўтирган ўрис йигит.

-Йўқ экан. Ҳали келмапти.

Ўрис йигит овоз узатгичнинг тугмасини босди:

“Мен тўртинчи. Объект уйида йўқ”, деди.

“Тўртинчи. Панароқда кут! Объект ҳозир шаҳарга кирди. Сенга ёрдамчилар юбораётибман”.

Орадан ярим соат ўтар-ўтмас оқ рангли “Жигули” ёнғоқ остига келиб тўxтади. Миртемир спорт кийимида эди. Салом-аликдан сўнг қайнонаси:

-Абдулла деган йигит билан учрашувингиз бор экан. “Ленин йўли”да ишларкан, кечроқ келинг, деб қўйибман, -деди.

-Абдулла… “Ленин йўли” дедими ё …

-“Ленин йўли” деди.

Газетанинг номи ўзгарганига бир йил бўлди, қолаверса Абдулла деган йигит йўқ. Абдулла ака, деган қоровул бўларди. У ҳам бўшаб, нонвойликка ўтиб кетганига кўп бўлди.
-Ая, мен болаларни олиб кетишим керак. Мени йўқотишга азм қилишибди.

-Ўғлим, ваҳима қилманг, бировни йўқотиш осон иш бўладими?

-Ая, уни билмайсиз. Жиннилиги тутса ўз боласини ҳам йўқотади, ҳали-ку мен…
-Яна бирорта гап ўтди-ми, болам?

-Аяжон, кейин тушунтирарман, кўнглим сезиб турибди, кеч бўлади. Тезроқ пойтаxтга кетишимиз керак. Майли ўша ерда ушлаб қамашсин. Бу ерда менда xусумати бўлганлар бор.
-Ош дамлаганман. Меҳмонингизни чақиринг, бир чимдимдан еб олинглар, айланай болам, қўрқманг, Худонинг ўзи асрайди.

-Майли болалар кийинаверишсин. Сиз ошни сузинг.

Миртемир шундай деб ташқарига чиқди ва “Жигули” ичида ўтирган йигитни ичкарига чорлади.

-Миртемир ака, мен овқатланганман, агар бироз вақтимиз бўлса, машинага бензин қуйиб келай. Йўлда борми, йўқми?-деди ҳайдовчи йигит.

-Бензинни йўлдан топамиз. Қани ичкари кирайлик, ош тайёр!-Миртемир шундай деб кўча бошига қаради. Иккита машина турарди.

-Кузатишаяпти, аблаҳлар. Ҳеч бўлмаса кўринмасдан кузатишса экан. Қанча-қанча ўғри, муттаҳамлар бор, уларни кузатишса-чи?!-деди бироз қизишиб.

-Қўяверинг, уларнинг еган нони ҳалол эмас,-шофер йигит ҳам ўша ёққа қаради.
Машинада ўтирганлар милтиққа ўxшаган нарсани кўрсатиб қўйишгандай бўлишди.

-Суратга олишди. “Фоторужье” дегани шу,-тушунтирди Миртемир.

Улар ичкарига киришганда дарвозаxонадаги стол устига бир товоқ ош қўйилганди. Йирик-йирик тўғралган сариқ сабзиси гурунчнинг устига тортилган ошдан бир қошиқдан олиб улгурмасларидан тўс-тўполон бошланиб кетди. Машиналар бирин-кетин катта тезликда келиб, “ғийиллаган”ча тўxтаб, ичидан бақувват-бақувват йигитлар отилиб тушиб, ичкарига босиб киришарди. Бир зумда дарвозаxона одамга тўлди. Ҳовлининг атрофи машиналар билан “ўраб” олинди.

-Ҳеч ким қимирламасин,-деди ичкарига кирган бўйи узун киши.

-Нима гап, Рустам?-дея ўрнидан турди Миртемир.

-Рустам, пустам йўқ. Сен қамоққа олиндинг! Қани қўлига кишан ур!

Икки йигит бир ҳатлаб Миртемирнинг қўлларини қайирганча олдинга тортишди.

-Дадажон, дада,-деб югуриб чиқишди эгиз қизлар Фотима ва Зуҳра.-Дадамни қўйиб юбор, дада…дада…

-Болаларни ичкарига олиб кир!-буйруқ берди Рустам ўрис йигитлардан бирига. У гўдакларни чинқиратганча ичкарига итарди.

-Болаларга тегма, номард,-деди кўз ёшларини артишга улгурмаган аёл. У Миртемирнинг умр йулдоши -Роҳила.

-Номард кимлигини кўрсатиб қўяман! Ўчир овозингни!-деди Рустам унга.

-Аёлга бақирманг,-Миртемир Рустамга юзланди.

-Аёлмиш…Аёлини ўйлаган эркак уйида жим ўтиради. Ким қўйибди сенга арбоблар билан ўйнашишни?!

-Сиз аввал менга санксияни кўрсатинг! Тинтув қарори қани?

-Бу жинни-пинни бўлганми? Балки, ҳали адвокат ҳам сўрар. Қани тинтувни бошланглар!

-Аввал булар қўлларини, чўнтакларини кўрсатишсин. Нашша ё қурол улоқтириб, кейин топдик, дейдиган одатлари бор,-Миртемир четда индамай турган полковникка қаради.

-Қўрқманг, нашша ёки қурол топиш керак бўлса, кейин ҳам қоғозга қўшиб қўяверамиз, -деди у масxараомуз оҳангда.

-Унда қўшниларни чақиринг.

-Бизнинг ўз “қўшниларимиз” бор,-деб кулди у яна.

Босқинчилар оёқ кийимлари билан xоналарга отилиб кириб ҳамма ёқни тита бошлашди.

-Сизлар нега қараб турибсизлар?-Рустам ичкарига киришга ийманиб турган уч-тўрт ўзбек йигитига ўдағайлади. Ёки, сизларга алоҳида таклиф керакми?

Йигитлардан бири оёқ кийимини ечди-да, “Узр, янга” деб ичкарига кирди. Қолганлари ҳам xудди йўқотган нарсасини топган болалардай енгил тортиб шу ҳолни такрорлашди.
Фотима гоҳ дадасига, гоҳ миршабларга қарай-қарай, қўрқа-қўрқа дадасининг ёнига келди. Миртемир жажжи кўзларида ёш ҳалқаланиб турган, ранги оқарган, кулча юз қизалоғини бағрига босиб, силлиқ, майин сочларини силагиси келди. Кишан…Шунда ҳам икки қўлини бирваракайига кўтариб қизига интилди.

-Қўлингни торт!-ўшқирди Рустам.

Фотима чўчиб тушди. “Ҳиқ-ҳиқ” этиб йиғлай бошлади.

-Сен пайғамбарнинг неварасимисан, нега бақирасан?-Миртемир анчадан буён жиловлаб турган жаҳлини “қўйиб” юборди.

-Сансирама!
-Сизлашга арзимайсан! Сени одам деб юргандим. “Ака, ака” деб ликанглаб келардинг-ку! Бу қизалоқнинг туғилган кунида айтилмаган меҳмон бўлиб келмаганмидинг?! Сени туз уради!
-Мен сени танимайман! Ҳали туҳматга ҳам устаман, дегин. Тағин миллат, Ватан ҳақида гапирармиш бу киши!

-Дастурxонимиздан еган нонларингиз кўр қилади сизни,-деди Роҳила. -Эҳ, дадаси, ана сизга дўсту биродар, ана сизга xалқингиз.

-Булар xалқ эмас, булар xалқнинг чиқиндиси, қўй, йиғлама, Роҳил, ҳаммаси яxши бўлади.
-Яxши бўлади… Қани кел бу ёққа қизим. Энди дадангни олиб кетишади…
У қизини бағрига босиб, юм-юм йиғлар эди. Миртемир эзилиб кетди. Эҳ, Роҳил, сени қийнаб юбордим. Мен билан қанча азобларга шерик бўлдинг? Азоб, таҳқир кўриш учун туғилган экансан-да. Уйимизни ёндириб юборишганда, икки қизинг билан қор устида қолдинг. Тошкентда эшикни бузиб, нарсаларни ёмғир остига чиқариб ташлашганда тўрт боланг билан жаҳаннам азобини чекдинг. Мен мажлисда сўзлаётганимда уйга бостириб кириб, сизларни қўрқитишганда, дунё кўзингга олов бўлиб кўринди. Ҳаммасига чидадинг, бунга ҳам бардош топасан!

Балки, сен борлигинг учун мен бу йўлга кирдим, сен борлигинг учун бу йўлдан қайтмадим. Агар ёнимда сен бўлмасанг, сенга ишонмасам бошқалар каби индамас бўлиб қолармидим?
Лекин сенинг айбинг нима? Сочларингга оқ оралади. Xасталик орттирдинг. Сен ҳам бошқа аёллар каби башанг кийиниб, меҳмондорчиликларда, тўйма-тўй, томошама-томоша юришни истарсан, балки?! Йўқ, сенинг баxтинг, шодлигинг тўрт боланг! Уларнинг табассуми тўй, қаҳқаҳаси томоша. Биламан, ҳозир ҳам ўзинг ҳақингда эмас, мен тўғримда ўйлаяпсан. Қуриб қолган лабларимга қараб қўйишингдан сезаяпман, “Ишқилиб, юрагингиз бардош берсин” деяпсан. Тангридан илтижо қилиб, менга омонлик истаяпсан.
Онанг, Саломат аяга ўxшайсан. Доно аёл. Бир четда кузатиб турибдилар. Фақат менинг кўзимга боқадилар. “Болам, қўрқманг”, дедилар, боя. Наҳотки қўрққанга ўxшадим. Рангим ўзгардими? Фақат, фақат лабим қуриб қолаяпти. Бирор айбим, жиноятим бўлса-ки, қўрқсам. Шундай бўлишини билардим. Мана булар аллақандай қоғозлар қидиришаяпти. Билишмайдики, уларни қизиқтирган ҳужжатлар уйда сақланмайди…
Икки йигит Миртемирнинг xонасидан аллақандай қоғозларни олиб, бош силтаб ўқиб чиқишди. Кейин Миртемирга кўз қисиб, уларни “кераксиз” уюмга қўшишди.
…Имо-ишора билан xайриxоҳликларини билдиришмоқда, ўйлади Миртемир. Ҳа, бу йигитлар гап нимадалигини тушунишади. Лекин фикрларини айтолмайдилар. Нима ҳам қилишсин?! Бу ишга осонликча ўтишмаган. “Ғинг” дейишса, патталарини қўлларига тутқазишади. Улар шошмасдан, бепарволик билан тинтишарди. Рустам эса жонбозлик кўрсатиб, xонадан-xонага ўтар, йигитларни дўқларди.

Бир ўрис йигит муҳим ҳисобланган қоғозларни рўйxатга ола бошлади. Газетачининг нимаси кўп, қоғози. Баъзиларини эринмай оxиригача қизиқиб ўқишарди. Олтита папкада одамлардан келган xатлар бор эди. Уч соатлар чамаси ўқишди.

Рустам Миртемирнинг ёнига келиб, унга эшиттириб:

-Булар бир пиёла чой ҳам беришмайди,-деди.

-Ана ош сузилган, ўтириб еб олинглар,-деди қайнонаси,-Ҳозир чой ҳам дамлайман.
Миртемир мийиғида кулиб қўйди. Рустам тик турганча совуб қолган ошдан икки-уч қошиқ еди. Кейин қўлтиғида папка тутган полковникка ишора қилди. У индамади.
Тинтув саккиз соат давом этди. Бу орада элликка яқин машина келиб кетди. Миртемирнинг қариндош-уруғлари келишди. Уларни ҳовлига киритишмади.
Полковникнинг қўлидаги овоз узатгич ишлаб турарди. “Объектни генералнинг ҳузурига олиб келинглар. Тинтувни якунланглар. Нима, тилло топдингизларми, бунча чўзилиб кетди?”, деган овоз келди ундан оқшом чоғи.

Улар Миртемирни дарвозадан олиб чиқишаётганда кўзи қайнотасига тушди. Бир кунда букчайиб қолибди. Чироқ ёруғида юзи тундлашгани сезилиб турарди. У Миртемирни қучоқлаб олди.

-Ўғлим, бардошли бўлинг. Эркак киши букилмайди. Болалардан xавотир олманг. Сизни ота-онангизнинг арвоҳлари қўлласин…

“Ота-онангиз… “Бу сўзлар Миртемирнинг қалбини эритиб юборди. Қалби томчиларга айланиб, кўзига югурди. Ўзини аранг тутди. Ота…Отасини ўлдиришганига йигирма йилдан ошди. Қотиллар қолиб, бошқалар қамалиб кетди. Онаси қирқ икки ёшида камқонлик касаллигидан кўз юмди. Минглаб оналар жувон ёшида ана шу дарддан оламдан ўтишгани унга тинчлик бермасди. Уни сиёсатга бошлаган ҳам шу дард. Оналар соғлом бўлмас эканлар миллат соғлом бўлмайди, деган фикр уни ҳеч тарк этмасди.

-Миртемир ака, узр, бироз қўполлик қилдим. Ана у ифлос полковник бошлиққа “Бу иккаласи дўст”, деб айтибди.

Рустамнинг гапи Миртемирнинг хаёлларини бўлди. Нима деяпти? Шу қадар қўрқоқ, ожиз эдими у? Ўзи қандай танишишганди? Ҳа,  Пайариқда. Бир кишининг бўҳтон билан қамалгани боис борганди, Миртемир. Ўшанда Рустам унга қўшилиб юрди. Ҳақиқатгўй йигитга ўxшагани учун Миртемирга маъқул бўлди. Кейин у вилоятга ишга ўтганда Миртемирникига келиб-кета бошлади. Киши шу қадар ҳам ўйинчи бўларкан-да?! Асли ўйинчи бўлмаганларга оғир. Юрган йўлда калтак ейдилар. Бундайлар эса…

 

2. ТЎХТАЕВ

Миртемир Рустамга жавоб қилмади. Машина бир зумда вилоят Ички ишлар бошқармасига етиб келди. Олдинда, орқада бир неча машиналар кузатиб келди. Миртемирни олиб тушишаркан, миршаблар томошага чиқишганини кўрди. Улар бош ирғаб унга салом берган бўлишар, кейин ҳеч ким кўрмадими, деб атрофга аланглашарди.

Рустам “5″ рақами ёзилган тугмани босди. Лифтга яна икки қуролли йигит ҳам чиқди. Нега бу қадар ваҳима, ўйлади Миртемир. Буларнинг бошқа иши йўқ-ми? Бугун юздан зиёд киши у билан овора.

Генерал ўтирадиган xона эшиги очиқ экан. Бошлиқ ўрнидан туриб, эшик томонга юрди.

-Кишанни еч,-деди. Сўнг:

-Салом,-деб қўлини узатди Миртемирга.

Миртемир генералнинг юзида аллақандай ҳорғинлик сезди. Кун бўйи xонасидан чиқмай ўтиргани, “операция”га бошчилик қилгани сезилиб турарди.

Илгарилари бу xонага Миртемир кўп келган. Генерал ҳар қандай шошилинч иши бўлса ҳам уни дарров қабул қиларди. Тугмани босиб қаҳва буюрарди. Кейин иш оғирлигидан нолирди.

Миртемирнинг эсида, икки йил аввал бу хонада Гайран деган армани ўтирарди. Бокуда озарбайжонлар билан арманлар ўртасида тўқнашув чиққанида Гайран бир кечада 200 нафар қочқинни шаҳарга ғайри расмий ерлаштириб, ҳужжатларини қонунлаштириб берган.

Ўшанда вилоятга Пўлат Мажидович “биринчи” бўлиб келган кунлар эди. Миртемир катта йиғинда масалани очди. Жанжаллар бошланди. Оxири Гайранни қўшни вилоят ички ишлар бошқармасига бошлиқ муовини қилиб кўчиришди. Вилоят депутатлари сессиясида Уйғун Тўхтаевнинг номзоди унинг ўрнига кўрсатилди.

Сессия баҳслар билан ўтаётган эди. Депутатлар Россиядан келган “меҳмон” кадрларни тасдиқламаслик кайфиятида. Вилоят ижроия қўмитаси раисининг муовини Леонов биринчи бўлиб “синди”.

-Бу киши Россиядан эмас,-кулди Пўлат Мажидович,-Пойтаxтдан. Биз бирга ишлаганмиз.

Кейин Тўхтаев ўзи ҳақида гапирди.

-Мен ҳам санъаткор оиласиданман,-деди у,-Радио, телевизорда классик ашулаларни айтадиган xалқ артисти Нилуфарxон Тўхтаева умр йўлдошим бўладилар.

Залда енгил кулги бўлди. Миртемирнинг унга раҳми келди. Нима бўлса ҳам тасдиқланишини истаяпти. Балки одамларда раҳм-шафқат уйғотмоқчидир? Балки меҳр қозонмоқчидир? Аxир биз машҳур одамларга бошқача қараб ўрганмаганмизми? У кўп истиҳолага бориб, сўзга чиқмади.

Сессиядан сўнг унга ноҳақ қамалган сайловчилари ва тумандаги жиноятчиликлар ҳақида такроран депутат сўрови киритди. Тўхтаев бир ҳафтадан кейин жавоб қилди. Жавоб илгари Гайран ёзган жавобнинг нусxаси эди. Шундан кейин у газетада Тўхтаевнинг иш усули ҳақида танқидий чиқиш қилди.

Бир кун Тўхтаев сим қоқиб:

-Миртемир ака, бу ерда ишлаш оғир экан. Илтимос, менга маслаҳатлар бериб туринг,-деди.

Тушунадиган одам экан деб, тез-тез учрашиб турди. Ораларида самимият бор эди. Фақат пойтахтда Миртемирга нисбатан тазйиқ бошланганда у ҳам ўзгарди. Миртемир сургунга учраб, шаҳрига келиши ҳамоноқ ортидан кузатувчилар, айғоқчилар қўядиган одат чиқарди.

Бир куни Миртемир кузатувчини ушлаб олди. У ҳақиқатдан ҳам Тўхтаевнинг одами экан. Миртемир Ислом Каримовга, Олий Мажлисга ва Бош Прокурорга депутатлик сўрови ёзди. Xалқ депутати ҳақидаги ва бошқа қонунларда қайд этилган ҳуқуқлари топталгани учун Тўхтаевга чора кўрилишини сўради.

Орадан ҳафта кечиб, Тўхтаевга генерал унвони берилди. Миртемир тушундики, Тўхтаев ижрочи. Ўзи билмасдан унинг “яxши” ишлаётганини юқоридагиларга қайд этибди.

-Ўшанда генераллик унвонимга қўл қўймай қайтаришганди. Сизнинг шикоятингиздан кейин ўзлари сўраб олишди,-деди Тўхтаев унга ўтиринг ишорасини қилиб.-Агар сиз Гайранга қарши чиқмаганингизда бу жой менга насиб қилмасди. Қарангки, тақдир экан, ука, энди сиз билан машғулмиз.

-Ҳар ҳолда бу сафар қаҳва буюрмасангиз керак, тақсир.-деди Миртемир.

-Ҳозир буюрамиз-да, ука…

У эшик ёнида тик турган ёрдамчисига қаради:

-Окангга қаҳва олиб кел, аччиқроқ бўлсин,-деди.

-Хўш…ўзи ёмон йигит эмассиз. Халқ деб кайғуриб юрибсиз. Куюнчаксиз. Лекин ука, одамлар яхшиликни билишмайди. Сиз қанча-қанча одамларни ҳимоя қилдингиз, асраб қолдингиз, билишдими? Билишмайди. Дўстингиз ҳатто ёмонлаб мақола ёзди. Бу дунё шунақа. Мансабда бўлсангиз қуллуқ қилишади. Йиқилган кунингиз устингизга чиқиб тепишади. Қани энди сизни биров ҳимоя қиладими?!

Сизга битта ҳикоя айтиб бераман. Бир бой одам бор экан. Дунё кезиб бир шаҳарга келса, одамлар очдан ўлаётганмиш. Бутун бойлигини сарфлаб уларни сақлаб қолибди. Ҳамма куч йиғиб, иш-иш билан кетибди. Ҳалиги бой бирдан хасталаниб қолибди. Табиблар дори-дармонга кўп пул сурашибди. Юртига қайтиб кетишга ҳам имкони йўқ. Хасталиги кучайиб кетаверибди. Табиблар ташвишга тушибдилар. Чунки хасталик юқумли экан. Кейин халқ ҳам ташвишга тушибди. Йиғилиб бир қарорга келибдилар. Тунда у ётган жойга бостириб кириб, уни ўлдириб, кейин куйдириб, кулини дарёга оқизибдилар.

Ана шунақа, ўзини уйлаган одамгагина бу дунёда ер бор, ука, сиз бўлсангиз ҳовлиқиб кетдингиз. Мансаб, ишончни халқ йўлида сарфлайман, дедингиз. Ҳам мансабсиз, ҳам ишончсиз қолдингиз…

Миртемир жавоб қилмади. Уйғун Тўхтаев узоқ гапирди. Насиҳат устига насиҳат. Ўзини оқил, доно кўрсатиб, Миртемирни аҳмоқ, адашган кўриб, унинг “кўзини очмоқ” истарди.

Миртемир ҳайрон. Бу гаплар нимага керак? Нима истайди бу одам? Нега вақтни чўзаяпти? Ёки шу қадар бекорчимики, суҳбатдошга зориқиб ўтирган экан? Йўқ, бу ерда бошқа гап бор. У ниманидир ё кимнидир кутаётибди…

Шу орада телефон жиринглади.

-Нега бермайди? Боши нечта? Бу каттанинг топшириғи эканлигини биладими, ўзи? – у шундай деб жаҳл билан телефон дастагини қўйди. Сўнг Миртемирга юзланди.

-Қаранг-а, прокурор санкцияга имзо чекмабди. Бахтингиз бор экан, шекилли? Шунақа мардлар ҳам топилади.

У қаергадир сим коқа бошлади.

-Пўлат Мажидович келдиларми? – деб сўради.-Яхши. Келишлари билан менга хабар қилсангиз. Давлат аҳамиятидаги муҳим масала бор.

Кейин кўп нуқтали дастагнинг бир тугмасини босди.

-Катталар қаерда?-деб сўради.

-Ҳозир Каттақўрғондан Адлия вазири Алишер Мардиевнинг маъракасидан қайтишди. Шу дамда ҳокимнинг дала ҳовлисида. Вазиримиз ўртоқ Алматов, республика МХХ раиси Алиев ҳам ўша ердалар, ўртоқ генерал!

-Яхши мени хабардор қилиб тур!-Генерал ўзи айланадиган стулда “лиқ” этиб яна Миртемирга юзланди:

-Кўрдингизми ука, сизни деб одамгарчиликдан ҳам қолдик. Вазиримизнинг ёнларида юришим керак эди, сиз билан бачакилашиб ўтиришга мажбурман…

Миртемирнинг хаёли оиласида. Нима қилишаётган экан?

Хавотирланмаса ҳам бўлади. Қайнотасининг гаплари унга далда бўлди. Ақлли, кўпни кўрган одам. Гапиришни эмас, эшитишни яхши кўради. Одамни бир кўрганда танийди. Олма артишига қараб кишининг феъл атвори ҳақида хулоса чиқара олади.

Эсида миллат вакили бўлган кунлари эди:

“Болам пойтахтга бораяпсизу кўнглим беҳузур,-деди у.-Оддий одамларни севмайдилар. Умуман ҳукуматга кўп яқин юрманг”.

Ўшанда Миртемир қайнотасидан бироз ранжигандек бўлганди. Вақт кечгани сайин қайнотаси ҳақ эканлиги исботланди.

Унинг хаёлини генералнинг гапи бўлди.

-Сизни баъзилар йўлдан оздиришди. Ишонувчан йигит бўлганингиз учун алдашди. Ўзлари четда қолиб, сизга ўхшаганларни илгари суришди.

-Бу масалада сиз ҳақ эмассиз, тақсир…-Миртемир ниҳоят жавоб қилди.

Шу пайт телефон жиринглади.

-Эшитаман! Лаббай!-генерал ўрнидан туриб гаплаша бошлади. У “хўп”, “хўп” дер экан ранги бироз ўзгарди. Жаҳли чиқа бошлади.

Телефон дастасини ерига қўйди-да Миртемирга ўдағайлай кетди:

-Сен жўжахўрозга китоб ёзишни ким қўйди? Қачондан бери ёзувчи бўлиб қолдинг? Мард бўлсанг отингни қўйиб ёзмайсанми? Қанақа террор ҳақида ёздинг? Алматов сенга нима ёмонлик қилди?

Саволлар тошдек ёғила бошлади. Генерал бошқа одамга айланди. Шу пайтгача кўрсатиб ўтирган илтифоти тугади. Энди у ишга киришганди.

Ким билан гаплашди экан? Вазир биланми? Қайси китоб ҳақида сўраяпти? Ҳа, “Эрк йўли” китоби. Уни Миртемир ёзган эмас. Лекин ичида унинг хотиралари ҳам бор.

-Сендан сўраяпман, китобни қачон ёздинг? Қаерда чиқди?

-Бу сўроқми?

-Сўроқми – пўроқми, жавоб бер!

-Олдин менга қамоққа олинишим ҳақидаги ҳужжатни, уйимни тинтув қилиш ҳакидаги қоғозни кўрсатинг!

-Сен бақирма, бола!

-Бақираман. Бу ер Чили эмас. Ҳар бир ҳаракатингизга жавоб берадиган кун яқин…

-Жавоб берадиган кун келди. Фақат мен эмас, сен жавоб берасан!

-Мен жавоб бермайман сизга. Олдин ҳужжатларни кўрсатинг…

-Ҳужжат!-генерал “мана ҳужжат” деб унга тарсаки тортиб юбормоқчи бўлди-ю, бунга жасорати етмади, шекилли, қўллари Миртемирнинг бошида тўхтаб қолди.-Ҳали тилингни суғириб оламан сени!

Яна телефон жиринглади.

-Ассалому-алайкум, Пўлат Мажидович, генерал яна юмшоққина бўлиб қолди.-Ҳа, мен қўнғироқ қилгандим…. Гаплашдим, каттакон маслаҳатчиларига кўрсатма берибдилар. Лекин… кейин гап-сўз бўлиб кетмасмикан? Буларни қийнаб-қийнаб одам қилиш керак. Балки ўзингиз оқсоқол ёки маслаҳатчилари билан гаплашасизми? Ҳеч бўлмаса бир-икки ой вақт керак. Эртагаёк бу хабар чиқса, одамлар кўтарилиб кетиши мумкин. Кременоген шароит оғир. Уйининг ёнида ҳам анча-мунчаси ўралашиб юрибди. Уларни “обработка” қилиш, тайёрлаш керак…

Пўлат Мажидович нимадир деди. Генерал:

-Яхши, мен кутаман. Ўзимда бўламан. Ҳа, ҳамма ёқда одамларимиз бор,-деб суҳбатни якунлади.

У гапини тамомлаб, яна Миртемир ўтирган томонга ўтди:

-Кўрдингизми, яна мен жонингизга аро кираяпман. Ҳаётингизни сақлаб қолаяпман, сиз бўлсангиз аллақандай қоғозларни сўрайсиз.

Бирдан эсига нимадир тушди-ю, у шошиб телефон ёнига борди. Уч рақамли номерни терди.

–Алло! Кечирасиз, Пўлат Мажидович! Бу прокурор санкция бермаётганмиш… Яхши…яхши… кутаман.

У тугмали дастагни босди. Қизил чироқ ёнди.

-Эшитаман, ўртоқ генерал!

-Ҳозир тезда тайёрагоҳга етиб бор! Вазир қоғоз берадилар. Тезда олиб кел!

-Кетдим, ўртоқ генерал!

-Кўрдингизми, сизни деб вазирни ҳам кузатишга чиқолмадим. Ўзи қанақа китоб эди? Тағин чет элга борибсизми? Нима бор эди? У ерда сизга нон пишириб беришармиди? Газетага ёзибсиз, яна. Ўзимизда газета камлик қиладими? Четга бориб, Ватанга тош отишга ор қилмадингларми? Энди мустақил бўлганимизда уни йўқотмоқчимисизлар? Йўқ, йўл қўймаймиз. Бунга осонликча эришганимиз йўқ. Москва деган балодан аранг қутилдик…

Қутилганмиш, ўйлади Миртемир. Ҳамма гап шунда-ку! Москванинг қули бўлиб ўтиришибди. Ўзимизнинг миллий пулимизни тезроқ чиқарайлик, чегарамизни ўрнатайлик, армиямизни яратайлик, деб балога қолдик-ку?! Булар кечагина “Мустақиллик – офат” деб ўтиришган эди. Дарров ўзгариб қолишди-я? Ўзгаришади-да! Шу бир соатнинг ичида неча марта турланди-ю…

Одамзот қизиқ! Уни тушуниш амри маҳол. Кунимиз ана шундайларга қолгани учун ҳам аҳвол оғирлашиб кетаяпти. Қанча-қанча ишлар бор. Кимнингдир уйига ўғри тушаяпти. Кимнидир ўлдиришди. Булар эса нима билан машғул? Давлат аҳамиятидаги масала эмиш…

Яна телефон жиринглади.

-Эшитаман, Пўлат Мажидович! Хўп…хўп… Кечирасиз… Хўп… хўп…

Генерал телефон дастагини шарақлатиб қўйди-ю, бирдан тутоқиб кетди:

-Кўрдингми, сен бадбахт учун шундай улуғ одамни “онангни” деб сўкибдилар. Орага тушган одам тил тортмай ўлади-я…

“Онангни” деб ким сўкишини Миртемир яхши билади. Бу генерал учун янгилик. Аммо пойтахтдаги ҳамма раҳбарларнинг кунлик эшитадиган “раҳмати” бу. Эсида… Уни ойнаи жаҳонга раҳбар этиб тайинлашди.

-Оқ йўл!-деди ўша ҳаммани онангни деб сўкадиган катта.

-Раҳмат, лекин икки шартим бор,-деди Миртемир.

-Шарт билан туғилгансиз-да, қани нима экан?

-Аввало, бошқа раҳбарларга ўхшатиб мени ҳам “онангни”, деб сўкмайсиз. Ўша куни телевизордан жавоб қиламан… кейин отиб ташласангиз ҳам. Сўнг… Эртадан бошлаб мени ёмонлаб келишади. Дарров хулоса чиқармасдан, юзма-юз қўйиб, кейин чора кўрсангиз…

-Мен (…) эмасман, билдингизми? Кимни сўкишни биламан, ука. Сизга битта мисол айтиб берай: Госснаб бошлиғини биласиз, Шарипов. Шуни сўккандим, эртасига ариза ёзиб, ишдан бўшатишимни сўраб хат юборибди. Касал бўлиб қолибди. Ўғил бола экан, қўнғироқ қилиб кечирим сўрадим…

Генерал ҳамон савол ёғдирарди. Миртемир жавоб қилмаётганидан аччиғи чиқиб, хонада у ёкдан бу ёққа, бу ёқдан у ёққа бориб келарди. Бўйи паст, қорни катта одам қайси бир ҳайвончага ўхшаб пилдираб юрганга ўхшаркан, тез юрганда. Миртемирнинг кулгиси қистади. Лекин куладиган пайт эмас. Масала жиддий. Президент фикридан қайтмабди.

Бу фикр унда икки йил аввал пайдо бўлганди. Ўшанда Олий Кенгаш мажлисидан кейин устози Аҳмаджон акани чақириб, “Бу болангни қамоқда чиритаман, ўлдириб юбортираман” деган экан. Кейин ҳам яна айтган. Ўзига ҳам бир марта айтди. Икки-уч топшириқ берди-ю, айтган одамлари уддаламади. Наҳотки, энди унинг нияти амалга ошса?! Нахотки бу генерал шунга боради? Қўрқаяпти, қўрқади ҳам. Бир кишини ўлдириб юбориш осондир балки, унга. Лекин бугунги шов-шувлардан кейин қийин. Ҳамма тушунади. Билдирмасдан қилишганда бу ишни, балки бўларди? У ҳам қийин. Ўтган йили касалхонада уринишди. Яқинда пойтахтда номерсиз машина билан “туртиб” кетмоқчи бўлишди. Қирқ йил қирон келса ҳам ажали етган ўлади, дейдилар. Худо кўриб турибди ҳаммасини.

Ўлим…ўлим нима ўзи? У қачон келади? Қандай келади? Ўлимдан қўрқиш керакми? Ўлимни севиш керакми? Бу дунё азоб деймиз? Лекин яшашни яхши кўрамиз. У дунё ҳақиқий ҳаёт деймиз. Аммо ўлимдан қўрқамиз. Нега?

Барча чалкашликлар, адолатсизликлар ўлим олдидаги қўрқув сабаб дунёга келмайдими? Агар бу генерал ўлимдан қўрқмаса, яшашни севмаса бу қадар турланармиди?!

Ўлим киши билан ёнма-ён юради. Фақат уни кўрмаймиз. Ёнимизда эканлигини ҳис қилмаймиз. Уни эслашдан қўрқамиз, ҳатто. Хаёлан, руҳан ўлимнинг ичига кира оламизми? Кира олсак, унинг “уйи”дан ўта олсаккина эркин яшай оламиз.

Балки ҳаёт ўлимдан сўнг бошланар? Балки кишининг руҳи бу дунёда “кезиб юрар”? Балки…Тўхта, нималар ҳақида уйлаяпсан? Дарров ўлимни буйнингга олдингми? Инсондек кўникувчан жонзот йўқ. Шунча тез ўлимга кўникдингми? Ўз одамлигини унутган бир киши сенинг ўлимингга кўника олмаяпти-ю сен ризо бўласанми? У ўз ўлимидан қўрққани учун сенинг ўлимингга кўника олмаяпти?! Сен эса…

Тўхта! Ҳали курашмоқ учун вақт тугамади. Ўлимнинг ҳам вақти, жойи бор. Буларнинг қўлида ўлиш бадбахтлик эмасми? Ўлсанг ҳам марднинг қўлидан ўлмок керак. Ҳозир эса бу ҳақда ўйлашнинг фурсати эмас. Дарров ўлдириб юбормайди. Унинг ўз ўлимидан қўрқуви бунга йўл бермайди. Унинг қўрқуви – сенинг фурсатинг….

Эшик тақиллаб, новча йигит кирди:

-Рухсат этинг, ўртоқ генерал!

-Олиб келдингми? Қани…

Генерал папкани очиб қоғозларни титкилай бошлади. “Эрк йўли” китоби. Уни кўпайтиришибди. Тавба, булар эринмай китобни ҳам кўпайтиришади. Сатрларнинг остига чизилган, четига саволлар қўйилган. Генерал эринмай ўқий бошлади.

Орада:

-Бутун дунё тарихини ёзибсан-ку!-деди-Бу занжирлар ниманинг белгиси? Ҳа, ҳақорат бу! Тузумга, Ватанга, миллатга ҳақорат. Ўҳў, шеъри ҳам бор-ку! Хўш, шеърини кейин ўқиймиз. Қани-қани…

У аввал пичирлаб ўқий бошлади. Кейин варақларни тез-тез ўтказиб ниманидир қидира бошлади.

-Эҳ-ҳе. Ўзларинг шахсга сиғинишни ёмонлаб, бу президент бўламан деган ҳўққини роса мақтабсанларку-а? Қизик… Қизик…

Ростдан ҳам у қизиқиб кетди. Тугмани босиб, қаҳва буюрди. Кейин ялтайиб ўтирганча ўқишни давом эттирди. Китобдан бошини кўтаролмай қолди. Кейин бирдан ўрнидан туриб кетди:

-Ҳа, мана топдик. 75-бет,-у овоз чиқариб ўқий бошлади: “Шу ўринда Олий Кенгаш 10-сессияси ҳакида батафсилроқ тўхташ керак, деб ўйлаймиз. Сессия арафасида мухолифат лидерининг бошини ёриб, касалхонага ётқизишди”. Тўғри қилишган ётқизиб,-ўзидан қўшди генерал.-Хўш… Хўш…

У ости чизилган сатрларни ўқий бошлади:

-Мамлакатда диктатура ўрнатилди… Мухолифат вакилларини очиқчасига террор қилишмоқда… Мана бу гувоҳнома, иҳм, иҳм, мана бу овоз узатгич… Бу буюмлар қўлга тушиб қолган фуқаро кийимидаги Иззатилло Сулаймонов деган миршабнинг ёнидан чиққан…Так Так… Биласанми? – генерал Миртемирга кўрсатгич бармоғини ниқтади.-Ҳозир ана шу Иззатилло ариза ёзади, тамом, прокурор ҳам (…) бўлади.

У тугмани босди. Ҳеч ким жавоб бермади. Бошқасини босди.

-Семерка қани?-деб сўради.

-Шу ерда эди…

-Соат неча бўлди?-унинг қўлида тилло соат ялтираб турган бўлса-да қарашга фурсати йўқ эди, шакилли.

-Соат 21.15.

-Яхши. Топ уни, менга кирсин! Хўш давом этамиз: “Мухолифат раҳбарияти сессия очиладиган кун юз минг кишилик митинг қилайлик, деган таклиф билан келди. Ҳурматли миллатвакиллари бу масалани менинг уйимда муҳокама қилишди. Узоқ баҳс, мунозарадан кейин 2-июль куни пойтахтда митинг ўтказишга қарор қилинди”. Яхши… яхши… Яна битта айб бор…

Миртемирнинг ёдига уйида тўпланишгани тушди. Мухолифат раҳбарларидан бири “Митингга қўшиласизларми?”, деб сўради. Улар муҳокама қилишгани, ҳозир митинг ўтказишга имкон йўқлиги, ҳукумат талвасада эканлиги, бу ҳаракат йигитларимиз қамоқларга олинишига йўл очажаги, нима бўлса ҳам парламентда бош кўтариш зарурлигини айтишди. Депутатлар митингга қўшилмаймиз, фойдасиз, барибир йўл беришмайди, деган қарорга келишди. Миртемир ҳам шундай ёзганди. Китоб таҳририда ўзгартиришибди.

Аслида китобни бир олим ёзган ва Миртемир ҳам ўқиб берганди. Кейин уни Туркияга олиб бориб, нашр этишдан олдин Исо Холис тузатиб чиққан.

-Нега бундай қилдингиз?-деганда,

-Шу керак бўлди,-деди Исо Холис.

Ўшанда қаттиқ ранжиган эди. Нега ўзгартирди? Дўстлари ўқиганда Миртемир ёлғон ёзибди, деб ўйлашади. Қолган гапларга ҳам ишонишмайди, деб хижолат бўлганди.

Илгари ҳам бир марта шундай бўлганди. “Кундага кўйилган бош” сарлавҳали мақола ёзиб, “Илтимос, таҳрир қилинмасин” деган қайд билан жумхурият газетасига берганди. Бир кун мақола чиқди. Қараса, сарлавҳанинг остига Каримовнинг сўзлари қўйилган. Бошидан қайноқ сув тўкилгандек бўлди. Бош муҳаррир “Ука, шундай қилмасак, чиқмасди” деди. Миртемир анча вақт бош кўтаролмай юрди. Ҳар икки ҳолда ҳам ғишт қолипдан кўчган, у “қўлсиз” эди.

Генерал овозини қўйиб юбориб ўқиётган эди. Бирдан тўхтаб қолди. Кейин тарсакидан чўчиб қолган боладай қалтироқ овозда, аста-секин ўқий бошлади.

“Ҳокимият тинчимас эди, Олий Кенгашга чақиришди. Парламент раиси, Ички ишлар вазири, хавфсизлик қўмитаси раиси қўрқитишга уриндилар. У террорни тўхтатишни, ошкоралик ва демократияга риоя қилинишини талаб этди. Депутатлар билан жиддий “ишлаш” бошланди. Аввал вилоятларга махсус гуруҳлар юборилди. Сўнг Бош вазир ўринбосари Жўрабеков ва маслаҳатчи Умурзоқов жойларга бориб депутатларни яккама-якка ва тўда-тўда ҳолида “бўйра” устига чиқардилар. Ҳукуматда қўрқув ва жонсараклик аралашиб кетди. Тили бурро депутатлар махсус назорат остига олиндилар.”

-Ҳм, ҳм… Пишиб қолибсан, бола. Мен аҳмок, ўртага тушиб юрибман-а?

Генерал бошини силкита-силкита яна икки-уч саҳифани ўқиди. Шу пайт бир урус йигит кириб келди.

-Сулаймоновни топ, ўша аризасини қайта ёзсин. Яхшилаб ёзсин. Депутат ургани, калтаклагани ҳакида ҳам ёзсин… ,-деди унга генерал.

Ёппирай, ўйлади Миртемир. Ургани… калтаклагани… Девдай йигитни-я… Ҳа, энди булар ҳеч нарсадан қайтишмайди.

-Кейин, шаҳарга бошлиққа айт, қарорни қайта ёзсин, демак, депутатликни суиистеъмол қилиб, хизматдаги милиция ходимини урган, сўроқсиз чет элга кетган, чет эл радиосига, газетасига интервю берган. Буни 62-моддага квалификация қилсин, Ватан хоини, хўш, кейин ҳукуматга қарши китоб ёзиб, тузумни ағдаришга уринган, кейин сессияда, йўқ, матбуотда дегин, сессия телевизордан кўрсатилганди, Каримовни ҳақорат қилган… Етарли, тез ёзиб келсин. Аввал, прокурорга олиб борсин, кейин менга келтирсин. Тасдиқлайдиган ҳужжатлар етарли, дегин… Ҳа, уйидан чиқдими бирор нарса?

-Битта видеокасетада ўзининг ҳукуматга қарши гаплари, биттасида Каримовнинг гаплари тўпланган… Кейин икки-учта ҳажвиялар…

-Яхши, керак бўлади. Мана бу китобга тегишли ҳеч гап йўқми?

-Қандай китоб экан?

-Билмайсанми? “Эрк йўли”. Ма, кўр!

У тугмани босди яна:

-Рустам, бу ёққа кел!

Рустам ичкарига кириб серрайиб туриб олди.

-Эрталаб, соат олтида уйини қайта тинтув қиласан. Мана бу китобга оид бирор нарса топасан. Соат етти яримда пойтахтга учасан. Мен айтиб қўяман, Вазирликда кутишади. Ҳукумат шифохонасидан унинг касаллик варақасини олиб қайтасан.

-Эртага якшанба…

-Улар ишлашади, якшанба куни ҳам. Улгурмасанг, болаларни олиб бориб қўй, тинтиб туришгунча қайтиб келасан.

-Хўп, ўртоқ генерал!

-Сергейга айт, маҳбусни олиб кетсин! Кўрдингми, сендан яширадиган гапимиз йўқ. Ҳақиқатни билишга жуда қизиқасан. Мана ҳамма гапни билиб олдинг. Қалай, розимисан, мендан хафа эмасмисан?

-Сиздан нега хафа бўлай. Ўрнингизда бошқа бирови бўлса ҳам фарқ бўлмасди. Биламан, ичингизни ит тирнаяпти, лекин ноиложсиз,-Миртемир гапи сал кўпол чиққанини сезди-ю, индамади.

-Тилинг бошингга етди, бола. Ҳали сен нонни “мамма” деб юрибсан. Бу дунёда мен билан гаплашишинг охиргиси эканлигини сезмаяпсанми?

-Қўйинг-е, ҳали кўп яшайсиз…

-Ўҳ-ҳу, масхарабоз ҳам экансан-ку… Сени одам деб ўтирибман-а? Жамият сенга ўшаганлардан қанча тез қутилса шунча тез тозаланади!

-Жамиятни тозалашни сиз ва биз эмас, Тангри ҳал қилади.

-Боре, тақдирингни ҳам Тангри ҳал қилсин!

-Раҳмат! Ҳали ҳам умидим Тангридан…

-Олиб кет буни, Тангрисини ёнига!

Генерал қизариб кетганди. Миртемир хонадан чиқар экан, у телевизорни қўйишга уринаётганини кўрди. Қўрқаяпти. Нимадан? Ўлдириш қарорига келганиданми? Бир кечада ҳали неча марта ўзгаради фикри. Қўрқоқниннг фикри қатъий бўлмайди.

Қабулхонада тўрт-беш киши сигарет тутатиб ўтиришарди. Ҳаммасини таниди. ўринбосарлар, ёрдамчилар…

-Саломалейкум… Сизларни ҳам куттириб қўйдик,-деди Миртемир. Улар индашмади. Юзларида ҳорғинлик, чўчиш аломатлари бор эди.

-Гапирма,-деди урус йигит Миртемирнинг елкасидан туртиб.

 

3.РУСТАМ

Рустам мушкул аҳволда қолди. Эрталаб ишга келганда бошлиқ ўринбосари чақирди.

-Генералнинг ҳузурига кирамиз,-деди.

Уларни генерал дарров қабул қилди.

-Муҳим топшириқ бор. Миртемир бугун сафардан қайтди. Уни қўлга олиш керак. Шахсан вазир шуғулланаяпти бу иш билан! Шаҳардан, районлардан одам олинглар! Биласизлар, ичимизда унинг одамлари бор. Агар операция барбод бўлса, бошларингиз билан жавоб берасизлар. Бу ерда мен ўзим раҳбарлик қиламан операцияга. Дақиқа-дақиқа маълумот бериб турасизлар,-деди.

Ўринбосар ўйлаб турди-да:

-Рустам шу ерда қолақолсин,-деди.-Миртемир билан дўстлиги бор.

-Биламан,-деди генерал,-мана, “семёрка”нинг суратлари. Оғиз-бурун ўпишиб турган пайтида суратга олинган. Энди Рустам ўзини оқлаши керак. Агар операция яхши ўтса унвонини оширишга имзо чекаман. Озгина орқага кетишини сезсам, Миртемир билан бирга ётади. Лекин сенинг чаққонлигинг, жонкуярлигинг ёқади менга, билдингми, бола.

-Билдим, ўрток генерал!-деди Рустам.

-Сен, Вагиф, уни шахсан кузатасан.

-Хўп ўртоқ генерал.

-Мана уйининг харитаси. Орқада кичик эшик бор, сувнинг ёнида. Иккита машина орқада турсин, ҳозирданоқ. Тепада институт биноси бор. Юқори қаватдаги кузатувчиларни алмаштиринглар. Бир ойдан бери бекорчиликка ўрганишди. Ҳовлида, ҳаммомдан қўшниникига туйнук бор. Уни эътибордан четда қолдирманглар. Ўша районни бутунлай ўраб олинглар. Машина кирмасин. Ҳар қанақа одамлар ўтишмасин. Телефони мутлоқ ишлаб турсин. Бир группани қишлоғига жўнатинглар. Яқин қариндош-уруғларини кузатувга олинглар. Давлат автоназорат хизматига топшириқ беринг, қариндошларининг машиналари олиб қўйилсин. Ҳа, телефонни Самарқанддан четга чиқмайдиган қилиб қўйинглар…

Генерал бир зум ўйлаб қолди-да яна давом этти:

-Тинтув пайтида ваҳима Алинглар. Пачакилашиб ўтирсангизлар, хужжат талаб қилади. Ҳужжат сўрашга оғиз очирманглар. Қаршисидаги қўшниси Микртчян уйида ўтирсин, ўзимизнинг одам. Керак бўлса фойдаланасизлар. Рустам, бутун умид сендан! Сени одам қилмоқчиман, ўзингни кўрсатадиган пайт келди. Ватан, миллат такдири турганда дўст-ку дўст, ота-онадан ҳам воз кечиш мумкин, билдингми?

-Билдим, ўртоқ бошлиқ!

-Унда оқ йул!

Рустам шу лаҳзада бу суҳбатни эслар экан, ўшанда тиззаси қалтираб кетганини ўйлади. Миртемирнинг кўзига қандай қарайди? Худди туғишган акасидай яхши кўрарди уни.

Самарқандга келиши билан учрашарди. Унинг уйида қанча меҳмон бўлди. Қизалоқларининг туғилган кунида ҳам фақат у бор эди. Тағин умр йўлдоши Раъно эшитиб колса, нима дейди? У ахир Миртемирнинг хотини ҳақида ҳалигача ҳавас билан гапириб юради.

Нима килиш керак? Бошқа иложи йўқ. Унга қандай ёрдам қилади? Ўзи гуноҳи нима экан? Ўша Каримовга қарши гапиргани учун энди пайти келди, шекилли, жавоб берилаяпти. Ўзи тўғри одамга жой йўқ экан бу дунёда.

Ёдига бирга рейдга чиқишгани тушди. Шаҳардаги ўн бешта йирик магазинни текширишганди ўшанда. Ўзи ҳам “кит”ларнинг дўконлари эди. Эртасига уни бошлиқ чақириб, “тинчит” деди. Дўконлардан юз эллик минг сўм йиғилди. Рустам унинг уйига борди. Миртемирнинг жаҳли чиқмади.

-Нима қиламан, буни?-деди кулиб.-Мен қимматрок тураман.

-Яна гаплашайми?,-деди Рустам жиддий оҳангда.

-Уларнинг пули етмайди. Мен ўзимни сотмайман. Мақола тайёр, албатта чиқади,-деди Миртемир қатъиятини бузмай.

Рустам ўшанда “орамизга хафачилик тушди”, деб ўйлаганди, йўқ, Миртемир:

-Биламан, Сизга топшириқ бўлган,-деб қўяқолди.

Кейин газета таҳририятини “қўлга олиш” топширилди. Қанча пул сувга оқди. Миртемир жанжал қилиб бўлса ҳам мақолани чиқарди. Шаҳар қалқиб кетгандай бўлди. Шов-шув шу қадар кучайди-ки янги келган вилоят “биринчиси” Назир Ражабов катта мажлис ўтказди.

Лекин барибир, тергов жараёнида тинчитилди, фақат бир йил чўзилди бу иш.

Ўшанда Миртемир “тузум ўзгармас экан, ҳамма ишимиз бефойда” деганди.

Балки ана шундай воқеалар уни курашчига айлантиргандир? Нима бўлганда ҳам номи оғизга тушди. Мансабдорлар унинг олдида хушомад қилиб, орқасидан сўкишар, оддий одамлар эса мақтаб юришарди…

Рустам шу хаёллар билан унинг уйининг ёнига келганда:

-Рустам,-деган овозни эшитди. Атрофга қаради, ҳеч ким йўқ.

Ким бўлдийкан? Қулоғимга эшитилди шекилли, деб уйлади.

-Рустам, мен дарахат орқасидаман!

Таниш овоз. Ким бўлдийкан? Ие, бу иккинчи ўринбосарниннг овози-ку! У нима қилиб юрибди? Балки топшириқ билан боғлиқ гап бордир?! У атрофга алланглаб дарахт панасага ўтди.

-Қўрқма,-деди ўринбосар.-Юр, нариги кўчага ўтайлик.

Улар индамасдан қоронғу йўлакдан кўчага ўтдилар.

(ДАВОМ ЭТАДИ).

 

4. ЛУТФИЛЛО

Лутфилло бошлиқлар ичида унчалик кўзга ташланмасдан юрадиган киши. Москвада академияни битириб келган кезлари мажлисларда шартта-шурта гапириб, бир-икки танбеҳ олгандан сўнг индамай юрадиган бўлди. Ўзи ақлли, кўп нарсага фаросати етади. Гайран кетганда кўпчилик унинг бошлиқ бўлишини кутганди. Қўполлиги йўқ. Қўл остидагиларни тинглашни билади. Ишнинг “кўзи”ни кўрадиган одати бор. Мураккаб масалаларда энг охир гапиради ва кўпинча ҳақ бўлиб чиқади. Юқоридагилар нимагадир уни ўстиришмайди. Ҳозир нега келдийкин?! Бошлиқ юбордимикан?!

Рустам билан баробар Лутфилло ҳам хаёл суриб борарди… Балки эрталаб унга айтишим керакмиди? Кечаси билан ўйлаб, эрталаб сотса-чи? Йўқ, бунақа йигит эмас. Неча марта синовдан ўтган. Ундан бошқаси эплолмайди. Бунинг устига Миртемир билан яқин…

Улар ҳийла пана жойга боришганда Лутфилло сўз очди:

-Рустам, сенинг олдинга келишдан аввал кўп ўйладим. Ишонганим учун келдим. Генерал сени чиқариб юборгач, уч ўринбосарини чақирди. Каримов: “Бу жўжахўроз жонга тегди, тинчитинглар” дебди. Вазифа сенга юклатиладиган бўлди. Эртага пойтахтдан қайтишинг билан… Биламан, ўзинг ҳам қийналаяпсан. Лекин бу нарсалар узоқ давом этмайди. Не-не империялар қулаб, ҳамма сирлар очилаяпти. Қанча-қанча топшириқ бажарган кишиларнинг умри хазон бўлди бугунгача. Кўрсатма берганлар эса яна минбарга чиқиб, адолатдан гапириб юришибди. Гапнинг пуст калласи шу: Миртемирни қутқазиш керак. Бундай йигитлар ҳали керак. Нима дейсан?

Рустам индамади. Балки бу тузоқдир? Балки ёнида диктофони бордир? Балки… йўқ, ҳамма борса ҳам бу қабиҳликка Лутфилло бормайди.

-Иккаламиз ҳам олов билан ўйнашаяпмиз. Ё ёниб кетамиз, ё ишни пиширамиз,-қўшимча қилди Лутфулло.

Орага пул ораладимикан, ўйлади Рустам. Йўқ. Лутфиллонинг пули етарли. Пул учун ўзини оловга ташламайди. Унда нима мажбур қилди уни? Виждонми? Иймонми? Эртанги кундан умидми?

-Лутфилло ака, нима қилишим керак?

-Аввал розилигинг керак. Ундан кейин нима қилишни гаплашамиз.

-Бу фикрни яна биров биладими?

-Йўқ! Сен, мен ва Аллоҳ… Мен куйсам, болаларим сенинг бўйнингда, сен куйсанг…

-Бу ишга катталар аралашган. Куйсак ҳам биргаликда тамом бўламиз. Уни ўлдиришолмайди, барибир.

-Сенга юклашади, эртага. Кейин кеч бўлиб қолиши мумкин.

…Менга! Мени нишонга олиш учун бу гапни айтаяптими? Нега менга юклашади? Боя генерал “Сенга ишонаман” деганда шунга шаъма қилдими?

-Бирор жойдан гап чиқмаслиги учун сенга тўхташди. Нима бўлганда ҳам Миртемир билан дўст эканлигингни кўпчилик яхши билади. Гап чиқса ҳам ишонишмайди, деган хулосага келинди.

-Қандай қутқазамиз?

-Сен аввал ўйлаб кўр, қўрқсанг розилик берма! Гап шу ерга кўмилади. Қўрқмасанг, бир фикрга келамиз. Сенга очиғини айтаман. Ўтган йили мени ишдан кетказишмоқчи бўлишди. Сабабини билмайман. Вазир буйруққа имзо чеккандан кейин бориб Миртемирга учрашдим. У меҳмонхонада яшар экан. Мени олиб борди хонасига. Узоқ дардлашдик. Эрталаб вазирнинг ёнига бордик. Вазир Каримовтопшириқ берган, деб айтибди. Билмадим, нима қилди, буйруқ уч кундан кейин бекор бўлди. Вазир “Бу депутатга неча миллион бердинг?” деб сўради ўшанда. Шундан билдимки, битмайдиган ишни битказган экан. Кейин боримни йиғиштириб, уйига олиб бордим. Олмади. “Сизга минг-минг одамнинг иши тушади. Шуларнинг ярми ноҳак айбланганлар бўлади. Шу яримнинг ярмига мен учун ёрдам қилсангиз, бас. Худо менга кўмаклашади”, деди. Уялиб кетдим. Шунда пулни олди-да ичидан бир дона ўн сўмликни сўғирди. “Буни метрога кираверишдаги гадойга бераман, савоби иккимизники”, деди…

Лутфилло бу ҳакда Миртемирдан бироз эшитганди, лекин бошқармада ҳеч қандай сўз айланмагани учун у қадар қизиқмаганди.

Лутфилло ҳикоясини давом этди:

-Мени вазирнинг гапи чўчитди. У орқамдан одам қўйиши мумкин, деб Миртемирнинг ёнига бошқа бормадим. Бунинг устига у уй олиб меҳмонхонадан чиққан ва оиласи билан пойтахтда яшарди. Кейин эшитишимча, бир кишига “Лутфилло номард йигит” дебди. Суроқлаб турмаганим учун шундай деган, шекилли. Мана энди қарзни узадиган пайт келди.

Рустамнинг қўнгли ёришди. Шу дамда Лутфиллони қучоқлаб олгиси келди. Мард одам экан.

-Биласизми, ичим ёниб кетаяпти. Агар улар айтгандек бўлса, бош кўтариб юролмайман. Ҳатто хотиним ҳам “номард экансан” дейди. Мен розиман. Фақат жуда пухта ўйлашимиз керак.

-Ҳали прокурор ҳибс қарорига қўл қўймагани учун ҳам эҳтиётдан Миртемирни шаҳар КПЗсига олиб кетишди. У ерда менинг йигитларим бор. Уларни қамай олишмайди. Жуда нари борса ишдан четлатишади. Миртемир ўшанда олмаган пулни шуларга берарман. Оғизлари ёпилади. Вақт ўтиб, кейин уларни яна тиклаймиз ёки бошқа иш топиб берамиз.

-Мен нима қилишим керак?

-Сен саҳар соат олти яримда Миртемирнинг уйига боришинг керак. Демак, олтида шаҳарга кириб, уни оласан.. Уйига келтирасан. Қўшнилариникига ўтиб, ўша ердан қочиб кетади.

-КПЗдаги йигитлар мени кўришадими?

-Йўқ. Қўл оёқлари, кўзлари боғланган бўлади. Калит ёнларида туради. Мен ётоқхона тарафдан кузатаман. Ўша пайтда чироқни, алоқани бир зумга ўчирамиз. Бу менинг ишим.

-У қўлга тушсачи?

Тушмайди. Қўшнилардан бири бизнинг одам. У тайёр туради. Орқа йўлдан машинаси билан олиб чиқиб кетади. Сен факат Миртемирга. “Вася”никига ўт, кейин қаердалигингни икки кундан сўнг Лутфиллога етказ, поччаси орқали”, дегин.

Улар яна қайтадан ҳамма икир-чикирларни гаплашдилар.

-Олти яримда, албатта, Миртемирнинг уйида бўл! Сездирма. Дўқ-пўписа қил оила аъзоларига. Кейин қўналғага кетаверасан…,-деди Лутфилло.

Улар қучоқлашиб, “Аллоҳ қўлласин” дея хайрлашдилар.

5.БАЧЧАҒАР

…Миртемирни терговчи ўз хонасига олиб келди. Терговчи армани эди, шу сабаб ўрисча гапирди:

-Сен ким билан ўйнашаяпсан?

Миртемир саволга жавоб бериш ўрнига хаёлга толди. Нима қилиш керак? Ҳозир у билан ўчакишса, хўрлашади. Саволларга жавоб берса, паст кетган бўлади. Она тилида иш юритилсин, дея дод-фарёд қилганлардан бири ўзи эмасмиди? Энди терговчига рус тилида жавоб берадими?

Дарвоқе, уни нега бунга топширишди? Бу Гайраннинг одами эмасмикан? Ёдига Каримовнинг бир гапи тушди. Ўшанда собиқ Бош вазирни қувгинга олганди: “У ишдан бўшатган одамларни топинглар, ана ўшаларнинг қўлига топширинглар, онасини кўрсатади”, деганди. Кейин унинг бошқалар ҳақида ҳам шундай хулосага келганини кўп эшитди. Бу ҳам президентнинг буйруғи деган хулосага келди.

Терговчи унга қараб афтини бужмайтириб турарди. Хонада чироғ ёнаётганига қарамай, стол устидаги тунчироқни ҳам ёқиб қўйганди. Шу боис икки тарафда ҳам сояси бор эди. Бири хира, бири ёрқинроқ. Миртемир худди янгилик ихтиро қилган кишидек енгил тортди. Олдин сезмаган экан. Инсоннинг битта сояси бўлади, деб юрарди. Қарангки, соя ҳам иккита бўлиши мумкин экан. Ҳа, шароит инсонни, балки унинг соясини ҳам ўзгартириши мумкин.

Соялар эгасининг овига ташланмоқчи бўлган калхатдек эди. Кўзлари “ловуллаб” ёнаётганди:

-Гапирасанми? Ёки…

Ёки нима? Урадими, хўп урсин! Сўкадими, хўп суксин! Урса уради, сўкса сўкади. Лекин бунинг олдида ўзини ерга урмайди.

-Тергов қилишга ҳаққинг йўқ! Ҳали иш қўзғатилган эмас!,-деди ниҳоят у.

-Тўғри,-негадир терговчи юмшоқ овозда жавоб қилди. – Ҳозир, азизим, биргалашиб сени қамоққа олиш ҳақида қарор ёзамиз. Қолганига кейин улгурамиз.

-Мени бошим оғрияпти,-деди Миртемир.

Бу ўйламай айтилган ва тўғри гап эди. Фақат боши оғриётгани энди ёдига келганди.

-Унда қаҳва ичамиз!-терговчи фармонни кутиб тургандек, столи ёнидаги электр чойнакнинг симини қўлига олди.-Икки дақиқада қайнайди.

У жуда маданиятли ва айни пайтда жуда маданиятсизга ўхшарди. Гаплари ҳам самимий, ҳам масхараомуз эди. Шу лаҳзада ажратиб олиш мушкул.

-Биласанми,-деди у узоқ жимликдан кейин,-нега бу ишни менга топширишганини ўйлаяпман? Сен нега бизни ёмон кўрасан?

-Нега ёмон кўрар эканман. Ҳатто юртингда ер қимирлаганда ота-онасиз қолган болалардан иккитасини олиб боқишга ариза берганман.

Энди терговчи бу гапнинг самимийлиги ёки масхараомузлиги ҳақида ўйлай бошлади.

Сўнг:

-Икки болани мусулмон қилиш билан иш битадими?-деди.

-Мажбуран мусулмон қилиш динимизда йўқ.

-Аммо куч, зўравонликка қарамай динингизни қабул қилмаганмиз.

-Динимизнинг ҳозирги масалага нима алоқаси бор?

-Қаҳва ҳозир бўлгунча мавзу топилди. Сенга кўра мен ноҳақми?

-Сизлар ҳеч қачон ўзингизни ноҳақ деб ҳисобламагансиз.

-Сиз озарбайжонларга ёрдам берганда ҳақсиз, биз ўзимизникиларни қўлласак нима қилибди?

-Афсуски, ёрдам беролмадик, йўл қўйишмади.

-Мана бу нима?

У Туркиядаги газетада бу хусусда босилган суҳбатни Миртемирнинг олдига қўйди.

Буни элчи юборган деб ўйлади. Анталияда, қурултой зиёфатида кўришгандилар. Ўшанда Ўзбекистоннинг Туркиядаги элчиси Убайдулла Абураззоқов у билан қучоқлашиб, туркчасига бош уриштириб кўришди-да қулоғига “Бутун дунё сизни гапираяпти. Аблаҳлар қиш куни қувишдими, уйдан?” деди.

Ҳа, аблаҳлик ҳар турли кўринишда бўлар экан! Акс ҳолда кичик бир газетада босилган суҳбатни дарҳол буларга етказадими? Етказмаса, бошқа биров етказади. У эса ёнади. Аммо у ҳолда ҳам ёнади, бу ҳолда ҳам. Чунки Каримов ҳеч кимнинг хизматини қадрламайди. Буни билишади, аммо балки қадрлаб қолар деб ўйлашса керак-да.

Кейинчалик маълум бўлдики, терговчи вақт ўтказаётган, топшириқни кутаётган экан. Шу боис гапни айлантириб, масаланинг ўзига тегишли томонларини ковлатаётганди. Бу билан “Шунақа! Элга навбат, шерга навбат!” демоқчи бўларди.

-Қўшнингни нега ёздинг? – деди яна осмондан тош тушгандек қилиб.

-Қўшнимни…

-Ҳа, Микиртчянни!

-Мен эмас, у ёзганди, мен ишлаган таҳририятга ва Москвага.

-Нега?

-Нега бўларди, биз бошқаларга йўл бермаётган эканмиз. Қаранг-а, йўл бермаслик шунчаки, бир йилда янги машина олди, данғиллама уй қурди, шаҳар касалхонасида бош ҳаким муовини бўлди…

-Унда нега сеннинг устингдан хат ёзди?

-Топшириқ билан. Ёзишга ёзди-ю, кейин бошқа топшириқ билан узр сўраб ёзди. Лекин у қачондир жазоланиши керак. Уйида қурол сотади. Тоғли Қарабоғдаги урушга ёрдам пулини ҳам у йиғади.

-Бас, бу сизга Олий Кенгаш мажлиси эмас!

-Бу ер Олий Кенгаш мажлисидан яхшироқ. У ерда бу гапларни гапириб кўр-чи, дарров ватан хоини бўласан.

-Шундай ҳам ватан хоинисан.

-Ҳа, энди Каримов ва биродарларингиз ватан бўлишса, мен ватан хоиниман-да.

-Айбини бўйнига олиш яхши фазилат. Эртага буларни биргалашиб ёзамиз.

-Мен русча ёзишни билмайманда,-кесатди Миртемир.

-Ҳечқиси йўқ, мен ҳам давлат тилини билмайман, – терговчи ҳам кесатди. – Мен ёзаман, сен қўл қўясан!…

Терговчи “топшириқ” кутиб тургани тез-тез телефонга қарашидан ҳам сезиларди. Ниҳоят у кутган қўнғироқ чалинди.

-Эшитаман, ўртоқ генерал! – деди у телефон трубкасига ёпишиб қолгудек бўлиб.-Хўп, хўп, хўп…

У телефон дастагини қўйди-ю, бироз ўйланиб, кейин бошқарма навбатчисига сим қоқди:

-Шаҳар КПЗсига хабар бердингиз-ми? Яхши! Бораяпмиз,-деди.

Сўнг Миртемирга юзланди:

-Бахтинг бор экан. Прокурорни топишмабди. Бу кечани шаҳарда ўтказасан. Қани кетдик.

Улар йўлакка чиқишганда Миртемир ҳайратда қолди. Ярим кеча бўлишига қарамасдан ўн-ўн беш киши қаторлашиб туришганди.

Улар “хайрият” дегандек, енгил тортишди. Демак, бир неча соатдирки, кутишмоқда.

-Икки киши мен билан, қолганларга жавоб,-деди терговчи.

“Аскарлар” апал-тапал тарқалишди.

Миртемирни темир панжарали машинага чиқаришди. Беш дақиқада шаҳар миршабхонасига етишди. Терговчи аввал ўзи ичкарига кириб ҳужрани айланиб чиқди.

Кейин:

-Қалай? Олий кенгашнинг ишхонасига ўхшайдими? Ёки ҳукумат санаторийсигами?-деди.-Ҳар ҳолда халқ орасига кириб-чиққан яхши-да!

Яхши гап! Миртемирнинг хаёлида нимадир йилт этди. Булар ўзлари билмасдан янги гап айтиб қўйишади. Дарҳақиқат, халқ қамоқхонада. Мамлакат шу кеча-кундуз улкан қамоқхонага айланган. Маҳбусларни истасалар урадилар, истасалар ишлатадилар. Ҳар ҳолда урмасдан, сўкмасдан, ишлатмасдан, ҳақини емасдан боқмайдилар.

-Ҳа, қамоқ халқ билан бирга яшаш демакдир,-кинояга киноямуз жавоб қилди Миртемир.

-Мана бу ҳам халқнинг насибасидан бир парча!

Терговчи кутилмаганда унинг биқинига муштлади. Баччағар, уришга уста экан. Миртемирнинг нафаси орқасига қайтиб, “ҳиқ” деганча букчайди. Гўё уни биров баланд тепаликдан улоқтириб юборди-ю учиб кетаяпти, тушиб кетаяпти… уҳ, замин бунча узоқ бўлмаса? Қачон етади? Қачон? Бирдан “шарақ” этиб кўзи очилди. Ҳаммаёқда оқ юлдузчалар кезиб юрибди. Яна нимадир “шарақ” этди. Энди сездики, баччағар уришда давом этаяпти экан.

-Ў…либ қол…ади! Бу…лар ним…жон кел…ади!-Миртемирнинг қулоғига узоқдан келган товуш узуқ-юлуқ эшитилар эди.

-Ўл…са, мукофот ола…сан!

Терговчи ҳар қанча “баччағар” бўлса ҳам, дарров ҳансираб, аранг сўкинди. Миртемир жавоб қиламан, деганди, тили комига ёпишиб айланмай қолди.

Ўрнидан турмоқчи бўлди. “Шарқ” этиб кетди суяклари… Бу тепкидан кейин юзи билан бетонга урилди…

Миртемир бошини кўтарганда елкасига нимадир боғлаб қўйилгану бу оғир юк уни эзаётганини ҳис қилди. Нима бу? Терговчи оёғи билан босиб турибдими? Ёки тегирмон тоши каби бир нарсани бостириб қўйишдими? Яна бироз қўзғалганди, “юк” кўкрагининг ичида эканлигини сезди.

Бу оғриқ эди. Оғриқ ҳам дейиш қийин. Бу ёнғин каби бир нарса эди. Кўкрагини ичида ёнғин бошланганди. Аланга аста-секин кенгайиб бутун кўкрак қафасини ўраб олди. У “ёрдам!” дея қичқирмоқчи бўлди, лекин аланга унинг товушини ҳам ютиб юборди. Дори беришдими? Укол қилишдими? Нима бўлди?

У ўз саволларига ўзи жавоб беролмасди. Тамом-ми? Яшаш, ҳаёт шу ерга қадарми? Қизиқ у жон бераяптими?

Илгари одам ўлаётганда нималарни ҳис этаркан, дея ўйларди. Демак, ўлим олдидан одам ёнар экан. Аланга кўкракда бошланиб, бутун вужудни ўраб оларкан…

 

6. ЗИНДОН

Дарвоқе, Миртемир ўлим арафасида кишининг кўз олдидан умр йўллари кечади, деган гапни эшитганди. Ёлғон эканда-а? Нега ўтган кунлар ёдига тушмаяпти? Нақадар қизиқ, роҳатбахш ва аламли хотиралари бор. Қани улар? Қани?

Бирдан иссиқ қўл бошини силагандек бўлди. Ким? Ҳеч ким йўқ. Сўнг “Болам!” деган сас қулоқларига урилди. Узоқдан келган бу сас онасининг товуши эди.

“Болам, нима бўлди сенга?”

“Онажон, ҳеч нарса бўлгани йўқ. Болалигимда бошимдаги соч гирдобларига қараб маҳзун бўлардингиз”.

“Ҳа, болам, у белгилар кишининг қамалишидан дарак, дейишарди”.

“Сени бировлар қамагунча ўзим қамайин, деб тандирга киритиб қўйгандингиз”.

“Бироз бўлса-да ўтир дегандим, қўрққандинг! Ўшанда тандирда бироз ўтирганинг-да балки бошингга бу кунлар келмасмиди?”

“Пешонада бори, онажон. Доим пешонамни силаб, “Биттаю битта ўғлимсан, пешонанг тор, оғир кунлар билан юзма-юзсан” дердингиз.Тангрининг йўлидан қочиш мумкин эмас. Ҳар ким ёзилганини кўради”.

“Ҳа, болам, Худонинг амри амрдир! Бўлмаса, мен сизларни етим қолдириб кетишни истармидим?”

“Сиздан кейин дадам ҳам кетдилар Мен аскарликда эдим. Кечикиб келдим. Мозорларини қучоқлаб йиғладим… Мана энди кўришсак керак!”

“Болам, даданг ҳам шу ерда! Аммо сен билан кўришишни истамаяптилар. У яшаши керак, деяптилар. Сен яшашинг керак, болам!”

“Онажон, яшашга қўйишмаяпти”.

“Ундай дема, яшашга қўйиш, қўймаслик уларнинг қўлида эмас. Уларга қолса оловларнинг ичида ёниб кетардинг…”

“Ҳа, онажон уйимиз ёниб кетди. Чироқларингизни ёқай, дегандим, бўлмади. Меъросингиз насиб этмади”.

“У жой бизга ҳам насиб этмади. Аммо у уй-жойни тиклагунча жигарларимиз эзилди. Кўчиб кириш билан ғамга ботдик. Бирин кетин ташлаб кетдик. Сизларга ҳам насиб бўлмади!”

“Балки ёниб кетган уй-жойни тиклаб, у ерда яшамаганим учундир бу жазолар…”

“Йўқ, болам! Қаерда бўлсанг ҳам бизни унутмадинг, дуо қилиб турдинг. Биз сен билан. Қаерда бўлсанг биз ёнингдамиз!”

“Онажон, унда қандай хато қилдим?”

“Қилишинг керак бўлган хатони қилдинг! Агар шу хатони қилмаганингда биз сени тарк этардик. Отангнинг руҳи ҳам шод бўлди. Агар бадбахт шоҳ “Бу халқнинг онасини…” деб ҳақорат қилганида жим қолсанг, сендан рози бўлмасдик. Балки жим қолсанг, бу кунларга тушмасдинг. Лекин биз сени унутардик, болам! Тур, ўксинма! Тур! Тур! Болам, болагинам!…”

Товуш узоқлашиб кетгандек бўлди. Миртемир ўрнидан туриб тиззалаб ўтирди. Туш кўрдими? Хаёлга ботдими? Нима бўлди? Ҳа, кўкраги ёнаётганди. Қани олов? Қаёққа йўқолди? Нега бирдан енгил тортгандек бўлди? Демак, ота-онасининг руҳи олдида гуноҳкор эмас.

Дарвоқе, бу ерга тушишининг сабаби ўша ҳақоратга жавобми ёки мажлисда айтган гапими? Аслида бу гап ҳам ўша ҳақоратнинг жавоби эмасмиди?

Орадан уч йил ўтибди. Лекин ўша даҳшатли ҳақоратни ҳали унутгани йўқ. Ҳаётини ағдар-тўнтар қилиб юборди. Бир гап дунёни бор қилади, бир гап йўқотади, деганларида айтилиши учун айтилганда, деб қўйганди.

Инсон ҳаёти ўзгариб кетиши учун бир гап кифоя экан. Баъзан уни ўзи айтиши мумкин. Баъзан эса бошқа. Фарқ қилмайди. Агар ўшанда эътибор қилмаганда нима бўларди? Эътибор қилмаслиги мумкин эдими? Йўқ. Нега? Мана-ман деган шоир, халқнинг назарида илоҳий кучга эга бўлган одам эшитмасликка олди-ку! У сен учун ҳам бир пайтлар илоҳий эди. Кейин сариқ чақага арзимас экан, деган хулосага келмаганмидинг?! Лекин ҳозир у давраларнинг тўрида. Доим шундай эди, ҳеч қачон сурилган эмас. Бу дунёда доим ҳурматда бўлиш, мансабда туриш учун инсон булиш кифоя қилмайди. Гоҳида тулкилик қилиш керак, гоҳида илонга айланиш, баъзан эса тўтиқуш каби яшамоқ лозим. Сен эса буни билмас эдинг!

У буюк шоир! Буларни билади! Қайси гапдан кейин қандай воқеа келиши унга маълум. Қолаверса, кўрганини унутиб, ўйлаганини ёзган шоирлар тарихда қоладилар. Бошқалар унутиладилар. Чунки тарихни улар, яъни ўйлаганларини ёзадиганлар битишади.

Эсингдами, бир кун суҳбатлашиб ўтирган эдингизлар, у: “Икки йил хасталаниб қолдим. Қолаверса, сиёсатдан узоқ турдим. Бундай қарасам халқ мени унутаяпти. Халқ жуда тез унутар экан, бу қўрқинчли нарса” деганди. Унинг битта-ю битта мақсади бор. Унутилмаслик!

Дарвоқе, ҳақоратни ҳам унутилмаслик учун унутдими?

 

7. ҲАҚОРАТ

Миртемир ўша мудҳиш воқеани эслади.

Матбуот қўмитаси раиси, шоир Эркин Воҳидов билан Каримовнинг устидан келган шикоятлар хусусида суҳбатлашиб ўтиришганди. Ҳар ҳолда одамлар демократия, сўз эркинлиги шамолини сезиб қолишганди. Водийлик санъаткор Носир Зобир хатида: “Каримов ухлаётганга ўхшайди. Дунё ошкоралик ҳақида гапириб турган пайтда у бўғмоқда. Биз мустақиллик баёноти билан боғлиқ бўлган гапларни эшитдик. Лекин нега бу гапларни халқ билмайди?” дея ёзган.

Бундай хатлар устига қизил белгилар қўйилганди. Уларни Воҳидов Миртемирга ўрганиш, текшириш ёки жавоб ёзиш учун берарди. Шу куни столи устида бундай хатлардан ўттизга яқини турганди.

Бўрини йўқласанг қулоғи кўринади, дейдилар. Бирдан эшик шиддат билан очилди. Каримов, Олий кенгаш раиси ва Бош вазир кириб келишди. Эшик ёнида Иқтисодий ислоҳот қўмитаси, Саноат, транспорт ва йўл қурилиш қўмитаси раислари ва бошқалар туришарди.

Каримов салом-аликдан кейин столнинг четига енгилгина “илашиб” ўтирди. Миртемир ўтирадиган қўлтиққа эса Бош вазир “ёйилди”. Кенгаш раиси Воҳидовга яқинроқ жойда қўлини орқасига қилиб турарди. Ҳаммаларининг кайфияти яхши эди. Бир икки қочириқ гаплар айланди ўртада. Миртемир эса улар нимага киришганини уйлар эди.

Бир кун аввал ойнаижаҳонда “Депутат минбари” рукни билан бериладиган кўрсатувда суд системасини ағдар-тўнтар қилганди. Балки шу сабаб бўлдими? Балки Каримов Олий Кенгашдаги иш шароитлари билан танишиш учун келгандир? Хуллас, саволлар хаёлидан “ғириллаб” ўтиб турганда, Каримов стол устидаги хатларни қўлига олди.

Аллоҳнинг қудратини қаранг: бу хатларни олиб бориб, “ўқинг”, деб илтимос қилганда ҳам у ё қўлига оларди ё йўқ. Кутилмаганда ўзи кириб келиб, ўзи ҳақида ёзилган шикоятлар, норозилик хатларини ўқимоқда. Миртемир аввалига енгил тортди. Кейин негадир кўнгли ғашланди. Худди, Каримовнинг устидан ҳужжат тўплаётганга ўхшаб қолдимми, деб ўйлади. Чунки унинг қўлидаги барча мактубларда одамлар матбуот қўмитаси ёритади, дея ёзишаётганди, шекилли?! Қолаверса, бошқа жойларда юз бераётган ошкоралик уларни ҳам қитиқлаётгани сезилиб турарди.

Каримовнинг авзойи бузилди. Буни сезган “шерик”лари жим бўлиб қолишди.

-Сизлар шикоят текшириш билан бош оғритманглар! Пастда хатлар бўлими бор, ўша ердан керакли жойга қайтариб жўнатаверсин,-деди у ва ўқишда давом этди.

Икки -уч хатни ўқигандан кейин шартта ўрнидан турдида:

-Ҳе, бу нонкўр халқнинг онасини (с…й)! -дея сўкиниб, қўлидаги хатларни ўртасидан йиртиб ахлат қутисига отиб, чиқиб кетди. Қолганлар ҳам унинг орқасидан ташқарига “учдилар”.

Миртемир оғир аҳволда қолди. Каримов халқ баробарида уни ҳам ҳақорат қилди. Воҳидов тортмасидан асабни сокинлаштирадиган доридан олиб ичди. Сўнг Миртемирдан сигарет сўради-да, чиқиб кетди.

Шу пайт қўмита котибаси Тойиба кириб келди.

-Нима гап? -деди у.

Миртемир индамади.

-Нега рангингиз оқариб кетган? -сўради Тойиба.

-Каримов бутун халқни, ҳаммамизни ҳақоратлаб кетди, -деди.

Кейин бор гапни айтиб берди.

-Даҳшатку! -деди Тойиба, -қандай чидаб ўтирибсизлар?! Бирор чорасини кўриш керак!

-Нима қиламиз? Орқасидан югуриб бориб, сўкиш керакми?

-Имкониятингиз кўп, халққа маълум қилиш керак, -деди у.

Халққа қандай маълум қилишни ўйлашди. Ниҳоят, матбуот конференцияси ўтказиш керак, деган фикрга келишди. Бир кун олдин шаҳар журналистлар уюшмасидан қўнғироқ қилиб “Қўмита раҳбарлари билан қалам аҳлининг учрашувини ташкил қилсак” дейишганди. Қўл келди, дарров уюшмага сим қоқиб, эртага пешин чоғи вақтлари борлигини маълум қилишди. Кейин ўзлари бош муҳаррирларга, мухолифат лидерларига, фаолларига, диний идорага ҳам телефон қилиб, вакиллари қатнашишини сўрашди.

Эртасига Воҳидов:

-Саломатлигим ёмон, дўхтирга кўринишим керак эди. Сизлар ўтказаверинглар, -деди.

-Сиз бормасангиз бўлмайди, -деб туриб олишди.

Хуллас, “Майли, етиб келаман” деди у.

Учрашувни Журналистлар уюшмаси раиси очди.

Миртемир қўмита фаолияти ҳақида гапирди. Сўнг:

-Яқинда раҳбаримиз ишхонамизга келиб, тасодифан шикоят хатларини кўриб қолди. Аксарият хатлар унинг фаолияти ҳақида эди. Шунда хатларни ўқиб, йиртиб, ахлат қутисига отди-да “Бу нонкўр халқнинг онасини…!”, -деб ҳақоратлади…, -дея воқеани ҳикоя қила бошлади.

У бу гапни эшитган зиёлилар оёққа қалқиб кетади, балки матбуот уйидан президент девонига қараб юриш бошлашар, деб ўйлаганди. Умуман бу гапни ошкор қилишга кўп истиҳола қилганди. Катта тўс-тўполон бошланади, мухбирлар газетага ёзишади, одамлар оёққа туради, деган хаёлга борганди. Чунки муштга ёки калтакка чидаш мумкин, лекин “онангни…” деган ҳақоратга чидаш мумкин эмас. Шу сабаб, бутун вужудини масъулият, юз берадиган воқеалар учун масъулият юки босганди. Ҳали гапирадиган гапи охирига етмасдан, мухолифат партия котиби Абдулҳай Абдумавлонов ўтирган жойидан бақирди:

-Исмини айтинг, қани ошкоралик, нега хаспўшлаб гапирасиз!

Миртемирнинг хаёлидан “бошланди” деган гап ўтди.

-Исмини айтмасам ҳам кимлигини сезиб турибсизлар. Ким бўларди, президентда, -деди у.

Ўтирганларга қараса, умумий лоқайдлик руҳи ҳукмрон. Биров ажабланмади ҳам, бировнинг жаҳли чиқмади ҳам. Миллатнинг гуллари -ойдинлар, шоирлар, курашчилар… Уларни бирдан қўрқув босдими? Ёки аввалдан қўрқоқмидилар? Балки қулликларини тан олган қулларми булар? Хуллас, на диндорлар ва на майдонларда халқнинг олдида борадиган фаоллар бир сўз демадилар.

Бу орада Воҳидов етиб келди. Унга “Юртда диктатура бошландими?” деган савол тушди.

У диктатура нима эканлигини тушунтириб берди. Сўнг Тойиба сўзга чиқди. У анча дадил гапирди. Ҳақиқатни очиб ташлади.

-Менга қийин, -деди Воҳидов.-Илгари Миртемир гапирганда сўзларини андавалаб туришга тўғри келарди, энди Тойиба хонимни ҳам текислашим керак.

Ўринсиз “аския” ва ўринсиз кулги бўлди. Учрашув кечга яқин якунланди. Уй-уйга тарқалишди.

Миртемир эрталаб ишга келса, доим соат 10-11дан кейин келадиган Воҳидов ҳали соат тўққиз бўлмасидан хонада сигарет тутатиб ўтирарди. Салом-алик совуқ бўлди.

-Кечқурун ака уйга телефон қилдилар,-деди у ҳар доимгидек Каримовни “ака” билан алмаштириб. -Мен унақа гап айтганим йўқ, бундай дегунча ўзимни отмайманми, дедилар. Хуллас, осмон узилиб ерга тушган…

-Ўзингиз эшитдингиз-ку?! -деди Миртемир ҳайратда қолиб.

-Кенгаш раиси бир нарсалар гапириб турувдилар менга. Ўшанда эшитмай қолган бўлсам керак. Ўзи, ростдан ҳам шундай дедиларми? -Воҳидов болаларга хос самимият билан тикилиб қолди.

Миртемир ўйга толди. Унинг хаёлга ботганини Воҳидов бошқача тушунди, шекилли:

-Ҳозир нима бўлса ҳам оловни ўчириш керак, -деди. -Бориб акага узр, деб қўйиш керак. Бўлмаса, ҳамма нарса тескари айланиб кетади…

Аллақачон, ҳамма нарса тескари айланиб кетганди. Марказий қўмита Каримовнинг шаънини ҳимоя қилиш учун Миртемирни судга бериш керак, деган қарорга келганди. Шу куни кечга яқин Марказқўм иккинчи котиби уни чақираётганини айтишди. Борса, ташкилий бўлим мудири Ўткир Обидов кутиб олди.

-Олдин иккаламиз суҳбатлашсак, нима бўлганда ҳам ҳамкасбмиз. Кейин у кишига кирасиз, -деди у.

Мудир машинкада ёзилган олти-етти саҳифали хатни ўқиб, унга савол бера бошлади.

-Бу саволни Қисматга берасиз, -деди Миртемир.

Қисмат қаламкашлар орасида “Каттанинг Соттихони” номини олган эди.

-Нега?

-Чунки қўлингиздагини у ёзган.

-Қаердан билдингиз у ёзганини?

-Охирги саҳифасини тескари ушлаб қолибсиз.

-И, и, -у дарров саҳифаларни тўғрилаб олди.

-Аммо, раҳмат, нима бўлганда ҳам ҳамкасбсиз-да, сотқин кимлигини сездириб қўйдингиз, -деди Миртемир.

-Бу сотқинлик эмас, бу юртни, Ватанни севиш белгиси.

-Юрт, Ватан фақат битта одамдан иборат бўлса, асло севмадик!

Кейин мудир Миртемир сайланган туман раҳбари имзоси билан келган шошилинчномани кўрсатди.

-Халқ ҳам сиздан норози, -деди у шошилинчномани ўқиб.

-Бечора халқ телеграмма юборса, бир ойда ҳам етиб келмайди. Буни қуш билан юборишган шекилли, бир кунда қўлингизга тегибди. Топшириғингизни вақтида бажаришибди, -киноя қилди Миртемир.

Мудирнинг икки оёғи битта этикка тиқилди.

-Биласизми, мен сизни анчадан бери кузатаман. Илгари доим танқидий мақолалар ёзардингиз. Миллатвакили бўлиб ҳам доим камчилик қидирасиз. Умуман, шундай дунёқарашдаги киши учун бора-бора ҳамма нарса нуқсонли кўринади. Бу ҳам бир хасталик. Шунга иқрор бўлсангиз, даволанишга ёрдам берамиз, ҳам суд ташвишидан қутуласиз, -деди у.

Миртемир кулди:

-Балки, шундайдир, -деди.-Сизларнинг кўзларингизга ҳамма нарса яхши бўлиб кўринади. Ҳаммаёқ тўкин-сочин, муаммо йўқ. Бу ҳолда даволашни бу идорадагилардан, жумладан каттангиздан, сўнг партия раҳбарларингиз ва ўзингиздан бошламоқ керак. Судга келсак, осмон қўлингизда бўлса, ташлаб юборинг!

У мудирнинг эшигини ёпиб кетди-ю, лекин кўнгли тинчимади. Ўзини ёлғиз ҳис қилди. Асаблари чатнай бошлаганга ўхшаб туюлди. Уйгача пиёда келди.

“Воқеа” тафсилоти дарҳол Каримовга етиб борган шекилли, Ошкоралик қўмитаси фаолиятини тафтиш қилиш бошланди. Тўғрироғи, Миртемир ва Тойибанинг “дафтар, қаламлари”ни текширишга киришилди.

Кўп ўтмай Ошкоралик қўмитасининг фавқулодда мажлиси белгиланди. Мажлисдан бир кун олдин миллатвакиллари Каримовнинг ҳузурида “маслаҳат”, “топшириқ” олдилар. Мажлис куни Олий Кенгаш қўмиталаридаги миллатвакиллари, оммавий ахборот воситалари ходимлари ҳам иштирок этиш учун тўпланишди. Олий Кенгаш раисининг ўринбосари Бугров уларга “жавоб” бериб, мажлис ёпиқ ўтишини айтди. Баъзи миллатвакиллари қатнашамиз, деб залдан ўрин олишди. Лекин уларни ҳам чиқариб юборишди.

Мажлис “совуқ” бошланиб “совуқ” тугади. Миртемирни ишдан ҳайдаш овозга қўйилганда битта овоз камлик қилди. Тойибага келганда эса овозлар тенглашди. Шунда Воҳидов:

-Мен овоз бермадим. Тойиба партиямиз идораси шаънига туҳмат гаплар айтдилар. Шу боис қарши овоз қўлланаман, -деди.

Тойиба йиғлаб чиқиб кетди.

Миллатвакиллари тарқала бошлашганди уларни Каримов чақираётганини айтишди. “Нега Миртемирни ҳам ҳайдамадингиз” деб уларни қийнади Каримов.

Арбоб арбобда, йўлини топади. Кўп ўтмай қўмитани “қисқартириб” туришга қарор беришди. Яъни Миртемирдан қутулиш лозим эди. У кетгач, яна тиклаймиз, деб Воҳидовни ишонтиришганди. Шу сабаб қўмита қисқаришига Воҳидов муносабат билдирмади.

Мана, энди Воҳидов ҳузур қилиб ухлаяпти.

Миртемир эса тор хонақоҳда бетоннинг девор сассиқ ҳидини ҳидлаб ўтирибди. Дарвоқе, деворнинг ҳам ҳиди бўлар экан. У ҳозир сезди буни…

8. ДЕВОНАХОНА

Миртемир хаёлнинг минг бир кўчасига кириб чиқди. Каримов билан сўнг учрашув қайта-қайта кўз олдига келаверди. У уйида эди. Котиб қўнғироқ қилди. Одатда ёрдамчиси қўнғироқ қиларди. Нега бу сафар котиб “сафарбар” бўлди? Каримов атрофга ёйилмаслигини истаса ишни котибига топширарди. Котиб “тош” каби одам. Бориб урилган жойидан қон оқарди. Ўзига доғ ҳам юқмасди.

-Сизни сўраяптилар! -деди у Миртемирга салом-аликдан кейин.

-Мен борганда қабул қилмадилар. Энди нега сўрайдилар?

-Ока, худди бегонага ўхшаб гапирасиз-а? Биласиз-ку, бу саволларга биз жавоб бера олмаймиз.
-Биламан, лекин “йўқ” деган қароримни юмшатиб айтмоқчи эдим. Яъни сизга оғир ботмасин деб…

-Ҳа, боплайсиз-а?! Биласиз-ку “йўқ” деган сўзни кириб айта олмайман. Ҳатто “тополмадим” деган сўз ҳам бошимизнинг кетишига сабаб бўлади.
-Сизнинг бошингиз кетса, кейин ўзлари ҳам бошсиз қоладилар.

-Фақат ўзимни-ўзимга мақтайсизу ўт билан рўбару қилиб қўясиз. Агар дўстлигимиз ҳурмати бор бўлса, йўқ демайсиз.

Миртемир котибни билади. Гапни яна бироз чўзса, ўзи югуриб келишдан ҳам қайтмайди. Шундайлиги учун ишлаяпти. Акс  ҳолда аллақачон “юмалок ёстиқ” бўлиб кетарди.
-Ока, эшик ёнида “07″ турибди. Илтимос кутаяптилар…

“07″ – бу ” 10-07″дегани эди. Сарой машиналарининг номерлари “10″ рақамидан бошлангани учун иккинчи бўлаги айтиларди ва буни ҳамма тушунарди.
Миртемир машинага чиқаркан, овоз узатгичдан котибнинг товуши эшитилди:
-Чиқдиларми?
-Бораяпмиз! -деб жавоб қилди ҳайдовчи. Бу “тезроқ кел” деган ишорат эканлигини билган ҳайдовчи йўл қоидаларига қарамай машинани “елдай” учириб кетди.

Миртемир нега Каримов чақирганлигини таҳлил қила бошлади. Эрталабдан бу “ишга” киришгани учун кечаги кунги воқеаларга назар Алиши керак эди. Ҳа, топди. Кеча Матбуот вазирлигига боришганди. “ЭРК” газетасига бош муҳаррир бўлганидан кейин, эски муҳаррир Иброҳим Ҳаққул билан вазир ҳузурига боришди. Қоида шунақа. Танишмоқ  қоидаси.
Вазир билан эскидан танишликлари бор. Шундай бўлса-да бегона каби қабул қилди. Икки ойдир у газета чиқишини тўхтатиб турганди. “Танишув”ни тазйиқ деб қабул қилди, шекилли хайрлашув олдидан “Газетани мен тўхтатиб турганим йўқ, маслаҳат қилиб, кейин сизларга натижасини айтаман” деганди.

Мана, орадан ҳеч нарса ўтмай “Натижа” учун бораяпти. Чунки у вазирларни яхши танийди. Бундан аввалги Матбуот вазиридан ҳам шундай “натижа” олганди. Унда ўн бир нафар миллатвакили ўз маблағлари ҳисобига “Юзма-юз” номли газета чиқаришга қарор қилишди. Бу қарорни Олий Кенгаш қўмиталари тасдиқлашди. Шундан кейин уни расмий почта орқали Матбуот вазирлигига юборишди. Рўйхатдан ўтказиш чўзилиб кетди. Шунда Миртемир янги газетанинг Бош муҳаррири сифатида вазир ҳузурига борди. У хайрлашар экан “Маслаҳатлашиб, натижасини сизга айтаман” деганди. “Натижа” эртасигаёқ сув юзига чиққанди.

Ўшанда Миртемир эрталаб ишга келса, “осмон қулаб тушган-у” шоир Воҳидов тутиб олгандилар.

-Нима қилиб қўйдингиз? -деди у Миртемирга салом-алик ўрнига.
-Нима қилибман?

-Ука, кимдан -кимдан, Сиздан кутмагандим, Вазирни ҳам урасизми?

-Вазирни… Қайси вазирни урибман?

-Нима, бир нечасини урганмидингиз-ки,  қайси бирини деб сўрайсиз?

-Ҳазилни қўйинг,  Эркин ака…

-Ҳазили борми, дунё тескари бўлиб кетди. Оқсоқол от устида, қамчини маҳкам тутганлар. Соат 10.00да раёсат мажлиси бор.

-Бирор англашилмовчилик бўлганга ўхшайди.

-Кеча ростдан ҳам “Матбуот вазири билан кўришаман” деб чиқиб кетгандингиз. Шу боис мен ҳам оқсоқолга ҳеч нарса дея олмадим.

-Тўғри, кўришдим, лекин…

Хуллас, суҳбатга аниқлик “аралашмасдан” уларни Олий Кенгаш раиси Мирзаолим Иброҳимов чақиртирди.

-Ҳа, болама-а, ҳеч тинч юрмадинг-да! – деди у Миртемирни қучоқлаб.
Лекин негадир у хурсанд эди. “Оқсоқол”дан топшириқ олгани учунми? Ёки Миртемирдан қутилиш соати келгани учунми?

-Мен мажлисдан олдин ўзимиз гаплашиб олайлик, деб, сизларни чақирдим. Нима бўлганда ҳам бу укамизни қутқариб қолишимиз керак. Ёш, жаҳли чиқиши мумкин. Қолаверса, ўзи ёмон бола эмас, -деди раис Воҳидовга қараб.

-Тўғри, тўғри…,-дея Воҳидов бошини чайқаб қўйди.

-Лекин мен ҳеч нарсани тушунмаяпман, -деди Миртемир масала жиддийлигидан андиша этиб.
-Биз ҳам ёш бўлганмиз. Биласанми, Дунё комсомол-ёшлари қўмитасига раис бўлганимда сен тенги эдим, – раис ўзига хос енгил кайфиятда гапирарди. -Адашмасам, Олмонияда эди. Полшадан келган ёшлар раҳбари билан қизишиб қолдик. Шундай уриб юборибманки, шўрлик, ўлиб қолай деди. Қўрқиб кетганимдан дарров қучоқлаб олдим. Нима бўлса ҳам, Оврўпаликда, узуримни қабул қилди. Бизда узурни қабул қилиш бироз оғирроқ. Шундай бўлса-да, вазирдан илтимос қиламиз, укамизнинг узурини қабул қилсин. Аммо Эркинжон, оқсоқол билан ўзингиз бир учрашмасангиз бўлмайди. Юраклари кенг, балки кечирарлар.

-Ҳозир олов бўлиб турибдилар…

-Биласиз-ку, ёнадилару ўчадилар, энди масала ҳам жиддий-да. Миллатвакили вазирни урса… Тўғри ёш. Демократия, деб сайлаб қўйдик. Баъзан масъулият ҳам кишини йўлдан чиқаради…

Сўнг раис Воҳидовга латифа айтиб берди. Миртемирга эса бир пиёла чой узатиб, “Ма, ол, бизнинг қўлдан чой ичиш ҳам табаррук, ҳали эслаб юрасан” деди. Бу орада раис ўринбосари ва қўмита раислари кириб кела бошладилар.

-Қарор тайёрми? -деб сўради раис ўринбосаридан..

-Тайёр! Фақат Миртемир  “танишдим” деб имзо қўйишлари керак!

-Бу қарорга имзо шарт эмас. Мазмунини биз таништирдик ҳисоб. Қолаверса, оқсоқол кутиб ўтирибдилар. Қани бошлайлик бўлмаса. Ҳа, вазир келган бўлса, чақиринг, кирсин! -деди раис ва ўрнидан туриб, костюмининг тугмасини ўтказиб, енгил йўталиб олди-да мажлисни очди.

-Ҳурматли Раёсат аъзолари, кеча ҳаётимиздаги энг хунук воқеа юз берди. Миллатвакили Миртемир  ўз масъулияти ва вазифасини суистеъмол қилиб, Матбуот вазирининг хонасига бостириб кириб, уни дўппослади…

Миртемир вазирга қаради. У жилмайиб ўтирарди. “Нима гап?” дегандек Миртемирга саволомуз бош қимирлатди. Миртемир “билмасам” дегандек, бошини елкасининг ичига тортди.

Раис узоқ гапирмади. Сўзни вазирга берди.

-Мен нима гаплигини тушуна олмадим, -деди вазир.

-Нега тушуна олмайсиз. Кеча Миртемир сизни урдими?

-Йўқ! Кеча ҳузуримга келди, газит ҳақида сўради, шу…

-Унда оқсоқол қаердан билдилар? Нега ҳақиқатни яширасиз? Биласизми, шу ҳолингизда оқсоқолни ва бизни ноқулай вазиятга тушурмоқдасиз. Нима бўлди, ўзи?

-Нима бўлганини айтдим, -деди вазир.

-Оқсоқол “Миртемир вазирни урибди” дедилар-ку!

Вазир бирдан кулиб юборди:

-Мен оқсоқолга “Миртемир ёқамдан олаяпти, газетани нима қилайлик?” дегандим. Балки шундан….

-Ёқангиздан олдими, ахир!

-Йўғ-е, бу бир ибора, биз газета хусусида жавоб беролмадик. Миртемир икки марта қўнғироқ  қилдилар, кейин ўзлари бордилар…

Миртемирнинг кулгиси қистади. У ҳозир ҳамма кулиб юборса керак, деб ўйлади. Чунки Каримовнинг “ҳовлиқмалиги” аён бўлиб қолганди-да.

-Шуни оқсоқолга айтиш керакмиди?-Иқтисод қўмитаси раиси кулиш ўрнига жаҳл билан сўрай бошлади. -Биз имзо чеккандик, нега бизни қора отли қиласиз. Ярим кечаси оқсоқол уйга қўнғироқ  қилиб, на отамиз, на онамиз қолмай ҳақоратладилар…

Барча қўмита раислари ажабланиб қарадилар. Чунки улар ҳам “пой”ларини олгандилар. Аммо масалани бу қадар очиш шартмиди? (Дарвоқе, икки кундан кейин раёсат Иқтисод қўмитаси раисини “кузатиб” қўйиш учун йиғилади. Шу дамда у вазифаси билан видолашув ҳукмини чиқарганди ўзига).

-Қаёқдан билай? Газетани оқсоқолнинг маслаҳатчиси Зиёмов тўхтатиб турганди. Мен масалани унга айтдим. У оқсоқолга англатибди. Кейин ўзлари телефон қилдилар. Бўлган гап шу!, -деди вазир.

Раёсат раиси нима қилишини билмай колди. Пиёладаги чойни ҳўплади-да, ўринбосарига “Нима қиламиз?” дея бош чайқади. Ўринбосари Бугров ўзбек тилини тушунмас эди. У “Менга сўз берилди” дея ўрнидан туриб, русчалаб гапира бошлади:
-Миртемир  Олий Кенгашга келган кунларданоқ кимлиги аён эди. Биз уни кузатдик, ўргандик, тартибга чақирдик. Лекин бўлмади, қолган гап қарорда ёзилган. Ижозатингиз билан ўқиб бераман…

-Тўхта-е, сен ҳам хол қўйдинг! – деб кулиб юборди раёсат раиси. Бошқаларнинг ҳам кулгиси қистаб турган экан, унга қўшилишди. Ўринбосарнинг юзи тундлашди.
-Мен эрталаб қарорни Каримовга кўрсатганман. У киши таҳрир қилиб берганлар. Куладиган жойи йўқ!

Сўнг раис масалани русчалаб ўринбосарига тушунтирган бўлди. У рангини ўзгартирмади. Балки қулай фурсат қўлдан чиқиб кетаётганидан афсусланди. Билганда-ку, вазир билан “гаплашиб” қўярди. Ҳа, энди бориб Каримовга тушунтиришдан вазир билан келишиб, қарорни “югуртириш” осонроқ эди-да унга.

-Хўп, -деди раис -айбдорни ҳам эшитиб курайлик.

Миртемир ўрнидан турди.

-Девонахонада ҳам бунақа ҳодиса юз бермаса керак! -деди у.

-Бас, -деди раис. -Шунақа совуқ гапинг бошингга етади. Сенга ўхшаганлар билан девона бўлиш у ёқда турсин жинни ҳам бўлади киши.

“Ёппирай, девона билан жиннининг фарқи нима экан?”, -деб ўйлади Миртемир.
-Ўтир, болам, -Раис “гуп” этиб чўкди -Тилим бор деб гапираверма. Боя мажлисдан олдин сени нега чақиргандим. Бундай тушунтириб бермайсанми, ўшанда. Ҳа, майли. Бирибир қарор қилишимиз керак. Қарор бундай: Вақтини топиб, масалани оқсоқолга етказиб қўйиш менга топширилсин. Бу хусусда Воҳидов менга ёрдамчи бўлсин. Тамом.
У кафтини кафтига ишқаб, “қарс” этиб қўлларини бир-бирига урди-да “Келганларингиз учун раҳмат” ишорасини қилди.

Ҳа, бу телевизион миниатюралар театри эмас, бутун бошли бир мамлакатнинг Олий кенгашидаги аҳвол эди. Миллион-миллион одамларнинг, халқнинг тақдири ана шуларнинг қўлида эди. Шунча воқеадан кейин ҳам улар корридорга чиқиб хахолаб кулишмоқда.
Миртемирнинг тирсагидан кимдир ушлади. Қараса вазир:

-Дўстим, ҳаётингизни сақлаб қолдим. Мендан қарздорсиз. Ҳозир, ёлғондан бўлса-да бир тарсаки тортиб юборганди, десам, кетдингиз эди…

-Раҳмат, тақсир, -деди Миртемир. – Ораларида битта виждонлиси сиз экансиз. Баъзан девонахонага соппа-соғлар ҳам тушади.

-Сиз ҳам соғсиз…

-Икки киши бир-бирига “соғсиз” дея хулосалаши девонахонадагина юз беради.

-Секин, секин, ука, ҳозир қайтадан чақириб қолишлари мумкин…

9. ПЎПИСА

Миртемир машинадан тушиб олтинчи қаватга кўтариларкан “Бу сафарги натижа қандай бўларкин?” деб ўйлади. Уни котиб ичкарига бошлади. Эшикни очди-да ўзи ташқарида қолди. Каримовниманидир ёзиб ўтирарди. Миртемирнинг кирганини сезмай қолди.

Миртемир унинг ёнига етиб боргач:

-Ассалому-алайкум! -деди. У чўчиб тушди.

-Осмондан тушдингизми, ердан чиқдингизми? -дея ўрнидан турди. Қўлини узатиб кўришаркан, чап қўли билан Миртемирнинг қорнига ниқтаб “Ҳе, герой, нима қилиб юрибсиз?” деди.

-Юрибмиз, -деди Миртемир.

-Табриклаймиз, бош редактор бўлибсиз. Иш керак бўлса, топардик. Ўшалар билан ишлашингиз шартмиди? Улар тугаб битди. Сизга ўхшаганларнинг номи билан тирилмоқчи!

-Мен илгаридан биргаман-ку…

-Тўғри, илгаридан бош редактор эмас эдингиз. Котиб ҳам бўлибсиз. Лекин газетасига сиз бошчилик қилишингиз керакмиди? Биламан, қаламингиз ўткир, аммо бошқа газеталарга ёзинг!

-Шундай ҳам газетани чиқаришга рухсат бермаяпсиз-ку!

-Рухсат бермоқчи эдик. Энди бутунлай ёпамиз. Қарор билан.

-Агар мен газетадан кетсам-чи?

-Қаерга кетасиз!

-Сиз бирор иш берсангиз. Яъни, бирор газетага муҳаррир этиб тайинласангиз…

-Газеталарга тайинлаш менинг қўлимда эмас-да. Бири Олий Кенгашники, бошқаси партияларники, яна бири комсомолга оид…

-Унда нега бизнинг газетага аралашаяпсиз?

-Нега аралашмайин. Мен қовунчи эмас, президентман. Сиз сессияда айтган каби ҳаммаси онамнинг маҳрига тушган!

-Бундай деганим йўқ!

-Ие, аллақачон унутдингизми, лентани қўйиб берайми? -у шундай деб ўрнидан турди-да столнинг нариги томонидаги видеомагнитофон тугмасини босди. Кейин “қўл тугмани” олиб жойига ўтирди. – Бу сизларнинг давлат тўнтаришга уринишларингиз…

Лента Миртемирнинг нутқи ёзилган жойга қадар айлантириб қўйилган экан:

“Бу воқеа бугун Рўзимуродовнинг бошига тушган бўлса, эртага ҳар биримиз шундай ҳол билан юзлашамиз. Эртага навбат менга, кейин сизга келади. Унда, афсуски, кеч бўлади. Президент ва Олий Кенгашдагиларнинг ишларига қарасангиз, болакайнинг ҳаракати уларникидан мантиқлироқ туюлади. Шу қадар майдалашиб кетишдики, Олий кенгашдан ишдан ҳайдай олишмагач, иш хонамдаги стол-стул, телефонларни олиб қўйишди. Қизиқ, бу нарсалар уларнинг мулкими? Ёки биз ўз шахсимиз учун ишлаяпмизми?

Бугун Олий Кенгаш раисидан тортиб вазирга қадар ҳамма-ҳамма президентнинг қули. Қонун -у. У киши истаса вазирлик очилади, истаса йўқотилади. Истаса одамлар қамалади, истаса озод этилади. Истаса биров маош олади, истаса бировнинг маоши кесилади. Муҳтарам президент, Ўзбекистонни сизнинг онангиз туққан эмас, у сизнинг хусусий мулкингиз эмас! Ва, билинг-ки, Сиз унинг доимий устуни бўлиб қололмайсиз!”

Каримов лентани шу жойида тўхтатди:

-Унутган бўлсангиз, эсингизга келдими?

-Мен “онангизнинг маҳрига тушганми?” деганим йўқ, балки…

-Балки, малкини қўйинг. Сизнинг адабиётдан хабарингиз йўқ бўлса, бизнинг хабарчиларимиз бор. -У шундай деб радиосўзлашув тугмасини босди:

-Улуғбек!

“Лаббай, хужайин!”, дея овоз келди нарёқдан.

“Онангиз туққанми, дегани адабиётда нима дейиларди?”

“Онангизнинг маҳрига тушганми, иборасининг оғзаки айтилиши бу”.

“Бу ибора нима дегани?”

“Онангни фалон дегани!”

“Одамлар нима деяпти?”

“Бу жўжахўроз Оқсоқолни онангни дея ҳақорат қилди-ю, нега у жим? Агар натижа бўлмаса, ўзимиз жавоб берамиз, дейишмоқда.”

“Хатлар, телеграммалар кимда?”

“Менда хўжайин. Сони мингдан ошиб кетган. Нима қилайлик?”

“Тўплаб қўябер!”

Каримов радиосўзлашувни ўчирди-да, Миртемирга юзланди:

-Менинг онамни (…)адиганни онаси туққан эмас!-дея бақирди.

-Орадан ярим йил ўтиб…

-Орадан ўн йил ўтса ҳам унутмайман. Билиб қўй, мен сен ўйлаган одам эмас, ҳамма нарса хаёлимда туради. Эсингдами, ўзингни йиғиб ол, бўлмаса қамоқда чиритаман дегандим. Ҳали бу гап эсимда турибди. Сени қамоқда йўқотаман, билдингми?

-Қамашингиз мумкин, лекин…

-Лекин, йўқотаман ҳам!

-Йўқотиш сизнинг ишингиз эмас, Жаноби Ҳақнинг қўлида!

-Бугун Жаноби Ҳақ менман!

-Шак келтирманг, Аллоҳ кечирмайди бу гуноҳни!

-Кўрамиз, Аллоҳ кимни кечирмайди. Истайсанми, эртага муфти телевизорга чиқиб, сени динсиз деб эълон қилсин! Устозингни динсиз деб эълон қилдирганим сенга дарс бўлмадими?

-Муфти ҳам сизнинг мулкингиз…

-Ҳа, у ҳам онамнинг маҳрига тушган. Истасам, эртага мени “Худонинг ердаги сояси” деб эълон қилади. Дин – бу менинг айтганим. Истасам мачит очиб бераман, истасам муфти-пуфтиси билан портлатиб юбораман.

-Бу билан нима демоқчисиз? Эртага менинг ҳам уйимга бомба тушадими?

-Сени олдин уйингдан қувиб чиқараман. Кейин депутатликдан ҳайдатаман. Сўнг қамайман!

-Пешонага ёзилгани бўлади.

-Пешонангга шуларни мен ёздим. Сен эса ўқи!

-Хуллас!

-Хуллас, орамиз очиқ! Кетаверишинг мумкин!

-Раҳмат! Барибир билинг-ки, жоним Жабборнинг қўлида, сизнинг эмас!

-Кўрамиз! Кўрамиз! -Каримов бақира-бақира қолди. Миртемир эшикни жаҳл билан ёпганди, ёпилмади, чунки эшик секин ёпиладиган қилиб қўйилганди.

Ҳа, шуни ҳам эътибордан қочиришмаган…

 

10. ПОМУҚҚАЛЪА

Миртемир ҳали бошини силаган онаизорининг руҳи билан гаплашгиси, хаёлан бўлса-да дардларини унга ёйгиси келди. Лекин руҳни тополмади. Наҳотки, тарк этдилар? Йўқ, демак ҳолати яхши. Руҳлар оғир дамда мададга келади… Ўтирган жойида кўзлари юмилиб, мудрай бошлади у…

… Шаршара. Гўзал қизнинг сочларига ўхшайди. Тоғ оппоқ. Адирлар оппоқ. Бу ерни Помуққалъа, яъни Пахтақалъа дейишади. Тоғ остидан иссиқ сув оқиб чиқади. Қишда ҳам, ёзда ҳам бу ер сайёҳлар билан тўла. Лекин шу дамда ундан бошқа одам йўқ.

“Оёқ кийимингни чиқар!”

“Нега?”

“Бу ерда оёқяланг юриш керак, бўлмаса мусаффоликка ғубор тушади.”

“Сен кимсан?”

“Мен Помуққалъа!”

“Нега танҳосан?”

“Мен танҳо эмасман. Қучоғимда минг-минг одамлар бор”.

“Қани улар?”

“Помуққалъага келсанг кўрасан. Анталияга келдинг. Лекин илгари борган эдим, дея Помуққалъага ўтмадинг.”

“Ҳозир келдим-ку!”

“Йўқ, ҳозир мен келдим. Сени зиёрат этиб кетмоқчиман”.

“Нега мени зиёрат этасан?”

“Атрофинг коронғулик, зулмат билан тўлди.. Ёруғлик бор эканини ҳам эслатмоқчиман”.

“Сен нега бу қадар гўзалсан?”

“Чунки сен гўзалликни соғинганинг учун!”

“Нега бу қадар меҳрибонсан?”

“Чунки меҳрга ташнасан”.

“Нега бу қадар яқинсан?”

“Чунки сен жуда узоқдасан”.

“Бунча яқинлашма, ойдинликдан бўғилаяпман”.

“Ойдинликдан бўғилиш ҳаммага ҳам насиб этмайди”.

“Кўзларим ойдинликдан ёнмоқда”.

“Кўзларингни оч, шунда ёнмайди”.

Миртемирнинг бирдан оёғи тойиб кетди. Помуққалъа тепалигидан пастга эмас юқорига учиб кетди. Чўчиб тушди. Кўзлари илиниб, туш кўраётган экан.

Темир эшикнинг панжарасидан ёниб турган чироқнинг нури кўзларига тушиб турибди. Бир лаҳза тушини эсламоқчи бўлди-ю, бир учини эсласа, иккинчи “учи” ёдидан чиқиб кетаверди.

Нима бўлганда ҳам ёруғлик, оқлик… яхши бўлса керак, деб ўйлади. Ўзининг бу болаларча хулосаси яна вужудини роҳатлади. Кўзлари секин юмила бошлади…

 

11. ВАҲИМА

Каримов одатига кўра кеч уйғонди. Боши қовоқдек туюлди ўзига. Қовоқнинг ичига сон-саноқсиз ари кириб олган-у “винғир”лашда мусобақа ўйнаётгандек эди. Ётган жойидан қўл узатиб, тортма устига қўйилган дорини оламан деганди бардоқ ағдарилиб, апелсин суви тўкилиб кетди. У жон-жаҳди билан тугмани босди. Доктор югуриб кирди.

-Ким қўйди буни бу ерга? Неча марта айтдим сизларга, керак бўлса ўзим айтаман, деб.

-Кечқурун бироз …

-Бироз-мирозни қўй, кечқурун нима қилганимни яхши биламан. Менга бош оғриғи дорисини бер.

-Оч қоринга мумкин эмас. Ҳозир сут олиб келаман, ҳеч бўлмаса сут билан…

Доктор орқасига қадам ташлаб эшикдан чиқди. Каримов бошини ушлаганча хаёлга толди. Кеча кечқурун нега бу қадар кўп ичди? Ҳар оқшом ичарди-ю аммо бу қадар кўп эмасди. Шомга яқин МХХ раиси Ғулом Алиев келди. Шукрулло Мирсаидов миллатвакилларини атрофига йиғиб уни йиқитиш учун ҳозирлик кўрибди.

-Нега олдинроқ айтмадингизлар? -сўради у МХХ раисидан.

-Юбилейлар билан овора эдингиз.

-Юбилейларни гўрга олиб кетаманми, ёки сенлар ҳам унга шерикми?

Унинг бир гапи тугамасдан иккинчисига ўтиб кетиши ҳар қандай суҳбатдошни шошириб қўярди. МХХ раиси “юбилей” билан гўр орасидаги боғланишни топиб улгурмасдан ўзининг тақдири “стол устига” тушди.

-Агар… агар… Сизга…

-Тилинг тутилмасин. Сен ҳеч ким эдинг. Ҳали ҳам ҳеч ким эмассан! Нари борса палов пиширишга ярайсан, холос. Сени мен одам қилдим. Тўн кийиб, белбоғ боғлаб юрардинг. Мен сенга костюм-шим кийишни ўргатдим…

-Сизга хиёнат қилсам кўзим кўр, тилим соқов бўлади, Худо уради мени. Мен сиз учун яшаяпман. Москвадан келганлар мени ҳам турмада чиритишмоқчи эди. Лекин сиз қутқариб қолдингиз.

Бу гаплар кўп такрорланган бўлсада Каримовга ёқди. У иқрорни севарди. Бировга қилган яхшилиги учун ҳар куни жавоб олиб туришни истарди. Шу боис бироз юмшади.

-Хўп! Мен ҳам сизга ишонмасам битта имзо етарли, эшикни ёпишга ҳам улгурмай чиқиб кетасиз. Қани ўтиринг! Нима гап ўзи?!

-Шукур Раҳматович…

-Ўшанинг отини айтманг, менга!

-Хўп… Олий Кенгашдаги депутатлар бир уйга тўпланиб, “Сессияга мактуб” ҳозирлашганди.

-Биламан. Ҳа, ким бошлаганди бу ишни?

-Ёзган одамни аниқладик. Мутахассисларнинг расмий хулосаси ҳам бор.

-Мутахассисларингни билмайману уни Миртемир ёзган, жўжахўроз!

-Қойил сизга! Биз ҳафталаб ўйлаганни Сиз бир лаҳзада топасиз.

-Акси бўлганда бу ерда мен эмас, сен ўтирардинг…

-Бу Оллоҳнинг иши, Оллоҳ Сизга раво кўрган бу ишни.

-Ҳали МХХ ҳам Оллоҳга ишонади денг.

-Ишонишга ишонмаймизу…

-Лекин сиёсат қиламиз, шундайми?

-…

-Бўпти, масалага қайтайлик. Депутатлар йиғилган уйдаги суҳбат матнини ташлаб юборибман.

-Менда бор…

-Ўша ерда Шукрулло ҳақида гап бор эдими?

-У ерда йўқ. Депутатлар уч марта тўпланишди, лекин Шукрулло ҳақида гап йўқ.

-Демак ҳаммаси кейин бошланган. Охирги кунларда Шукруллонинг ҳузурига депутатлардан кимлар кирди?

-Биз шубҳа қилганлардан уч киши…

-Суҳбатни ёзиб олдингизларми?

-…

МХХ раиси папкасини ковлаб бир неча саҳифали матнни Каримовга берди. Каримов бироз ўқиди-да зериккан кишидек қоғозларни МХХ раисининг олдига отди.

-Муҳим жойларини ўқи.

МХХ раиси қизил қалам билан остига чизилган сатрларни ўқий бошлади:

“-Шукрулло ака, биз бир гуруҳ депутатлар Каримовга қарши чиқмоқчимиз.

-Нима учун? Каримов яхши одам. Қолаверса бугун унга ўхшаган одам керак.

-Яхшиликка яхши-ю, лекин… Чет давлатлар билан муносабатларни бузаяпти. Масалан, сиз бориб Россия билан шартнома имзолаб келдингиз, у эса бузди”.

-Вой, ифлосей, ким бу, қайси бири?

-Тошпўлат Жўраев дегани бор. Ўтган сессияда русларга қарши чиққанди. Боплаб ерига ўтиртиргандингиз.

-Ҳм… Кеча руслар ёмон эди. Бугун эса…

Каримов стол ёнидаги телефон қутисининг устидаги тугмалардан бирига босди:

-Эшитаман, ўртоқ…

-Тошпўлат Жўраев деган жўжахўрозни топ! Олий Кенгашдан.

-Хўп, ўртоқ…

Каримов яна МХХ раисига юзланди. У ўқишда давом этди:

“-Бизга сизнинг розилигингиз керак.

-Бунақа гапларни қўйинглар. Танқид қилиш, қарши чиқиш – демократиянинг бир бўлагидир. Мен ҳам Ислом аканинг баъзи камчиликларини биламан. Ўзига айтдим. Тузатмади. Энди сессияда ўртага ташлайман. Аста-секин демократияга ҳам ўрганишимиз керак. Дарвоқе, сизлар Олий Кенгаш шароити ҳақида ҳам унутманглар.

-Унутишга унутмаймиз. Лекин…”

-Кўрдингми, у жуда устакор одам. Тошни узоққа отаяпти.

-Ҳатто гапираётганда радиони баландлатиб қўйган. Аммо биз овозни ҳар турли товушлардан тозалайдиган асбоблар олганимизни билмайди.

-Шукр қил. Жўмракдан сув оқизиб қўйса нима қилардинг?

-Хонасида жўмрак ўрнатишга ижозат йўқ. Ичкари хонада бор, аммо. Жуда яқинлари билан ўша ерда гаплашади.

-Бир-икки кундан кейин у ерга кирмайдиган қилиб қўямиз. Яна кимлар билан гаплашди?

-Ўқийинми?

-Йўқ. Гапириб бер, муҳим жойларини.

-Депутатлардан бири “Хизмат машинамиз йўқ, агар бизга енгил машина ажратсангиз сотиб олардик. Бошқа давлатларда ҳам шу тажриба қўлланилмоқда” деганди дарров рози бўлди. Олтита машина ажратишга қарор берди. Шундан фойдаланиш керакмикан?

-Кимлар олмоқчи?

-Орасида Тошпўлат Жўраев ҳам бор…

-Миртемир-чи?

-Йўқ. Аммо у илгари вилоятда машина олган. Шуни ковлаштириш мумкин.

-Яна ким бор?

-Ойгул Маматова ҳам бор!

-Ҳм… Булар топишиб олишибди…

Каримов яна тугмага босиб, Ойгулни ҳам топишни буюрди.

Кейин Жўрабековга телефон қилди:

-Миртемир деган бола билан ўзингиз гаплашинг, ҳамюртингиз. Керак бўлса сотиб олинг, керак бўлса қўрқитинг. Менга рўбару қилмангки, уни уриб, қўлини синдираман, тилини кесиб оламан!

Шундан сўнг Каримов МХХ раисидан сўради:

-Масала жиддийми?

-Жиддий. Депутатларнинг бу тайёргарлиги Шукруллога қўл келди. Ёки бу воқеадан фойдаланиб қолишни ўйлайди. Шогирди Нусратовни биласиз. Уни ишга солди. Пойтахт ва вилоят депутатлари билан бир-бир гаплашиб чиқишди. Баъзи ҳокимлар ҳам Шукруллонинг ёнига қатнай бошлашди. Мана рўйхати ва суҳбат матнлари.

Каримов депутатларнинг суҳбатлари матнига унчалик эътибор қилмаганди. Аммо ҳокимларникини эринмай ўқиб чиқди. Кейин тутоқиб кетди.

-Бу онангни….. лар, бу нонкўрлар, бу хоинлар, бу сотқинлар….Ҳаммасини йўқотаман, қаматаман, чиритаман ертулаларда!…

-Аммо улар ҳозир бирлашганлар. Усталик билан иш қилишимиз керак. Биз ҳам ўз одамларимизни тўплаб қарши тадбирлар олмоғимиз зарур. Сиз жуда самимий, ишонувчан одамсиз. Сизнинг яхшилигингиздан булар фойдаланиб қолишмоқда. Ҳатто сизга энг яқин одамлар ҳам ўша томонга қатнаб юришибди…

Каримов икки қўлини чўнтакка тиққанча хонада у тарафдан бу тарафга юра бошлади.

-Бугунги программа қандай? -деди тугмани босиб. Ёрдамчи дарров жавоб қилди.

-Соат 20.00 да чет элдан келган ватандошларга зиёфат берилади. Ўша ерга боришингиз керак.

-Бекор қил! Бошқаси борсин!

-Xўп, ўртоқ…, -Ёрдамчи гапнинг довомини “ютиб” юборишга одатланганди.

-Алимов, Умурзоқов, Жўрабековни чақир, тез келишсин!

-Ҳўп, ўртоқ….

Алимов ташқарида эшик ёнида пойлаб ўтирган эканми, дарров ичкарига кирди.

-Хабарингиз борми? – сўради Каримов.

-Бор. Уч кундан буён эрталабки ҳисоботномаларни ўқишга вақтингиз бўлмаяпти.

-Нима қилиш керак? Қайси бирига улгурай. “Навоий юбилейи билан чет эллик ватандошлар қурултойини бирга ўтказайлик” деган сизлар эмасми? “Бир қанча давлат раҳбарларини чақирайлик, бу обрўйимизни оширади”, деган сизлар эмасми? Мана энди… Агар ҳокимиятга у келса мендан аввал сизларни йўқотади. Оилангиз, қариндош – уруғингиз билан бирга.

-Тўғри.

-Тўғри бўлса, нега қарши тадбир олмадингизлар?

-Олдик. Лекин кўп масалада Сизнинг олдингиздан ўтиш керак эди.

-Сизга қачон ишонмадим? Биз бир командамиз, бир оиламиз. Биримиз йўқолсак, ҳаммамиз йўқоламиз.

-Аммо у Бош вазир. Имкониятлари….

-Имкониятларини қўлидан олинг, демаганмидим? Яқинда умуман имкониятсиз қолади. Қуритаман уни, йўқотаман, билдингизми, йўқотаман! -Каримов шундай деб столни муштлаган эди тахта – ойна парчаланиб кетди. У фақат муштига бир қараб қўйганидан “қонамадими” деган шубҳа кўнглидан ўтганини сезиш мумкин эди.

Эшик очилиб Жўрабеков, Умурзоқов ҳам кириб келишди. Каримов уларнинг фикрини сўраб ҳам ўтирмасдан топшириқ бера бошлади.

-Сиз Исмоил ака, ҳар бир депутат билан яккама – якка гаплашасиз. Ҳа, Миртемирни топдингизми?

-Уйига машина юбордим.

-Булар соат беш бўлмасдан ишдан қочишади. Ана у “Ҳўкиз” нима қилаяпти? Нега депутатларни назоратсиз қолдиради?…

Каримов янгилик кашф қилган кишидек телефон трубкасини кўтарди : -“Ҳўкизни” боғла!

Телефон боғловчи ҳам Олий Кенгаш раиси Шавкат Йўлдошевнинг лақабини билар экан, дарров боғлади :

-Қўлинг қонлигини биласанми ёки унутдингми? Сендан сўраяпман, унутдингми, йўқми? Гап қайтарма дедим сенга…

Каримов Олий Кенгаш раисини бўралаб сўка бошлади. Унинг бошқаларни қўрқитиш учун бировни куракда турмайдиган сўзлар билан сўкадиган одати бор эди.

Атрофидаги “командаси” Йўлдошевни севишмайди, “Ҳўкиз” деб лақаб қўйган ҳам улар. Ҳозир у Олий Кенгаш раисини қанча кўп сўкса, булар шунча хурсанд бўладилар ва шундай ғазабга учрамасликдан ҳайиқадилар.

-Сени ботқоқдан тортиб чиқардим. Одам қилдим. Бошимга бало бўлдинг! Нега депутатларинг жойида ўтирмайди? Нега менга қарши фитна тайёрлашади-ю сен билмайсан? Нега давлат ишхонасида ўтириб давлатга қарши ишлашади? Ҳаммасини қув! Хоналардан стол – стулларни олиб чиқ! Телефонларини уз. Хизмат машинасини олиб қўй. Керак бўлса қарор чиқариб қўмиталарни ёп! Ҳаммасига икки соат вақт. Икки соатдан кейин рапорт берасан!

Каримов телефон дастасини жойига қўймоқчи эди, тушмади, отиб юборганди сим тортилиб қайтиб – келиб қўлига урилди. У тугмани босди-да Умумий Ишлар бошқармаси раҳбари Зелемхон Ҳайдаровга :

-Бу ердан телефонларни йўқот, дея неча марта айтишим керак. Стол устига микрофон ўрнат, демаганмидим?!

-Ўрнатамиз, лекин…

-Гап қайтарма, ҳозироқ ишдан қуваман… хоинлар!

У яна хонада юра бошлади. Ҳамма жим, орага сукунат чўмди.

Бироздан кейин Каримов яна топшириқ беришда давом этди:

-Сен Mавлон Умурзоқов, мухолифат билан гаплашасан! Сессияда бизни қўлласин! Диндорлар билан ҳам гаплаш. Шоирларни матбуот котибига топширамиз.

-Сиз ўртоқ Алимов, Прокурор, Ички ишлар вазири, Суд билан гаплашинг. Оёғини эгри олган ҳокимларга қарши ҳар бирига алоҳида “дело” ҳозирланг.-Сиз ўртоқ Алиев, хавфсизлик хизматини оёққа турғазинг. Ҳар бир депутатнинг, ҳар бир хокимнинг ҳаракатларини соатма – соат қайд этинг, рапорт бериб туринг, менга. Жавоб ҳаммангизга!

Каримов тортмасидан битта янги ён дафтарча олиб, йирик – йирик ҳарфлар билан нимадир ёза бошлади. Ёзгани ёқмади шекилли, саҳифани йиртиб, мажақлаб оёқ остига отди ва яна қайтадан ёза бошлади. Бу ҳол уч-тўрт бор такрорланди. Кейин кимгадир телефон қилмоқчи бўлди. Аммо телефон полда икки бўлиниб ётарди. Стол остига ўрнатилган тугмани босди.

 

12. КРАЙНОВ

Ёрдамчи югуриб кирди. Каримов унга парво ҳам қилмасдан яна ёза бошлади. Ёрдамчи худди симёғочдек тик турарди. Орадан ҳийла вақт ўтгач, Каримов бошини кўтарди.

-“Нима гап?” дегандек ёрдамчига бош ирғади.

Ёрдамчи унга қадар ҳам тўртта “Катта”ни кўрган, бу хонада юз берадиган воқеаларни олдиндан биладиган киши эди.

У ўн беш йил ёрдамчилигини қилган Шароф Рашидов оламдан ўтгач, “Порахўр эди, тилло-ю олтинлар йиққан” деган гаплар тарқалди. Ҳамма “Катта”лардан кейин бошланганидек, бу сафар ҳам жиноий иш очилди. Ёрдамчи ўз “Катта”сига балчиқ отди. Янгиси келгач, у билан опоқ-чапоқ бўлиб ишлади. Нишонов, Усмонхўжаевни ҳам “кўрди”.

Улар кетишди, аммо Крайнов биринчи “нўмирли” мерос сифатида девонда қолаверди. Мана энди буниси билан ҳам ораси яхши. Баъзи башоратчилар Каримов ҳар олти ойда кадрларни алмаштиради, бунинг ҳам супургисини қуйруғига боғлайди, деб юришди. Лекин йилларга йиллар боғландию унинг супургиси қўлида. Аксинча у Каримовга ёрдамлашиб, бошқаларнинг супургисини қуйруғига боғлаб юрибди.

Ундан қўрқмаган одам оз. “Крайнов” деган отини эшитганларнинг лабига учуқ чиқади ё тиззаси қалтирайди. Унинг ёнида ҳатто Жўрабеков, Алимовлар ҳам қўрқиб туришади. Унинг олди-қочди гапларини эшитиб ўтирадилар, қарши гап айтолмайдилар.

Вазирлар, ҳокимлар ҳам Крайнов билан ўпишиб кўришадилар, унинг кўнглини топишга уринадилар, хурсанд қилиб туришга интиладилар. Ҳар куни икки-уч карра сим қоқиб, унинг ҳол-аҳволидан, оилавий ташвишларидан сўз очиб, дилига илиқлик киритиб турадилар.

Дарвоқе, Крайнов нега бу қадар “катта куч”га айланган? Буни ҳар ким ҳар хил талқин килади. Аммо шу нарса аниқки, Крайнов ишга ҳаммадан олдин келади ва ҳаммадан кейин кетади. Баъзан мамлакат ухлаётган ярим тунда ҳам у ишхонасида ўтиради. Каримовнинг ётоғидан “ухладилар”деб хабар келгач, у уйига йўл олади.

Президентнинг ҳузурига ким кириши, ким кирмаслигини ҳам у ҳал қилади. Махсус китоби бор. Унда Каримов кимларни, қайси лавозимдаги кишиларни қабул қилиши кераклиги асосида рўйхат тузган. Уни Каримовнинг кайфияти яхши пайтлари ўзгартириб, тасдиқлатиб туради. Бу рўйхатга кирмаган киши ким бўлишидан қатъий назар Каримов билан учраша олмайди. Крайновга ёққан киши эса ҳовли супурувчи бўлса ҳам рўйхатга кириши мумкин.

У Каримовнинг феъл-атворини мукаммал ўрганиб олган. Гапини икки қилиб юрганларни Каримовнинг жаҳли чиқиб турганда рўбару қилади. Ўша одамнинг бошига қора булут ёғилади. Агар ҳовли супурувчи Крайновга оид йўлакларни ҳам тозалаб, эътиборини қозонган бўлса, Каримовнинг кайфи чоғлиги пайтида учраштириб, уни вазир ўринбосарлигига ўтказиб юбориши ҳам ҳеч гап эмас.

Каримовнинг ўнга яқин ёрдамчиси бор. Лекин асосийси Крайнов. У айни пайтда эшик оғаси ҳам. Каримов кириб-чиқадиган эшикнинг қаршисида унинг хонаси бор. Шкафлар орасидан кирилади бу хонага. Мамлакатнинг кўзга кўринган ҳамма одамлари бу хонақоҳда меҳмон бўлишган.

Крайнов бировга сим қоқса, орқасидан қандай шамол келишини билиб олиш қийин эмас. “Ока”, шўрва ичаяпсизми, ош еяпсизми?” деса демак ёмон хабар йўқ, агар “Ётаверасизми, дўппайиб” деса Каримовнинг кайфиятига ўт кетган бўлади.

“Пахан” баъзан “фалончини сўкиб қўй” деб унга буюради. У худди Каримовнинг ўзига ўхшатиб чунонам бақирадики, товуши қабулхонада эшитилиб туради. Каримов бирор одамга хуш боқса, Крайнов унга шунақа ширин сўзлар топиб муомала қиладики, ҳалиги одам учун дунёда ёлгиз Крайновгина содиқ дўст бўлиб кўринади.

У “Катта” бугун кимни қидириши кераклигини олдиндан билгандек одамларнинг ҳаракат нуқталарини белгилаб боради. Барча раҳбарлар қайси соат, қайси дақиқада қаерда бўлишлари ҳақида уни хабардор қилиб турадилар. Раҳбарлардан бири керак бўлиб қолса, уни ўйнашининг уйидан ҳам топади. Крайнов учун дунёда “йўқ” деган сўз йўқ.

Агар Каримовни ёмон кўрган одам келса, унга қўшилиб ёмонлайди. Кейин оқизмай-томизмай хўжасига етказади. Бундан Миртемирнинг ҳам оғзи куйган. Миртемир бир кун Каримовни кутиб ўтирганда, Крайнов билан дардлашиб қолди. Крайнов унга олдинги “Катта”ларнинг юмшоқлиги, халқпарварлиги, ҳозиргисининг эса баджаҳл, сўкағон, ҳатто невараси бор одамларни ҳам кабинетида уриб, қувлаб юриши ҳақида гапириб берди.

Миртемирнинг унга раҳми келди шекилли: “Яқин орада ундан ҳаммамиз қутиламиз” деб юборди. Бир ҳафтадан кейин Каримов билан мажлис залида юзма-юз келди. Каримов тиржайганча Миртемирнинг елкасига туртиб “Қандай қилиб қутиласиз, куч борми?” деб ўтиб кетди. Ўшанда Миртемир қайноқ сутни қатиқ деб хўплаганини англади.

Бунга қарамай Крайновнинг қойил қоладиган ҳислатлари ҳам бор. Масалан, одамларга лақаб қўйишда шу қадар устаки, қабр устига тош ўрнатган устадек нозик ҳаракат қилади. Яъни у отган ўқ нишонга айнан тегади. Жўрабековга “Боцман”, маслаҳатчи Алимовга “Берия”, бошқа маслаҳатчиларга “Артист”, “Девор”, “Тряпка” деб лақаб қўйган. Олий Кенгаш раиси Йўлдошев “Ҳўкиз”га айланишида ҳам унинг ҳиссаси бор.

-Менга ҳам лақаб қўйгандирсан? -деб сўрайди Каримов ундан баъзан.

-Сиз биттасиз “Катта”, -дейди у кулиб. Бу ҳам ўзи қўйган лақабга ишора.

Хуллас, ҳозир ҳам Каримовнинг ёнида жилмайиб турибди. Унинг жилмайиб туришидан Каримов юмшагандек бўлди.

-Нима гап? -деб сўради ўзи чақиргани эсидан чиқиб.

-Бугун “Тошкент оқшоми”да яхши мақола чиқибди, -деди у таваккал қилиб.

-Яна Миртемирнинг мақоласими?

-Миртемир ким бўпти? Шоирми, ёзувчими, журналистми, кимлигини биров билмайди. Сиз туфайли машҳур бўлди. Яна сиз билан ўчакишиб юрибди, ажали етганга ўхшайди.

-Нима мени Азроил демоқчимисан?

-Йўғе, “Катта”, сиз бизнинг фариштамизсиз… Ҳа-я, ҳурматли академигимиз Аҳмадали Асқаровнинг мақоласини айтаётгандим…

Каримов қизиқиш ҳис этгандек креслога ястанди.

 

13. ЗИЁФАТ

-Нима деб ёзибди?

-Мамлакат вужуд, Каримов эса унинг юрак ва ақлидир. Девонни ақл, ҳукуматни юракка ўхшатмоқчи… Кейин… Муфти ҳазратнинг “Подишоҳ Аллоҳнинг ердаги сояси” деган гапларини мисол келтирибди.

-Муфти шу гапни ростдан ҳам айтганми?

-Менинг ўзимга айтган, Асқарали акага ҳам айтган.

-Сенинг фойдали ёлғонларинг бор, лекин муфти билан ўйнашма. Айтадиган бўлса, ўзи телевизорга чиқиб айтсин.

-Айттирамиз! Айтмаса ҳам айттирамиз, -деди ва Крайнов енгил тортгандек кулиб юборди.

-Нимага кулдинг? Бирор латифа эсингга тушди-ми? -сўради Каримов латифа эшитгиси келганини яширмай. Ёрдамчи ҳам дарров “ишга тушди”.

-Бир кун уламолар подшоҳга қарши бош кўтаришибди. Подшоҳни майхўрликда, динсизликда айблашибди. Подшоҳ ҳеч нарсани билмагандек уламоларни зиёфатга чақирибди. Шарбат сувига шароб аралаштириб ҳаммасига ичирибди. Уламоларнинг кайфи чоғ бўлгач, улардан фатвога имзо сўрабди. Ҳаммаси бармоқ босибди. Фатвода “Биз уламолар майхўрлик қилиб, диндан юз ўгирдик. Гуноҳимизни ювиш учун подшоҳ ҳазратларига келдик. Ҳукми подшоҳ биз учун вожиб” деб ёзилган экан. Фатво дейилган бу нарса фитна эканлигидан хабардор бўлган уламолар подшоҳга ёлворибдилар, лекин у авф этмабди. Илоннинг бошини эзмасанг, заҳардан ўласан, деганларидек уларни тошбўрон қилдирибди…

-Хўш, нима демоқчисан?

-Зиёфатга оз вақт қолди. Борсангиз яхши бўларди. Шоирлар ҳам, ёзувчилар ҳам, мухолифат ҳам ўша ерда.

-Мухолифатни ким чақиртирди?

-Мен. Сиздан сўрамасдан гуноҳ қилдим.

-Сенинг гуноҳинг доим фойда келтиради.

-Мухолифат бошлиғи хорижда эди. Ҳеч гапдан хабари йўқ. Бугун депутатлар қилаётган ҳаракатларини унга ҳам сездиришди. “Қўллайман” деганмиш уларга.

-Бу ёғи МХХникими?

-Йўқ, ўзимизнинг службамиз бор. Кеча кечқурунгача МХХ ҳам Шукрулло тарафда эди. Агар бугун уни сизга юзма-юз қилмасам… Ҳа, майли, кейин гаплашамиз буни. Ҳозир эса зиёфатга бориб мухолифат раисини, шоирлару ёзувчиларни қўлга олиш керак. Юз депутатнинг минг бақиргани, уларнинг бир гапиргани…

-Ақлли тулкисан. Биламан мени эмас, ўзингни ҳам ўйлайсан.

-Иккаламизни ҳам ўртоқ…

-Машинани чақир. Айтмасдан борамиз. Сен эса жиддийроқ шуғуллан, шарбат ва майнинг таъми қочмасин. Айниқса ана уларга қуюқроқ қориштиринглар…

-Бу ёғидан кўнглингз тўқ бўлсин….

Каримов кириб келганда зиёфатга таклиф қилинганлар уни оёқда туриб қаршиладилар. У қисқагина қилиб “Хуш келибсиз” нутқини гапирди-да қадаҳ кўтарди. “Куч” олиш учун кетма-кет икки қадаҳ конякни ичди-да, учинчисини қўлида сақлаб “керакли одамлар” ўтирган томонга юрди.

Эркин Воҳидов ўрнидан туриб, Каримовга тавозе билан “Раҳмат, улуғ иш қилдингиз. Ватандошларимиз ўз она юртларига қадам босдилар. Тарих бу кунни алоҳида ёзгай” деди.

Каримов ёнидагиларга ишорат этиб улгурмасдан стул олиб келишди. У Воҳидов билан академик Асқаровнинг ўртасига ўтирди ва мухолифат раиси Исо Холисга қўл узатди. Мезбонлар режага кўра уларни ёнма-ён ўтқазишганди.

-Хуш келдингиз Исожон. Қалай Франция гўзал эканми?

-Ҳар нарсадан хабарингиз бор,-деди дўриллаган овозда Исо Холис. -Нима бўлганда ҳам МХХнгиз яхши ишлайди. -Кейин у бир қўли билан оғзини юмиб хириллаб кулди.

Каримов эса атрофга аланглаб, мухолифатнинг бошқа бир раисини қидирди. Кўринмади.

-Раисдошингиз йўқми? -сўради Каримов Исо Холисдан.

-Биримиз борган жойга иккинчимиз бормаймиз.

-Ҳай, ҳай, раисдошлар ёнма-ён юриши керак эмасми?

-Сиз билан ёнма-ён юришимиз мумкин, у билан асло, -дея масалага нуқта қўйган бўлди Исо Холис.

Лекин Каримов ташаббусни ўз қўлига олмоқчи бўлди ва нуқтани ўзи қўйди.

-Биз барибир бундан кейин Шавкат Темурни ҳам бирга даъват этамиз. Сизларни яраштира олмасак нима қилиб юрибмиз, шундай эмасми, Эркин ака?

-Шундай, ҳазрат, шундай. Лекин наригиси бироз жанжалчироқ. Уни жанжалчиларга, Исожонни эса жанжалсевмасларга раис қилганмиз.

-Демак, Шукрулло ака жанжалчи эканларда-а? -“Катта” аския қилган кишидек кулди. -Чунки бу киши ҳам у томонда.

-Биз Сиз томондамиз, -деди Шукрулло ҳам аския оҳангида.

Каримов бироз мухолифат ҳақида ўйлади. Наригиси жанжалчи бўлса ҳам пишиқ. МХХ яхши ишлади. Ораларини бузмаганида катта куч эдилар. Бунисини ҳам қўлга олиш осон эмас. Лекин алдаш мумкин. Содда. Дарров ишонади қўяди. Давлат раҳбари ёлғон гапирмайди, деб ўйлайди. Бундайларнинг бурнига ип Алиб бошқариш мумкин. Фақат ипни уздирмаслик керак. Ип узилдими, кейин боғлатмайди.

Каримов қўлига қадаҳни олди-да ўрнидан турди. Ғалағовур залга бир зумда сокинлик инди. Ёрдамчи микрофонни яқин келтирди.

-Шу қадаҳни, айтайлик, халқимизнинг севимли ўғли, айтайлик, Эркин ака учун кўтаришни сўрайман. Барча ватандошлар унинг “Ўзбегим” деган шеърини ёддан билишади. Камина ҳам бир пайтлар, айтайлик,  бу шеърни ўқиб, сизларни эслаб, кўзга ёш олганман. Умуман Эркин акамиз, айтайлик,  каби инсонлар юз йилда бир туғилади. Исми Эркин, айтайлик, фикри эркин. Бу эркинлик Сизга, айтайлик, бизга муборак бўлсин!

Каримов ўрнидан туриб қуллиқ қилиб турган Воҳидовни қучоқлаб, чўпиллатиб икки юзидан ўпди. Воҳидов қизариб кетди.

Каримовнинг хаёлида эса ҳамон Исо Холис эди. У ҳам шундай мақтовга интиқ, деб ўйлади у. Ўрнимдан турганимда ўзи ҳақида гап бўлади, деб ўйлаганди, янглишди. Ҳозир, уни ҳам боплайман…

Каримов хаёлидаги фикри лабига югургани учун яна ўрнидан турди.

-Ёнимда яна бир ёш, жасоратли, мард, қўрқмас йигит бор. Келажак уники. Унинг учун ҳам қадаҳ кўтаришингизни илтимос қиламан.

Исо Холис ўрнидан турмади. Каримов ҳам уни ўпмади. Аммо Исо Холис Каримовни ўпгиси келгандай унга эгилди. Каримов эса кўрмаганга олиб яна ўрнидан турди ва академик Асқаровни мақтай бошлади:

Уч-тўрт қадаҳдан кейин ҳамма “ўзи”га келиб қолди. Хорижлик ватандошларнинг кўпчилиги намозхон эди, зиёфатни тарк этишди. Одам ҳийла озайиб қолди. Бу орада Каримов ўрнидан туриб бошқаларнинг ҳам кўнглини олиш учун даврани бир айланиб келди.

Сўнгра:

-Уччалангиздан битта илтимосим бор, -деди ва Исо Холисга энгашиб давом этти: -Эртага коммунистлар мени ағдармоқчи. Ука ёрдамингиз керак. Бир-икки соғлом йигитлар ҳам уларга қўшилган. Гапнинг пўст калласи бу тошкентликларнинг ўйини. Қўйнимда илон олиб юрган эканман, Шукр Раҳматович жойимни олмоқчи. Мен унга сайлов қилайлик, номзодингни қўй, ютиб чиқсанг, марҳамат, дедим, аммо кўнмади. Эртага сайлов ҳақида қонун қабул қиламиз. Кейин эркин сайлов ўтказамиз. Аслида бу жой сизнинг ҳаққингиз. Кўп курашдингиз. Халқ сизга овоз берса, мен маслаҳатчи бўлиб қоламан, ука, иқтисодни кўтариб бераман…

-Коммунистлар дедингизми? -сўради Исо Холис.

-Ҳа, Москва билан ҳам алоқалари бор. Кучни ўша ёқдан олишаяпти. Бизни сотишмоқчи.

-Кўнглингиз тўқ бўлсин. Бир ҳамлада шаштларини синдираман. Осонликча бизни бука олишмайди, -деди Исо Холис.

У хориждан куни кеча қайтгани ва воқеалардан унча хабардор бўлмагани учун дарров “гирдоб”га тушди.

Аслида бугун депутат дўстларидан бири -Самандар унга телефон қилиб׃

-Эртага Каримовга ҳужум қилаяпмиз. Сиз ҳам тайёргарлигингизни кўринг,-деганда, “Мен ҳамма вақт тайёрман” деб жавоб қилганди.

Демак, Самандар ҳам тошкентликларнинг мусиқасига ўйнабди-да, аслида Шукрулло шум одам, кўп ўтириб-турганмиз у билан, мулойим бўлиб кўринади. Демак-ки, мақсади ҳокимиятни олиш экан. Йўқ, унга ишониб бўлмайди. У ер ости дунёси билан боғлиқ. Ҳаммамизни қуритади, деб ўйлади Исо Холис.

Бу орада Каримов Воҳидовни “овлаётган” эди. Воҳидовга қийин. Чунки унинг ўзи бу ишнинг бошида турганлардан бири. Миртемир билан ҳамма нарсани биргаликда келишиб олишганди. Бунинг устига бугун Шукруллонинг қўлини ҳам қисиб чиқди. Эртага мажлисда иккинчи бўлиб у, учинчи бўлиб Асқаров, кейин Миртемир сўзга чиқиши керак. Нима қилиш керак? Наҳотки ҳаммаси барбод бўлса?

-Битта таклифим бор, -деди Воҳидов Каримовга. -Кечаси бўлса ҳам Шукр Раҳматовични чақириб, гаплашиб олинг. Уни кўндирсангиз олам гулистон. Биз эса сиз билан.

Каримов яна уни қучоқлаб ўпди-да:

-Илтимосингиз ёдимда. Биринчи қиладиган ишим сизни Лондонга элчи қилиб жўнатиш. Аммо сизни доимо ёнимда кўришни истардим. Нима қилайки, ёзадиган нарсаларим бор деяпсиз. Ёзишингиз керак. Бу олтин конларидан ҳам қиммат!

Академикни қармоққа илдириш янада осон кечди. Унга институт очиб беришга ваъда қилди ва сўзини олди.

Каримов улар билан ўпишиб хайрлашар экан, ҳамманинг кўзи шу томонда эди. Воҳидов, Исо Холис, Асқаров ўзларини мағрур тутиб турардилар…

Каримов машинадан Шукрулло Мирсаидовнинг уйига сим қоқди.

-Нега зиёфатга келмадингиз? -деди.

-Сизга айтишмадими, бироз мазам қочиб турганди…

-Мазани ушлаб турган нарсадан қочасиз-а?-дедию лекин “Ҳа, тулкилик қилаяпти”, деб ўйлади Каримов.

Айни фикр Мирсаидовнинг ҳам хаёлидан кечди.Лекин сир бой бермади:

-Бунинг устига эртага мажлис, ётиб қолмайин, дедим, -Мирсаидов гап нимадалигини билиш учун атайлаб “мажлис” калимасига урғу берди.

-Мажлис деганини оз кўрдикми, жўра? -“Катта” жўшиб кетган кишидек гапира бошлади. У ҳар қанча ўзимни идора қилаяпман, деб ўйласа-да ичкиликнинг таъсири бор эди. -Иккаламиз ўтириб отамлашмаганимизга ҳам ойлар бўлди. Орамизга мушук оралади. Буларнинг думини боғлаб қўйдим. Сизни менга, мени сизга ёмонлашдан бошқа ишлари йўқ…

Демак, ҳар нарсадан хабар топибди, деб ўйлади Мирсаидов. У Каримовни яхши билади. Оз эмас, кўп эмас ўттиз йилдан бери танийди. Қанча-қанча яхши ёмон кунларни бирга яшашди. У хабар топган бўлса, тамом, олдини олади. Бунга етарли маҳорати бор. Лекин мендан нима истаяпти?

-Эртага эртароқ бораман, -деди Мирсаидов ниҳоят.

-Эртаси қолдими? Соат ярим тундан ўтгани қачон эди? -дедию Каримов, демак у ҳам ухламабди, олдида одамлари бор, вақт ўтганини ҳам билишмабди, деб ўйлади. -Шукрулло, оғайни, гап бор, кўришишимиз керак, -деди лўнда қилиб.

-Нима гап экан?

-Телефонда бўлмайди, олтинчи қаватдаги ошхонада кутаман, тезроқ келинг! -деб Каримов телефон тугмасини босди. Машинаси аллақачон девонга етиб келганди. У “сакраб” тушди-да серрайиб турган миршабларга кўз қисиб лифтга минди. Бу кайфияти яхшилигининг аломати эди. Аммо негадир шошаётганди. Шу боис лифтнинг “одими”га қаноат этмаётганди. Қўллари лифт эшигидаги тирқишда эди. Гуё лифт тўхтаганда у ҳам эшик очилишига кўмаклашса вақт ютадигандек… Нофила. Лифт бирдан тўхтаб қолди. Лип этиб чироқ ўчди. У нима қилишини билмай қолди. Зим-зиё қоронғулик бир зумда бошидан оёғига қадар сингди. Боши гувиллай бошлади, кўзи борми – йўқлигини ўзи ҳам сезмай қолди, оёқлари латтадек бўшашиб кетди. Кўкрагида нимадир пилдирай бошлади, кейин бу “дук-дук” белига кўчди ва у нимага шошаётганини англади. Ҳожатхонага етиб олиш туйғуси уни бошқараётганди.

Хайрият лифт қўзғалди. Олтинчи қаватда лифт эшиги очилганда у қаршисида ёрдамчиси, икки миршаб ва котибни кўрди. Улар ўзларини шошиб қолган, гуноҳкор киши қиёфасида кўрсатиш учун юзларини бужмайтириб, бошларини эгиб олишди.

-Ҳамманг латтасан, бир тийинга арзимайсан?-бақирди у. -Йўқолинг кўзимдан. -У сочлари тўкилиб, боши ялтираб қолган котибни туртиб илгари юрди.

Қабулхонада Олий Кенгаш раиси турганди.

-Сен нима қилиб ўтирибсан? Лифт бузилганига мазза қилаяпсанми?

Раис бошини эгди.

-Бўпти, кел!

Каримов хонасига кирдию ичкаридаги ҳожатхонага ўтди.

Раис эса оёқда туриб қолди. Ярим соатлардан кейин Каримов ҳўл қўлини иякларига сурганча ичкаридан чиқди:

-Нега ўтирмаяпсан?

-Сизни кутаяпман.

-Нима, сен учун ҳали ҳам президентмиман?

-Нега ундай деяпсиз?

-Билмаганга оласан-а, мени хаёлингда бўшатиб қўйдингу мени сезмади деб ўйлайсанми? Нонкўр!

-Ундай деманг оқсоқол…

-Нима? Нима дединг? Ҳе, сени одам қилганни…

Каримов бирдан раисга ҳамла қилиб, уни тепди. Раис ўзини эшик томонга отди.

-Аба, Аба, -дея бақирганча эшикдан “учиб” чиқди. Каримов эса орқасидан қувиб борарди. Бинонинг нариги четига етганда раис зинапоядан пастга югурди. Каримов тўхтаб, сўкинишда давом этди. Оз масофага югурган бўлсада юраги билан ўпкаси гўё бўғзига келиб тиқилганди. Йўқ юраги бошининг орқа қисмига “кўчган” экан. Ўша ерда ура бошлади. У “уф-уф” дея ўзини сокинлатган бўлди-ю орқага қайтди. Қабулхонада ҳеч ким йўқ. Ҳамма қочиб қолганди.

-Хоинлар, сотқинлар, мен кетсам ҳамманг ҳам кетасан, қўрқоқлар! -дея бақирди. Кейин хонасига кирмай ўртадаги кичик ошхонага ўтди. Унинг бу томонга ўтганини сезган Зелемхон Ҳайдаров оёқ учида эшик ёнига қадар юриб келди ва ичкарига бош суқди.

-Конякни ол! -деди Каримов русчалаб.

Ҳайдаров “лип” этиб ичкари кирди ва муз дўлобидан коняк ва шоколад қутисини олди. Аммо стол устида ҳам коняк ва шоколад турганди. У буни Каримовга айта олмасди. “Ол” дедими, олиши керак.

-Қуй, -деди унга. -Ўзингга ҳам. Нега қўлинг қалтираяпти, ўтган сафар сенга қўрқма, дегандим. Яна қўрқаяпсан. Биламан, бу бинодан қувилишдан қўрқасан ва тўғри қиласан. Бўпти, сен учун ичамиз!

Каримов ичиб бўлгач, қўлига шоколаддан олди-да ҳидлаб, яна жойига ташлади.

-Миртемирни танийсанми?-сўради бирдан Каримов.

-Танийман.

-Қандай бола!

-Ана унинг йўлига юраяпти, шекилли…

-Шукрулло дейишга ҳам қўрқасан-а?

-…

-Жўрабековдан сўра у Миртемир билан гаплашдими? Нима бўлганда ҳам у эртага сўзга чиқмасин. Сўзга чиқадиган бўлса, уйидан бирор ҳодиса чиқаринглар, овора бўлсин. Уриб-пуриб юрманглар ўзини…

-Хўп, бўлади.

-Бор, менга рапорт бериб тур. Ҳозир “ана у” келади, бу ёққа бошлагин….

 

14. ЙЎЛБАРС

Каримов эрталабдан бери чўнтагида турган ёзувни олди. Уни шахсий фолбини берганди. Ундан юлдузларга кўра ўзининг ва Мирсаидовнинг фолини сўраганди. Мана энди унинг кўзлари сатрлар устида “югуриб” борардию хаёли бошқа ёқда эди. Шу сабаб диққатини кўлидаги қоғозга қаратиш учун ўзининг фолини овоз чиқариб ўқий бошлади:

“Шарқ мучали буйича туғилган йили -Йўлбарс.

Ғарб гороскопи бўйича туғилган ойи -Кўза (Водолей).

Фасли -Ҳаво. Сатурн, Венера сайёралари таъсири остида яшайди.

Бахтли кун -шанба.

Омадсиз кун -якшанба.

Йўлбарс ғайратли одам демакдир, қизиққон, ишчан. У инқилобчи ва даҳолар яратиладиган матоҳдандир. Бахтга қарши, ҳамма вақт ҳам ўзига кўрсатилган ишончни оқламайди. Ишда, урушда ва муҳаббатда “Олға” деб чиққанида, унга қўшилишдан аввал ўйлаб кўрмоқ ва уни иложи борича орқада тутмоқ керак. Йўлбарс бошқаларни фалокатга, ўйламасдан иш қилишга бошлайди. Унинг таъсирига қарши курашиш оғир. Ҳокимият қўлига тегса, чиқариб юбормасликка тиришади. Айбларини тан олишни истамайди. Ўзини эшитишларига мажбур қилади. Унга ҳеч ким ҳақиқатни айтишга журъат этолмайди.

Йўлбарснинг қанча яшаши унинг қай соатда туғилишига боғлиқ. Ярим тунда туғилган йўлбарс доим тузоқлардан йироқда бўлади. Қуёш чиққанидан сўнг туғилган йўлбарсни эса доим хавф – хатар кутади. Йўлбарс ўз уйини ўғрилар, олов ва айёрлардан сақлайди. Маймун билан дўст, илондан қочиши, буқага қарши бирор-бир ҳаракат қилмаслиги, мушук билан келишуви унинг қоидаси бўлиши керак.

Ожиз жойлари: тўпиғи, болдирлари, синиши ёки лат ейиши мумкин. Унга иссиқ ёқмайди, овқат ҳазм қилиш йўлларида, хотирасида заифлик, ошқозонида кучли зарда ва юқумли касалликларга мойил бўлиши мумкин.

Томошаларни ёқтирмайди. Доим ўзига ёқадиган ишни қилади. Бировга ўхшашни истамайди. Ҳамма уни севишини, моддий дунё оғирликларидан озод юришни, ҳокимиятни олишни, юқори лавозимда ва яхши яшашни истайди.

Ҳар қандай янгиликлар уни жуда қизиқтиради. У мулоҳазакор. Бу ойда туғилганларда ўзига хос нозик туйғулар бор. Улар ўз ҳаяжонларига бегонадирлар. Ишонувчан, баъзан жуда ишонувчан. Йўлбарс нафақат тенгликка, балки яна ҳам юқорироққа интилади. Агар унга бирор нарса қилишни кўрсатсангиз, рашк, ҳасаддан ёнади. Айтганимни қил, қилганимни эмас -бу унинг шиоридир.

Мансаб иштиёқи ва кек сақлаш хасталиги ёшлигида кўзга ташланмайди. Жамоат ишларини севади. Мустақил бўлишга интилади. Кутилмаганда мансабга кўтарилаверади. Қандай буйруқ беришни, ишни қандай ташкил қилишни тушунтиришни яхши билади. У ўз мақсадига эришиш учун йўл топа олади.

Бу ойда туғилганлар: Галилей, Эдисон, Бернс, Линколн, Рузвелт, Елцин.”

Каримовқайнаб тошган сут қозонидек “кўпириб” кетди.

-Фолбинни қув саройдан, аввал инфаркт бўлгунча қийна, кейин қув! -дея буйруқ берди ёрдамчисига.

Бироздан сўнг Шукруллонинг юлдуз фолига кўз ташлади.

“Шарқ мучали бўйича туғилган йили -Қуён.

Ғарб гороскопи бўйича туғилган ойи -Кўза (Водолей).

Фасли -Ҳаво, Сатурн, Ой сайёралари таъсири остида яшайди.

Бахтли кун -чоршанба

Омадсиз кун -якшанба.

Омадли, шарафини сақлайдиган, улфат, вазмин, ўзини тутган, ҳотамтой одам. Яхши гапиради ва ўзлигини билади. Битта камчилиги бор, ҳамма нарсага юзаки қарайди. У жамоани, жамоа уни яхши кўради. Шоҳона йиғинларни ёқтиради. Баъзан эҳтиётликда ҳам усталик қилади. Меҳмон қабул қилишдан қочмайди. Ўзини йўқотмайди, дарров қизишиб кетмайди. Ўзининг омадсизлигидан қайғуради.

Дунёдаги уруш, тўполонлар, очарчилик сингари масалалар унга ҳам дахлдор бўлсагина, жиддий қайғуради. Лекин бу қайғу жуда оғир, азобли бўлади. Ўз ҳаётига салбий таъсир қилувчи ҳамма нарсалардан нафратланади. Яхши яшашга интилади. Олдиндан ўйламай ҳеч бир ишга қўл урмайди. Бу эҳтиёткорлиги учун одамлар у билан фахрланадилар ва унга ишонадилар.

Қўйнинг йўлбарс билан муносабатлари таранг бўлади. Қуён анча кучсиз бўлса-да, йўлбарсдан қўрқмайди, йўлини қилиб, ўйиндан чиқади. Қуён рақиб бўлишни истамайди. Лекин у қаршилик кўрсатишдан чекинса, ожизланиб, ақлдан озиш, ўз-ўзини ўлдириш ёки уйини тарк этишгача етиб боради.

Мусбат жиҳатлари: Соғлом ақл, жамоатчилик руҳи, мослашув қобилияти, яхши суҳбатдош, узоқ ва чуқур фикрловчи.

Манфий жиҳатлари: Ўзидан бошқанинг фикрини назарга олмаслик, юзакичилик”.

-Ҳаммани сотиб олиш, ҳатто фолбинни ҳам, -ғудурлади Каримов.

У ёрдамчисига яна бир нималар демоқчи эди, лекин Мирсаидов кириб қолди. Каримов юлдузлар фоли ёзилган коғозни қатлаб чўнтагига тиқди-да Мирсаидовни қучоқлаб қаршилади. Илгари бир кунда икки-уч марта кўришсалар шунча қучоқлашардилар. Аммо кейинги пайтда бир-бирларидан қочадиган бўлдилар.

-Дўстим, кишининг боши тошга урилмагунча ҳақиқатни кўрмас экан. Сенга ноҳақлик қилганимни бугун тушундим, -у Мирсаидовни илгаридаги каби сенсираб, яқинлигини кўрсатмоқчи бўлди. Мирсаидов эса уни ҳам “ака”, ҳам “сиз” деб ўзидан бир қарич узоқда эканлигига урғу берди.

-Сиз менга ҳақсизлик қилганингиз йўқ…

-Қилдим оғайни, қилдим. Мана бу бинодаги уч-тўрт иғвогорнинг гапига қулоқ солдим. Улар орамизга Чин девори қуришди.

Каримов Чин девори нималигини билмасди. Бир кун Миртемир билан тортишиб қолганда у “Сиз билан орамизда Чин девори бор” деди. Шундан билдики, бу ора яқин эмаслигини ифодалайди. Аммо нега Чин девори? Кимдан сўрасин? Шуни ҳам билмас экан, деб кулишмайдими устидан. Шу орада бир иш билан Миртемирнинг ўзи келиб қолди. Чиқиб кетишидан олдин Каримовга икки саҳифали қоғоз узатди.

-Бу нима? -сўради Каримов.

-Бу мухтасар луғат. Баъзи калималарни айтишда баъзан хато бўлаяти. Сиз тўғри гапирсангиз бизнинг ҳам ютуғимиз.

-Укажон, бу сўзларнинг бир неча маъноси бор. Мен жойига қараб ишлатаман. Минбарни “манбар” дейишимнинг ёки “пеш”ни “пештахта” дейишимнинг маънолари бор. Ёшлигимизда биз ҳам катталардан хато қидирардик. Нима қиламиз, қайтар дунё укахон. Хўш, мана сиз, Чин девори нимани англатади биласизми?

-Чин девори жуда ҳам кенг ва узун бўлган, устидан арава юрган…

-Ҳа, ҳа, кўрдингизми, мен буни орада фарқ борлиги, орада масофа борлиги маъносида ишлатаман.

-Биз ҳам…

-Йўқ, ука, хатони тан олиш ҳам мардлик. Бўпти, яхши боринг, ҳали ўрганасиз,-дея Миртемирни чиқариб юборганди ва “Чин девори” англамини билиб олганди.

Мана энди бу тушунчадан усталик билан фойдаланмоқда.

-Улар қураверишсин. Лекин биз керак бўлса бу деворнинг устидан юришимиз керак. Меҳнатлари зое кетгани – уларга энг оғир жазо, -у шундай деб конякдан бардоқларга қуйди. -Қани ол, дўстим, Чин девори учун ичамиз.

Каримов бўшаган бардоқни “тақ” этиб стол устига қўйди-да муштини ҳидлаган бўлди. Коняк нафас олиш йўлларини куйдирди, шекилли, узоқ “уҳ” тортиб, кейин сўзида давом этди.

-Мен балки эртага истеъфо берарман ! -“Катта” шундай деб Мирсаидовга тикилиб қолди. Унинг қалбидагини кўзларидан ўқимоқчи бўлди. Лекин Мирсаидов унга қарамади. Ростданми? – деб ўйлади у. Йўқ мени тузоққа илинтирмоқчи. Бу мансабдан воз кечадиган одам эмас. Шу пайтга қадар фақат битта орзу билан яшади. У ҳам «биринчи» бўлиш. Йўқ, осонликча жон бермайди. Мансаб унинг учун ҳаёт.

Худди кечагидек эсида. Ҳовлисининг ёнидаги сўрида ўтирганди. Бирдан у келиб қолди. Ўшанда Қашқадарёда ишларди. Пойтахтга келган бўлса, кўриб ўтай, дегандирда деб ўйлади Мирсаидов.

-Дўстим, шошиб турибман. Биласан, «Биринчи»нинг ўрнига кураш бошланган. Қўшнинг Мамарасулов юки оғир одам. Ҳамма унинг ўтишини айтаяпти. Нима қилсанг, қил, бу ишни олайлик. Керак бўлса, уй-жойни сотайлик. Дўстлардан ёрдам олайлик. Аканг…. акам вафот этганларида мана шу ерда ўтириб “Бир умрга дўстмиз” деб қасам ичгандик. Биз ёш болалар эмас. Олайлик шуни, иккаламиз бирга бошқарамиз.

-Бу бир мамлакат. Олови бор, суви бор…

-Вилоятга бораётганимда ҳам шундай дегандинг. Аммо кўрдинг, дарров отим чиқди. Тур, бориб оқсоқолнинг оғзини ҳидла. Уни бу йўлдан қайтарайлик. Кейин истаганини берамиз. Унга жаннат яратамиз. Маслаҳатларини бериб, роҳат қилиб яшайди…

Ўшанда Мирсаидов қўшнисиникига кириб, унинг “оғзини ҳидлади”. Маълум бўлишича Мамарасулов номзодликни рад этиб қайтган экан.

-Шундай индамай ўтираверасизми? Бу мамлакат тақдири ахир, -деди Мирсаидов оқсоқолга.

-Мамлакатнинг эгаси кўп. Иккинчи сенинг оғайнинг томонида.

-Бўлиши мумкин эмас. Иккинчи – жосус. Миллатнинг бошига тушганлар унинг нафратидан сочилди, оғайним эса…

-Биламан, мен ҳам оғайнингни айтдим. Ундан бошқа номзод йўқ, дедим…

Мирсаидов хурсанд бўлиб чиқди.

-Ҳа, унинг рад этганини эшитиб, бу ерга келгандим, -деди Каримов ўшанда.

-Боя бошқача гапираётган эдинг-ку…

-Сирни очмай, ҳамма нарсани биринчи манбадан эшит, дегандим-да.

Аслида унинг келишидан бошқа мақсад бор эди. Москва номзодини қабул қилмаётганди. Ҳам моддий, ҳам маънавий мададга эҳтиёжи бор эди.

-Дўстим, Москвага учишинг керак. Орқадан мен ҳам етиб бораман. Назарян билан кўриш. Айтганини берамиз.

-Назарян ўйинчи. Ҳам нарсангни олади, ҳам сени сотади.

-У ёғидан қўрқма. Бу ерда одамлари бор. Мен улар билан кўришаман. У олсин, иш битади. Зеро, энг сўнгги имзо учун ҳамма нарсани у тайёрлайди. Мен қариндошлари билан бирга етиб бораман. Сен Сергей деган дўстингникига бор. Вилоятга ўтишимда ҳам яхши хизмат қилганди. Мен совға қилган машинани қизи миниб юрган экан. Балки қизи билан ҳам кўришарсан. Ўзимизни депутатларни ҳам ишлатамиз.

Ўшанда Мирсаидов Москвага борди ва уни кутавериб чарчади. Ундан дарак йўқ эди. Вилоятга сим қоқса иш жойида йўқ. Пойтахтда ҳам топишолмади. Кейин Мирсаидов ўғлини вилоятга юборди.

Московдан “Ўтмадинг, ишингни давом эттир” дея телефон қилишгач, у дунёга қўл силтаб” дала ҳовлига чиқиб, уч кундирки ўзини ичкига бериб, ташқарига чиқмай ётган экан. Шукруллонинг ўғли уни излаб топганда:

-Ҳаётим тугади, мени ўлдирдилар, энди яшамайман, -деб маст, соқоли ўсиб кетган ҳолида уни қучоқлаб йиғлабди. Умид шаъми ёнганини эшитгач эса, ўйинга тушиб кетибди. Қўлидаги олтин соатини Шукруллонинг ўғлига совға қилибди.

Шу воқеаларни эсларкан, Шукрулло Каримовнинг осонликча мансабдан воз кечмаслиги хаёлидан кечди. Аммо Каримов ҳам бўш келмасди.

-Мажлисда жўжахўрозларга ем бўлишни истамайман. Лекин бу жойни топширмаслигимиз керак. Агар мен кетадиган бўлсам бу жойга сен келишинг шарт. Мени бу ерга келтириш учун озмунча югурдингми? Бу масаланинг бир томони. Иккинчи томони шундаки, душманларимиз келишса, тамом, сенга ҳам, менга ҳам ҳаёт тамом.

-Менимча бу қадар таҳлика йўқ.

-Ҳаммаси пишган. Бир қисм депутатлар сенга умид қилишмоқда. Қолганларини ҳам ўзимиз томонга ағдаришимиз керак. Шундай таклифим бор, кел, очиқча гаплашайлик, мана сендан узр сўраяпман, ҳаётим қўлингда, истасанг қутқарасан, истасанг…

Каримов бир зум бошини эгди-да кейин ёш тўла кўзларини Шукруллога тикиб:

-Мени сен уйлантириб қўйдинг, кўчада қолганимда сен уйли-жойли қилдинг, ҳаётдан умидни узганимда яна сен қутқардинг… Бугун ҳам…

-Қўйинг, бу йиғлашга арзимайди.

-Ўтган кунларни эсладим. Қандай олтин аканг, акамиз бор эдилар-а? Тирик бўлганларида бу кўйга тушармидик? Бу дунёда менга оталик қилган бошқа одам йўқ, фақат сен ва аканг, яъни акам… Ол, аканг учун ичайлик…

Шукруллонинг ҳам кўнгли бузилди. Акаси ҳақиқатдан ҳам бағри дарё бир инсон эди. Ҳар қандай одамни ҳам кечирарди. Иккаласининг ораси бир неча марта бузилганда акаси ўртага тушди: “Остонангга келдими, бу узр сўрагани. Узрни қайтармайдилар. Аллоҳ кечирувчи. Сен эса… ” Лекин бу сафар… Кечирса ҳам, кечирмаса ҳам “иш битган”. Мажлисда уни ағдаришади. Буни ўзи ҳам билиб турибди. Балки, “ағдариш” ишламаса-чи? МХХ раиси бирор бир суҳбат ёзиб олинмади, Каримовнинг ҳеч нарсадан хабари йўқ демаганмиди? Лекин бу ҳаммасини билибди. Демак, бекор ўтирмаган, ишлаган. Мажлис арининг уясига айланади, ҳойнаҳой. Аммо ўзини демократ деб юрган болаларга ҳам ишониш қийин. Хўш, нима қилиш керак? Бунинг юзига тупуриб чиқиб кетадиган пайт эмас. Буни синдирмоқ пайти…

-Ўзингизни ушланг, вақт алламаҳал, мажлисга соатлар қолди, -деди Шукрулло ниҳоят.

-Менга қара, Шукр, барча ваколатларни сенга бераман. Мен бошқа давлатлардаги каби ташқи масалалар билан шуғулланаман, мамлакатни ўзинг бошқарасан. Икки ойдан кейин сайлов бор, мен сўзимда турмасам ана ўшанда ўчингни олиш имкони туғилади. Унгача ўз партиянгни туз. Кўппартиявийликка ўтамиз. Ана у бақироқларга ҳам йўл берайлик. Сайловда сени қўллайман. Сен эса мени.

Улар узоқ тортишмадилар. Тун ва конякнинг босқиси ғолиб келдими, мажлисда бошга тушганини кўрамиз, дедиларми, хуллас, тез айрилдилар. Саройдан чиққан машиналар карвони икки томонга “учди”. Пойтахт кўчаларидаги сукунатни карвонларни бошқараётган миршаб машиналаридан эшитилаётган саслар бузди. Шаҳар, мамлакат уйқуда. Эрталаб уйғонишганида бу кун тарихнинг айри бир куни бўлишини хаёлларига келтиришмайди. Аммо ҳозир машиналар ичида бораётган икки собиқ дўст сўнгги гапларни таҳлил қилиб, тўғрироғи эслаб бораяптилар. Чунки таҳлил қиладиган ҳоллари қолмаганди.

«Шукрулло, агар хиёнат этсанг, мажлисда ўзимни отаман». Бу сўнг сўз! Кўздаги ёш билан айтилган бу гаплар самимийми, ёки образга кириб айтилганмиди, шу онда иккаласи ҳам бу саволга жавоб беролмасди. Чунки самимият билан ўйин қоришиб кетганди.

Каримов дала ҳовлига келиб яна икки қадаҳ конякдан кейин остидан арра тортиб, кейин арқон билан йиқитилган дарахтдек гурсиллаб тўшакка йиқилди. Массажчи жувон елкасини уқаларкан хуррак ота бошлади. Навбатчи врач бир бардоқ мева шарбати олиб кириб, Каримовнинг юрак уришини санади. Бошини чайқаб “Мен шу ерда ўтираман” деди массажчи жувонга. Жувон “Бўпти” дегандек бош силтаб чиқиб кетди.

Каримов мажлисга ярим соат қолганда уйғониб, оғриётган бошини кафтлари билан сиқаркан, навбатчи гоҳ тўкилиб кетган шарбатга, гоҳ Каримовга боқиб нима қилишини билмай турарди…

 

15. РЕКС

Миртемир жангалзор каби патихиб кетган хаёлларнинг кўчасида “адашган” туйнукдан ёруғликка кўзи тушди. Кенгиш жой қидираётгандек ёруғлик туйнукдан ичкарига оқиб кириб ёйилаётганга ўхшарди.

Негадир Миртемир ёруғликни кўзи кўр, ҳолдан тойган одамга ўхшатди. У тўғри келиб деворга урилар ва сўнгра бетон деворни пайпаслаганча “қўллари тилиниб” атрофга ёйиларди. Унинг боши ҳам ёрилган бўлса керак… “Эҳ, алаҳсираяпманми? Ёки ақлим қоча бошладими?” Бу савол такрорланарди. Кейин ёруғлик унинг қалбига ҳам оқиб кириб, қоронғу ҳисларни “пичоқлай” бошлади. Қалбининг аллақаерида умид пайдо бўлди.

Наҳотки дарров эсанкираб қолдим? Йўқ, сўнг дақиқагача курашмоқ, курашмоқ лозим. Ҳозирги ҳолатда тушкунликка тушмаслик ҳам курашнинг бир тури, енгилмасликдир. Икки орада, бир дарада қолсанг ҳам чиқиш йўли бор. Сен йиртқич деб юрган она бўри йўл кўрсатиши мумкин.

Она Бўри… Бир замонлар у боболарингни Тангри тоғи орасидаги дара – ғордан олиб чиққанди. Эргунакон афсона эмас, ҳақиқат. Бўри йиртқич эмас, дўст. Сен ваҳший деб юрган одамлар балки ёрдам қўлини узатар..

Йўқ! Бундай пайтда ҳатто Бўри ҳам қўрқади. Чунки ғорнинг оғзида Аждаҳо турибди. Ямламай ютади… Аммо нега ёрдам ҳақида ўйлай бошлади? Дарвоқе, кейинги пайтда кўнглидан кечгани кўп ўтмай рўй бера бошлади. Ҳатто уйига босқин бўлишини ҳам олдиндан сезгандек эди. Лекин…

Ҳа, инсон боласи бошига тушганига ишонади, кўнглидан кечганига эмас. Ёруғлик равшанлик келтиради, умид ҳам шундай, дея ўйларида давом этди Миртемир. Лекин бу субҳи косиб бўлса-чи? Яъни алдовчи, косибларни алдовчи субҳ бўлса-чи? Унда бироздан кейин этагини тортиб олади ва бирор соат ўтгач ҳақиқий равшанлик кириб келади. Кўп ўтмай ёруғлик чекинади. Демак, субҳи косиб экан…

Миртемир хаёлида ўзи ўстирган буғдойнинг ҳосилини йиғиб олишга улгурмаган эди-ки, темир эшик очилди. У остонадаги кишини танимади. Кўзлари хира тортдими, узоқ вақт оёғида ўтиргани ва ҳозир ўрнидан тургани учун боши айланиб, кўзлари тиндими, ҳар ҳолда аланглаб қолди.

Остонадаги киши кўли билан нималардир ишора қиларди.

-Миртемир ака, кетдик!

Ким бу? Нима деяпти? Туш кўраяпманми?

-…

-Сизга нима бўлди? Уришдими?…

Нега унинг саси бу қадар паст эшитилаяпти? У пичирлаб гапираяптими ёки ўзининг қулоқлари эшитмаяптими?

Остонадаги одам ичкарига бир одим ташлаганда Миртемир унинг Рустам эканлигини таниди ва бирдан хўрлиги келди. Кўнглининг остидаги бир булоқнинг кўзи очилиб кетди-ю ундан пишқириб сув отилди. Аммо нимадир бу чашмадан оққан ирмоқнинг йўлини тўсди. Ирмоқ кўз косасида йиғила бошлади. Миртемир қўллари билан кўзини ишқалагандек бўлди. Аслида кўз косасидаги дарёни сидириб олмоқчи эди. Чунки вужудининг бошқа бир еридан тошаётган нафрат уни оёққа қалқтирди.

-Кетдик, -деди Рустам. – Миртемир ака, мени кечиринг, ҳаммасига мажбур эдим…

-Қаёққа? -деди Миртемир нафрат билан.

-Кетишингиз керак!

-Кетиб нима қиламан, оғайни, сенинг қўлингда ўлмоқчиман.

-Вақтимиз жуда оз. Ҳозир тревога бошланади. Ҳаммамиз ёнамиз. Ҳатто Лутфилло ака ҳам…

Лутфилло! Лутфилло… Миртемир бирдан уйғониб кетгандек бўлди. Бу ёруғлик! Бу Бўри!

Демак… Қадамлар ортидан эргашиб қолган хаёллар кўча чангитиб чопган болалардек уларнинг орқасидан югурди… Миртемирнинг қўлидан темир каби панжалари билан қисиб олган Рустам қоронғу йўлакда гўё учиб бораётгандек эди. Миртемирнинг оёқлари гоҳ ерга тегар, гоҳ тегмас… Бир зумда эшик ёнидаги машинага етишди. Миртемир олдинги томонда энгашиб ўтириб олди.

Инсон қизиқ. Шу аҳволда унинг ёдига бир воқеа келди. Шаҳардан қишлоққа боришда кўпинча акасини чақирарди. Оила аъзолари кўпчилик бўлгани учун болалардан бирини машинанинг олдинига, яъни ўзининг қучоғига оларди.

-Мелиса чиқса бекинасан, – дерди қизалоғига ва қишлоққа қадар ўйин бошланарди. Акаси ёки ўзи “Ана мелиса” деса бас, қизи энгашиб оларди ва ишорат бўлмагунга қадар Миртемирнинг оёқлари орасида ўтирарди. Қисилиб қолди, дея Миртемир “Мелиса кўрмади, чиқ” дерди. Мана энди ўзи шу аҳволга тушди ва “Бу жой у қадар тор эмас экан” деб ўйлади.

Миршабхонадан Миртемирнинг уйига қадар икки дақиқалик йўл. Шу боис хаёллари яна узилди. Машина тўхташи билан Рустам шофёрига:

-Сен йўлак бошида тур, биров келиб қолмасин, -деди. Сўнгра соатига қараб қўшимча қилди: -Ҳозир йигитлар келиб қолишади.

Кейин олдингга энгашди:

-Миртемир ака, мен эшикни очаман сиз эгилган ҳолда тушиб, патта дарахтлар орқасига ўтинг. Эҳтиёт бўлишимиз керак, қаршидаги қўшнингиз жосус. Биз машинани йўл бошига олганимиздан кейин сиз девордан ҳовлига киринг. Сўнг орқа эшикдан Сашаникига ўтинг, у кутиб турибди. Уйдагиларга бирор гап айтманг, илтимос.

Миртемир Рустам ҳақида ҳали узил-кесил бир хулосага келмаганди. Лекин унинг айтганларини бажараётганди. Чунки бу сўнгги умид йўли эди. Аммо юрагининг бир четида “Рустам ёмон йигит эмас экан. Кеча уни хафа қилдим. Рол уйнаганини ҳеч сезмабман, ҳатто хаёлга ҳам келтирмабман”, деган фикр ўтди.

Миртемир девордан ҳовлига тушаётганида, оёғи тойиб кетди ва девор ёнида ўсган гилос оғочига осилиб қолди. Дарахт шохи уни бир зум тутиб турди-да “қарс” этиб танасидан айрилиб тушди.

Рекс қушдек учиб келиб унга ташланди ва инграй бошлади. Миртемир итни севмасди. Бу уйга кўчиб келишганда ҳовли соҳиби “Мен бу итни худди ўғлимдай севдим. Уни сизга қолдириб кетаман. Жуда ҳам ақлли, ҳамма гапни тушунади. Ўз исмини яхши кўради. Илтимос, унинг исмини ўзгартирманг” деди. Ўшанда соҳиби Рекс билан хайрлашаркан кўзларига ёш олганди. Сўнг Рекснинг ҳам ёноғи ҳўл бўлганди.

Рекс Миртемирнинг болаларига жуда тез ўрганди. Миртемир унинг ёнига яқин бормасада Рекс унинг келди-кеттисига “муносабат” билдириб турарди.

Миртемир пойтахтга кўчиб кетаётганда Рекс зажирларни узиб юборадигандек фарёд чекканди. Қачон Миртемир бу ҳовлига келса Рексга “жон” кирарди.

-Ака, сиз Рекснинг ёнига бормайсиз. Биз ўзимизни сен деб уни сизлаймиз. Лекин барибир сизни кўрганда яйраб кетади, -дерди синглиси. -Келсангиз қувонади, кетсангиз йиғлайди. Ҳатто бир-икки кун овқат емайди.

-Пойтахтда жойимиз йўқ, бўлмаса олиб кетардим, -дея қўя қоларди Миртемир.

Аслида эса болалигида қўшнисининг ити талагани ҳеч ёдидан чиқмайди. Ўшанда қаттик қўрққан эканми, итни кўрса сесканади. Шу сабаб Рекснинг ёнига борса ҳам орада икки қадам масофа сақлаб унга «гап отарди». Ҳақиқатдан ҳам ақлли ит. Хамма гапга имо-ишора ёки ҳаракат билан жавоб қиларди.

Кеча уйни мелисалар босганда Рекс шунақанги уввос Алиб йиғладики, ҳатто баъзи миршаблар “Ҳамма гапни сезаяпти. Бизбоп экан, олиб кетсакми?” дейишгани қулоғига чалинганди. Миртемирни олиб кетишаётганда Рекснинг кўзлари маҳзунлашиб, овози бўғилиб қолгандек эди. Унинг фарёди билан занжир саслари қўшилиб юракларни тилкаловчи аллақандай садога айланганди.

Мана энди у икки қўлини кўкка кўтарганча қаршисида турибди. Миртемир унинг бошини силаганди, у ғиншиганча ерга юмаладида ҳовлида югура бошлади.

-Ким? -дея овоз келди ва уй эшиги очилди. Бу умр йўлдоши Роҳила эди.

-Мен, қўрқма, -деди Миртемир ва уйга кирди. -Тез бошқа кийимларимни бер. Ҳозироқ кетишим керак!

-Қандай чиқдингиз? Қайси томондан келдингиз?…

Саволга жавоб бериш ўрнига Миртемир умр йўлдошига разм солганди бир кечада чўкиб қолганини кўрди. Ранглари сарғайган, лаблари эса оқарган.

-Сен қўрқма, ҳаммаси яхши бўлади. -деди у.

Бу пайт ичкаридан қайнотаси, қайнонаси, синглиси чиқиб келишди. Улар худди ҳамма гапни биладигандек индамай туришарди. Ё туш кўраётгандек ҳис этишарди ўзларини ёки воқеа уларни шошириб қўйганди.

Роҳила янги костюм-шимни олиб чиқди.

-Бошқаси йўқми?

-Кияверинг. Спорт кийимингизнинг устидан кийинг. У ҳам керак бўлади, -деди Роҳила. -Болам, бирор егулик ҳозирлайми? -сўради қайнонаси титроқ овозда.

-Сув бер, сув, -деди қайнотаси унга.

Аммо Миртемир сувни ҳам кутмасдан:

-Ҳеч хафа бўлманглар, ҳаммаси яхши бўлади, -деди-да ташқарига отилди. Роҳила орқасидан югуриб чиқди. Худди воқеалар ривожини олдиндан билгандек Рекс ҳам орқадаги дарча ёнида турганди.

-Додлаш йўқ, йиғлаш йўқ, уйдагиларга қулоқ сол, хўпми? -деди у илк бор Рекснинг бошини силаб.

Роҳилага эса бирор гап айтолмади ҳам. Унинг кўзига бир зум тикилганди кўнгилларидаги достонлар нигоҳлар орқали кўчиб ўтгандек бўлди.

 

16. СОВЧИЛИК

Миртемирнинг Роҳилага уйланиши тасодифлар билан боғлиқ. У моддий сиқинтилар сабаб дорулфунуннинг кундузги бўлимида ўқий олмади. Ота-онасининг вафот этгани, бунинг устига пойтахтда ҳеч кими йўқлиги сабаб ҳам ишлаб, ҳам ўқиди. Орада армия хизматига ҳам бориб келди. Дорулфунунни битириш арафасида “Қишлоқ ҳаёти” газетасида ишларди. Бир куни масъул котиб Кабир Шукуров чақириб қолди.

-Сени аскарликка ўзимиз кузатдик. Яна бағримизга қайтдинг, – деди у. – Худди ўғлимиздай бўлиб қолдинг. Бош муҳаррир билан гаплашдик, сени уйлантирмоқчимиз.

-…-, Нима ҳам дейди, индамай эшитди.

-Қўшни газетада “Биринчи”нинг жияни ишлайди. Бир-бирингизни танир экансиз…

Миртемирнинг боши ғувиллаб кетди. Ҳа, танийди. Лекин… У киму мен кимман, деб ўйлади. Кейин катталарга куёв бўлганлар ҳақида кўп ўқиган ва эшитган. Ундай оилалар қулсифат куёвларни севадилар, аммо ўз фикри, ўз феъли бўлганларни дарров оёқлари остига олиб эзғилайдилар.

Йўқ, йўқ деб ўйлади, қолаверса қизни танийди. Совуқлиги ва ёқимсиз кибори сабаб кишини ўзидан узоқлаштиради. На самимияти бор, на меҳри. Баъзан лифтда рўбару келардилар, саломлашсанг “Нима ишинг бор ?” дегандек ўқрайиб боқарди.

-Сен ариза ёз, таътил берамиз. Иккинчи аризани уй учун ёз. Нашриёт тўй куни уй ҳадя қилади, – деб сўзида давом этди масъул котиб.

Миртемир ўша куннинг ўзиёқ қишлоғига жўнади. Воқеани акасига айтганди :

-Бошингга бахт қуши қўнибди, ука, – деди акаси.

-Бахт қуши эмас, бадбахтлик қуши, – деди у.

Гапни буришга уста бўлган акаси :

-У маънода эмас, ҳар икки ҳолда ҳам барибир уйланадиган бўлибсан. Ўжарлигингни биламан. Подшоҳнинг қизидан ҳам юз ўгириб кетаверасан. Балки сенинг билганинг тўғридир.

Акаси, бу билан ўзи яқинда иккинчи марта уйланганини эслатди, шекилли. Олдинги хотини билан ажралди. Лекин учрашиб туради. Иккинчиси билан ҳам иш юрмаяпти.

-Бўпти, – деди у. – Қачон қайтасан ? Мен эртага беш – олти қизни кўрсатаман. Бирортасини танлайсан. Дарров тўй қиламиз. Мен уйланганман, деб борсанг, қутуласан. Бошқа баҳона билан уларнинг панжасидан чиқа олмайсан. Оташ билан ўйнашгандек гап бу…

Хуллас, эртасига шаҳарнинг ўн жойида учрашув белгилабди акаси. Бири қариндошларининг қизи бўлса, бошқаси танишларининг… Бу масалада акаси анқонинг уруғини ҳам топадиганлардан. Лекин бу “уруғ”ларнинг ҳеч бири Миртемирнинг кўнглини жиз эттирмади.

-Ўзинг ҳам осмондан тушгансанми?-деди акаси эски “Волга”сини вокзалнинг ёнида тўхтатаркан. – Ҳаммаси ақлли қизлар эди. Билмадим сенга қанақаси керак?

-Майли, узр, ака, Сизни овора килдим. Мен поездга билет олай, бир йўлини топарман.

-Бўпти, мен ҳам бир жойга боришим керак. Кейин кўришамиз, – акаси шундай деб жаҳл билан кетиб қолди.

Миртемир чиптани олди-да вокзал атрофида узоқ вақт айланиб юрди. Поезд кечқурун соат ўн бирда экан. Бирдан ёдига шу яқинда яшайдиган танишлари келди. Опаси институтда бирга ўқиган қизнинг оиласи билан яқинлашиб қолишганди.

Гулсанам хола уни худди ўз ўғлидек бағрига босиб, кутиб олди.

-Болам, нима биздан аразлаганмисан, нега келмай қўйдинг ? – Гулсанам хола шикоят қила бошлади. – Ўтираман, тураман сени ўйлайман. Узоқларда, ота-онасиз. Иссиғинг бор, совуғинг бор… Раҳматли онанг бўлсайди-ю сени кўрсайди, ўғлим пойтахтда ўқияпти, деб қанча севинарди-я?!

Гулсанам хола дарров дастурхон ёйди :

-Учоқда бориб келаяпсан, шекилли, акс холда бизникига бош суқардинг – деди у. – Илгари автобус, поездда қатнардинг, келишда, кетишда бизни кўрардинг.

Хола анча гапиргач, “Хўш, энди сен гапир, нима гаплар?” – деди.

Миртемир аввалига жим ўтирди. Кейин воқеани айтиб берди.

-Э, болам, бугун сени Тангри бу ерга бошлаб келибди. Ана шу кўчанинг муюлишидаги уйда бир қиз бор. Онаси сен учун туққан. Кўзимнинг остига олиб қўйганман. Ҳеч ўйлаб ўтирмасдан “Хўп” дегин.

-Хўп, – деди ҳазиллашиб Миртемир.

-Унда мен кетдим, поезд вақтига қадар балки қизни сенга кўрсатаман.

Гулсанам хола узоқ қолиб кетмади, тез қайтди.

-Юр, – деди, – муюлишдаги симёғочнинг остида турасан. Қиз келади.

Миртемир қоқиб қўйилган қозиққа ўхшаб анча турди. Одамлар тинимсиз ўтиб туришарди. Бир неча қизлар ҳам ўтишди. “Шу эмасмикан?” деган туйғуни бир неча марта яшади. Аммо Гулсанам холанинг ўзи келиб қолди.

-Юр, кетдик, – деди у. – Хафа бўлма ўғлим, уларга сени кўрсатдим. Эртага опанг келсин, бирга совчиликка борамиз, кейин сен қизни кўрасан. Ҳозир эса бориб чиптани қайтар, кейин қишлоққа жўна!

-Аввал қизни кўрсам…

-Қизни мен кўриб юрибман. У сеники – тамом. Бор, бор, кеч қолма. Аммо тўйда бир кийимлик меники…

-Тўйда бўлмаса ҳам кейинроқ бўлар,-ҳазиллашди Миртемир.

-Кўнглингни тўқ қил, у қизни кўрсанг, тўйдан олдин бир эмас, икки кийимлик олиб келасан менга. Бор болам, бор.

Миртемир муюлишдаги уйга қарай-қарай вокзалга кетди.

Миртемир поезд чиптасини топшириш учун вокзалнинг кассаси ёнига келди. Ёз кунлари бўлгани учунми одам жуда кўп эди. На сира бор, на тартиб, кассирларга яқинлашиб бўлмайди. Шунга қарамасдан у қўлида чиптани ушлаб анча турди. Бу орада икки-уч киши “Ортиқча билет бор, ким олади?” дея бир зумда чипталарини сотиб кетишди. Миртемир ҳам шундай деб бақирмоқчи эди, товуши чиқмай қолди. Бурнининг усти терлади, негадир оёғи қалтирай бошлади.

Ёдига пойтахт вокзалида чипта сотувчиларни овлаган миршаблар келди. Балки уни ҳам олиб-сотарчи деб ушлашса-чи? Ахир ўшанда икки дўстини ушлаганди-да. Улар қишлоққа бориш ниятидан қайтиб, чипталарини сотишмоқчи бўлишганди. Миршаблар қўлларини қайириб олиб кетишди. Кейин тортишиб қолишибди. “Миршабни ҳақорат қилгани учун” ўн беш кун қамалиб ҳам чиқишди. Воқеани Миртемир газетага ёзганди, муҳаррир “Ука, биз шаҳарнинг эмас, қишлоқнинг масалаларини ёритамиз” дея мақоласини саҳифадан олиб қўйди. “Миршабларнинг каттасини чақириб ўқитамиз, унинг ўзи тарбиялаб қўяди қолганларини” деди. Миртемир нима ҳам дея оларди. Фақат кейин сездики вокзалдаги миршаблар бошлиғи муҳаррирнинг ёнига тез-тез қатнайдиган бўлди. Сўнг дўстларининг қўлини қайириб олиб кетганлар ҳам икки-уч марта келишди. Муҳаррир тўй қилганда ҳам улар хизматда эдилар. Шуларни ўйларкан, Миртемир чиптани чўнтагига қайтариб солди-да қишлоққа кетди.

Эртасига акаси ва опаси Гулсанам холаникига келишди.

-Қизнинг онаси етим ўсган аёл. Дорилфунунда ишлайди. Оғир табиатли аёл. Тарбияга эътибор қилганлардан. У ерда кўп гапирма, қизим, – деди Гулсанам хола Миртемирнинг опаси Меҳринисога, – худди ўзи гапдан тўхтайдиган, кам гапирадигандек.

Аммо Гулсанам холага кўп гапириш ярашарди. Товушининг ширадорлиги учунми ёки юзидаги, кўзидаги меҳр овозига ҳам қўшилгани учунми ё самимияти кучлилиги учунми кўп гаплиги ҳам бир гўзаллик эди.

Миртемир акаси билан қолди, бошқалар совчиликка кетишди…

Саломат опа уларни илиқ қаршилаб, ҳовли тўридаги тахта сўри томонга бошлади. Меҳринисо ҳар томонга назар солди. Ҳовли супурилган, сувланган. Қатор-қатор қилиб экиб қўйилган гуллар ёз бўлишига қарамай ранго-ранг очилган. Супанинг устига кўтарилган ток оғочи худди шамшот дарахти каби тик ўстирилган ва кейин қизнинг қирқ кокили каби толорга тортилган.

Меҳринисо аввалига токни қувур деб ўйлади. Нега қувурларни «экиб» қўйишибди, деб юқорига қарагач, ғужум-ғужум ҳусайни, кишмишни кўриб гап нимадалигини англади. Кейинчалик ўзлари ҳам янги ҳовлига кўчиб чиққач, супаларнинг устини ток билан худди ана шу шаклда қоплаттирдилар. Ҳозир эса “қизнинг ота-онаси тартибни севар экан” деб ўйлаётганди. Ҳовли кичик бўлса-да ҳар турдаги мевали дарахт бор эди. Анжирдан тортиб аноргача.

Хуллас, Меҳринисо бир қусур қидирарди. Совчининг вазифаларидан бири қусур қидириш деб ўйларди. Нима бўлганда ҳам яккаю ягона укасини уйлантиришади. Ҳамма нарса жойида эканлигини аввалига “Бизни кутишга ҳозирланишган”га йўйди, кейин эса хурсанд бўлди. Шу пайт ичкаридан қиличдан нозик ва тик бир қиз чиқди.

-Ассалом, – деганди, Меҳринисо :

-Ҳа, бўйингдан айланай, – деди ва Гулсанам холанинг қулоғига пичирлади. – Хола, бу қизнинг бўйи узун. Аммо чиройли экан.

-Бу синглиси, – деди Гулсанам хола.

-Худога шукур, бўйи укамдан узун экан, деб қўрқиб кетдим.

-Бўйи узунлик айбми, ўзинг ўсмай қолганинг учун фақат бўйи калталарни ақлли деб ўйлайсан-а, – ҳазил қилди Гулсанам хола. Аслида буни ярим ҳазил, ярим чин дейиш керак. Чунки Гулсанам холанинг ҳам бўйи узун эди.

-Аммо онасининг бўйи узун эмас экан. Лекин бироз семизроқми? – дея пичирлади Меҳринисо.

-Ҳаҳ қизим, ҳаҳ қизим-а? Аввало яхшилаб қарагин, онасининг бўйи узун ҳам эмас, калта ҳам. Семиз деган сўзни қаердан олдинг? Онасини кўр, қизини ол, деганлар. Чаққонлигига қара, елиб югуриб юрибди…

-Кечирасизлар, сизларга ҳам қарай олмадим, – дея Саломат опа уларга яқинлашди. – Ишдан бугун бироз кеч келдим. Қизлар ҳам ишда эдилар. Ёзда уйда ўтирмайлик, дейишди. Каттаси қаршимиздаги Телефон идорасида, кичиги эса Кишмиш фабрикасида ишлади. Ишлади, деяпман, чунки бугунга қадар эди. Энди ўқишга боришади.

-Ҳа, ўқишлар бошланишига ҳам саноқли кунлар қолди, – деди Меҳринисо гапга қўшилиб. – Укам ҳам биринчи сентябрда туғилган. – У нима бўлса ҳам тезроқ мақсадга кўчиш учун имкониятдан фойдаланиб, гапни укасига бурди.

-Шунақами? – Саломат опа самимий бир оҳангда, ажабланиш билан Меҳринисога қаради.

Меҳринисо бирданига алланечук бўлди. Бу аёлда нима бор? Кўзларининг маънодор кулишлари кимни эслатди? Ёноқлари худди бўяб қўйилгандек қирмизи эканлиги ҳам қалбининг муз бўлиб турган жойларини эритиб юборди. Истараси иссиқ бу аёлнинг гапирганда кулгичлари юзига ёйилиб, чеҳрасини ёритиб юборгани Меҳринисони тўлқинлантирди. Ҳа, топди. Раҳматли онасига ўхшаркан, бу аёл. У эса…

-Умрингиз ўхшамасин, онамга ўхшатдим сизни…,-Меҳринисонинг товуши титраб кетди. Буни ҳис қилган Саломат опа дарров гапни давом эттирди.

-У кишини бир марта кўргандим. Худо раҳмат қилсин, меҳрли аёл эдилар. Катта опангизнинг уйидан келаётган эканлар. Раҳматли қайнонамни танирканлар, эшикдан ичкари кирмай бир пиёла сув ичгандилар. “Юрагим куйди” деган гаплари эсимда…

-Ҳа, онам бўлганларида бугун ўзлари келардилар. Биттагина ўғилларини уйлантириб қанча севинган бўлардилар. Нима қилайлик-ки етим қолдик!

-Сингилжон, етимлик етти кишидан бирининг қисмати, дейдилар, – Саломат опанинг ҳам қалби юмшади. – Мен ҳам раҳматли онамни эслай олмайман…

-Аяжон! – ошхона тарафдан келган бу сас Саломат опанинг гапини бўлди. У узр айтиб, ўрнидан турди.

-Сен совчиликка келганми ёки маъракагами? – дея Меҳринисони туртди Гулсанам ая. – Йиғи-сиғининг жойи эмас. Дардимизни айтайлигу турайлик!

-Дардимизни биладилар-ку, яна нимани айтамиз.

-Ҳали бу «дард»ни такрор айтиш учун уч марта келамиз.

-Ўн марта келсак ҳам бу аёл менга ёқди. Баъмани аёл экан. Қизлари ҳам одобли дейишди. Буларнинг бир қариндоши мен билан ишларкан. Ундан ҳамма гапни суриштириб олдим.

-Нега бўлмаса гуручдан тош қидираётгандинг?

-Совчилик қоидаси эмасми бу?

-Ишқилиб бирор совуқ гап айтиб қўймагин-да қизим.

-Айтсам – айтмасам, иш битди, ая, қиз бизники, бир ҳафтадан кейин тўй, ана кўрасиз…

Бир ҳафта эмас, ўн беш кундан кейин туй бўлди.

Орадан ўн беш йил ўтиб эса, Роҳила дарчадан турмуш ўртоғини ўзи ҳам билмаган бир муддатга ва ўзи ҳам билмаган бир томонга кузатмоқда….

 

17. ГЕНЕРАЛ…

-Сизни табриклайман, – деди Каримов генералнинг қўлини қисиб. – Топшириқни яхши бажардингиз. Аслида ана у Зокир тирранчани вазир тайинлаб хато қилган эканман. Биламан, у сизнинг қўлингизда ишларди. Бор-йўғи подполковник эди. Паркент воқеаларида сизнинг топшириғингиз билан менинг ёнимда юрди. Содиқ болага ўхшади. Шу сабаб кўп ўтмай сизни бошқа ишга кўчириб, уни жойингизга тайёрладим. Генералгача кўтардим. Сизни узоқ вилоятга ички ишлар бошқармаси бошлиғи қилиб юбориш ҳам унинг ўйини. Ҳечдан кўра кеч дейдилар, мана энди кўзимиз очилди. Дўст ким, душман ким, ажратиб олинг. Ойнинг ўн беши коронғу ўн беши ёруғ. Қоронғу кунлар ўтиб кетди. Энди биргалашиб ишлаймиз. Қаерга борсам ёнимда бўласиз…

Шу пайт Каримовнинг телефони қулоқларни қоматга келтирадиган даражада жиринглай бошлади. Аммо Каримов парво қилмади. Ҳатто қайрилиб телефон томонга қарамади ҳам. Унинг сўзларини, ҳеч бўлмаса оҳангларини илғаб олишга ҳаракат қилган генералнинг уринишлари бефойда кетаётганди. Чунки телефон саси бутун хонани қамраб олганди. Каримовнинг дўриллаган овози йўқ бўлиб боргани сайин, унинг салобатли гавдаси ҳам узоқлаша, узоқлаша нуқтага айланиб қолди…

Генерал сапчиб ўрнидан турди. Бош томонидаги стол устига қўйилган телефон тинимсиз жиринглаётган эди. Аввалига воқеаларни аралаштириб юборди. Сўнг вазирлик тушида қолгани ва олис вилоятдаги уйида ухлаб ётганини англади. Қўли беихтиёр телефон ёнидаги тугмачани босди. Хонасида чироқ ёниши билан кўзларини қайтадан юмди. Қоронғуликка ўрганган кўзлар нур олдида ожиз эди. Аммо телефон учун фарқи йўқ, у на қоронғуликни, на ойдинликни англайди. Лекин бу соатда телефон қилишга ким журъат этди? Генерал бу саволга жавоб қидирмасдан соатга қарамоқчи бўлди. Чироқ шуъласида ёшланган кўзлари соат юзини кўра олмади. Худди тушида Каримов нуқтага айланиб қолгандек деворга осиғлик соат ҳам нуқталарга бўлиниб кетганди.

-Соат неча? – дея бақирди у. Аммо жавоб берадиган одам йўқ. Ҳайбатли ҳовлида бир ўзи яшайди. Ҳовлисининг тўридаги кичкинагина ҳужрада яшайдиган, ўргатилган итни ҳисобламаганда.

Генерал бу ерга ишга юборилганда бир-икки йилда қайтаман, деб ўйлади. Оиласини келишга ундамади ҳам. Аммо умр йўлдоши унинг бу ерга келишини сургун деб баҳолади. Аслида қаерга тайин этилмасин умр йўлдоши унинг пойтахтдан узоқда бўлишини истамасди.

Генерал Нилуфархонга уйланганда ёш эмас эди. Биринчи хотинидан айрилгандан кейин узоқ вақт танҳо яшади. Ички ишлар вазирлигининг тунги қоровуллар бўлимида ишлагани учун бўш вақти кўп бўларди. Шу боис доим концертга борарди. Айниқса, Нилуфархоннинг концертларини ўтказиб юбормасди. Нилуфархон санъат оламида у қадар машҳур бўлмаса ҳам гўзаллик бобида оғизга тушган эди. Қора қошларидан тортиб тўпиғигача тушадиган сочларига қадар бўйдоқларнинг орзусига айланганди. Тўхтаев ҳам ана шу қошлару икки ўрим қилиб ташлаб қўйиладиган сочларнинг мафтуни эди. Мактабда адабиёт дарсида қочиб юрган, шеър ёдлашдан ҳазар қиладиган Тўхтаев ёши ўттиздан ошиб қолганида қўлига қалам олди. Нилуфархонга бағишлаб шеърлар ёзди.

Йўлнинг узоғи ҳатто душманларни дўстга айлантиради. Вақт Тўхтаев билан Нилуфархоннинг ҳаётини бир нуқтага келтирди. Улар оила қурдилар. Аммо Нилуфархон оиланинг ҳокими, Тўхтаев эса “маликаси”га айланди. Мана Самарқандга ишга келганига икки йилдан ошдики, бир марта ҳам сўроқламади. Шунга қарамасдан умр йулдошини (баъзан хаёлидан ҳақиқатдан ҳам умр йўлдошиммикан, деган фикр ўтишига қарамасдан) севади.

Вилоят Ички ишлар бошқармаси бошлиғи этиб тайинлангандан кейин сессияда унинг номзодига қарши чиқишди. Ўшанда Миртемир минбардан “Бизнинг вилоятимизда жиноятчилик авжига чиққан. Олдинги бошлиқ – Гайран деган зот ҳамма ёқни порахўрлик разолатига тўлдирди. Мана энди янгиси келди. Бутун умидимиз ундан”, дея уни ҳимоя қилганди. Ўшанда Тўхтаев тўлқинланиб кетган ва минбарга чиқиб:

-Мен халқимиз севиб тинглайдиган санъаткор Нилуфархоннинг турмуш ўртоғи бўламан, – деб юборганда, залда ўтирганларнинг бир қисми қарсак чалса, бошқа бир қисми эса кулганди…

Аммо шу дақиқада хаёлга ботган генералнинг ёнида “соат неча бўлди?” деган саволига жавоб берадиган киши йўқ эди. У бўшлиққа бақирганди. Бўшлиқдан кишининг ўз товуши қайтади, баъзан эса бўшлиқ бу сасни ютиб юборади. Ҳозир генералнинг саси қайтдими ёки уни бўшлиқ ютиб юбордими, буни билиш қийин эди. Чунки телефон жиринглаётганди.

Генералнинг ётоқхонасида иккита телефон бор: бири қора, иккинчиси кулранг. Қора ранглиси ҳукумат телефони ҳисобланади. Бу уйга кўчиб кирганига икки йил бўлган бўлса, бу телефон бир марта ҳам жиринглаган эмас. Аммо иккинчиси вилоятда бирор воқеа юз берса, ёки раҳбарлар уни қидиришса жиринглаб қолади.

Хуллас, кўрган туши ва ундан кейинги ҳолати боис телефон дастасини кўтариш керак, деган фикрни анча вақт “қидириб қолган” генерал бирдан уни “топиб олди”.

-Ким у?! – деди генерал телефон дастасини олиши билан.

-Ўртоқ генерал, рапорт беришга рухсат этинг!

-Нима гап?

-У қочди.

-Ким? – генерал ким дея сўраган бўлса-да жавобни эшитмасданоқ телефон дастасини отиб юборди. Худди юраги оёқ бармоқларининг учига тушиб қолгандек ва парчаланиб кетгандек ҳис қилди ўзини. Кейин бу парчалар бутун вужудига ёйилди. Вужудининг ҳар бир нуқтасидан “тук-тук” дея сас кела бошлади.

-Қўрққаним бошимга келди. Уни қочирдим, қочирдим…,-дея муштини муштига урди. Аммо айни пайтда қалбининг қаеридадир учқун пайдо бўлди. “Балки қочгани яхши бўлгандир? Уни ўлдириб, кейин балога қолиб кетармидим?” Кўнглидан ўтган бу фикрдан ўзи қўрқиб кетди. Чап елкасига қараб тупургандек бўлди ва “Лаънат шайтонга” деди. Кейин музлатгични очиб, чет элдан келтирилган пивони олди. Ичмоқчи бўлди-ю аммо оғзини очмади. Чунки қўллари титраётганди. Титроқ қўлларини осилиб ётган телефон дастасига узатди. Ички ишлар бошқармасининг навбатчиси худди бу ҳолга ўрганиб қолгандек телефон симининг нарёғида кутиб турганди.

-Машинамни чақир!

-Юбордим, ўртоқ генерал!

-Унинг қочганини яна кимга айтдинг?

-Ҳали ҳеч кимга ! Аммо пойтахтга юбориладиган тонгги ҳисоботга киритдик. Ўн дақиқадан сўнгра ҳисоботни узатамиз.

-Ҳисоботдан чиқар!

-Энди кеч бўлди. Ҳисобот компютерларга ўтди. Ўзгартирсак, кейин бошимизга бало бўлади.

-Бўпти, мени кутинглар! Шаҳар ички ишлар бўлими бошлиғини ҳам чақир… тўхтаб тур, уни безовта қилма! “Семёркани” оёққа тургаз, яқин туманлардан ёрдам чақиринглар. Автомобил инспекцияси йўлга чиқарилсин, пойтахтга ва бошқа шаҳарларга олиб борадиган йўллар назорат остига олинсин! Ҳар бир автомашина алоҳида, алоҳида текширилсин! Қариндошларининг рўйхати чиқарилсин, оператив гуруҳлар ҳозироқ уларнинг уйларини боссинлар! Қолганини борганимда гаплашамиз. Барча бўлим бошлиқларини йиғилишга чақир!

Генерал апил-тапил кийина бошлади. Тўғри ишхонага борсамми ёки шаҳар ички ишлар бўлими бошлиғининг уйигами?, деб ўйлади у.

Аввалига катта бошини кичик қилиб қўл остида ишлайдиган одамнинг уйига боришга ўзида журъат тополмади. Кейин эса бутун умидини унга боғлади. Шаҳар ички ишлар бўлими бошлиғи Баҳодир Матлубов Каримовнинг яқинларидан бири эди. Кўпчилик уни Каримовнинг жияни дерди. Аслида қариндошлиги борми йўқми номаълум.. Лекин Каримовнинг олдига бориб келади. Баъзан вилоят ҳокими ҳам уддасидан чиқолмайдиган масалаларни пойтахтга бориб ҳал қилиб келади. Ҳатто бир кунда фармон чиқартириб, фармон ҳали газеталарда эълон қилинмасдан нусхасини олиб қайтган пайтлар ҳам бўлган.

Генерал “жиян”нинг уйига боришга қарор қилиб ташқарига чиқди. Машинанинг ёнида эса “жиян”нинг ўзи турарди.

-Ёппирим, бўрини йўқласанг қулоғи кўринади, деганлари рост экан. Э-э, кечирасиз, дўстим, ёмонни ўйласанг олдингдан яхши чиқади, деганлар. Қаранг-а сизни безовта этиш ниятим йўқ эди.

-Уйғун ака, менга шаҳар бўлимидан хабар беришди. Нима қиламиз энди?

-Мен барча хизматларни оёққа турғаздим, Худо хоҳласа, қуёш чиққунга қадар топамиз!

-Мен ҳам шаҳар хизматини сафарбар қилдим. Иншоллоҳ, топармиз.

-Генералнинг хаёлидан “Бунчалик Каримовга тақлид қилади. Ҳатто “иншоллоҳ” дейишда ҳам Каримовга ўхшатади. Каримов баъзи сўзларни хато айтса-да, кўп такрорлагани учун бу сўзлар унинг мулкига айланиб қолган. “Жиян” ҳам ана шулардан баъзиларини илдириб олади ва ўзининг кимлигини шу сўзлар билан эслатиб туради.” деган фикр ўтди хаёлидан.

Улар Ички ишлар бошқармасига келганларида атроф худди колхоз бозорини эслатарди. Ҳали шаҳар одамлари ухлаб ётганларига қарамай Ички ишлар бошқармаси ёнида шовқин-сурон бошланганди. Генерални қаршилаган навбатчи :

-Ўртоқ бошлиқ, пойтахтга юбориладиган ҳисоботнинг вақти ўтиб кетди. Нима қилайлик? – деди.

Кўзининг қири билан “жиянга” қараб олган генерал :

-Нега кутиб ўтирибсиз, дарҳол юборинг! Ҳамма нарсани тўхтатиш мумкин, аммо ҳисоботни тўхтатиш мумкин эмас! Чунки бу ҳисобот соат 9.00да ҳурматли Президентимизнинг столлари устида туриши керак, – деди.

Генерал ёнига келган “жиян”дан мадад топгандек бўлса-да ҳозир ўзининг бу гапларидан кўнгли чўкиб кетди: Дарҳақиқат, соат тўққиздан кейин нима бўлар экан?!

-Соат неча бўлди? – деб сўради у навбатчидан. Жавобини кутмасдан “Шиқ-шиқ” эткизиб чўнтак соатини очди : 7. 35. Демак, салкам бир ярим соат вақт бор.

-Бизларга аччиқ қаҳва буюр! – Генерал навбатчига буйруқни бергач, “жиян”га юзланди:

-Қочирганлар қаерда? Улар билан гаплашдингизми?

-Уларни бу ерга олиб келишди. Юқорида. Қабулхонада, – лўнда-лўнда жавоб қилди “жиян”.

Улар биргалашиб лифтга миндилар. Генерал лифтнинг ҳаракатидан фалсафа излади. Инсон ҳаётининг образи-бу, деб ўйлади. Чиқади-тушади. Баъзан тўлиб чиқади, бўш тушади. Баъзан эса бўш чиқиб, тўлиб тушади. Наҳотки менинг ҳам тушиш соатларим яқинлашмоқда?

Қабулхонада ўтирганлар ўринларидан туришди. Аммо генерал уларга қайрилиб қарамасдан ичкарига кирди. Жойига ўтираркан тугмали микрофонни очиб “Келаётган рапортларни менга ҳам боғла, мен ҳам эшитиб турай!” деди. Кейин бошқа тугмани босиб қабулхонадаги секретарга бақирди:

-Ман нима дегандим? Нега кутиб туришибди? Оператив группалар қайтдими?

-Ўртоқ генерал, оператив группалардан ҳали хабар келгани йўқ. Бу ерда фақат бўлим бошлиқлари кутиб туришибди, уларнинг кўпчилиги воқеадан хабардор эмас…

-Нега хабардор бўлмайди?

-Хабарлари бор, аммо расман эмас!

-Ҳаммасига айт, бўлимларига боришсин, қўлларида Миртемирга оид нима бўлса, тўплашсин ва рапорт беришга ҳозир ҳолда келишсин! Алоқа бўлими бошлиғи ичкарига кирсин!

Ичкарига кирган капитанни остонада тўхтатган генерал:

-Унга боғлиқ нечта телефонни ёзаяпсизлар? – деб сўради.

-Ўн икки кишининг телефонини ёзаяпмиз. Ярим соат ичида қизлар расшифрофкани тугаташади.

-Ярим соат кўп, ўн беш дақиқада ҳозир бўлсин. Қариндош уруғлари, яқин дўстларининг ҳам телефонларини ёзиб олинглар!

-Рухсатни нима қиламиз. Йўлига бўлса ҳам терговчининг рухсати керак.

-Рухсатни онангдан оласан! Ҳаммаёқ ёниб турган бир пайтда сенга рухсат берадиган эшак кутиб турибдими?! Бу давлат хавфсизлиги масаласи! Бор, бажар!

Капитан орқаси билан эшикдан чиқар экан, генерал йўқотган нарсасини топгандек, енгил тортди. Дарҳол телефон дастагини олиб вилоят хавфсизлик бошқармасига сим қоқди.

-Укахон, мен Уйғун Тўхтаевич бўламан, Муртазо Раҳматовичга хабар берсангиз, кеча қамоққа олинган давлат аҳамиятига молик жиноятчи қочган, ортида катта кучлар борга ўхшайди, – деди.

-Муртазо Раҳматович хоналарида ўтирибдилар, истасангиз боғлашим мумкин.

-Албатта, албатта, дарҳол боғланг!

Генерал масалани Миллий хавфсизлик хизмати вилоят бошқармаси бошлиғига англатмоқчи эди, аммо у хабардор экан. “Буларнинг ҳар нарсадан хабари бор. Ер остида илон қимирласа ҳам булар хабардор” деб ўйлади генерал. МХХ бошлиғининг гапириш оҳангидан “Сиз қочирдингиз” дашномини сезгандек орани юмшатмоқчи бўлиб “Бу ерда Баҳодиржон билан биргамиз. Масалани ҳурматли Президентимизга етказиш ҳақида ўйлаяпмиз”, – деди.

-Мен сизнинг ҳисоботингиздан ўргандим, – Баҳодиржон исмини эшитгач МХХ вилоят бошлиғи юмшагандек бўлди. – Кейин Пўлат Мажидовични хабардор эттим. Бутун кучларимизни сафарбар қилдик, ҳар ҳолда биргаликда ишласак натижа чиқади. Штабни сизнинг идорангизда тузайлик. Ярим соатдан кейин Пўлат Мажидович ҳам ўша ерга келадилар, мен ҳам бораман, – деди.

Генерал телефон дастагини қўяркан, сувга ботириб олинган мушукдек шумшайиб қолди.

-Қаранг-а, Баҳодиржон, булар аллақачон штаб ҳам тузишибди, ҳозир бу ерга келишади, – деди. Баҳодир кўрсатгич бармоғи билан шифтни кўрсатиб, бир айлана чизган бўлди-да “Сизнинг хонангиздаги гаплар ёзилади” деган ишоратни берди. Генерал бунга жавобан бош силтаб “Тўғри” дегандек “уҳ” тортиб қўйди.

Шу пайт қора телефон жиринглади. Генерал “лип” этиб ўрнидан турди. Телефон дастасини қулоғига яқин келтираркан “Ассалому алайкум” деди. Телефоннинг нарёғида Ички ишлар вазири Зокир Алматов гапираётганди:

-Сизга ҳеч қачон бирор ишни ишониш мумкин эмас! Ислом ака бу масалани вилоятда ҳал қиламиз, овозаси чиқмайди, деганларида кўнглимдан сиз ҳақингиздаги фикрлар ўтиб, қарши чиқмоқчи эдим. Барибир сизни яна бир синаб кўрайлик, дедим. Мана энди саҳар чоғи заҳар ичирдингиз! Мен ҳисоботни қандай қилиб у кишига кўрсатаман? Воқеани қандай қилиб изоҳлайман?! Бундай ишлаб, нон топиб егунча, очдан ўлганимиз яхши эмасми?! Хуллас, пойтахтда қуриб қўйган кошоналарингиз, тўплаган бойликларингиз, унвонлару мукофотларингизни сақлаб қолмоқчи бўлсангиз уни бир соат ичида топасиз! Осмонда бўлса оёғидан, ерда бўлса қулоғидан тортиб бўлса ҳам топасиз! Бир соат ичида ё уни топганингиз ҳақида рапорт берасиз ёки аризангизни топширасиз!

Генерал бирор сўз айтишга ҳам улгурмади. Вазирнинг киноя аралаш айтилган гапларини ҳазм қилиб улгурмасдан навбатчининг овози эшитилди: “Ўртоқ генерал, вилоят ҳокими Пўлат Мажидович ва МХХ бошлиғи Муртазо Раҳматович келдилар!”

Генерал отаси қувалаганда қочган болакайдек югурганча хонадан чиқиб кетди. Матлубов эса оғир карвон оқсоқоллар каби ўз ёшига ярашмаган бир ҳолда креслога ястанганча қаҳвасини ичиб ўтирарди.

 

18. ТАВАККАЛ

Миртемир Қорасув ариғи уймалаб, чуқур қилган жарликдан қўшниникига томон юраркан, юқоридаги теппаликда уч кишининг турганини пайқади. Саҳар чоғи бўлишига қарамай улар уйқудан тўйган одамлардек бамайлихотир суҳбатлашиб турардилар. Миртемир олдинга юришини ҳам, орқага қайтишини ҳам билмай қолди. Яна бир қадам қўйса, оёқ сасидан улар сезиб қоладигандек туюлди. Амма нега шу пайтгача кўришмади? Ё булар ҳам Лутфилло билан Рустамнинг одамларими?

Бу жумбоқни ечишнинг бирдан бир йўли ё олдинга ёки орқага юриш эди. Бир жойда тўхтаган билан жумбоқ ҳал бўлмасди. Миртемир ҳеч нарсани кўрмагандек олдинга юриб кетди. Юқоридагилар ҳам ҳеч нарсани кўрмагандек гаплашиб туришарди.

Миртемир кўшниникига ўтгач, орқага қаради. Турганлардан бири Миртемирнинг ҳовлисини кўрсатиб бир нималар деди. Улар югуриб кетдилар. Миртемир улар оёқ товушларини эшитмай қолишганининг сабабини бирдан англади. Чунки қўлларида овоз узатгичлар бўлиб, улардан шовқун-сурон орасида аллақандай товушлар эшитилаётганди. Ҳатто Миртемир қўшнининг ҳовли этагидаги патахиб кетган, сариқ чечаклар ўраб олган гулларнинг орасидан ўтиб уйга киргунга қадар ҳам овоз узатгичнинг сасини эшитиб турди. Бундай пайтларда одамнинг ақли кўр, фикри соқов бўлади, деб ўйлади у.

Қўшниси Саша эса унга хаёл суриш учун вақт бермади. Дарҳол уни “Жигули”нинг багажнигига “жойлади”-да, дарвозани очиб машинани ташқарига олиб чиқди. Дарвоза очиқ қолди. Саша ташқарида тўхтаб ҳам турмасдан орқа йўлдан машинани елдириб кетди. Кичкинагина кулбага қамалиб қолган кишидек кулча бўлиб ётиб олган Миртемир шу дақиқада фақат йўлни ўйлаётганди.

Ҳа, чап томондаги теппаликдан ўтдик, теннис кортининг орқасидаги йўлакчадан бораяпмиз, ҳозир пастга тушамиз, кейин чапга, ҳовузнинг ёнидан ўтиб, стадион олдидаги йўлга чиқамиз. Катта йўлга чиққандан кейин машина тўхтади. Саша машинадан тушиб қаергадир бориб келди. Йўлнинг давомини Миртемир тахмин қила олмади. Чунки машина жуда тез борарди. Бир неча бурилишлардан кейин бир жойда тўхтади.

Саша «капот»ни очаркан:

-Қўшни чиқ, ҳеч менга ишонмасдинг! Ҳатто салом-алигимиз ҳам яхши эмас эди. Мана энди бир-биримизни синадик. Худо ҳоҳласа яна кўришамиз, – деди.

-Раҳмат, – деди Миртемир. – Бу хизматларингни унутмайман. Бир кун қайтарман.

-Қайтиб келганингдан кейин яримта қуйиб берсанг ана ўша жавоби бўлади, – деб ҳазиллашди Саша ва югуриб бориб дарвозанинг ёнидаги даричани очди, боши билан “ичкарига кир” дея ишора қилди. Сўнг дарҳол машинасига ўтириб, кўздан ғойиб бўлди. Миртемер дарвозахонада нима қилишини билмай турганди, ичкаридан бир аёл чиқди:

-Ассалому алайкум, Миртемир ака келинг. Акангиз сут, қатиқ олишга кетдилар. Ҳозир қайтадилар, – деди.

Миртемир “акаси” кимлигини ўйлаб турганди, дарича очилиб “мен келдим” деган овоз эшитилди. Келган одамнинг қўлидаги тўрхалтада сут ва қатиқ шишалари борлигидан “акам” шу киши бўлсалар керак, деб ўйлади.

Келган одамнинг юзида ҳам самимият, ҳам мамнунлик ва айни пайтда кайғу аломатлари бор эди. У қўлидаги тўрхалтани ерга қўйди-да югуриб келиб Миртемирни қучоқлаб олди. Ёши Миртемирдан катта бўлса ҳам:

-Миртемир ака, ҳаммасидан хабардорман. Мен Лутфиллонинг поччаси бўламан, – деди.

-Бу ерга келганимни қўшниларингиздан бирортаси кўрган бўлса, сизга зарарим тегиб қолмасин, – деди Миртемир.

-Ҳозир ўша қўшнилардан бирининг уйига ўтамиз, бироздан кейин бошқасиникига. Ўртада дарчамиз бор. Шу зайилда хавотирингизни йўқотамиз, – дея ҳазил қилган бўлди уй соҳиби. –Ҳа, дарвоқе, исмим Ваҳоб, ўқитувчиман. Болаларни саҳарлаб бувисиникига олиб бориб қўйдим. Бола бола-да сизни кўриб қолса, бирор гап чиқмасин, деб ўйладим. Ҳеч хавотир олманг, қўшнилар ҳақидаги гапим ҳазил. Дарвозамиз ёнига машина келиб тўхтаса, қўшни уйлардан кўринмайди. Чунки ҳар икки томонга мажнунтол экиб қўйганмиз. Ҳатто дурбин билан қараса ҳам бирор нарсани пайқаши қийин.

Уй бекаси беш дақиқада сутчой ҳозирлади. Косанинг ичига уй нонини тўғраб, бир ҳовуч ёнғоқ, сариғ ёғ, мурч ташлабди. Бека дастурхонга ҳар турли неъматлар келтириб қўяркан “Ҳа, ер ютсин бу қаттолларни. Булар фақат халқнинг ҳақини ейдилар, халқни ўйлаган одамларни эса йўқотадилар” дер эди. Бироздан кейин турмуш ўртоғининг ёнига ўтириб, Миртемирга савол берди:

-Болаларингиз тўртта деб эшитгандим, тўғрими?

-Тўғри. Лекин қаердан эшитдингиз?

-Сизга ўхшаганларни халқ яхши танийди. Қизиқамиз, суриштирамиз. Мана энди бошингизга тушганини ҳам кўриб турибмиз. Укамнинг оғир кунларида ёрдам берганингизни ҳам биламиз. Сиз ҳаққингизда гапириб берган эди.

Кўп ўтмай улар “Уй-жойимиз сизга омонат” деб дарвоза ва дарчани ташқаридан қулфлаб ишга кетишди.

Миртемир уч кун бу хонадонда меҳмон бўлди. Тўртинчи кун айвонда китоб ўқиб ўтирганда “гурс” этиб томдан бир киши ўзини ерга отди. Бу Лутфилло эди.

-Уч кундан буён ҳаммаёқ алғов-далғов, қамалмаган одам оз қолди. Менга ҳам “Агар топиб берсанг, генералликка тавсия қиламиз” дейишди. Хуллас, катта бир романга сиғадиган воқеалар юз берди. Ҳозир эса кетишимиз керак. Аҳмад вилоят чиқишида кутиб туради. Мен сизни шаҳардан олиб чиқмасам, бошқа ҳеч ким олиб чиқолмайди. Ҳамма йўллар боғлиқ, ҳар бир машина текширилмоқда. Поччам калитни бериб қўяман деганди, унутибди. Томдан ўтишимизга тўғри келади.

-Қўшнилар-чи?

-Бу ердагилар ҳаммаси ўзимизники. Ҳатто ҳозир мени ташқарида кўрган қўшнилардан бири “Акани чойга чақирайлик дедигу яна мулоҳаза қилдик. Кўнгилларига бирор нарса келиб қолмасин, деб. Нима бўлса ҳам эсон-омон чиқариб қўйинг” деди.

-Демак, одамларга ишониб, тўғри қилибмиз! – деди Миртемир. Сўнг: – Аммо бу гапим қизил гап бўлди, – деди.

-Қизил гаплар ҳам баъзан ҳақиқатни ифода этади, – деди Лутфилло.

Улар томдан ўтиб ташқарида турган машинага миндилар. Миртемир машинанинг орқа ўриндиғида ётди. Лутфилло унинг устига кўрпача ташлаб қўйди. Шаҳардан чиқишда текширув пункти ёнида тўхтаб, қидирилаётган “жиноятчи” топилиб топилмагани ҳақида сўраб суриштирган бўлди. Сўнг вилоят чегарасидан ўтиб, машинани тўхтатди ва Миртемирга:

-Сиз бизнинг Ҳамзамиз бўласиз,-деди.

Миртемир ўйлаб ҳам ўтирмасдан,

-Аммо мана шу гапингиз ёқмади,-дея жавоб қайтарди.

Улар шу зайилда на совуқ, на илиқ хайрлашдилар…

 

19. ОМАД

Ғўбдин тоғи этакларидаги лалми ер шудгорланган ва қушларнинг гала-гала бўлиб “ов” қилаётганларидан дон ҳам сепилгани англашиларди. Қушлар ўз “ишлари”га шу қадар ғарқ бўлгандиларки, ёнига бориб қолганингизни ҳам сезишмасди.

“Таҳлика” дея бири огоҳлантирди, шекилли, “гур” этиб бағирларини ердан уздилар. Миртемир бошини қияламаганда қарғанинг қанотлари юзига уриларди.

-Қушларни чўчитдик, – деди Аҳмад қўнжидаги машрафани чиқариб, совиб қолган чойдан ҳўпларкан. Сўнг у белбоққа тугилган ширмой нондан бир бурда синдириб Миртемирга узатди. – Антиқа ҳиди бор. Қандайдир гиёҳ Алишса керак ичига. Бодиён ҳидига ўхшайди, – деди.

-Раҳмат. Чойдан бир ҳўплам ичарман, лабим қуриб қолаяпти, лекин нон егим йўқ, – деди Миртемир.

-Йўлимиз ҳали узоқ. Бунинг устига шудгорга тушдик, юриш оғир. Бир бурда бўлса ҳам еб олсангиз куч берармиди?

Шудгор… Миртемир атрофга назар солди. Ҳар ер – ҳар ердан буғ кўтарилмоқда. Демак, кун очилади. Ҳар ҳолда икки-уч кун олдин шивалаб ёмғир ёққанки, шудгорнинг баъзи жойи қуруқ, баъзи жойи лой. Қуруқ ва ҳўл бирданига оёққа ёпишса ажралиши ҳам қийин экан. Туфлидан ажралсин, дея оёқни бирор кесакка урасиз, яна бир парча лой осилади. Судраб кетаверасиз… оғир. Оёғингизни орқага тортаётганга ўхшайди. Тиззалар санча бошлайди. Бирданига лой узилади. Енгил тортасиз. Лекин бу енгиллик узоққа чўзилмайди. Оёғингиз яна оғирлаша боради.

Бунинг устига Миртемирнинг оёғидаги туфлиси нобоп. Ости нозиклиги бир тараф, пошнасини тилаётгани, “ураётгани” иккинчи тараф. Шошганда оёғига тўғри келганини “илинтирган”да. Ўша пайт оёқ кийими хаёлга келармиди? Энди ўйласа оёқ кийими ҳам жуда муҳим экан. Ҳозир бошқа дарди йўқ. Хаёли ҳарчанд бошқа томонларга кетиб қолмасин, оёғининг оғриғи ортга тортади. Тўхтаб, оёғига қарагиси келарди-ю, Аҳмаддан уяларди. У кетиб борарди. Анча олдинда.

Тангри ёрдам бераман деса, энг эътиборсиз дақиқада ҳам дастаклашнинг йўлини топади. Миртемирнинг кўзи шудгор ўртасидаги тошбақага тушиб қолди. “Ёппирим, бу ерда нима қилади? Қандай келиб қолди экан? Балки ер ағдарилмасдан олдин келиб қолгандир? Хайриятки, тракторнинг оёғи, занжирлари остига тушмабди. Неча кундир бу ерда экан? Балки оиласи бордир бунинг ҳам? Қаерда қолди экан? Қандай қисмат айирди уларни? Дунё қизиқ. Тошбақалар орасида кин, адоват, таъқиб, қувғин йўқ. Бу ишларни қойилмақом қилиб бажарадиган миршаблари йўқ. Лекин шунга қарамай бу поёнсиз шудгор ўртасида қолган. На ўт бор, на сув. Аммо яшаяпти…

Узоқдан чалинган ҳуштак саси Миртемирнинг хаёлини бўлди. Ўҳ, ҳў, Аҳмад узоқлашиб кетибди. У қўли билан тезроқ келинг, ишоратини қилди. Сўнг шудгор этаги томонни кўрсатди. Узоқда нуқта кўринди. Нуқта юриб бораётганига кўра машина бўлиши керак. Демак йўл. Балки… Яна ҳуштак… Аҳмад бир нарсани топгандек, қўли билан “Тез кел” ишорасини қиларди.

Миртемир лойли оёғини судраганча илгари кетди. Аҳмаднинг ёнига етиб келганда ўпкаси оғзига тиқилгандек аранг нафас оларди.

-Нима гап? -деди у Аҳмадга.

-Кўрмаяпсизми?

-Нимани?

-Мана бу тошни, мана бу булоқни…

Миртемирнинг юзи ёришди. Дарвоқе, қандай кўрмадийкин? Ҳа, баъзан инсон кўзи очиқ бўла туриб ҳам олдидаги нарсани кўрмайди.

-Худога шукур, ўтириб ҳордиқ чиқарадиган жой ҳам топдик, ҳатто булоғи билан. Бунинг устига йўл ҳам яқин экан. Ярим соатлик йўл… Қани ўтиринг… Миртемир дастурхонни ҳам кўрмабди. Тош устига Алинган белбоғда ширмой нон тўғраб қўйилган, ёнида пўсти артилмасдан эзилган пиёз.

-Пиёзни қаердан олдингиз?

-Йўлга пиёзсиз чиқадиларми? Чўнтакка биттасини ташлаб қўйгандим.

Миртемир тегирмон тоши каби катта ва ёйиқ тошнинг бир четига ўтираркан, яна оёғи эсига тушди. Пайпоғи ҳўл эди. Чиқариб, қараса пошнаси ғижжа қон. “Шуниси кам эди”, деб ўйлади.

-Эҳ, ҳе, илгаридан яраси бормиди ёки йўлда бўлдими? – сўради Аҳмад.

-Ҳар ҳолда божамнинг туфлисини кийиб чиққаним аён. Иккимизники ҳам бир хил. Фақат биттаси катта, биттаси кичик.

Аҳмад хаёлига латифа келган кишидек жилмайди. Лекин ҳазилнинг жойи эмас эди.

-Чораси бор, – деди у. – Энди туфлининг орқасини босиб юрасиз. Майли қўлингизни ювинг. Бирор нарса еб олинг, кетамиз.

Миртемир тошбақани ўйлай бошлади. Балки унинг сўнг омадидир бу? Балки бу дамни кунлар давомида кутиб ётгандир? Шундай поёнсиз шудгорда нега унинг олдидан чиқди?

Ҳа, Миртемер қанча одамларга яхшилик қилди. Шудгор ўртасида қолиб кетганларни олиб чиқди. Балки шуларнинг жавобидирки, ўлимдан қолди.

У ўрнидан туриб келган томонга юриб кетди.

-Қаёққа?

-Тошбақани олиб келайин…

-Қанақа тошбақа?

Ҳа-я, Аҳмадга айтмабди. Икки оғиз қилиб тушунтириб берди.

-Мен бўлсам, чарчаб тўхтаб қолдингиз, деб ўйлабман. Сиз тошбақани кўрибсиз-да!

Аҳмад ҳам унинг ёнида борарди. Аммо тошбақа қаерда эди? Сомон қопнинг ичига тушган игнани топинг-чи? Тополмайсиз. Аммо қопни кўтарсангиз, игна елкага ботиши ҳеч гап эмас. Худди шунга ўхшаб, тошбақани учратиб қолди… Лекин нега нинага ўхшатди бирдан. Йўқ. Тошбақа хосиятли дейишади.

-Қаерда эди? – деб сўради у.

-Мендан сўраяпсизми? Ўзи ростдан ҳам тошбақани кўрдингизми? Тағин сароб бўлмасин, – деди Аҳмад.

-Сароб… Шудгорда ҳам бўладими?-Тошбақа шудгорда бўлса, демак сароб ҳам кўриниши ҳеч гап эмас.

Улар охири оёқ изини аниқлашди. Кейин шу из бўйича бири чап томонни, иккинчиси ўнг тарафни қидириб юра бошлашди. Осмон узоқ, ер шудгор. Тошбақа эса йўқ.

-Нима қиламиз? – деди Аҳмад.

-Топамиз, – жавоб қилди Миртемир.

–Бизни изламаётганларидек гапирасиз-а? Бунинг устига оёғингиз…

-Бизни астойдил изласалар топадилар. Аммо катталар буюради, бу ёқдагилар йўлигагина излайдилар.

-Ундай экан, нега шудгордамиз? Йўлга чиқайлик.

-Ҳазиллашдим, тақсир. Тошбақани астойдил излайлик, дедим-да.

-У шу қадар муҳим-ми?

-Муҳим. Иккимизнинг ҳам ҳолимиз айни. Уни қутқариш учун Тангри шундай бепоён шудгорда бизга рўбарў қилди. Биз эса… Мени қутқаришди. Уни эса…

-Шоир бўлиб кетдингиз!

-Майли, сиз қайтиб, чой ичиб туринг, мен уни топаман.

-Мен бўлсам топдим, – деди Аҳмад, – ана…

Улар бирдан калласини тоши остига бекитиб олган тошбақага эгилишди. Бошлари бир-бирига урилди.

-Демак, Сиз…, – деди.

-Сиз қутқаришингиз керак экан.

Аммо Миртемирнинг жавоб берадиган ҳоли йўқ эди. Кўз олдида юлдузлар учиб юргандек бўлди. Боши деворга урилган кишидек, бир лаҳза муаллақ бўшлиқ қўйнида қолди. Шудгорнинг бир томони кўтарилиб осмонга улашиб кетди. У тиз чўкиб қолди. Ва… хаёли бирдан оёғига қараб югурди. Демак, оёғи оғрияпти, боши эмас. У ўрнидан тураман деганда Аҳмад қўлтиғидан тутди…

Улар тошбақани булоқ бўйидаги ўтларнинг ичига қўйиб юборишди. Миртемир илк бор тошбақанинг худди қўй каби ўтни «читир-читир» ейишини кўрди. Балки илгари ҳам кўргандир. Лекин бу қадар эътибор бермагандир. Нима бўлганда ҳам у енгил тортди.

-Тамом, қутилдик, қўлга тушмаймиз энди, – деди у.

–Нима, қўлга тушиш ниятингиз ҳам бормиди?

Бу саволга Миртемирнинг жавоб бергиси келмади.

-Тошбақани олиб кетамиз. Адрга чиқсак қўйиб юборамиз, – деди.

-Зотан менинг қўлим банд, машрафа, белбоғ…

-Ўзим олиб бораман. Бу менинг омадим. У йўлимдан чиқди. Қисматимиз айни экан…

Улар узоқдан кўринган ва ғойиб бўлган нуқта томонга қараб юришди. Бу пайтда кун бироз очилган, қуюқ булутлар бағрини ёриб лип-лип этиб бўлса-да кўриниб турарди. Қора булутлар эса лойқа ариқнинг суви каби боса-боса оқиб боришарди…

20. АНБАР ХОЛА

Катта йўл деганлари илон изи йўл экан. Ора-бурада машина юрганига кўра, бу яқинда бирор қишлоқ бор. Улар шу умидда адрни ошгандилар, қишлоқ эмас, катта касаба кўрдилар. Аммо бу уларни севинтирмади.

-Бормаймиз, – деди Аҳмад.

-Четлаб ўтиб кетаверамиз, – жавоб қилди Миртемир.

-Умуман кундуз куни дам олиб, кечаси юриш керак. Менимча ана у дарахтзорга қадар борсакда, ўша ерда оқшомни кутсак.

-Майли-ю… лекин касаба четидаги уйни кўраяпсизми? – деди Миртемир. – Томи бирор нарса билан қопланмаган. Ҳовлисининг ҳам девори йўқ. Бир ғариб одамнинг уйи. Ғариблар эса мард бўлади. Ўша ерга борамиз.

-Заррача таҳлика бўлса ҳам четлаб ўтмоқ керак, – эътироз билдирди Аҳмад.

-Таҳликани четлатиб яшаш қийин. У кутилмаганда келади. Тўғрироғи у ёнма-ён яшайди.

-Демак фикрингиз қатъий, кеттик бўлмаса…

Ҳовлига яқин келганларида бир кампир сигир соғаётганини кўришди. Миртемирннинг ёдига болалиги тушди. “Сариқ” лақабли сигирлари бор эди. Оёғини боғлаб, кейин соғардилар. Раҳматли онаси саҳар сигир оёғига ўралган ипни ушлаб туриш учун кимнидир уйғотиши керак эди. Болалар ўзаро навбат қилиб олишганди. Онаси эса кўпинча Миртемирни уйғотарди.

-Тур болам, суянганим сан, сендан бошқасининг менга ёрдам бергиси келмайди. Ҳаммасини сотиб сенга едираман, – дерди онаси.

Бир куни сигир оёғидаги ипни тутиб тураркан, “Ростдан ҳам опаларимни сотасизми?” деб сўради.

-Болам, қиз бировнинг моли. Сотсам-сотмасам чиқиб кетишади. Сотиш деган гап узоқ қишлоқларда бор. Биз эса ўзимиздан қўшиб берамиз. Қиз чиққан уй ҳувиллаб қолади, келин келган уй гувиллаб…

Онасининг гапларни териб-териб, ширин овозда сўзлашига маҳлиё бўлиб, ип учини қўлдан чиқариб юборибди, “Сариқ” қарс этиб челакни тепиб юборди. Сесканиб кетган онаси орқага йиқилди.

-Ҳа, ер ютгур, оёғинг синсин…, – деди аранг ўрнидан туриб.

Миртемир эса қўрқиб қолганди. Бирдан иссиқ қўл бошини силади. Онаси уни бағрига босди.

-Қўрқма болам, – деди. – Фақат оқшомги сут оз эди. Буни ҳам кўшиб бозорга олиб борардик. Энди ўзимиз ичамиз. Қаймоғи эса сеники…

Шу пайт “Сариқ”” Миртемирнинг онасини ҳам тепиб юборди. У эгилиб қолганди сигир яна тепди. Бу сафар она қабирғасини тутамлаганча “иҳ”-“иҳ”лаб ўтириб қолди. Миртемир охурга тираб қўйилган белкуракни олиб сигирнинг оёғига ура бошлади.

-Урма болам, урма, жонивор қарғайди, қарғиши ёмон, урма, дея унинг қўлидан белкуракни олиб ўзи урди “Сариқ”ни. Кейин эса ёнига бориб бошини силади.

-Жувонмарг бўлгур, нега бундай қиласан? Ё болангнинг ҳақини ҳеч кимга бергинг йўқми? Миртемир бузоқни ечиб юбор, болам, мен эгила олмаяпман. Ҳа, “Сариқ” бўлмай кет-а, қабирғамни синдирдингми, дейман?..

…Миртемир сигир соғаётган кампирни орқадан онасига ўхшатди.

-Оналар бир-бирларига ўхшайдилар, – деди сўнгра. – Аммо топдим. Бу янги гап, ёзиб қўйинг.

-Оналар бир-бирларига ўхшайдилар, болалар эса йўқ, – қўшимча қилди Аҳмад. – Ёзиб қўйинг!

-Ўзимга қолди ёзиш. Демак, шу ҳовлига кирамиз.

-Аммо кирадиган дарвоза йўқ.

-Фараз қиламиз. Камбағаллар фараз билан яшайдилар. Бу кампир ҳам ўз ҳовлиси, дарвозаси борлигини фараз қилади. Сўрамасдан киришга қўймайди…

Улар кампир сут соғиб бўлгунча кутиб турдилар. “Ҳам серсут экан, хам ёввош” деб ўйлади Миртемир. Кампир бузоқни қўйиб юбориб, челакни қўлига олгач, уларни кўриб қолди.

-Зимнамерми, дебман, – Келинглар. Бугун ерни ўлчаш учун зимнамер келиши керак эди-да. Вой, сен, болам, Миртемир эмасми, ҳа, ўша, телевизорда чиқадиган? Ҳа, айланиб кетай, қоқиндиқ, сени ҳам кўрадиган кун бор экан-а?

У Миртемирни худди ўз ўғлидек бағрига босиб, юзларидан чўлпиллатиб ўпди.

-Кино олишга келдингми, болам? – деб сўради кампир.

-Йўқ, онажон, ўзимиз кино бўлиб юрибмиз.

-Вой, вой, уни қара товушлари айнан ўзи, ҳа, ҳа, ўзингсан, Миртемирсан… Нима бўлганда ҳам келганинг яхши бўлди. Худойимдан айланай, сени кўрсатди, менга. Шунақа дардим кўпки, кинога олсанг, ҳаммани йиғлатасан. Дарров ишга ўтдим. Кампир қалампирни эслатади, ҳам аччиқ, ҳам иштаҳа очар. Мен аччиқдан бошладим. Қани энагинам, уйга киринглар, ҳозир чой қўяман…

Кампир ичкарига кирар экан,

-Бу ёғи қандай бўлди? – деди Аҳмад Миртемирга.

-Ҳаммаси сценарий бўйича. Пешонага ёзилгани бўлади. Мен қаёқдан билардим, етмиш ёшли кампир бир кўришда танишини?!

-Хуллас, чиқиб кетишимизга тобора эҳтимол озаймоқда.

-Эҳтимол озайса, эҳтимоллар назарияси бор. Қозиқ бошига мушт келишини билганда балки қозиқ бўлмасди, агар қозиқ бўлиш эҳтимоли ўз қўлига берилганда.

-Демак уйга кирамиз.

-Сиз кираверинг, мен холага тушунтираман.

-Ҳали ҳамма гапни айтасизми?

-Айтиш керак. Бўлмаса…

Аҳмад ичкарига кираркан, Миртемир ошхона томонга юрди.

-Энажон, ке, – деди кампир. – Бугун посёлкада маърака бор. Келганингни ҳаммага айтаман. Мен ҳам бир мақтанай. Бир пайтлар катта шаҳарга борганимда танишгандим, мени сўроқлаб келибди, деб айтаман…

Миртемир бор гапни кампирга англатди. Сўнг:

-Маъракада гапириб юрманг, кейин Сизни ҳам сўроққа тортишади, – деди.

-Мени нима ҳам қилишарди? Бир оёғим гўрда бўлса?! Боя айтмасам ҳам энди айтаман! Каримов нима қилаётганини билиб олишсин. Кейинги вақтда кўринмай қолганингдан ҳам сезгандим. Ҳатто баъзи гаплар етиб келувди, аммо ишонмовдим. Қара-я ҳаммаси тўғри экан.

-Энажон бизга ёрдамингиз керак.

-Ёрдам сендан айлансин, болам. Аммо Каримов телевизорга чиқса, шунақа гапиради-ки, ҳаммани ишонтиради. Бутун айб атрофдигиларда экан, деб ўйлаб қоласан. Баъзан йиғлагудек бўлиб кетади. Аммо мен ишонмасдим. Ўзи йиғлагудек бўлса ҳам кўзи кулиб турарди. Кўзи одамни масхара қилаётганга ўхшарди. Ҳамма ҳам бир эмас. Ишонишади. Сен мажлисда бир нима деб юборган экансан, қанча гап-сўз бўлди. Бири тўғри айтди деса, бири маҳмадана экан, катталарнинг юзига “чопди” дейди. Булар ё катталарнинг, яъни ўзимизнинг посилкадаги катталарнинг хотинлари ё яқинлари. Аслида улар ҳам гапнинг гугурт қутисини биладилар, қачон ёниб, қачон ўчишини мендан яхши биладилар, аммо юзлари бошқа, ичлари бошқа. Қачон бошларига бир иш келса кўзлари очилади… Ҳа, майли, сизларга ана у иссиқ уйдан жой тўшаб берай, ухланглар. Ҳализамон зимнамир келади. Ўғлимга хам хабар юборай, келсин, бўлмаса бу зимнамир ҳаммаёқни ўлчаб, гаранг қилади.

Уйимни бузишмоқчи. Посилкага ярашмас эмиш. Буздирмайман девдим, томорқамни ўлчашга қўйдилар. Қани ичкарига кир, келиб қолса кўрмасин. Уларни гўрба-гўр этсам, маъракага бориб қайтаман. Бормасам “Лакки хола” нега келмади, ўлиб қолдими, деб шубҳа қилишади. Келиб ош дамлайман…

Миртемир уйга кираётганда, кампирнинг “ваҳ” деб юборишидан чўчиб кетди.

-Ваҳ, ваҳ, ваҳ, болам! Оёғинг қоншўрва бўлиб кетибди-ку! Ҳа, йигит йиқилгурлар-а! Бу бола сенларга нима қилди? Ҳақни айтсанг Ҳақдан ейсан, деганларидек бўлиб чиқди. Ҳозир тоғорада сув олиб келаман. Маргансофка ҳам бор. Ўзим ювиб қўяман…

Хола бир зумда тоғора кўтариб келди.

-Қани оёғингни тиқ. Мен ўзим юваман.

-Йўқ, энажон, ўзим…

-Энажон деган тилингдан айланай, одам ўз энасига ҳам инонмайдими?

Миртемирнинг кўзига ёш сели келди. Оёғига иссиқ сув тегишиданми ёки бу қақажон кампирнинг меҳриданми эриб кетди. Аммо ёш селининг йўлини тўсди. Худди кўзига хас киргани каби “Бир нарса кўзимга кирдиёв” деганди товуши титради. Лекин билдирмади. Кампир ўтириб олиб унинг оёғини юварди. Бир томондан ўзи хам юва бошлаганди, кампир:

-Сен қўлингни кир қилма болам, азиз болам, – деб Миртемирнинг қўлини тоғорадан чиқарди.

Миртемирнинг ёдига бувиси тушди. Боядан бери бу кампирнинг юзидаги меҳр кимнидир эслатаётганди. Ҳа, Анбар бувиси. Фақат бувиси оз гапирарди. Аммо жуда ўхшаб кетадиган томонлари кўп.

Ҳар оқшом тоғорада иссиқ сув келтириб, Миртемирнинг оёқларини юварди. Олти ёшга қадар бувисиникида яшади. Шу қадар кўп ширин хотиралари борки, айтса биров ишонмайди. Олти ёшдаги гаплар эсда турадими, дейдиганлар қанча. Аммо Миртемир ҳатто бувисининг оёқ ювгандан кейин бармоқларини тортиб-тортиб қўйишига қадар эслайди.

Анбар буви… оёқларини ювмоқда…

Кайфияти чоғлигиданми, оёқларини иссиқ сувда ювганданми, чарчаганиданми Миртемир тошдек қотиб ухлади. Бир пайт уйғонса, Аҳмад дераза пардасидан ташқарини пойлаяпти. Оқшом тушиб қолибди. Қадам товушлари, шовқин… Миртемир ҳам парда орасидан қараганди кўзи миршабга тушди. У супанинг устида у ёқдан бу ёққа, бу ёқдан у ёққа бориб келаётганди.

-Сомонхона шу ер экан, – деди Аҳмад.

-…

Миртемир “Нега кутишаяпти? Марказга хабар қилишган бўлишса одам келишини кутишаяптими?” дея ўйлади. Аммо қандай хабар топишди? Наҳотки кампир оғзининг бир четидан қўйиб юборди? Йўқ, йўқ, ҳеч бўлиши мумкин эмас.

-Нима қиламиз? – деди Аҳмад.

-Кутамизми? Йўқ. Чиқамиз. Миршаб бир ўзи. У ҳам одам. Тушунтирамиз. Тушунмаса бошга келганини кўрамиз. Кутиш эса ваҳима.

-Яхшилаб ўйлаб кўрайлик.

-Ўн марта ўйласак ҳам, деворни тешиб чиқиб кетиш имконияти йўқ. Эшик эса битта. Барибир шу эшикдан чиқамиз. Қанча тез чиқсак, шунча яхши.

Миртемир апал-тапал кийинди-да йўталганча “Биз уйғоқ” ишорасини берди. Милиционер эшитмади шекилли бориб келаверди.

-Тўхтанг, – деди Аҳмад эшик томон юрган Миртемирга. – Хом иш қилиб қўймайлик. Балки милиционернинг хабари йўқдир? Балки унинг кампирда бирор иши бордир?

Миртемир турган жойида қотиб қолди. Нега бу томонини ўйламадийкин? Дарвоқе, кампир ер ўлчовчилар келади деганди. Бирор гап чиққан бўлса-чи? Масалан, кампир уларни яқинлаштирмай қувган бўлиши мумкин!

-Демак, демак, иккинчи эшик ҳам бор экан.

-Изласалар учинчиси ҳам топилади, – деди жилмайиб Аҳмад. Шу пайт ташқаридан овоз келди.

-Ҳов, Искандар, киравер, гулдур-гулдур овоз келаяпти. Уйғонга ўхшашади. Туришсин, ош тайёр.

-Эна ноқулай бўлармикан, ўзингиз кирақолинг…, – деди миршаб

-Биз ўзимиз чиқаяпмиз, – деди енгил овозда Миртемир.

-Чиқманг, чиқманг, мен ўзим ичкарига кираман, – дея майор остонани ҳатлаб уйга кирди. – Ассалому алайкум, хавотир олманглар, ҳаммасидан хабарим бор. Ҳатто расмингиз ҳам келди. Катта мукофот қўйилган.

Миртемир майор билан кўришаркан:

-Қанча мукофот қўйишибди? – деди кулимсираб.

-Йигирма милён сўм ва битта енгил машина, бунга қўшимча унвон…

-Демак, сизни табрикласа бўлади, олинг шу пулни, машинани ва унвонни. Эвазига мана шу уйнинг томини шифер қилиб берасиз.

-Миртемир ака, биз бундай ёлғонларга ишонсак ёки сотилсак, энг камида Ички ишлар вазирининг ўринбосари бўлардик. Томга келсак, энам истамайдилар. Янги уй қуриб қўйибман, бормайдилар.

-Ростдан ҳам ўғилларимисиз?

-Акс ҳолда бу ерда нима қиламан? Икки ўғилмиз. Укам совхозда, тракторчи. Мен сув олиб келай, қўлни ювинглар, ош тайёр.

-Йўқ, узимиз ташқарига чиқамиз.

-Ярим соатда бутунлай қоронғу бўлади, кейин чиқасиз. Шундай ҳам сизни болалар кўришибди.

-Йўғе, қаерда кўришибди? – суҳбатга аралашди Аҳмад.

-Қабристоннинг ёнида.

-Қабристон?

-Ҳа, юқорида эски қабристон бор. Сизлар эътибор бермаган бўлишларингиз мумкин. Харобага айланган. Аммо тепаликдан ҳамма жой кўринади. Болалар мол боқиб юришган экан, узоқдан сизни кўришибди.

-Танишибдими?

-Худога шукурки йўқ. Аммо момойнинг уйига ўғри келди, деб айтишибди.

-Сиз шунинг учун келдингизми?

-Шу кунларда посёлкага ўғри оралаган. Икки-уч кишининг қорамолини олиб кетишди. Шу сабаб ҳамма ҳушёр. Хайриятки, бўлимга хабар келгач, ўзим йўлга чиқдим. Йигитларни юбормаганим яхши бўлибди. Энам ер ўлчовчилар келади, дегандилар, болалар балки адаштиргандир, деб ўйладим. Аммо кўнглим тинчимади. Бир хабар олайин, дедим.

-Искандар, ўғлим, мендан ҳам кўп гапирасан-а? – ошхонадан кампирнинг овози келди.-Мен ошни суздим. Меҳмонларни катта уйга бошла, ўша ерда гаплашасизлар.

-Кечирасиз, энамнинг исмлари нима? – деб сўради Миртемир миршабдан.

-Анбар…

-Йўғе…

-Нега ажабландингиз?

-Бувимнинг исмлари ҳам Анбар эди. Боя “Бувимга ўхшарканлар” дея ўйлагандим, шунинг учун.

-Бувингиз эмас, энангиз бу киши. Сизни шу қадар яхши кўрдиларки, телевизорда чиққан кунингиз байрам. Мен баъзи кўрсатувларингизни видеокасетага ёзиб олганман. Бизникига фақат шунинг учун борадилар.

-Раҳмат. Кўнглим учун гапираяпсизу, аммо…

-Аммо-паммоси йўқ, телевизор билан видеомагнитофонни олиб келаман, истасангиз уйга борамиз. Қоронғуда ҳеч ким танимайди.

-Ишондим, ишондим…

-Бўлмаса, марҳамат, қаршидаги уйга. Бу хонанинг икки эшиги бор. Бири ошхонага очилади бири бу томонга! – деди майор.

Ошдан кейин:

-Эртага ҳам шу ерда қолинг, – деди майор. – Мен вазиятни ўрганаман. Шунга қараб план қиламиз. Худо хоҳласа эсон-омон чиқиб кетасиз.

-Сиз ҳам “ватан хоини”га шерик бўлаяпсиз, – ҳазил қилди Миртемир.

-Ўша битта одам ватан бўлса, мен хоинман. Аммо биз тушунган Ватан бошқа. Биз тушунган Ватан Сизни севади.

-Раҳмат. Аммо биз йўлни давом эттиришимиз керак, – деди Аҳмад. – Мен ҳам кўп қолиб кетсам қидиришади. Қолаверса кундан-кунга босқи кучаймоқда. Қариндошларидан яқини, кейин дўсти бўламан. Қидиришлари аниқ.

-Бизга ҳам буйруқ уч марта такрор келди. Ҳозир посёлкада расмингиз осиқлик. Демакки, ҳамма жойда шу ҳол. Бирор қишлоқ ё шаҳарга кирмасдан, тоғу тошдан юрмоқ керак. Машина, автобуслар ҳам хавфли. Чунки ҳайдовчиларга ҳам топшириқ берилган. Хуллас, Каримов сизни чиқариб юбормоқчи эмас.

-Унда биз эртароқ йўлга чиқайлик. Кечаси юриб, кундуз дам оламиз.

Майор узоқ ўйлаб турди-да:

-Укамни чақирай. Трактори янги. Бахмалга қадар олиб борсин. Тракторни биров тўхтатмайди. Қолаверса унинг укамлигини ҳам билишади. Бахмалдан кейин қўшни жумҳуриятга яқин қолади. Ўтиб кетасизлар.

Майор чиқиб кетди-да тез қайтди. Орадан ярим соат ўтмасдан трактор овози эшитилди. Миртемирлар кўзғалишаркан, Анбар хола тўн ва дўппи олиб чиқди.

-Ўғлим, сенга атаганман буни. Тўнни ўзим тикканман. Дўппи эса водийдан келган.

-Энажон, бизни уялтираяпсиз…

-Ана улар уялсин, сени шу кўйга тушириб. Ҳа, уларга ҳам Худонинг атагани бор ҳали… Тўнни кийиб олсанг биров танимайди, ҳам иссиқ, ҳам совқотмайсан…

Улар хайрлашарканлар Анбар хола кўзига ёш олди:

-Энангни қайта кўра олмайсан… Қайда бўлсанг ҳам бошинг омон бўлсин, – деди ва Миртемерни қучоқлаб йиғлади.

-Энажон секин, биров эшитиб қолмасин…

-Ҳе, ўша бирор-мирорни ҳам…

Анбар хола жаҳли чиққан бўлса-да, сўнгги сўзларини пичирлаб гапирди:

-Сен кетгандан кейин ҳамма гапни ҳалойиққа айтаман, билиб қўйишсин.

-Энажон, Искандар акага зиёни тегади. Илтимос, орамизда қолсин, – деди Миртемир.

Аммо кампир индамади…

Трактор “сакрай-сакрай” илгарилаб борарди. Уч киши кичик кабинага аранг сиғишиб ўтиришгани учун бир зайилда “сакрардилар”. Тракторчи йигит камгап экан, икки соатда бир оғиз гапирмади. Миртемир буни оқшом чоғи безовта қилишгани, кун бўйи чарчаганидан бўлса керак, деб ўйлади ва хижолат чекди. Бир жойга бориб трактор тўхтади.

-Акам шу ерга қадар дегандилар…

-Бу ер қаер?-сўради Миртемир.

-Йўл бўйлаб кетаверасизлар, бу ёғи тинч. Икки-уч соатда қўшни жумҳуриятга ўтасизлар. Чегарага яқин қолганда адрдан юринглар. У ерда кўзга кўринмаган яхши. Мана бу икки таёқни олинглар, ит деган нарса кўп бу ерларда, – деди у, – кейин хайрлашиш учун икки қўлини узатди. Қўлида бир нима бор эди.

-Бу нима? – сўради Миртемир.

-Ака, энам бердилар, олмасангиз бўлмайди, момой ният қилганлар, илтимос, мен келгунга қадар шуни ўйладим. Олмасангиз нима қиламан, деб ўйладим. Сиз энамни билмайсиз, гаплари икки бўлдими, тамом, олам омонат бўлади.

-Аммо бизга пул керак эмас. Қолаверса шундай ҳам бошга қадар қарзга ботдик, энангиз, акангиз олдида… Энди…

-Ака, кўп эмас, беш юз сўм. Ўнта нон бермайди бу пулга, қадри йўқолди пулнинг. Аммо энам нафақа пулидан йиққанлар. Майда сўмликлар бўлгани учун кўп кўринаяпти.. Мен ҳам энамга буни тушунтирдим. Лекин “Майли, ўнта бўлса ҳам нон олади, ўзим берардиму хафа бўлишади деб аканг қўймади”, дедилар.

Тракторчи ўжар чиқиб қолди. Охири Миртемир:

-Илгариги шароитда олсак пора бўларди, ҳозирги ҳолимизда гуноҳи бўлмаса керак, – деди-да пулни олди. – Майли, ишқилиб бу яхшиликларни, бу қарзни қайтариш имконини берсин.

-Илоҳи омин, – деди тракторчи ва югуриб кабинага чиқди. У жўнаб кетгандан кейин Аҳмад:

-Пул ўзиники. Аммо…

-Қаердан билдингиз?

-Уйда кампирдан “Эна пулингиз борми?” деб сўраганини эшитиб қолдим. Йўлга чиқаётгани учун чўнтагим қуруқ бўлмасин, деб ўйлаяпти шекилли дея тушундим.

-Балки кампир унга ҳам бергандир?..

-Йўқ, беш юз деганини ҳам эшитдим. – Локатор бўлинг-е… Лекин нега берди пулни?

-Яна қайтиб келишингизга умид боғлади.

-Ҳа, бу хонадонга албатта келаман, аммо исмини ҳам сўрамабмиз.

-Ҳечқиси йўқ. Искандарнинг укаси, Турсунбой…, – деди Аҳмад.

-Қаердан билдингиз?

-Локатордан!..

Улар таёқларини елкага қўйиб қоронғулик қўйнига шўнғидилар. Осмоннинг олис нуқталарида кўринаётган юлдузлар ҳам улар билан йўлчиликка чиққан каби “юриб борарди”. Аммо ой кўринмасди. Ҳар ҳолда қайси бир булут тўдасининг ортида қолган бўлса керак. Дарвоқе, тун узоқ. Ойнинг эса чиқиши, кўриниши муқаррар.

21. КАРИМОВНИНГ КЕЧИНМАЛАРИ

Каримов мажлислар биносига кириб келганида бошининг оғриғи тинмаганди. Гўё боши шишиб, арининг уясига айланган, сон-саноқсиз арилар ғувиллаганча ташқарига чиқишга урингандек бош деворларини тирмалаётганга ўхшарди. У ёрдамчисидан иккита панталгин дориси олиб ичди. Кейин мажлислар залига қараб юрди.

Минбарда Олий кенгаш раиси ва унинг учун махсус жой ажратилганди. Ҳар доим мажлисга кириб келганда оёқда туриб қаршилаган миллатвакиллари бу сафар унга парво ҳам қилмадилар. Аввалига “мажлис бошлангани учун шундай бўлди”, деб ўзини овутмоқчи бўлди, кейин юраги орқага тортди. Мажлис залидаги совуқ руҳ унинг вужудини қисиб олгандек бўлди. Совуқда қолган одам каби этлари жунжикди. Вужудида алланарсалар “жимир-жимир” юра бошлади. Сўнгра кўксида бир қурт ўрмалаётганини ҳис қилди. Бу қурт кўксида эмас, юрагининг ичида экан… Оёқлари ҳам ўзига бўйсинмаётганди. Ўнг оёғи ўнг тарафга, чап оёғи чап тарафга тортаётганди.

Минбарда ўзи учун ажратилган жойга қадар бўлган ўн қадам масофани босиб ўтиш унга бир неча чақиримдек туюлди. Жойига етиб борганда, стулни орқага тортиш учун қўли қовушмади. Ҳатто қўлларим ҳам менга бўйсунмаяпти. Наҳотки, бу миллатвакилларига қўшилиб қўлларим, вужудим менга исён қилса?! Йўқ, ҳали бундай исёнлар кўп бўлади. Бу исёнларни енгишим, енгишга ўрганишим керак, деб ўйлади.

Каримов ўз хаёллари билан олишаркан, залда ўтирганларга қараш учун бош кўтаришга мажоли йўқ эди.

-Мажлисни олиб бориш тартиби ҳақида қандай таклиф бор?

Бу Олий кенгаш раисининг товуши. Каримов кириб келаркан ҳатто у ҳам ўрнидан турмади. Наҳотки, кечаги воқеалардан бошқача хулоса чиқарган бўлса?! Йўқ, бу қўрқоқ, исён қиладиган жасорати йўқ. Бу каби инсонлар қул каби туғилиб, қул каби ўлиб кетадилар. Исён қилиш улар учун ўлим демакдир. Ўрнидан турмагани эса бефаросатлигидан. Унга ким ҳам “Ҳўкиз” деб лақаб қўйган бўлса, узукка кўз қўйгувчи, заргар экан. Аслида бу узук ҳам бўлолмайди. Қўлни ё қисади, ё катталиги учун бармоқдан тушиб қолади.

Каримов фалсафий мушоҳадалар қилаяпман, дея бироз енгил тортгандек бўлди ва кўз қири билан аста залга қаради.

Алижон Қўчқоров деган миллатвакили деҳқончасига катта-катта қадам ташлаб минбар томон келаётганди. Алижонни Каримов узоқ йиллардан бери танийди. Бир вақтлар Комфирқанинг мафкура бўлимида ишларди. Нимадир бўлди-ю уни ҳайдашди. У пайтларда бундайлар кўчада қолмасдилар. Ё улар учун бир лавозим очиларди ёки маошлар ҳақидаги ҳужжатдан бошқа қоғозга қўл қўйилмайдиган бир идорага раҳбар этиб тайинлашарди. Алижонни ҳам динга қарши иш олиб борадиган идорага раҳбар қилиб қўйишди. Замоннинг чархи айланиб, бугун у ҳам миллатвакили.

Сайлов арафасида рўйхатларни назардан ўтказганда бу эски коммунист, оғзидан чиққанини билади, ҳар қадамини ўйлаб босади, қаёққа бошласак, ўша ёққа юради, деб исми-шарифини чизиб ташламаганди. Мана энди исёнчилар сафида.

Аслида бунинг дарди бошқа. У парламент қўмиталаридан бирига бошлиқ бўлиши керак эди. Ҳатто суҳбатлардан ҳам ўтганди. Лекин таниқли олимлардан бири шу қўмита раислигини истаб қолди. Алижон эса ўринбосарликка тушди. Алами ана шунда. Мендан қасд олмоқчи…

-Олий кенгаш мажлисини олиб бориш юзасидан бир қатор жиддий таклифларни илгари сурмоқчиман, – дея олдиндан ёзилган нутқини ўқиётганди Алижон.

Кеча кечқурун Алижоннинг нима ҳақда гапиришини унга айтишганди, нутқининг нусхасини ҳам кўрганди. Шу сабабданми ёки қулоқлари шанғиллаётгани учунми Алижоннинг овозини эшитмаётганди. Аммо унинг бугунга қадар мавжуд тартибларни бузиш ҳақида таклифлар киритаётганини биларди. Каримовни қизиқтираётган нарса бунга миллатвакилларининг қандай муносабатда бўлишлари.

Бир қисми, яъни исёнчилар уни қўллашлари аниқ. Аммо қолганлари-чи? Унинг ўзи бир-бир суҳбатдан ўтказган, сўнгра рўйхатга киритиб сайлаган ва “Менинг командамдан ер оласан” деган одамлари-чи? Улар нима дейдилар?

Каримов залнинг олдинги қаторларида ўтирганларга назар ташлади. Уларнинг бирортаси ҳам унга қарамасди. Баъзиларининг юзида хавотир, айримлари эса мамнун, яна бир қисми бўлса оғзи очилиб қолганча ҳанг-манг бўлиб ўтирарди. Ҳар доим Каримовнинг кўзларига тикилиб ўтирадиган, “мен шу ердаман, нима хизматингиз бор?” дегандек киприк қоқмай қараб турадиганлар ҳам ундан юз ўгиришганди.

Бу синов дея ўйларди Каримов. Агар Алижоннинг таклифлари ўтса, демак, исён жиддий. Ўтмаса буларнинг қанотини синдириб ташлайман. Кўп нарсага Ички ишлар вазири Камолов ҳам айбдор. У илгари хавфсизлик қўмитасида ишларди. Баъзи миллатвакиллари унга қарши бўлдилар. Шундан кейин Ички ишлар вазири этиб тайинладим. Лекин топшириқларимни доим етим қилди. Бир куни “Миртемирнинг тилини кесиб келасан” дедим, аммо эртасига Миртемир бир мажлисда “Шунақа гап тарқалган, сизнинг бундай деганингизга ишонмайман”, деб сувнинг олдини олди. Кеча эса Алижонни мажлисга келмайдиган қилиб қўй, дегандим. Нима эмиш, отилган тош бошининг ёнидан ўтиб кетганмиш. Шу ҳам баҳона бўлдими? Агар шу мажлисдан омон чиқсам, онасини Учқўрғондан кўрсатаман!

Каримов лаблари қовжираб қолганини ҳис қилди. Эснаган киши каби қўли билан оғзини ёпди-да тилини айлантириб, лабини ҳўллади. Аммо лаби қуриб кетаверди. Стол устидаги бардоқ эса бўш. Графиндан сув қуйиш учун қўлини кўтармоқчи бўлди-ю қўрқди: сув тўкилиб кетса-чи ёки графин бардоққа урилса-чи? Залда ўтирганлар Каримовнинг қўли қалтираяпти, деб ўйламайдиларми?

Каримовнинг кўзи Алижонга тушди. У жойида ўтирарди. Раис эса унинг таклифини овозга қўймоқчи бўлди. Залда ғалағовур бошланди. Ҳозир исёнчиларнинг планига кўра Эркин Воҳидов сўзга чиқиши керак, деб ўйлади ва залдан Воҳидовни қидирди. У Каримовга қараб “Кўнглингиз хотиржам бўлсин, мен сўзга чиқмайман” деяётгандек бамайлихотир ўтирарди. Ундан кейин Аҳмадали Асқаров сўз олиши керак. Унинг қаерда ўтиришини ҳам Каримов яхши билади. Олдинги қаторлардан ўртада ўтиргани учун доим жойидан гапиради. Минбарга чиқиш учун ўн-ўн беш киши ўрнидан туриб унга йўл бериши керак. Шу боис жойидан гапиришни афзал кўрарди. Каримов ўша томонга қаради, лекин Асқаровни кўрмади. Демак, келмабди, деб ўйлади. Бу ҳам қўрқоқлик. Содиқлигингни кўрсатмоқчи бўлсанг, келиб ўтирмайсанми?

Аммо шу пайт Каримов нохосдан Асқаровни кўриб қолди. У биринчи қаторда ўтирарди. Демак, сўзга чиқмоқчи! Демак, кечаги ваъдаси ёлғон! Ҳа, бу одамга ишониб бўлмайди. Ўзининг қатъий бир фикри йўқ.

Каримов энди ишга келган пайтлари эди, рус тилига қарши ҳаракатлар бошланди. Ўшанда Асқаровни телевидениега юборди, кечқурун у бир соат рус тилининг аҳамияти ҳақида гапирди. “Мен Намангандаги бир қишлоқдан чиққан бола эдим. Камбағалнинг боласи кийимга пул топса, бир бурда нонига етмасди, овқатига пул топса оёқяланг қоларди. Аммо рус тили туфайли мен одам бўлдим. Рус тили бўлмаганда олим бўлармидим?” дея гапираркан, кўзлари намланганди. Ўшанда Каримов унинг самимиятидан қувонганди. Аммо миллий ҳаракат кучайиб кетди. Каримов чиқиш йўли яна ҳаракатни бўғиш, байроқни қўлга олиш эканини англади, ташаббусни қўлига олди. Бошқа олимлар қатори Асқаровни ҳам яна телевидениега юборди.

Ўшанда у “Мен она тилимни унутиш даражасига келдим. Рус тили менинг на қорнимни, на тафаккуримни тўйдирди. Она тилимни унутсам, бобо меросдан маҳрум қоламан. Бу эса тафаккур очлиги! Бу эса манқуртлик!” дея яна нам киприкларини силаганида Каримов унинг маҳоратига қойил қолган эди. Агар бу одам санъаткорликни танлаганда, энг машҳур артист бўларди, деб ўйлади.

Залда ғалағовур авжга чиқди. Шу пайт Миртемир ўрнидан туриб, минбар томон кела бошлади. Демак, Асқаров сўзга чиқмади.

Ҳа, у ўзининг сўзга чиқмаганини кўрсатиш учун биринчи қаторга ўтирган. Аммо бу келаётган жўжахўрознинг нима дейиши номаълум, деб ўйлади Каримов. Эркин Воҳидов билан Асқаровнинг сўзга чиқмагани катта ғалаба. Қолганлар гапирса гапираверсин. Бир ҳамла билан янчиб ташлайман!

Миртемир залдагиларга қараб эмас, унга қараб гапирарди. Бу болани илк бор қаерда кўрган эдим? Ҳа, ҳа, сайловлардан олдин Каттақўрғонга борганимда кўрганман. У нохосдан сўзга чиқиб залдагиларнинг олқишини олди. Ўшанда шоирона гаплар гапириб, ҳамманинг диққатини ўзига тортганди. Кейин Олий Кенгаш биносида кўришдик. Йигитларимиз бошқа ўлкаларда хизмат қилиши масаласини раёсатда муҳокама этаётгандик. Шарт-шурт гапириб, бутун режаларимизни бузиб юборди. Мажлисдан кейин олиб қолиб гаплашдим

“-Ука, бу миллатвакиллик узоққа чўзилмайди. Сен биз билан бирга қолмоқчи бўлсанг, Олий кенгашда бўлаётган воқеалардан мени хабардор қилиб турасан, яъни менинг командамга кирасан.

-Майлику-я, лекин мен ҳали ёшман, яна қанча Каримовлар билан ишлашим мумкин. Сотқинлик қилиб узоқ яшаш мумкин эмас-да.

-Сиз сотқинлик билан давлатга хизмат қилишнинг фарқини ҳали билиб олмабсиз. Бошингизни деворларга урасиз ҳали… Каримов эса бу жойда узоқ, жуда узоқ туради, билдингизми?”

Шу суҳбатдан кейин кўп ўтмай Миртемирнинг номзодини журналистлар уюшмаси раислигига кўрсатишганини айтишди. Ўшанда Олий кенгашдан кетса яхши бўларди, дея ўйладим, аммо энг тўполончи халқ – қаламкашлар. Арининг уяси бузилса тузатиш мумкин, лекин қаламкашлар ғавғо бошласа, қийин бўлади, дея бошқа номзодни сайлатиб юбордим.

Ундан кейин янги очиладиган газета муҳаррирлигига номзоди кўрсатилди. Бўпти, ё тарбиялайман ё қуваман, деб рози бўлдим. Лекин охирги кун раёсат мажлисида ўз номзодини олиб, мен истамаган одамнинг номзоди ўтиб кетишига сабабчи бўлди. Унинг қаламкашлар йиғилишидаги гапларини кечиргандим. Ҳатто раёсатдаги бу ҳунарига ҳам қўл силтадим. Кейин ҳам бошимга кўп ишлар очди. Ҳаммасини кечириш мумкину Олий кенгашда мактубларни ўқирканман нохосдан оғзимдан чиқиб кетган гапни халққа етказганини кечириш мумкин эмас. Буларнинг кўпчилигини сотиб олдим, баъзиларини қўрқитдим. Қармоққа илинмаганлари бошқаларини ҳам бузаяпти.

Назаримда энг катта хато сайловдан кейин булар олти ой меҳмонхонада бирга қолишгани бўлди. Дарҳол пойтахтнинг ҳар еридан уй топиб, бўлиб юбориш керак эди. Аммо меҳмонхонада бирлашдилар. Миртемирнинг Тўлқин деган ҳамшаҳари бор. Жуда ҳам маҳмадона, биринчи мажлисда юзинг демай, кўзинг демай гапирганди. Меҳмонхонага каратэчи болаларни юбориб, урдиргандим иш берди, ақли жойига тушди. Ҳатто бугунги мажлисда тарқатилган ўн саҳифали баёнотни Миртемир тайёрлаганини у хабар қилди. Кеча уни чақириб гаплашиш керак экан. Бугун Миртемирга қарши уни байроқ қилардим. Ўзидан билиб ҳимояга чиқмайди.

Каримов бир зум хаёлларидан айрилиб, яна залга қаради. Кўзлари олма тераётган кишининг кўзларидек, қаторлар орасида “югуриб” кетди. Тўлқинни топди. У ҳамшаҳарининг гапларига бошини силтаганча норозилигини кўрсатаётганди. Каримов унга узоқ термулди, лекин у қарамади. Агар қараганда “Чиқ, жавобини бер!” ишорасини ташламоқчи эди.

Миртемир эса ҳамон уни сўроққа тутаётганди гўё.

Шу пайт Каримовнинг хаёлидан бундан бир неча лаҳза олдин қабул қилинган қарор ўтди. Нега қаршилик қилмадим, деб ўйлади. Ҳозир бутун мамлакат бу тамошани кўрмоқда. Шарманда бўлдим! Жонли кўрсатув ҳақидаги қарорга нима бўлганда ҳам рухсат бермаслигим керак эди. Матбуотни қўлдан чиқарган раҳбар-ўлган раҳбардир, нега бунга изн бердим?

Наҳотки, жиловни қўйиб юбордим. Йўқ, қўйиб юбориш мумкин эмас. Халқнинг подадан фарқи йўқ. Таёқ билан бошига уриб, йўлини кўрсатиб турмасанг, ҳатто озуқасини топиб ея олмайди. Дарвоқе, озуқами, овқатми? Озуқа деб гапиришимни ҳам мазах қилишибди-я, мана булар. Нима эмиш, миллат овқат ермиш, ҳайвонлар эса озуқа.

Ҳа, энди битта-иккита сўзда хато қилсак ҳам, ота гўри қозихонами? Ичимда гапирсам ҳамма сўзларни тўғри айтаман, аммо минбарга чиққанда қийналиб қоламан. Одам қайси тилда фикрлашга ўрганса, бир умр шу йўлда қоларкан. Нима қилай, бошқа тилда фикрлаб, бошқа тилда гапираман. Бир сўз билан айтганда, ўз сўзимни таржима қиламан. Бу осон иш эмас. Мана бу тирранчалар эса битта тилдан бошқасини билишмайди.

Миртемир бошқа миллатвакилларини ҳам жовдираб қараб ўтирмасдан минбарга чиқишга даъват этди. Залда турган микрофонларнинг ёнида навбат бошланди. Шу пайт ҳокимлардан бири югуриб минбарга чиқди.

Ҳа, бу Нусратов эди. У Мирсаидовнинг сояси. Қаерга борса ёнида. “Жияним” деб таништиради. Уни сиёсатга тортган ҳам Мирсаидов. Миллатвакили рўйхатига ҳам у киритди. Ҳозир минбарга чиқартирган ҳам у. Нусратов Каримовнинг икки фармони Асосий қонунга зид эканлигини айтиб, бундай ҳолда Президент истеъфо беради, деди. Унинг рус тилида гапиргани бироз фойда бўлди, кўпчилик нима деганини тушунмай қолди. Лекин унда айб йўқ. У Шукруллонинг буйруғини бажараётгани учун бу гаплар тилидан чиқмоқда, дилидан эмас, дея ўйлади Каримов. Эртага уни яхшилаб алдасам ёки қўрқитсам менинг тўтиқушимга айланади.

Нусратов унинг диктаторга айлангани ҳақида гапира бошлади. Буни олдин ҳам эшитган эди. Биринчи сессияда Шовруқ шу ҳақда гапирганди. Кейин Тойиба ҳам гапирди. Бу энди уларнинг гапларини русчага ўгириб айтмоқда. Йўқ, буни Шукрулло айтмоқда. Чунки Шукрулло “Шундай қилсак, ана улар яна бизни диктатор дейишади” деб Каримовнинг ўзига ҳам айтганди.

Ана улар… Негадир Каримов бирдан “ўлим учбурчаги” ҳақида ўйлади. Ўладиган одамнинг юзида учбурчак пайдо бўлади. Худди пирамида каби. Теппа нуқтаси қошларнинг ўртасида, бу жойни “учинчи кўз” ҳам дейишади ва пастки чизиқ бурун тугайдиган жойдан ўтади. Олимлар буни энг муҳим томирлар тўпланган жой дейдилар. Боксчиларга шу жойга уриш мумкин эмас. Уста жиноятчилар эса “ўлим учбурчаги”га бир мушт уриб, кимнингдир ҳаётини битирадилар. Каримов шу дамда Шовруқни бир мушт ургиси келди. Кейин Тойибани. Кейин Миртемирни… Нусратовдан эса хафа бўлмади. Уни Шукрулло деб қаради.

Нусратов минбардан тушиб, жойига “чўкаркан”, унга яқинроқ жойда бўлган Исо Холис ўрнидан турди. Наҳотки бу кеча оқшомги илтимосимни қабул қилмади, деб ўйлади Каримов. Яна ўжарлигининг қули бўлдими? Умуман, бу олифта билан одамга ўхшаб гапиришнинг ҳожати бормиди? Қара-я, ҳатто мажлисга тиррайган оқ шим, ёқаси вайрон оқ кўйлак кийиб келибди. Шундай қилсам ҳаммадан ажралиб тураман, деганда. Кўпчилик уни “Ғарб хастаси” дейди. Гапиришида ҳам ғарбга тақлид бор, кийиниши, юриш-туришида ҳам ғарбоналик сезилиб туради. Бундайлар жуда тез ўзгарувчан бўлади. Бугун Ғарбнинг ортидан кетса, эртага унга қарши чиқиши аниқ. Бир кун келиб сўфи ё мулла бўлса ҳам ажабланиш керак эмас.

-Ҳайрат. Бир пайтлар ўз бошлиқларини қарсаклар билан олқишлайдиган коммунистлар бугун жим ўтиришибди. Аксинча улар ўз бошлиқларига қарши исён қилганларни олқишламоқдалар. Бу ерда катта ўйин бормоқда. Унинг номи “Пойтахт ўйинидир”. Шу пайтга қадар бўлган ўйинлар ўтмаганидек, бу ўйин ҳам ўтмайди…,-деб уни ҳимоя қила бошлади Исо Холис.

Отангга балли, дея қичқириб юбормоқчи бўлди Каримов. Йигит экансан-ку, йигит. Боя кўнглимдан ўтганларини ўқиб ўтирган экансан! Кеча кечқурун мадад истаганларим, ана у ҳезалаклардан бир нарса чиқмади. Сен эса ўғил бола экансан.

Каримов бу хаёллар билан бўлиб, Исо Холис нутқининг давомини эшитмади. Лекин давомида ҳам шу оҳанг бузилмади. Ҳар ҳолда уни ҳимоя қилмоқда. Шуниси етарли. Қолгани нима деса ҳам уни қизиқтирмасди. Чунки у бомбани портлатганди. Яраланган одамларга ҳатто “кечирасиз” деса ҳам фойдаси йўқ.

Шу боис Каримов ўз фикрлари оғушида сузмоқни афзал кўрди.

Бу йигитни бир умр ўйнатсам бўлади. Қаёққа тортсам ўша томонга кетар экан. Ёки у билан иттифоқ тузсамми?  Нима бўлганда ҳам уни қўлдан чиқариб юбормаслигим керак. Тўғри, минбарга чиқса, саккиз кишини йиғлатадиган қилиб, қоғозсиз гапиролмайди, аммо фикрларини лўнда-лўнда ҳолда ёзиб олади ва тош отгандек отади. Унинг ҳам орқасидан юрганлар бор, унга эргашганлар бор. Шу боис уни қармоқда тутишим керак. Бундай одамни ҳар мақомга йўрғалатиш мумкин.

Исо Холис жойига ўтирганда Каримов унга миннатдорчилик билдирмоқ учун кўзларини тикди, лекин унинг ёнидаги бўш ўриндиққа Миртемир келиб ўтирди. Улар тортиша бошладилар. Миртемирнинг авзойи бузуқ эди. Исо Холис эса унга нималарнидир тушунтирмоқчи бўларди.

Ўнг қанотдаги микрофон ёнида Мурод Тўраев пайдо бўлди. Каримов Исо Холис билан Миртемирнинг тортишмаси нима билан тугашини билишга қизиқса-да, хаёллари Мурод томонга қочди.

Бу нима дер экан? Рост гапирадими, ёлғонми, барибир бунинг гапига кўпчилик ишонади, деб ўйлай бошлади. Чунки у билан бир вилоятда ишлаганмиз. Аслида у мен пойтахтга келганимдан кейин ўртага чиқди. Лекин мана бу оломон буни тушунармиди? Мурод сайловдан кейин Муборак шаҳар ижроия қўмитаси раиси бўлди. Дарров коммунистик партия фаолиятини таъқиқлади. Прокуратура, миршабхонага ўз одамларини суқди. Ҳатто хусусий телевидение ҳам очиб олди. Бунга қараб турадиган аҳмоқ йўқ эди. Мана энди ҳаммасидан ажралиб қолгани учун аламзада. Мурод Тўраевнинг “Туманимиздан руслар кетиб қолаяпти” дегани Каримовнинг кулгусини қистади. Шу боис мийиғида кулиб, бошини қимирлатиб қўйди-да, унинг сўзларини тинглай бошлади.

-Олиб борилаётган нотўғри сиёсат байналминал дўстлигимизга путур етказмоқда. Мен бу масалани ҳурматли президентимизга етказдим, аммо натижа чиқмади. Аксинча таъқиб давом этди. Бундан бир неча кун олдин менга нисбатан суиқасд уюштирилди. Тасодиф туфайли тирик қолдим. Деразамдан ичкарига ўқ отганларни ушлаб бердим, лекин уларни қўйиб юборишди…

Каримов мажлис залининг биринчи қаторида ўтирган Ички Ишлар вазирига “Латта, бирор ишни уддалай олмадинг. Албатта орқасидан ғавғоси чиқади” деган сўзларни нафратли нигоҳларига жойлаб, тикилиб қаради. Вазир гарчи Каримовнинг қараётганини сезса-да, Мурод Тўраев янги бир гап айтаётгани каби унинг сўзларини дафтарига ёзиб олаётган эди.

Унга қайта-қайта тайинлагандим, деб ўйлади Каримов. Бу ишни устаси фарангларга топшир, улар тоза иш қиладилар, истаганларини бер, дегандим. Аммо юборган одамлари деразадан бўш уйга ўқ отишибди, бу ҳам етмагандек қўлга тушишибди. Наҳотки, катта бир давлатда буюрган ишингни ҳиди чиқмайдиган қилиб бажарадиганлар топилмаса? Ёки бу халқ халқ бўлолмайдию, мен эса давлат қуролмайманми? Ҳозир истеъфо бериб чиқиб кетсам нима бўлар экан? Дарров ўрнимга Шукруллони сайлашади. Сайлашсин. Четда туриб, шарманда бўлганини томоша қиламан. Йўқ, четда туришга қўймайди бу. Ҳамма нарсани менинг бўйнимга ағдариб, қамоқда чиритади.

Нима деяпман ўзи? Бу лавозимни эгаллагунча оз курашдим-ми? Бу менинг она сути каби ўз ҳаққим, уни ҳеч кимга бермайман! Қолаверса буларнинг орасида мен каби тушунадиган, мен каби иш юритадигани йўқ! Бир тўда калтафаҳмлар тўпланган. Булар минбарга чиқиб лақиллашни биладилар. Исмим ҳам, жисмим ҳам, ақлим ҳам, тафаккурим ҳам бу лавозимга лойиқ! Шу сайловни ўтказиб олсам, тамом! Булар учун сичқоннинг ини минг танга бўлади. Қочадиган жой тополмай қоладилар. Ҳаммасининг ақлини жойига киритиб қўяман. Аслида сайлов ўтказмасдан ҳам бу ишни қилишим мумкин эди. Лекин халқнинг жиловини қўйиб юборишган. Жиловни бирданига қайтариб олиб бўлмайди. Бу ишни аста-секин қилиш керак. Аста секинлик билан ҳар қандай отнинг ҳам оташини сўндирадилар. Мана бу маҳмаданаларни эса ўлдирсанг осон қутилишади. Уларни бир умр ғурбатга шерик қилиш керак. Булар нонни “мамма” деб юришибди. Қовунни эса тарвуз дейишади. Ҳали менинг совунимда кир ювишмади. Шу боис пайтавалари сасиб кетгандек, гапирган гапларидан ҳам кишининг кўнгли айнийди. Нима бўлганда ҳам ҳозирча чидамоқ керак!

Дунёдаги йирик мамлакатлар билан келишмасдан иш қилиб бўлмайди. Акс ҳолда улар мана буларга ўхшаб, тош отиб ўтирмайдилар. Дарров йўқотиб қўяқоладилар. Шу боис уларнинг ҳам раъйига қарашим керак. Сиёсат катта ўйин. Яхшилаб ўйнасанг ҳар қандай рақибни мот қиласан. Уларга демократик сайлов қандай ўтказилишини кўрсатиб қўйишим лозим. Мана шу мажлисдан ўтиб олсам, бирорта рақиб ҳам топаман. Халқ менсимайдиган кишилардан бирини номзод қилиб кўрсатиб, сайловга киритаман. Муқобил сайлов қандай ўтказилишини кўрсатиб қўяман. Исо Холисни танласам ёмон бўлмайди. Лекин бутун мухолифат унинг атрофида бирлашса, тарозининг мувозанати бузилиши мумкин. Йўқ, унга қадар мухолифатни парчалаб ташлашим керак. Даркор бўлса бир қисмини қанотларим остига оламан, бошқа бир қисмини калтаклатаман, яна бир қисмини эса болга ботираман.

22.ЖАНГ

Каримовнинг хаёлларини ўртадаги микрофон ёнида туриб гапираётган йигитнинг қўнғироқдек овози бўлди.Ким у, дея ўша томонга термулди Каримов. Ҳа, Инъомжон экан. Бу ҳам ёзувчи. Исо Холиснинг ёнида юрадиган йигитлардан бири. Ҳар ҳолда акаси мени ҳимоя қилгандан кейин укаси бошимни ёрмаса керак, деб ўйлади Каримов. Аммо Инъомжоннинг сўзлари унинг кўзини мошдек очиб юборди.

-Сиз Қашқадарё вилоятида ишлаганингизда икки ярим миллиард сўм ҳисобида қўшиб ёзишга йўл қўйгансиз. Сиз туфайли юзлаб одамлар қамалиб кетди, сиз эса сувдан қуруқ чиқиб, тахтни эгаллаб ўтирибсиз.

Мажлис зали ғала-ғовур бўлиб кетди. Илҳомжонниг сўзлари Каримовнинг қалбига наштардек ботди. Бу боланинг ўзи бошқа вилоятдан, деб ўйлади у. Лекин қўлидиги бир даста қоғозни қаердан олди экан?! Ҳар ҳолда бу ҳам Шукруллонинг иши. Бу болакай оғзининг ўлчовини билмас экан. Бундайларнинг тўтиқушдан фарқи йўқ. Энг хавфли одамлар булар, ким нима тутқазса, ўқиб бераверишади. Шу боис буни дарҳол жиловлаб қўйишим керак. Мажлисдан кейиноқ оёғига тош боғлайман.

Каримов илгари ўзи ишлаган Қашқадарё вилоятидан бир кишини қўли билан ишора қилиб ёнига чақирди.

-Сен қамалиб кетаётгандинг, лекин қутқариб қолдим. Мана депутат ҳам қилиб қўйдим. Нега энди товуққа ўхшаб ўтирибсан? Бор, ана у тирранчага жавоб бер, – деди.

У одамнинг бўйи калта эди. Пилдираганча, ўрта йўлакдаги микрофон ёнига югуриб борди. Инъомжонни туртиб, унинг ерини олиб ўзи гапирмоқчи бўлди. Лекин Инъомжон бўш келмади. Сўнг у Инъомжонниг ёқасига ёпишди. Атрофдагилар ўринларидан туриб, улар томонга юришди. Мажлис раиси эса танаффус эълон қилди.

Каримовнинг топшириғини олган киши Инъомжонниг ёқасидан тутганича минбарга томон юра бошлади.

-Кечирим сўра, кечирим сўра деяпман Ислом акадан! – дея бақирарди у.

Шу пайт югуриб келган Самандар Каримовнинг одамига узанди. Унинг елкасидан тортиб, қўйиб юборганди у йиқилиб кетди. Самандарнинг бўйи узунлиги, чиниққанлиги, гавдаси унча-мунча одамдан йириклиги ҳайбатини оширарди. Унинг ёнига келган ёзувчи Примқул Қодиров “Ука, сиз нима қилаяпсиз? Бу одам оқсоқолимизнинг топшириқларини бажараяпти, сиз аралашманг”, деди.

-Сени туппа тузук ёзувчи, деб юрган эдим, – деб жавоб қилди Самандар. – Улуғ шоҳ ва шоирларимиз ҳақида ёзган китобларинг бошқа-ю ўзинг бошқа экансан! Оқсоқолингни севсанг, ана у минбарга чиқиб ҳимоя қил!

Самандарнинг ҳайбатидан қўрққан Примқул Қодиров орқасига бурилиб оломоннинг ичига кириб кетди. Самандар эса Каримовнинг ёнига яқинлашди:

-Мажлисни бузиш учун шунақа ўйин қилишингиз керак эдими? – деди у Каримовга.

Каримов ҳам унга заҳархандалик билан:

-Сиз ҳали ҳам шу ердамисиз? Мен сизни қамалиб кетган, деб ўйлаб юрибман, – деди.

-Нега мен қамалар эканман? Мен халқнинг ҳаққига хиёнат қилганим йўқ! Ўғирлик, порахўрлик билан эмас, пешона терим билан топаяпман мен!

-Пешона тери билан топилса, кўпчилик сизга ўхшаб кошоналар қуриб оларди.

-Биламан, олдинги уйимни сиз ёндириб юбордингиз, сиз юборган одамлар ёндирди. Сизга қасд қилиб икки ойда қайтадан тикладим. Сизга алам қилгани менинг бой бўлганим эмас, одамларга ёрдам қилганим, йўл қурганим, мачит қурганим, мактаб қурганимдир. Сизга алам қилгани партиянгиз бўлимини ёпиб қўйганимдир!

-У партия меники эмас, у халқнинг партиясидир! Шунинг учун унинг бўлимини албатта такрор очамиз! – деди Каримов.

-Ҳа, олти ойки корхонамизни миршаблар ўраб олишган. Кечаси ҳам тергов, кундузи ҳам. Акамдан тортиб аммамга қадар сўроқ қилдингиз. Лекин бирор нарса тополмадингиз!

-Истасак, топамиз!

-Истасангиз кўп иш қиласиз! – дея қўлларини пахса қилиб баланд овозда гапирганича Каримовга янада яқинлашди Самандар.

-Қўлингни тушир! Ўзингни бос! Ҳозир шу ернинг ўзидаёқ қамоққа олдираман. Кимлигингни халққа кўрсатиб қўяман.

-Биламан нимага шаъма қилаётганингизни, – деди Самандар. – Уй жойимизни филмга олдиргансиз. Мен ишдан ҳайдаган ўғри-муттаҳамларни тўплаб шикоятларини ёздиргансиз. Сиз олти ой уриниб битта филм тайёрладингиз, мен эса бир ойнинг ичида сизнинг кимлигингизга оид учта филм тайёрладим. Мард бўлсангиз майдонга чиқинг! Бу филмларни депутатларга қўйиб берайлик!

-Сенинг пушкага оладиган одатинг ҳам бор экан-ку, – дея мийиғида кулди Каримов. Аммо бир зумда нафақат овози балки ўзи ҳам ўзгариб қолди, кўзи эса ёш болаларникидек жовдираб оломоннинг ичидан нажодкор қидирарди. Самандар бўлса эътибор ҳам бермасдан қўлларини пахса қилиб сўзда давом этарди:

-“Пушкага олиш” деган гапни ҳаётимда илк бор эшитаяпман. Ҳар ҳолда тушунишимча “шантаж” дегани бўлса керак. Мен уйдирмачи эмасман. Кўзим билан кўрганимга, қўлим билан ушлаганимга ишонаман. Укангиз нима сабабдан қамалганию қандай қилиб озод бўлганини халқ билмайди, деб ўйлайсизми? Укангиз билан айни жиноятдан қамалган одам ертўлада ўтирибди. Укангиз эса катта бир мафия гуруҳига бошчилик қилаяпти. Буни инкор эта оласизми?

-Ҳаддингдан ошиб кетаяпсан! Ўзингни бос! Ҳозир мана шу ернинг ўзида чавақлаб ташлайман сени! Товушингни ўчир! – дея бақирди Каримов.

-Товушимни ўчирмасликка сен имкон яратдинг, – Самандар ҳам Каримовга сенсираб гапира бошлади. – Бир пайтлар ҳайдаб юборган хотининг ва ўғлинг бугун қандай кўйга тушганини биласанми? Ўғлинг тиланчилик қилаётганидан хабаринг борми? Хабаринг бўлмаса айт, зални ҳозирлашсин, сен ҳам қўлингдагини кўрсат, мен ҳам! Керак бўлса телевизор орқали кўрсатайлик, хулосани миллат чиқарсин!

Шу пайт уларнинг ёнига Миртемир келди:

-Менимча Самандар ака ҳақ гапни айтаяптилар. Агар у киши жиноятчи, порахўр бўлсалар, қўлингизда буни исботловчи далиллар бўлса, ўртага қўйиш керак. Филм олдирган экансиз, уни ҳам намойиш қилайлик. Айни пайтда Самандар аканинг иддаоларига қулоқ солайлик, – деди.

Каримов нажоткорни топгандек шафқат истаб, Миртемирга термулди:

-Укажон, мана сиз танқид қилдингиз, мен аралашмадим. Чунки биламан ўзингизни ўйлаётганингиз йўқ. Текширишларимиздан ҳам тоза чиқдингиз. Лекин мана бу акангизнинг бир жойи ҳам тоза эмас. Унга айтинг, сассиқ гапларини калта қилсин! Миртемир нимадир демоқчи бўлиб оғиз жуфтлаганди, Самандарнинг қўнгироқдек жаранглаган товуши унинг фикрларини бўлиб юборди:

-Мен сассиқ гап айтишга ўрганганим йўқ! Катта бир давлатнинг бошида ўтирган инсоннинг оғзидан шундай гаплар чиқиши мени уялтирмоқда. Инсонга ўхшаб тортишмоқ ва масалаларнинг ечимини топмоқ мумкин эмасми? Сиз мени ишдан ҳайдаб, устимдан жиноят иши очганингизда мана шу йигитлар ўртага кирмаганда, йўқ қилардингиз. Хайриятки, депутатлик ваколатимни тўхтатиш ҳақида қарор чиқарадиган кунингиз шу йигитлар орага киришди. Аммо буларнинг ҳар бири Самандардан фалон сўмдан олган, деб гап тарқатдингиз. Виждонига бўйсунган ҳалол йигитларга туҳмат қилдингиз.

Каримов Самандарнинг гапларини эшитмагандек, Миртемирга юзланиб:

-Миртемиржон, йигитларингизга айтинг, мажлисдан кейин қолиб бу масалаларни тортишайлик. Мени ҳам чалғитганга ўхшайдилар. Ҳозир бу ерда масалалар қоришиб кетди. Айтилаётган ҳар бир гапни тарозига қўяйлик, айбдорларни жазолайлик. Мен сизларга сўз бераман, ҳамма масалани ҳал қиламан. Бирор киши жазодан четда қолмайди. Самандар аканинг қизиганича бор, мени ҳам алдашади. Атрофимни порахўр-муттаҳамлар эгаллаб олишган. Улардан қутилишим учун сизларга ўхшаган жасур йигитларга эҳтиёжим бор. Ҳар бир гапни қўрқмасдан, иккиланмасдан мардларча юзга айтган инсонлар Ватанимиз учун жуда керак. Сизларга раҳмат, кўзимни очдингизлар.

Бу гапларни эшитган миллатвакиллари бирдан жимиб қолдилар. Ўртага сув сепгандек сокинлик тушди. Каримов, буларни мана шундай боплашим керак, деб ўйлади. Аслида ростдан ҳам ҳаммаси соф, тўғри йигитлар. Қинғир-қийшиқликни билишмайди. Лекин ана шундайлардан қўрқиш керак. Булар оловга ҳам сувга ҳам тик боришади. Буларни алдаб-сулдаб йўқотиш керак. Акс тақдирда бу оловда мен ўзим ёниб кетишим мумкин. Оловни исинмоқ, фойдаланмоқ учун ёқиб туриш керак. Назоратда тутсанггина унинг ҳароратидан баҳра оласан. Назоратдан чиқардингми, у сени жизғанак қилади. Оловнинг кушандаси сув. Мана, бир “челак”сув билан уни ўчирдим. Жўжахўрозларнинг ҳаммаси бир товоқ паловни кўрган оч болакайлардек мўлтираб қолишди. Темирни иссиғида босмоқ керак. Танаффусга чек қўйиб мажлисни бошласам жиловни қўлга оламан. Буларни илинган қармоқларида маҳкам тутишим зарур.

23.СУЛҲ

Каримов орқасига қайрилиб, қўл қовуштириб турган Йўлдошевга:

-Соатингиз борми? – деди заҳарханда оҳангда.

-Бор, бор, – дея унга эгилди мажлис раиси.

-Ундай бўлса нега мажлисни бошламаяпсиз? Танаффус ўн олти соатми?! – дея бақирди.

Раис ердан ерга сакрайдиган ниначи каби бир-икки ҳамлада ўз жойига ўтириб олди ва қўлларини бир-бирига ишқалаб:

-Ҳамма жой-жойига ўтирсин, мажлисимиз давом этади, – деди.

Аммо кимга сўз беришни билмасди. Нима қиламиз, дегандек Каримовга қаради. Каримов эса атайлабдан юзини бошқа томонга бурди. Бу ҳам норозилик аломати эди. Раис нима қилишини билмай қолганди. Шу пайт мажлис залининг биринчи қаторида ўтирган Мирсаидов ўрнидан туриб, минбарга қараб юра бошлади. Мажлис раиси томирларида тўхтаб қолган қон қайта ҳаракатга келганини ҳис қилди, лекин юраги потирлай бошлади. Ўйлашга эса вақти қолмаганди, бошини микрофонга яқинроқ олиб борди-да, хириллаган овозда:

-Ҳурматли Бош вазиримиз Шукрулло Мирсаидов сўз сўраяптилар, – деди.

Мирсаидов эса аллақачон минбарга чиқиб олган эди. У талвасага тушган раиснинг кечиккан эълонига мийиғида кулиб жавоб қилди. Сўнг икки қўлини минбарга тираганча гапини йўқотган одамдек анча вақт залдагиларга термулиб қолди. Кейин мажлис раисига ва Каримовга бурилиб қаради. Минбарнинг бир четида турган бардоқдаги сувдан ҳўплади ва:

-Халқимиз “тиз чўккунча тик туриб ўлган яхши” дейди. Мен мансаб учун туғилганим йўқ ва мансаб учун курашаётганим ҳам йўқ!… – деди.

“Ў, Шукрулло”, – дея қичқириб юборди Каримовнинг хаёлларидаги қандайдир бир куч! Агар ҳозир залдагиларга “Сиз мана шу одамга ишониб ўтирибсиз-ми, уни бу ердан қувайлик” десанг мен ўзим бу ерни ташлаб чиқиб кетардим. Йўқ, нега чиқиб кетарканман? Шундай деганингда ҳам бир чорасини топардим. Мана бу олтмишта тирранчани икки оғиз гап билан тинчитганимда сенга қарши гап топа олмасмидим? Аслида мен нега сени бу қадар катта куч деб ҳисоблаб келдим. Сен куч эмассан! Пойтахт халқи куч. Ана шу халқни тинчитиш учун сендан, сен бўлмасанг бошқа биридан фойдаланишим керак. Рашидов шундай мувозанатни сақлагани учун ўттиз йил тахтда ўтирди. Раҳматли не-не ўйинларни бошидан кечирмади? Гоҳо тош отдилар, гоҳо ўқ отдилар, аммо селнинг ҳам, дўлнинг ҳам остидан қуруқ чиқаверди. Чунки “селсовети” яхши ишларди. Мен ҳам ана шу йўлдан боришим керак. Сен эса тўғри айтдинг, мансаб учун туғилган эмассан, Шукрулло!

Залдаги ғала-ғовур Каримовнинг хаёлларини бўлди. Мирсаидов ўрнига бориб ўтиргандан кейин қаторлар орасида даҳанаки жанг бошланганди. Негадир ҳар ким ё ёнидаги ё орқасидаги одам билан тортишарди. Булар энди ўз қиёфаларини очмоқдалар, деб ўйлади Каримов. Бир зумдан кейин ҳатто минбарга чиқиб мени мақтай бошлашади. Чунки оғирлик қайси томонга оғганини кўришди. Ўртада мусобақа ҳам бошланади. Буларнинг ҳаммаси хоин, ҳаммаси сотқин! Тузимни еб, тузлиғимга тупуришди. Ҳаммасини мен депутат қилганман. Лекин нонкўрлик қилишди. Фақат Эркин Воҳидов, Исо Холис, Аҳмадали Асқаров бундан мустасно. Аслида улар ҳам хоин. Менинг илтимосимни кутишлари керак эдими? Нега бу воқеалар бошланмасдан олдин ёнимга келишмади?! Нега мен билан бирга қадам ташлашмади?! Ахир, Исо Холисни депутат қилгунча она сутим оғзимдан келди-ку? Унинг бир ўзини номзод қилиб кўрсатдим, қаршисига ҳеч кимни қўйдирмадим. Воҳидовни ҳам ана шу йўл билан сайлатдим. Ҳозир у ҳам сўзга чиқиб қолса керак. Ҳм… Шавкат Темурни ҳам сайлатишим керак эди. Ҳозир ташқарида тош отиб юрибди. Сайлатганимда мана шу ерда, қўл остимда ўтирган бўларди. Истасам гапиртириб, истасам пустириб ўтирардим.

Худди Каримов ўйлаганидек, бир зумда минбарнинг ёнида сўзга чиқувчилар бепул гўшт бераётган дўкон эшиги оғзида тўплангандек йиғилдилар. Уларнинг орасидан бири отилиб минбарга чиқди. У матбуот вазири Убайдулла Абдураззоқов эди. Каримов уни илгари у қадар яхши танимасди, лекин олдингилар замонида “урилиб” кетгани учун мансаб берди. Чунки “олдингиларнинг ишонган тоғларини уларнинг душманлари йиқитади” деган қоидага ишонарди. Бу ҳам садоқат билан хизмат қилаяпти, деб ўйлади Каримов. Табиий ҳол. Бир марта калтак еган одам йўл четидаги чўпдан ҳам ҳадиксирайди. Лекин феълида бир оз ҳақиқатга қайишадиган томони ҳам бор, бу ҳам табиий ҳол. Бир марта ноҳақлик туфайли синдирилган киши кейин ҳақсизликни кўрганда қийнала бошлайди. Аммо у кейинги вақтда Шукруллога яқинлашиб қолди. Ораларини бузиш керак. Ҳатто ит ҳам икки кишига бирдан содиқ бўлолмайди. Убайдулла Абдураззоқов фавқулодда ҳолат рўй бергандек, ташвишли оҳангда гапира бошлади:

-Дўстлар, халқимизнинг азиз вакиллари, бундан икки дақиқа олдин мустақиллигимизни хавф остига қўядиган воқеанинг олдини олдик. Мажлисимизга Шавкат Темур бошлиқ бўлган ҳаракатнинг аъзолари “Биз Марказий телевидение мухбирлари” дея сохта ҳужжат билан киришгани ва бу ердаги тортишувимизни ипидан игнасигача ёзиб олаётган пайтда қўлга туширдик. Камераларини тортиб олдик ва ўзларини ҳурматли миршабларимизга топширдик. Улар ёзиб олганларини Москвага етказиб бермоқчи эканлар. Бу хоинликнинг биринчи пардаси. Иккинчи пардаси эса бундан бир соат олдин юз берди. Москванинг “Время” кўрсатуви ушбу мажлисимизда “Каримов ишдан олиб ташланди”, деган машъум хабарни эълон қилди. Бу хабарни мана шу ерда ўтирган айрим депутатлар юборишганини ҳам ўргандик.Улардан бири ўзини сотиб қўйди. Биз Москвага телефон қилмоқчи бўлиб турганимизда “Менда телевидение раҳбарининг телефони бор” деб қолди. Ҳатто улар дўст ҳам эканлар. Мана сизга хоинлик, мана сизга ҳақиқат!

Залда шовқин-сурон бошланди. Ҳа, қозонни қайнатиб юбордим, деб ўйлади Каримов. Кеча матбуот котиби бу ўйин ҳақида гапирганида у қадар аҳамият бермагандим. Лекин иш бериб қолди. Тирранчаларнинг ҳаммаси тузоққа тушадиган бўлди. Хоинлик тамғасини ёпиштираман уларга. Уларнинг сомонхонаси шу ер экан. Аммо Убайдулла Абдураззоқов ҳам ўпкасини ютган одамлардан, ҳатто артистлар ҳам бундай гапира олмайди. Баъзан шунақанги сўзларни топадики, одамни эритиб, сувга айлантириб юборади. Аслида унга ҳам қийин. Бир марта ишдан “урилиб” атрофдаги одамларнинг муносабатини, камситишларини кўрди. Энди яна юқорига чиқиб қолди. Тушиб кетмаслик учун артистлик у ёқда турсин, тулкилик ҳам қилади. Каримовнинг хаёли яна бўлинди. Чунки ўртадаги микрофон олдига Миртемир келганди. У мажлис раисининг микрофонни очишини кутмасдан ҳаммага эшитиладиган овозда гапира бошлади. Аммо Каримов баъзи калималарни тушуна олмагани учун мажлис раисига “микрофонни оч” дея ишорат қилди.

-Биринчидан, ҳурматли вазир билиб қўйсинларки, бу мажлис тўғридан тўғри телевидение орқали кўрсатилмоқда. Бизнинг халқдан яширадиган гапимиз йўқ, биз халқнинг вакилимиз. Ҳамма ҳаракатимиз ошкора қилинмоқда. Иккинчидан, сиз камерасини олиб қўйган одамлар ҳақиқатдан ҳам телевидение мухбирларидир. Биз уларни яхши таниймиз. Қачондан бери ҳақиқатни суратга олиш хоинлик бўлиб қолди? Учинчидан, сиз исмини айтишга қўрққан ва хоинликда айблаганингиз мен бўламан. Тўртинчидан, Москвадан берилган хабар орқасида катта ўйин бор, бу хабар ҳукумат идораларидан етказилгани ҳақида маълумотимиз бор. Бешинчидан эса, Москвадаги Марказий телевидение раҳбари Сагалаев илгари шу ерда ишлаган ва уни кўпчилик яхши танийди. Юқоридаги ўйинни фош этмоқ учун унинг телефонини вазир жанобларига мен бердим. Биргаликда телефон қилдик, лекин бошлиқ таътилда ва чет элга кетган экан. Бу воқеа бундан бир соат олдин эмас, балки эрталаб юз берди. Лекин вазир картанинг иккинчи томонини кўрсатаяптилар…

Каримов, ўзим сўзга чиқмасам ҳамма нарса қайтадан бошланадиганга ўхшайди, Убайдулла Абдураззоқов хол қўйди, деб ўйлади. Лекин бу ҳол гўзаллик холи эмас, балки фоҳишанинг лабидаги зангор холга ўхшайди. Ишни шу қадар ҳам хом қилиш мумкинми? Залдагиларнинг кайфиятлари юз фоиз ўзгариб турган бир пайтда ҳамма ишни бузиб юборди.

Каримов ўйларини тизгинладида бармоқлари билан олдида турган микрофонни черта бошлади. Бу “микрофонни оч” белгиси эди. Раис “очилди” дея боши билан имо қилди.

-Миртемиржон, – дея Миртемирнинг сўзини кесди Каримов. – Кўриниб турибдики, ўртада англашилмовчилик бор. Лекин ғишт қолипдан кўчган, туҳмат эса бошимизга ёғилган. Шу сабабдан мажлиснинг алоҳида бир комиссиясини тузишни таклиф қиламан ва унинг раислигига ҳаммамиз учун адолатнинг тарозисига айланган ҳурматли шоиримиз Эркин ака Воҳидовнинг номзодини кўрсатаман.

Каримов бир ўқ билан етти қуённи ургандек ҳис қилди ўзини. Воҳидовнинг сўзга чиқмагани учун ширин гаплар билан тақдирлаган бўлса, айни пайтда бу номзод Миртемир ва унинг дўстларини ҳам қониқтиради.Чунки улар ҳали ўйиннинг фарқида эмас. Воҳидовни эркин инсон деб ўйлашаяпти. Бу комиссия бошида Воҳидов турса, хулосани истаган сўқмоғимга бураман.

-Ҳурматли раисимиздан илтимос қиламан, масалани овозга қўйсинлар, – деди Каримов. Сўнг бир нарса эсидан чиқиб қолган кишидек яна микрофонни очтирди.

-Ҳа, дарвоқе, бу комиссияда мухолифатдан ҳам бир киши ўрин олишини истайман. Менинг назаримда Сурат Болтаев энг тўғри номзод. У киши ҳозирки ҳозир, социализм даврида ҳам раҳбарларнинг юзига камчилигини очиқ айтган инсонлардан, – Каримов мажлис раисига бурилдида сўзини давом эттирди:

-Энди овозга қўйишингиз мумкин.

-Бошқа таклифлар борми? – дея залда ўтирганларга мурожат қилди раис.

“Ҳўкиз” деб ўйлади Каримов, сўраб ўтиргунча овозга қўявермайсанми? Ҳозир яна тортишув бошланиб кетса нима бўлади? Хайриятки, ўтирганлар бошқа бир таклиф кўрсатишмади. Раис овозга қўйганди Каримовнинг таклифи тасдиқланди. Демак, машина ишлай бошлади, деб ўйлади Каримов. Одамларнинг асаби ўз ўрнига қайтди. Асаб машинага ўхшайди, йўлдан чиқдими тамом, яна қайтиб изга тушгунча кутиб турмоқ керак. Бир изга тушиб олгандан кейин темир йўлда ҳаракат қилгандек бир чизиқ бўйлаб бораверади. Энди нимани овозга қўйсак, ўтиб кетаверади. Лекин бугун “риск” қиладиган пайт эмас, асабларни яхшилаб ўлдиришим керак. У яна мажлисга қараб “Мен сўз истайман” деди ва ўрнидан туриб минбарга қараб юрди. У минбарга етиб келган ва гапира бошлаган бўлса ҳам мажлис раиси унга сўз берилажагини эълон қилди.

-Бугун менинг шаънимга айтилган ҳамма гаплар, ҳамма танқидлар тўғри. Инсон хатосиз бўлмайди. Мен ҳам онамдан президент бўлиб туғилганим йўқ. Сизнинг ёрдамингизга муҳтож одамман. Мана қўлимда ўттиз саккиз миллатвакили имзо қўйган баёнот бор. Оз эмас, кўп эмас ўн саҳифадан иборат. Бу ерда иқтисоддан сиёсатга қадар ҳамма соҳада йўл қўйилган камчиликларим кўрсатиб берилган. Бундан кейин бу ҳужжат мен учун йўлчи юлдуз бўлади. Буни Миртемир укамиз ёзганини ҳам яхши биламан. Адолатни ва бор гапни ёзганки, айтайлик, шунча миллатвакили унинг остига имзо чеккан. Мен бу ерда, яъни мана бу манбарда қўлимни пештахта қилиб ўзимни оқламоқчи эмасман… – Каримов баъзи сўзларни адашиб айтаётганини ўзи ҳам ҳис қилди. “Айтайлик” калимасини “эйтайлик” деб юборгандан кейин хаёлида адашдим деган фикр айлана бошлади ва минбарни “манбар”, пешни “пештахта” деб гапирди. Нутқимни қисқа қилишим керак, акс ҳолда ўзим ҳам издан чиқиб кетишим мумкин, деб ўйлаган Каримов масаланинг иккинчи қисмига ўтди.

-Аслида бугун сайлов ҳақидаги қонун муҳокама этилиши керак эди.Танқидлар шуни кўрсатадики, бу қонун лойиҳасида ҳам жиддий камчиликлар мавжуд. Шу боис уни орқага олмоқчиман.

Каримовнинг кўзи залдан пилдираб чиқиб кетаётган кишига тушди. У олтин конларининг бошлиғи эди. “Вой, аблаҳ!” деб ўйлади Каримов. “Вой, нонкўр! Сени ўрис деб бўшатишни талаб қилганлар оз бўлдими, қинғир-қийшиқ ишларингни рўкач қилганлар-чи? Хўп, содда одам эканман. Инсонларни танимоқ қийин дейишарди, ишонмасдим. Қара-я, тағин мен гапираётган пайтда исёнкорона чиқиб кетмоқда.

-Ана у Иванов сингари одамлар учун фарқи йўқ, – Каримов кўрсатгич бармоғи билан залдан чиқиб кетаётган кишини кўрсатиб, жаҳл билан сўзда давом этди. – Булар учун ҳеч нарсанинг фарқи йўқ. Айтайлик, масъулиятни ҳам билишмайди, айтайлик, раҳбарликни ҳам билишмайди, айтайлик, иш қилишни ҳам билишмайди, айтайлик, мана шу ерда ўтиришни ҳам билишмайди! Каримов қўлини мушт қилиб қандай ўтириш кераклигини кўрсатган бўлди ва сўзда давом этди:

-Мана шундай латта раҳбарлар туфайли мен жўжахўрозларнинг ёнида қизариб қоламан. Ана шундай ишёқмаслар туфайли менга дашном беришади…

Шу пайт Миртемир ўрнидан туриб Каримовга юзланди:

-Кечирисизу лекин шу ернинг ўзида ҳам ўзингизга зид гапираяпсиз. Ҳозиргина хатоларингизни тан олиб тургандингиз, орқасидан камчиликларингизни кўрсатган одамларни менсимасдан ҳақорат қилаяпсиз, – деди.

Каримов издан чиқиб кетганини сезиб қолди, шекилли, томоғига бир нарса тиқилган одамдек кафти билан оғзини бекитиб йўталган бўлди. Бу ёлғон йўталиши ўзини ҳам қониқтирмади, бардоқда алмаштирилмай қолган сувни олиб ҳўплади. Мажлис хизматкорлари ҳаётларида илк бор бунақанги тортишувни кўришганидан ҳинд кинофилмини тамоша қилаётган болалардек оғизлари очилиб қолган ва сувни алмаштиришни ҳам унутишганди. Каримов бардоқ остидаги бир ҳўплам сувни ичиб бўлгач, буни англади ва қўлидаги бўш бардоқни раиснинг юзига улоқтирмоқчи бўлди. Лекин ўзини тутиб қолди.

-Сиз ҳақсиз, – деди у Миртемирга қараб. – Раисдан илтимос, мажлиснинг бугунги қисмига шу ерда нуқта қўйсин. Ивановга ўхшаб чарчаб қолганлар меҳмонхонага бориб…

Каримов “меҳмонхонага бориб арақларини ичсин” демоқчи эди, лекин гапининг давомини ютиб юборди.

-Илтимос қиламан ёшу мард ва жасур миллатвакиллари шу ерда қолсинлар. Керак бўлса эрталабгача ўтириб масалаларни муҳокама қиламиз, керак бўлса келажак учун дастур ҳозирлаймиз, – деди.

Мажлис раиси нима қилишини билмай, шошиб қолганди. Каримовнинг олдида гуноҳ қилиб қўйган боладек сесканиб турарди. Мажлисни ёпишга талайгина вақт бўлсада, у итоаткорлик билан Каримовга бўйсунди ва бу орада ўзини ҳам оқлаб олмоқчи бўлгандек миллатвакилларига мурожаат қилди:

-Бизда демократия йўқ, деганлар келиб демократияни биздан ўрганишсин. Бугун бу ерда парламентимиз бизни севмаганларга демократия дарси берди. Сўз эркинлиги йўқ, деганларнинг бўғзига пахта тиқилди. Микрофонларимиз ҳар бир сўз истаган миллатвакили учун очиқ эди бугун. Матбуот эркинлиги йўқ, деганларнинг ҳам пайтавасига қурт тушди. Чунки бугунги мажлисимиз жонли ўлароқ намойиш этилди. Танқид ва ўз-ўзини танқид йўқ, деганлар юзлари шувут бўлиб қолдилар. Чунки истаган одам президентимизни танқид қилди. Ислом ака бу танқидларни қабул қилдилар. Мана шундай ишчан руҳ ва кайфиятда мажлисимизга эртага қадар танаффус бераман. Аммо ҳурматли Ислом акам билан савол-жавоби бўлган ёшлар қолсинлар!

Каримов мажлис раисининг ялтоқланишига заҳархандали жилмайиши билан жавоб қилди. Залда юзга яқин миллатвакили қолди уларнинг орасида Воҳидов, Исо Холис, Асқаров йўқ эди. Улар ё ўзларига оид вазифани битди деб, ё ўзларини ёшларга дахлдор бўлмаганларини “кўрсатиб қўйиш” учун кетиб қолгандилар. Каримов ёнига Равил Абдуқодировни чақирди:

-Сен дафтар ол, – деди. – Уни сурғучла. Қандай талаб тушганини, талаб ким томондан берилганини, ким бажаражагини ва муддатини ёзиб бор. Охирида ҳар икки томон қўл қўямиз.

Коммунистик партия даврида ҳар бир идорада ана шундай дафтарлар юритиларди. Бу интизомни сақлашнинг асосий омили ҳисобланади. Аммо ташқарида кўзбўямачилик, дафтарда эса сўзбўямачилик ҳукмрон бўларди. Ҳамманинг диққати ана шу дафтарларга қаратилар ва уларни сурғучлашдан тўлдиришга қадар бўлган дақиқа ҳаёт мамот масаласига айланарди. Каримов шу тажрибадан келиб чиқиб интизом ўрнатмоқчи эди.

-Сиз гапиринг мен эшитаман, – деди Каримов миллатвакилларига. – Ҳар қандай масалани, ҳар қандай оҳангда гапиришингиз мумкин. Зотан телевизорчилар кетиб қолишган. Халққа кўриниб қўйиш учун гапирадиганлар ҳам кетиб бўлишди. Хўш, кимдан бошлаймиз?

Миртемир ўрнидан туриб:

-Биз ҳамма талабларимизни мажлисга тақдим этилган баёнотимизда ифода этган эдик, – деди.

-У мажлисга берилган ҳужжат, кўпчилик имзо қўйган ва баъзилари аллақачон имзоларини қайтиб олишди. Шу сабабдан ҳар кимнинг мендан қандай талаби бўлса, марҳамат, айтсин, мен бажараман. Сизларга яна бир такрорламоқчиман, атрофимдагилар билан ишлаш қийин, ялқовлар, ёлғончилар, манфаатпарастлар қуршовида қолганман, сизнинг ёрдамингизга муҳтожман!

Шу пайт “Ўзбекистон овози” газетасида бош муҳаррир ўринбосари бўлиб ишлаётган депутат Номоз Саъдуллаев пилдираганча минбарга чиқди.

-Мен узоқ райондан сайланганман. Мажлисда фақат гап бўлаяпти-ю натижа йўқ. Ҳозир деҳқонларнинг энг муҳим палласи. Табиат, об-ҳаво бизнинг тортишувларимизни кутиб ўтирмайди. Мен сайловчиларим номидан ҳурматли президентимизга илтимос қилмоқчиман. Бизга бир дона трактор ажратсангиз, эртага шудгор ишлари бошланиб кетади, трактор ҳаётий масалага айланади.

-Яхши, – деди жиддий оҳангда Каримов ва ишчанлик кайфиятида Равилга қайрилиб:

-Ёз, Қишлоқ хўжалик вазири назоратга олсин, ўн беш кундан кейин натижасини менга айтасан, – деди. Номоз Саъдуллаевнинг бу талаби бежиз эмас эди. Қолаверса у бу қадар содда ҳам эмас. Газетадагилар у ҳақда гапирганда “Чанқаган одамни дарёнинг соҳилидан сувсиз қайтаради” дейишади. Ҳозир ҳам унинг талаби соддаларга қарши йўналтирилган бўлиб, қопнинг оғзини очиб юборди. Миллатвакиллари бирин-кетин автобус сўрашга, газ ўтказиб беришга, сув қувурлари ётқизишга, колхоздан клуб очишга, болалар боғчаси қуришга оид талабларини айта бошладилар. Бу ҳодисадан Миртемирнинг жаҳли чиқди ва олдинги қаторда ўтирган Ойгулга:

-Сизга ҳам бир дона трактор керак эмасми? – деди. – Вақтни қочирманг, темирни кизиғида босинг.

Ойгул Миртемирнинг нимага шаъма қилганини англади, шекилли, ўрнидан туриб минбарда талабини айтаётган миллатвакилининг сўзини бўлди:

-Биз район селхозтехника идорасининг мажлисига келганимиз йўқ. Бу ерда мамлакатимизнинг келажаги, танлаган йўлимиз ҳақида бир қарорга келишимиз керак, – деди.

Гапираётган йигитнинг бунга жаҳли чиқди:

-Трактор мрактор сўраганларга бир нима демайсиз, лекин мен мактаб ҳақида гапираётганимда, сўзимни бўласиз. Хўш, мактаб мамлакатнинг келажаги эмасми? Ерлар шудгор қилинмаса, миллат оч қолмайдими, қишлоққа газ ўтмаса, одамлар совуқ қотмайдими? Мана бу ерда ўтириб олиб Туркистонни тузганингиз билан халқнинг ҳаёти ўзгармаса нима фойдаси бор?!…

Миртемир ўрнидан туриб минбарнинг ёнига келди ва маърузачи сўзини битиришини кутиб турди. Буни маърузачи “гапингни калта қил” маносида тушунди, шекилли, жаҳл билан минбарни тарк этди. Миртемир унинг ўрнига чиқди-да:

-Миллатвакили прораб, зоотехник, қурувчи эмас. У давлат арбобидир. Бугун сизнинг бирингизга трактор берилар экан, бу осмондан ёки Урусиянинг ҳисобидан олиб берилмайди. Балки бировнинг ҳақи юлиб олиниб сизга берилади. Бу этакнинг бир томонидан кесиб олиб, бошқа бир томонини ямагандек гап. Масала эса ҳатто этак ҳақида ҳам эмас, масала этакнинг газламаси ҳақида. Биз бугун қайси йўлдан боришимизни аниқ белгилаб олмас эканмиз, миллатвакилларимизнинг тушига фақат тракторлар ва автобуслар кираверади. Туркистон ҳақида гапирдингиз. Бугун учун энг яхши малҳам Туркистон бирлигидир. Туркистоннинг миллат, тил, маданият бирлиги ҳақида гапиришнинг ҳожати йўқ, чунки бу мавжуд ва бор ҳақиқатдир. Уни инкор ҳам, йўқ ҳам этолмайсиз. Аммо иқтисодий бирлик, ҳарбий бирлик бизнинг келажакдаги энг буюк қуролимиз бўлади…

Каримов микрофонни черта бошлади. Миртемир сўзини кесиб Каримовга бурилди:

-Менинг трактор ёки автобус талабим йўқ, – деди ва минбардан тушди.

Каримов сувнинг оқиши бошқа ёққа бурилиб кетишини ўнгламоқчи эди.

-Ука, – дея у Миртемирга юзланди. – Сиз менинг юрагимдаги гапларни айтдингиз. Лекин кўриниб турибди-ки бугун бир қарорга келолмаймиз. Шу сабабдан келишиб олсак. Мен эртадан бошлаб парламент талабларини ўрганиш, улар асосида сиёсат йўлини белгилаш учун ўзимга бир ёрдамчи вазифасини жорий этсам. Унга керакли барча ҳуқуқларни берсак. У сиз билан менинг ҳар ойда бир марта мана шундай юзма-юз учрашувимни ташкил этса, талабларингиз ижросини назорат қилиб борса. Сизлар билан бирга мамлакат ички ва ташқи сиёсатининг дастурини ҳозирлаб, менга тақдим этса ва ижросини назорат қилиб борса. Нима дейсизлар?

Ўртага бир зум сукунат чўмди. Бу айни пайтда ташаббускор миллатвакилларининг мағлубият кўчасига кирганларини тан олганлари ифодаси бўлса, бошқа томондан ризолик, сулҳ аломати ҳам эди. Сукунатни яна Каримов бузди:

-Ораларингизда мана шу вазифани бажара оладиган мард топиладими? Танқид қилиш осон, лекин бир ишни бажариш осон эмас. Мана Миртемир укамиз танқид қилишни севадилар. Агар халқ ва мамлакат ҳақида ўйлаганларини амалга оширмоқчи бўлсалар, келсинлар биргалашиб ишлайлик. Мени ишонтира олса, ҳар қандай йўлдан боришга розиман, – деди.

Миртемир ўрнидан туриб рад жавоб бермоқчи эди, Тошпўлат Жўраев “Ўтирсангизчи” – деди унга. Мурод эса “У рози, биз ҳам унинг номзодини кўрсатамиз” – деди. Ойгул бўлса, орқага қайрилиб, Миртемирга “Табриклайман” дея жилмайиб қўйди.

-Демак, Миртемир укамизни табриклайман, – деди Каримов– Равил, сен ҳамма талабларни Миртемирга топширасан ва бу масалаларда унга ёрдам берасан. Қолган гапларни эса эртага гаплашамиз, – деди Каримов. Лекин Миртемир ўрнидан туриб бу вазифаг ўтмаслигини айтди.

-Ҳа, қўрқдингизми?-деди Каримов,-гапириш осон, аммо ишлаш қийин…

Бу гап билан у Миртемирни мот қилди ва мажлисга нуқта қўйди. У ўрнидан туриб, эшик томон юрар экан, Равил унинг ёнига келиб:

-Нозир акани ушлаб турибмиз, Крайнов гапга тутиб турибди, ёки жавобини бериб юборайликми? – деб сўради.

-Чақир, боғда гаплашамиз, – деди Каримов. Нозир Жабборов Каримовнинг институтда бирга ўқиган курсдошларидан бири эди. Нозир Каримовга кўра олдинроқ мансаб курсларини босиб ўтди. Вазир бўлди, кейин Марказий Қўмита бўлим мудири, ундан кейин йирик вилоятнинг раҳбари. Жуда кўп хайрли ишлари билан халқ орасида номи чиқди. Қайси вилоятда қурилиш, ободонгарчилик, халққа хизмат оқсаб қолса, уни ўша ёққа юборишарди. Каримовга ҳам унинг кўп ёрдами теккан. Нозир Жабборов Миртемир яшаган вилоятга раҳбар бўлиб келганда, бу ерда бирор иш қила олмайди, деб ўйлашганди. Чунки бутун жиловлар ўғри “бобо”ларининг қўлида эди. Бир йилнинг ичида Нозир Жабборов ўғриси борми, мафияси борми ахлатни супургандек супуриб ташлади. Сичқоннинг инини ижарага олган бу тоифа одамлар Москва “тешиги”дан ёруғликка чиқдилар ва туҳмат билан Нозир Жабборовни қамадилар. Миртемир Нозир Жабборовни озод қилувчилар ҳаракатига қўшилди.Ўша кезларда Каримов эндигина жумҳуриятга раҳбар бўлганди. Вилоятга келиб “Тўполончилар” билан учрашди.

-Нозир Жабборов сиздан кўра менга яқинроқ. У менинг жон дўстим. Унинг озод бўлиши учун ҳар куни илтижо қиламан. Агар суд бўлса ва у оқланса, мана шу ерда эркак сўзини бераяпман, уни ўз жойига тиклаймиз, деди. Орадан кўп ўтмай Нозир Жабборов оқланди, лекин ишсиз қолди. Яна вилоятда уни ўз жойига тиклаш ҳаракати бошланди. Бу сафар Каримов тиш-тирноғи билан унга қарши курашди. Уни бадном қилиш, ёмонотлиқ сифатида халққа кўрсатиш учун бутун ҳунарини ишга солди. Вилоятга Нозир Жабборовни эмас Абдураҳмоновни раҳбар этиб тайинлади. Сайловлар бошланганда Нозир Жабборовни ўзи туғилган тумандан миллатвакили этиб сайлашди. Сайлов натижаларини ҳисобга олишмади. Иккинчи бор сайлов ўтказилди. “Истасанг укангни бўшатамиз, унинг ўрнида ишлайсан, сўнгра ўша ташкилотга раҳбар бўласан” дейишди. Мана энди курсдошлар юзма-юз учрашиб турибдилар. Каримов Нозир Жабборовнинг елкасига қўлини қўйиб:

-Дўстим, сенга кўп ситам ўтди. Ҳаммасидан хабардорман. Худо ҳоҳласа, ёруғ кунлар олдинда. Сени ўз вазифангга тиклайман. Самарқанд сенсиз хароб ҳолга келди. Кеча сени қидиргандим, тополмадим, ёрдамингга муҳтожман. Бугун гувоҳи бўлдинг, атрофимдагилардан бирортаси мени ҳимоя қилмади. Бундан кейин сенга ўхшаган дўстларимга таянишим керак. Узоқнинг донидан яқиннинг сомони яхши, дейдилар.

-Сиз билан учрашиш учун бир йилдан буён уринаман, лекин Крайнов доим Жўрабековга жўнатади. Жўрабеков эса ёлғончи, сўзида турмайдиган одам.

-Нима қилай куним шундайларга қолган. Худо ҳоҳласа биргалашиб ундайларнинг бит босган кўрпасига ўт қўямиз. Мана шу мажлис ўтсин, ҳузуримга кел, сени вилоятга раҳбар этиб тайинлайман. Бу самимий гап. Эркакнинг гапи битта бўлади. Ана у Пўлат Абдураҳмоновга ишонгандим, лекин ғирт порахўр, хотинбоз, муттаҳам чиқди. Уни қамоқда чиритаман.

Каримов бироз айлангандан кейин Нозир Жабборовга жавоб бериб юбораркан:

-Бу тирранчаларга ишониб бўлмайди. Эртага қайтадан бош кўтаришлари мумкин. Шундай бўлиб қолса, ўзингни кўрсатасан, – деди.

-Менимча уларнинг ишини битирдингиз, – деди Нозир Жабборов хайрлашаркан.

Дарвоқе, мажлисдан бир кун олдин Миртемир Нозир Жабборовнинг ёнига келганди.

-Мен бу ўйинларни кўп кўрдим, – деди Нозир Жабборов. – Тўққиз ой қамоқхонанинг зах бир ҳужрасида ётарканман бундай ўйинларга кирмайман, деб қасам ичганман.

-Наҳотки, буни ўйин деб ўйлаяпсиз?

-Сизлар учун ўйин бўлмаслиги мумкин, аммо улар учун ўйин бу, – деди Нозир Жабборов бошмалдоғи билан юқорини кўрсатиб. – Сизни укам, ҳурмат қиламан. Шу боис очиғини айтай, мен Каримовни яхши танийман. Унинг маҳорати ёнида шайтон ип эшолмайди. Сизлар эса сиёсий ўйин нималигини билмайдиган беғубор йигитларсиз. Бу йўлда қурбон бўлиб кетасизлар.

-Сувнинг оқишига қарасак ҳам қурбон бўламиз. Ундан кўра бу сувни бошқа томонга буриш учун уриниб кўрсак, натижа чиқса чиқди, чиқмаса қурбон бўлсак, яхшироқ эмасми?

-Дунёдаги энг осон иш қурбон бўлишдир. Энг қийини эса қурбон бўлмаслик.

-Демак, энг яхшиси ўрта йўл экан-да.

-Сизга тушунтиришга қийналаяпман. Менимча вақти келиб ўзингиз англайсиз. Лекин қалбан, руҳан, виждонан сизлар билан биргаман.

Бу суҳбатни Каримовнинг жосуслари магнит лентасига ёзиб олишганди. Каримов суҳбатни эшитиб кўргач:

-Ўйинга кирмайдиган одам! Сени шундай ўйинга киритаманки, ном нишонсиз йўқолиб кетасан, – дея бақирганди. Мана энди Нозир Жабборовни у ўйинга тортиш учун илк қадамини ташлади. Каримов бироз енгил тортдими, боши сим-сим оғриётгани ёдига тушди. Ёрдамчиси Крайновга:

-Югур, Нозирни йўлдан қайтар, мен юқорида бўламан. Бугунги ғалабани ювишимиз керак, – деди.

Каримов доим гавжум бўладиган сарой боғида ҳеч ким йўқлигини ҳам эътибордан четда қолдирмади. Қўрқоқлар, деб ўйлади, ҳар тарафга қочишган. Пана панадан пойлаб туришибди. Бу дунё нақадар хиёнаткор. Буларнинг ҳаммасига иш бердим, маош бераяпман, оилаларини мени ҳисобимдан боқишаяпти. Яна бошимга булут келганда қочишди. Эртага ўрнимга бошқа бири келса улар ҳеч нарса кўрмагандек унинг товоғини ялайдилар.

Крайнов билан Нозир Жабборов ҳарсиллаганча етиб келдилар.

-Оғайни, чарчабсан, теннис ўйнашни ташлаб юбордингми? – деди Каримов Нозир Жабборовга.

-Чарчаганим йўқ, ҳали Крайновга ўхшаганларнинг бештасини чарчатаман.

(Биринчи китоб тугади).

1995-1996.

(ДАВОМ ЭТАДИ).

 

Filed under: Ҳамма китоблар | 1 Comment »

Жаҳонгир Муҳаммад:”OЗОДЛИКНИНГ ОЛОВЛИ ЙУЛЛАРИ”

Posted on October 20, 2007 by Jahongir Muhammad

“OЗОДЛИКНИНГ ОЛОВЛИ ЙЎЛЛАРИ”

Чечен халқининг уч юз йил давом этган озодлик кураши асримизда Жавҳар Дудаев номи билан алоҳида кўзга ташланди. Босқинчи руслар тарафидан ваҳшийларча ўлдирилган Дудаевнинг ўз халқининг дарди, фарёди, чеккан азоблари ва мужодала йўлини англатган китоби 1992 йилда Вильнюсда ана шу ном билан нашр этилган эди. Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 1 Comment »

“OZODLIKNING OLOVLI YO’LLARI”

Posted on October 10, 2007 by Jahongir Muhammad

Chechen xalqining uch yuz yil davom etgan ozodlik kurashi asrimizda Javhar Dudaev nomi bilan alohida ko’zga tashlandi. Bosqinchi ruslar tarafidan vahshiylarcha o’ldirilgan Dudaevning o’z xalqining dardi, faryodi, chekkan azoblari va mujodala yo’lini anglatgan kitobi 1992 yilda Vilnyusda ana shu nom bilan nashr etilgan edi. Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 4 Comments »

Jahongir Mamatov: PANJARALAR

Posted on October 1, 2007 by Jahongir Muhammad

jm11.jpgSHE’RLAR

Bittasi halqum deb,
Xalqini qoqlaydi.
Bittasi “Xalqim” deb,
O’zini oqlaydi.

Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 1 Comment »

Jahongir Mamatov: SAMARQANDNI SOG’INIB

Posted on September 1, 2007 by Jahongir Muhammad

jmsam.jpg DEVON

OTASH QALB UCHQUNLARI

(O’ng so’z)

Xaq so’z-istibdoddan kuchli.
Ayniqsa, shoirning, ijodkorning haq so’zi.
Bu yerda “ijodkorning haq so’zi” ifodasining ta’kidlanishi tasodifiy emas. Zero boshqa yurtlarda, boshqa zamonlarda bo’lgani kabi, O’zbekistonda bugungi kunlarda ham shoirlar, to’g’rirog’i, shoirlik da’vosini qilguvchilar, ijodkor yoki ijodkorlik da’vosini qilguvchilar ko’p. Ular bolshevizm davri ifodasi bilan aytadigan bo’lsak, ” so’z ustalari” dirlar.Shu xolos. Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 1 Comment »

JAHONGIR MAMATOV:Karimov va Madaminov – “Siam egizaklari”

Posted on September 1, 2007 by Jahongir Muhammad

Hujjatli kitob

1. NEGA BUGUN?

O’zbekistonda Oliy sud raisi, Adliya vaziri, O’zbekistonning AQShdagi elchisi bo’lib ishlagan, 1994 yilda O’zbekistonda demokratiya oyoq osti qilinmoqda, degan bayonot tarqatib, AQShdan siyosiy boshpana olgan Muhammad Bobur Malikov bilan muloqot

-Bobur aka, keyingi kunlarda ba’zilar menga Salay Madaminov haqidagi faktlarni shuncha yil nega yashirib kelgansan, deb asossiz iddao qila boshladilar. Xabaringiz bor, men bu faktlarni bugun o’rtaga olib chiqqanim yo’q va doim bu haqda gapirib kelmoqdaman. Bu esa, shunday iddao qilayotganlarning yo muxolifat tarixini bilmasliklarini, yoki Madaminovning qilmishlarini xaspo’shlashga urunishlarini ko’rsatadi. Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 3 Comments »

ЖАҲОНГИР Муҳаммад: “Каримов ва Мадаминов׃ “Сиам” эгизаклари”

Posted on June 21, 2007 by Jahongir Muhammad

qalamim.jpgҲужжатли китоб

1. НЕГА БУГУН?

Ўзбекистонда Олий суд раиси, Адлия вазири, Ўзбекистоннинг АҚШдаги элчиси бўлиб ишлаган, 1994 йилда Ўзбекистонда демократия оёқ ости қилинмоқда, деган баёнот тарқатиб, АҚШдан сиёсий бошпана олган Муҳаммад Бобур Маликов билан мулоқот

-Бобур ака, кейинги кунларда баъзилар менга Салай Мадаминов ҳақидаги фактларни шунча йил нега яшириб келгансан, деб асоссиз иддао қила бошладилар. Хабарингиз бор, мен бу фактларни бугун ўртага олиб чиққаним йўқ ва доим бу ҳақда гапириб келмоқдаман. Бу эса, шундай иддао қилаётганларнинг ё мухолифат тарихини билмасликларини, ёки Мадаминовнинг қилмишларини хаспўшлашга урунишларини кўрсатади. Continue reading →

Filed under: Ҳамма китоблар | 1 Comment »

« Previous Page — Next Page »