Jahonnoma

Туркия демократия йўлидан ўтмоқда

САВОЛ: Жаҳонгир ака. Саволларига яна жавоб бераётганингиз учун раҳмат. Менимча бутун жамиятда ана шундай савол-жавоб муҳити яратилиши керак. Бундан 5-6 йил олдин Сиз буни бошлаган эдингиз, кейин бошқалар ҳам қўшилишди. Аммо Сиз тўхтатгандан кейин ҳамма жойда тўхтаб қолди. Шу ҳам Сиз бу ишни давом эттиришингиз кераклигини кўрсатади. Буни мендан олдин тушуниб, саволларга жавоб беришни тиклаганингиздан хурсандман. Менинг саволим-Биздан қачон Ражаб Тойиб Эрдўған, Абдулла Гуллар етишиб чиқади, деб ўйлайсиз? Ҳурмат билан Акмал.

ЖАВОБ: Ҳа, айтганингиз каби бутун жамиятда савол-жавоб муҳити яратилиши керак. Бу демократиянинг асосий тамойилидир. Чунки ҳақиқат савол-жавобларда ўртага чиқади, адолат савол-жавобларнинг ниҳоий манзилидир ва ҳоказо.
Саволингизга келсак, албатта мен ҳамма соҳада билимдон бўлмасамда, ҳамма соҳада ўз фикримга эгаман ва жавобим ҳам шундан келиб чиқади.

Туркияда бир неча йиллардан бери раҳбарлик қилаётган Ражаб Тойиб Эрдўған, Абдулла Гуллар қандайдир Совет режимининг ёки диктатуранинг “маҳсулоти” эмас, улар демократик жамият етиштирган шахслардир.

Туркияда бир неча йил яшаб, у ердаги матбуотда ишлаганим учун Эрдўған, Гул ва уларнинг сафдошларини ҳам яхши биламан. Уларнинг ҳаммаси Туркияда демократия илдиз отган, сўз ва матбуот эркинлиги мавжуд шароитларда улғайишган. Баҳслар, торишувлар, давлат тўнтаришлари, қамоқлар, қамоқдан чиқиб эркин сайловларга кира олиш каби халқнинг қудратини намойиш этадиган демократик муҳитда камол топганлар.

Албатта, Туркиядаги демократия ҳарбийлар томонидан “қўриқланган”. Лекин матбуот эркин эди, кўппартиявийлик мавжуд эди. Бугун ҳам бу анаъна бузилган эмас. Чунки буни бузишса, уларнинг ўзлари ҳам сиёсий саҳнадан тушиб кетишларини ким ким Эрдўған ва Гул яхши билишади. Лекин секинлик билан буни бузишга уринишмоқда.
Уларни кўрганимда, суҳбатларини тинглаганимда “булар мотрудийчилар бўлса керак” деб ўйлагандим. Мотрудийнинг “тилда ва дилда” деган таълимотини яхши биладилар ва ақлнинг кучига ишонадилар, деган фикр кечганди хаёлимдан. Бугун ҳам бу фикрим ўзгарган эмас.

Акс тақдирда улар галстук(бўйинбоғ)ларини ечиб отган, соқол қўйган, салла кийган, демократияни куфр деб эълон этган бўлишарди. Ваҳоланки, уларнинг энг “радикал” гаплари “демократия бизни манзилга олиб борадиган поезддир, истаган пайтда тушиб қолишимиз мумкин” деган гап бўлди.

Мана қарийб ўн йил бўлдики, бу поезддан тушишгани йўқ. Менимча тушиш ниятлари ҳам бўлмаса керак. Чунки “демократия” деган сўз лотинча бўлгани билан унинг ўзбекчаси – “халқ бошқаруви” ўзимизга хосдир ва улар халқнинг кучи билан ҳокимиятга келдилар, парламент йўли билан (халқ тамсилчилари орқали) мамлакатни идора этмоқдалар.

Ана шундан келиб чиқадиган бўлсак, бизда Эрдўған ва Гул кабиларнинг етишиб чиқиши учун анчагина қовун пишиғи, балки анчагина мучаллар айланиши керакка ўхшайди.

Туркия матбуотини ҳар куни кузатиб бораман ва Эрдўған ҳақида ёзилган ва айтилаётган танқидий гапларни менга қарши айтсангиз ҳатто менинг ҳам асабларим бардош беролмайди. Баъзилар эса тентак бўлиб қоладилар. Тентак бўлганларни эса айтмаса ҳам бўлади.

Эрдўған ва Гулларнинг асаблари метинлиги, бардошлари буюклиги, ақллари бутунлиги, ўзларининг ношудликларини бошқаларнинг танқиди туфайли деб исботлашга уринмаганликлари ва энг муҳими дин ва демократияни ажратмаганлари, аксинча ҳар икки кучни ҳам елкаларида кўтара олишлари, танқидларга тўғри баҳо беришлари билан боғлиқ деб ўйлайман. Бу мукаммалик учун жамиятда узоқ вақт эркин матбуот ва эркин сўз ҳукм суриши керак.

Биз эса энди Туркиянинг 70-75 йил олдинги алғовли-далғовли даврига кириб бораяпмиз.

ЖМ.

Filed under: Savol-Javob |