Жаҳонгир МУҲАММАД: ҲАВЗИ ҚУЛҚУЛУМ

jm_2007ТОЙЛОҚМИ ЁКИ ТАЙЛОҚ?

21 июл, 2009 йил

Самарқанд вилояти Тойлоқ туман маҳкамаси…(BBCUzbek).

Самарқанд вилоятининг Тойлоқ туман судида…(RFERl-Uzbek)

Бугунги инглизча хабарларга кўз ташлар эканман, АҚШ олимларининг янги бир хулосаси мени ўйлатди. Уларга кўра, она ҳомилдорлик пайтида қанча кўп чанг ютса, унинг боласи шунча кўп ақлий заиф бўлармиш. Бир қанча ва бир неча йиллик текширувлардан кейин шундай хулосага келишибди. Дод деб юборгим келди, ахир ўзбекнинг оналари ҳар куни, ҳар соатда, ҳар сонияда ютгани чанг-ку!

Бугунга келиб Ўзбекистонда ақлий заифлик, чаласаводлик ёшлар орасида оммавий тус олмоқда. Мактабда “Ислом ота” деб юрганларни бир томонга қўйинг, ҳатто шаҳарда онаси камроқ чанг ютганлар ҳам бугун лоқайд.  Озгина изланиш, озгина ўқиш ҳам уларга оғирлик қилади. Шунинг учун ўнга қаранг хато, чапга қаранг хато.

Ана шу кайфият билан ўзбекча хабарлардан биридаги “Тойлоқ”  деган сўзга кўзим тушиб қолди.

Маълумки, таниқли журналист Дилмурод Саййиднинг суди муносабати билан Самарқанд вилоятининг Тайлоқ тумани номи хабарларда тез-тез учраб қолмоқда. Баъзилар бу туманнинг номини “Тойлоқ” деб битишмоқда.

Ўзбек тилида “тойлоқ” деган сўз бор ва бу кичкина той, яъни тойчага нисбатан ишлатиладиган калимадир. Бошқа тиллардаги каби Ўзбек тилида ҳам болаларни эркалаш учун турли ҳайвонларга қиёс бериш мавжуд. Тойчоқнинг синоними тарзидаги ана шу “тойлоқ” калимаси асосан эркатой болаларга нисбатан ҳам қўлланилади. Балки шундан келиб чиқиб, Тайлоқ туманининг номини “Тойлоқ” деб ёзишмоқдами? Билмадим.

Нима бўлганда ҳам бу, менимча, икки жиҳатдан хато.

Биринчиси, биз жуғрофий номларни ёзганда улар қандай қабул қилинганига риоя этишимиз керак.  Бу туманнинг расмий номи Тайлоқдир. Илгари бу ерда Тайлоқ посёлкаси мавжуд бўлгани учун Самарқанд тумани иккига бўлиниб,  ярмига шу ном берилганди.

Иккинчи жиҳати шундаки, Тайлоқ посёлка бўлмасидан олдин у ердаги қишлоқнинг номи ҳам шундай аталган ва у ерда асосан тожик миллатига мансуб халқ истиқомат қилган. Шундан келиб чиқилса, форсийда (тарихий шеъриятимизда ҳам кўп учрайдиган-Ж.М.)  ”Тай” сўзи бор. Бу сўз “ўтадиган жой” маъносини беради ва Тайлоқ ҳақиқатдан ҳар томонга ўтадиган чорраҳа бўлган.

Ургутга, Панжакентга, Равонак ва Сочакка худди шу жой орқали ўтилган. Бу жойлардан “келадиган йўллар” Тайлоқда битта нуқтага бирлашган ва 12 километрдан сўнг Самарқанду шарифга етган. Шу боис Тайлоқ калимасининг ўзаги “Тай” бўлгани мантиққа яқиндир.

Табиийки, келажакда тарихчилар бу туманнинг тарихини батафсил ўрганадилар. Лекин биз ўзимизча уни “Тойлоқ” қилиб юбормаслигимиз керак. Юз йиллардир Тайлоқ бўлган ва биз бир кунда уни “Тойлоқ”қа алмаштириб юборишимиз  шундай ҳам чаласаводликка маҳкум этилаётган авлодларни янада чалғитиш бўлади.

%d bloggers like this: