= Jahonnoma = Жаҳоннома =

Ҳужжатли РОМАН

1. КИРИШ

Айтиш керакки, бу китобни “Қувғин” романидан олдин қоралагандим. Бутун воқеаликни ифодалаш ва зулм характерини очиш ҳамда ўқувчига етиб боришини қулайлаштириш мақсадида бадиий йўлни танлагандим. Аммо “Қувғин” эълон қилингандан бери жуда кўп саволлар оламан ва кўпчилик воқеалар ростдан ҳам бўлганми, китобдаги фалончи ҳаётдаги фалончими, деб сўрашади.

Маълумки, Ўзбекистоннинг Ислом Каримов давридаги асл тарихи устидан қора чапланиб, унинг ўрнига ёлғон тарих ёзилди. Воқеалар мутлоқ бузиб кўрсатилди. Хоинлар қаҳрамонга, қаҳрамонлар хоинга айлантирилди

Шуларни эътиборга олган ҳолда ва бадиий асар четида қолган ҳужжатларни қайта кўздан кечирган вазиятда “ИАК” ҳужжатли романини ёздим.

Бу ерда асосан тарихни, яъни бўлган воқеаларни ўз ҳолича кўчиришга уриндим.Тарих ўлмаслигини кўрсатишга ҳаракат қилдим. Зулмнинг илдизи ва асл қиёфасини бор ҳолича чизишга уриндим. Ҳар биримиз ана шундай кўрганларимизни ва билганларимизни ёзсак, тарихни тиклаган бўламиз. Мен бўш қолдирган жойларни мен билан бирга бу воқеаларга гувоҳ бўлганлар тўлдиришар, деган умидим ҳам бор.

2.ТАРЖИМАИ ҲОЛ

Исми ва шарифи: Ислом Абдуғаниевич Каримов.

Туғилган вақти: 1938 йил, 30 Январ.

Туғилган жойи: Самарқанд шаҳри.

Оилавий аҳволи ва оиласининг таркиби:икки марта уйланган.

Расман эълон этилмаган маълумотларга кўра Ислом Каримовнинг биринчи хотинидан Петр исмли ўгли бор.

Иккинчиси билан, яъни Татяна Акбаровна Каримова билан яшайди. Қизлари-Гулнора ва Лола. Гулнора Каримова Америка фуқароси Мансур Мақсудийга турмушга чиққан ва 2002 йилда ажралган. Икки боласи бор: Ислом ва Иймон.

Миллати: аслида тожик, расмиятда ўзбек.

Она тили:тожик. Лекин рус тилида ҳам она тили каби гаплашади.

Кейинчалик ўрганган тили: ўзбек.

Маълумоти ва мутахассислиги: Ўрта Осиё политехника институтининг инженер-механиклик факултетини 1960 йилда битирган. Тошкент халқ хжалиги институтининг иқтисод бўлимини 1967 йилда битиргани ҳақида дипломга эга. Норасмий маълумотларга кўра бу дипломни ўқимасдан олган. Текширишнинг иложи йўқ, чунки билим даргоҳининг ўша йиллардаги архивига сирли равишда ўт кетган..

Президентлик даврида иқтисод фанлари доктори ва Ўзбекистон фанлар академиясининг ҳамда Россиядаги бир қатор академияларнинг аъзоси бўлган.

Хизмат пиллапоялари: (Расмий эълон қилинган маълумотларга кўра)

1960 – Тошкент қишлоқ хўжалик машинасозлиги заводида мастер ёрдамчиси, мастер, технолог.

1961–1966 – инженер, Тошкент авиасозлик бирлашмасида инженер-конструктор..

1966–1983 – Ўзбекистон ССР давлат планлаштириш қўмитасининг бўлимида бош мутахассис, қўмита раисининг ёрдамчиси, бўлим бошлиғи, бошқарма бошлиғи, қўмита раисининг биринчи ўринбосари.

1983–1986 – Ўзбекистон ССР Молия вазири.

1986 – Ўзбекистон давлат планлаштириш қўмитасининг раиси, Бош вазир ўринбосари.

1986–1989 –Ўзбекистон Компартияси Қашқадарё вилоят қўмитасининг биринчи котиби.

1989–1991 –Ўзбекистон Компартияси МК Биринчи котиби.

1990–1991 – КПСС МК аъзоси, КПСС МК Сиёсий Бюросининг аъзоси.

1990 йил 24 Март – Ўзбекистон Олий Кенгашининг сессиясида Ўзбекистон президенти этиб сайланди.

1991 йил 29 декабрда – умумхалқ сайловида президент этиб сайланди.

1995 йил 26 Март куни президентлик муддати референдум йўли билан 2000 йилга қадар узайтирилди.

2000 йил 2 Январда такрор президентликка сайланди, деб эълон қилинди.

2002 йилда референдум йўли билан президентлик даври етти йилга узайтирилди ва унинг 2007 йилга қадар тахтда қолиши кафолатланди.

Мукофотлари: Меҳнат қизил Байроқ ордени ва Халқлар дўстлиги ордени ( СССР пайтида олган), Ўзбекистон Қаҳрамони биринчи рақамли олтин медали билан( Президентлиги даврида таъсис этган ва биринчисини ўзи олган), Мустақиллик ордени ва Президентлиги даврида таъсис этган ва ўзи олган орденлари, биринчи даражали Рус православ Черкови ордени ва бошқа бир қатор хорижий давлатлар мукофотлари, Мисрдаги Ал Аҳзар университетининг профессори унвонини олган.

Асарлари: 10; 12 томлик тўпламлар.( Бошқалар ёзиб у ўқиб берган нутқлар ва бошқалар ёзиб унинг номи билан нашр этилган асарлардан иборат).

Севган спорт тури теннис ўйини.

Бошқарув усули: ленинча коммунистик бошқарув усули.

Бошқарувдаги маҳорат майдони: “Ҳаммани бир-бирига душман қилиб қўй ва бошқар!”, усули.

Истаги: тарихда иккинчи эмас, биринчи “Амир Темур” бўлиб қолиш.

3. ҲАЙРАТ

Халқнинг бир қисмини алдаш мумкин, яна бир қисмини доим алдаш мумкин, халқнинг ҳаммасини вақтинча алдаш мумкин, лекин бутун ҳалқни ҳамма вақт алдаш мумкин эмас, деганди Америка президентларидан бири. Чунки ғарбда мамлакатни идора қилишга даъвогар шахсларнинг «етти кўрпасини» ағдариб кўрадилар. Шахснинг ҳалоллиги, ростгўйлиги, диёнатли, иймонли, инсофли, ақл-идрокли ва саломат бўлишига аҳамият берилади. Америкада сайловлар даврида номзод ёшлигида қимор ўйнагани, қандайдир ҳужжатли филмни хавфсизлик идорасига сотгани, наркотик қўллангани, гўзал бир хонимга кўнгил қўйгани каби ҳолатлар ҳам сув бетига қалқиб чиққан. Чунки Америка халқи фермага мудир эмас, мамлакатга раҳбар, агар мамлакат вужуд бўлса, вужудга бош, агар мамлакат бош бўлса, бошга ақл исташади.

Собиқ Совет иттифоқи даврида эса шахснинг ўзи эмас, ҳужжатлари «тоза» бўлса бас эди. Ҳар қандай ифлосликка булғанган ҳужжатни ҳам пул бир пастда тозаларди. У пайтда шахснинг партияга садоқати, халққа қўрқмай ёлғон сўзлай олиш қобилиятига эътибор бериларди.Хўш, бугун нега Ўзбекистонда мустақил мамлакатда яшаб, ҳамон Ленин чизиб берган йўлдан бир қадам ҳам нарига ёки берига одим отилмаяпти? Чунки ҳокимият макрнинг мулкига айланди, макрнинг домига тушди.

Макр маҳоратдир, деган гап бор. Макрнинг миллион қармоғи бўлади. Биридан қочсанг иккинчисига тутуласан. Макрдан узоқ бўлишнинг йўли иккитадир. Бири уни билиш, иккинчиси уни йўқотиш. Биринчисига эга бўлмай иккинчисига эришиб бўлмайди. Табиатнинг оддий қонуни бу. Шу ниқтаи назардан келиб чиқиб, аввало кутилмаганда ҳокимият теппасига кўтарилган ва тарихнинг бурилиш нуқтасида Ўзбекистонда миллат ҳамда мамлакат тақдирига қора тамға урган шахснинг, яъни макр манбаини ўрганиб кўриш керак.

Ҳокимиятни макр билан қўлга олган ва макр билан бошқарган Ислом Каримовни ҳам яқиндан ҳам узоқдандан яхши танийман. Тарихнинг бурилиш нуқталарида у билан кўп марта тўқнаш келдик. Унинг шахси, нимага қодир бўлиб, нимага қодир эмаслиги, қандай қилиб ҳокимиятни бу қадар маҳкам ушлаб олиши, нима сабабдан зулм ва қатағон йўлини танлаши, миллонлаб одамларни бахтсизликка бошлаши сабаблари унинг қиёфасида, маънавиятида “мана-ман” деб тургандай.

Кўпчилик унга ишондими ёки ундан қўрқдими? Ўзбекистонни сақлаб қолиш учун унинг қаттиққўллиги, яккаҳокимлиги керак эдими ёки бу қаттиққўллик, яккаҳокимлик Ўзбекистон келажагини таҳлика остида қолдирдими? Нима сабабдан бугунга қадар халқ унинг кимлигини танимайди ва мамлакатни қандай бошқариши ҳақида аниқ маълумотга эга эмас? Бу унинг маҳоратими ёки жамиятнинг ожизлигими? Хуллас, бу каби сарҳадсиз саволларга боис бўлган Ислом Каримов ким?

Мен илк дафъа Ислом Каримовга дуч келганимда орзуларим туғён урди. “Юракдаги бундай ловуллаган олов, куч-ғайрат, фидойилик билан партия идораларида қандай ишлаяпти экан, бу зот?”- деган савол ўртади мени. Тасаввур қилинг, собиқ шўролар мамлакатида тўқнашувлар туфайли қуёш чизиғидан чиққан бир пайт. Ҳам фикр, ҳам мушт тўқнашувлари. Озодлик ва қуллик курашмоқда эди. Собиқ комфирқа нима бўлса-да ўзини сақлаб қолиш талвасасида. Бунинг эвазига кўп нарсадан қочмоққа ва кўп нарсани емирмоққа тайёр. Шундай кезда шўролар мамлакати таянган ва ишонган «штаб»лардан бири Ўзбекистон комфирқасининг биринчи котиби Ислом Каримов Самарқанд вилоятининг Каттақўрғон туманида сайловчилар билан (Ўзбекистон ССР Олий Советига 12 чақириқ сайловлари бошланган пайтда) учрашмоқда. Энди-энди ўзбек тилини ўргана бошлаган «биринчи»нинг сўзларни қўпол тарзда бузиб айтиши, кулгига боис бўладиган иборалар ишлатиши, олди-қочди гаплардан қутула олмаслиги ҳеч кимнинг ғашига тегмас эди. Чунки у курмаклар аро пишиқ гуручлар сочаётганди.

«Қачонгача еримиз, Ватанимиз, бойликларимизга нарёгдан келганлар хўжайинлик қиладилар?». Қарсаклар.

«Қачонгача ўзбек тили хор булади? Ўз тарихимиз, динимиз, тилимиз, қадриятларимиз қачонгача карам (қарам демоқчи- Ж.М.) бўлади? Биз озод, мустақил бўлишимиз учун керак бўлса жонимни бераман». Гулдурос қарсаклар.

«Биз фақат пахта, тиллолар эвазига дунёда энг бой яшашимиз мумкинлигини мана шу манбардан (минбардан, демоқчи – Ж.М.) ишо&нч билан айтаман». Қарсаклар.

“Бу заминдаги ҳамма нарсалар дунё бозорида энг баланд баҳога сотилади. Олтин дейсизми, пилла дейсизми, қаракўл, пахта дейсизми, ҳаммаси жаҳон бозорининг энг чаққон маҳсулотлари, булар ўзимизга қолса, биз дунёнинг бой давлатларидан бири бўламиз. Манa мен иқтисодчи сифатида бунга гарантия бераман: Ўзбекистоннинг бойликлари ўз халқини боқишга, боққанда ҳам тўлиқ боқишга этиб ортади, мана кўрасизлар!” (Қарсаклар)

«Мен нарёгдан, келинг очиқ айтай, Московдан қўрқадиган ерим йўқ. Сизлар ҳимоя қилсаларинг, бас! Нима дейсизлар?» Гулдурос қарсаклар.

«Фарғона, Бўка, Паркент воқеаларини ким уюштирганини биламан. Очиб ташлаймиз ҳали. Олдингизда тиз чўкиб айтаманки, ҳаммаси жазосини олади». Қарсаклар.

«Сайловлар озод бўлади. Кўппартиявийликка йўл очамиз. Коммунистик партия майдондан чиқади. Московда ухлаб ётган депутатларимизни ишга соламиз, улар ҳақимизни ўндириш учун ишламасалар ким ишлайди?». Қарсаклар.

“Дин эркин бўлади, истаганимизча мачит қурамиз, бизга ресторанлар, қасрлар керак эмас, бизга ибодат қиладиган жой керак”. Қарсаклар.

“Намоз оқигани учун партиядан ўчирган замонлар ўтди, энди керак бўлса бу юртда намоз қилмайдиган бўлмайди”деган гапни Конституцияга киритиб қўямиз. Диндан бехабар бўлганлар ўргансин, кейин кеч бўлади. Оллоҳга хизмат қилишни ўрганмаган одам менинг дўстим эмас!. Қарсаклар.

«Пахта иши» билан қамалганларни, иншоллоҳ озод қиламиз. Халқимизнинг номини осмонга кўтарамиз». Карсаклар.

«Ерни деҳқонга берамиз, Горбачёв қўлини пештахта (пеш демоқчи-Ж.М.) қилмасин кўп. Сиз қўлласангиз, биз ҳам қўлимизни пештахта қиламиз». Гулдурос қарсаклар.

Қарсак урганлар ва Каримовни қўллаб гапирганлар сафида камина ҳам бор эди. У жуда кўп одамлар ўйлаб юрган гапларни тилга келтирган эди. Унинг айтган кўп гаплари менинг ҳам орзуларим эди.Унинг нутқини ким ёзиб берган бўлса ҳам халқнинг кўнглидагини сатрларга тўкканди ва Каримов уни вақтида тилга келтирганди.

Ўшанда “Биринчи», яъни бир республиканинг бошида турган шахс бемалол ёлғон гапириши, халқни алдаши, бугун айтиб эртага сўзидан қайтиши мумкин, деган фикрдан йироқ эдим. Таассуфки, ана шу мен йироқ бўлган фикрлар ҳақиқатнинг ўзгинаси экан. Ҳа, ҳақиқат олис-олисларда, этганлар бор, этмаганлар бор!

4. ҚОВУН ЎҒРИСИ

Кунларнинг бирида қўшнимиз Тамара опа билан баҳслашиб қолдим.

-Ислом билан бирга ўқиганмиз – деди у мактаб йилларидаги бир воқеани хотирлаб. –Ислом тўполончи бола эди. Баҳони паст қўйган муаллимнинг шўри қурирди. Кўпинча «Сиёб» колхоз бозоридан қовун ўгирлаб келишарди. «ўзбакларни доғда қўйиб келдик, «Ҳа, тожик бола», деб қувганди, қовунларининг устидан сакрадим, у ҳам сакрайман, деб оғзи билан ерга қопишди.Қовунлари юмалаб кетди», деганда синфдошларимиздан бири нимадир деди. Ислом қўлидаги пичоқни партанинг устига урди-да ҳалиги қизнинг юзига тарсаки тортиб юборди. Кейин онаси-ю отасини буғдойзордан олиб арпазорга солди.

-Ҳа, энди болаликда нима бўлмайди?- дея унга қаршилик қилган бўлдим.

Орадан икки йил кечиб Россиянинг «Останкино» ойнаижаҳони «Халқ сайлаган раҳбар» номи билан Ислом Каримов ҳақида “ҳужжатли” филм намойиш қилди.Кейинчалик билсам, бу филмни руслар Ўзбекистоннинг ўша кунлардаги жуда катта миқдордаги пулига жавобан суратга олишган ва пулни реклама учун, деб расмийлаштиришган экан. Ўзбекистон ҳукумати ҳам “Мамлакатимизни жаҳонга танитиш учун” дея телевидениега катта миқдордаги пулни кўчирган экан. Лекин филм фақат Каримов шахсини улуғлаш ҳақида эди.

«Болаликдан баландга сакрашни яхши кўрардим» деди «халқ суйган» раҳбар ва филмда бу гап такрор-такрор экранга чиқарилди. Шунда кўз олдимдан Тамара опанинг ҳикояси худди ҳужжатли филм каби ўта бошлади:қовун тўдаси устидан сакраб ўтаётган бола ва йиқилиб қонталаш бўлган деҳқон бобо!

Орадан кўп ўтмай яна Самарқандга борганимда Тамара опани гапга тутдим. Аммо у очилмади. Мендан шубҳа қилаяпти, деб Каримовнинг одамларга ўтказаётган зуғмларидан айтиб бердим. Кейин у:

-Синфдошларимизга нимадир бўлаяпти,-деди,- Баъзилари телевизорга чиқиб ёлғон гапириб, Исломни мақташаяпти. Унинг Олтин медал билан мактабни битиргани ҳақида тўқиб-бичиб гапираяптилар. Баъзилари эса Ўзбекистондан кўчиб кетаяптилар.

Янаги борганимда Тамара опа ҳам кўчиб кетган экан. Кимдир “Россияга кетди” деса, яна кимдир “Америкага кетди” дерди. Хуллас, у президентнинг болалиги ҳақида билган нарсаларини қаерга бўлса ҳам бошқа синфдошлари каби ўзи билан бирга олиб кетганди.

Бир куни сайловдаги ишончли вакилим Ҳафиз ака Азизов тўйга айтди. Алоҳида уйда Каримовнинг акаси Ибод ака ва оқсоқоллар ўтиришган экан. Ҳафиз ака мени ҳам ўша хонага бошлади.

-Ибод Абдуғаниевич ён қўшнимиз бўладилар, – дея таништирди бағри дарё, бировга ёмонлик истамайдиган инсон Ҳафиз ака,

-Бизнинг болаларнинг тоғасига ўғил буладилар бу киши,-деди-да Ҳафиз ака ташқарига чиқди. Биз анча суҳбатлашдик. Ибод ака очилмади. Укаси ҳақида сўз айтмади. Фақат яқинда тўй қилгани, тўйга Самарқанд вилоят ҳокими Пулат Абдураҳмонов келганини тожик тилида қистириб ўтди. У узр истаб чиқиб кетгач, дўстлари гап бошлашди. Балки мени тожик тилини тушунмайди, деб уйлашдими, ёки сессияда Каримовга қарши гапирганим учун атайлаб сурпани очишдими, ҳарқалай тушунолмадим.

-Укаси тўйига келмади. Шундан оғринган бу, – деди оқсоқоллардан бири.

-Исломни билмайдимики, хафа бўлсин, – деди бошқа бир оқсоқол.

-Нариги акаси ўлганда соат тўртгача тобутни кўтаришмади. Бир вақт келди-ю, «комиссия бор» деб орқасига қайтиб кетди.Ўшанда хафа бўлмаган одам, энди ранжийдими?

-Ишқилиб охири бахайр бўлсин. Қурғур отасини ҳам зор қақшатганди-да

-Ҳе,отасида ҳам бор эди-да…

-Отанг гадой бўлса тўрва ушла, дейишган. Уйда отамиз ўтирганда томга чикармидик? У отасини ҳам, онаси Санобар холани ҳам хўрлади. Охири уйдан қувиб қутилишди шўрликлар…

Бу гапларга ишонмасамда вужудимда титроқ бошланди. Титроқ саволларга айланди,

Наҳотки, она Ўзбекистоннинг пешонасига шундай бир ўгил битган бўлса? Ўзбекистоннинг охирати Абдуғани ота ва Санобар аяларнинг тақдирига ўхшамасмикан?!

Лаънат шайтонга, деб саволларни қувдим. Кейин бу гапларни бот-бот суриштирдим. Ҳатто қамоқдаги укаси Арслон озодликка чиқиб Тошкентга келганида Каримов қабул қилмагач, бу гапларни ошкор қилганини айтишганда ҳам «деди-деди» деб ўйладим. Аммо, ҳақиқат ўлмайди. Барибир ўзини кўрсатади. Каримовнинг энг яқин қариндошлари ҳам буни тасдиқлашди. Улар ҳам унга ишонмас эдилар. Юртга ачинишарди. Лекин кейинчалик президентнинг яқини, деб уларга этибор кучайиб кетди. Айниқса Арслон мафияни қўлга олди.

5.БИРИНЧИ СЕССИЯ

1990 йилнинг 24 март куни Ўзбекистон Олий кенгаши тўққизинcни чақириқ биринчи сессияси арафасида вакиллар кенгаши бўлди. Совет даврида ҳар бир мажлисдан олдин шундай бир тўпланиш ўтказиб ҳаммани яна бир карра огоҳлантириб қўйишар экан. Аммо бу сафаргиси олдингиларидан кескин фарқ қиларди.

Аввало шуни айтиш керакки, сайланган депутаталарни учга бўлиш мумкин эди.

Биринчиси, коммунстик партия тайёрлаган рўйхат бўйича сайланганлар. Улар кимлиги, маълумоти, миллати, ёши, вазифаси,садоқатига алоҳида эътибор бериб танланган кишилар ва кўпчиликни ташкил этишарди.Уларнинг баъзиларини муқобил сайлов ўйинлари билан сайлашганди.

Иккинчиси, ижтимоий қарашлари билан майдонга чиққанлар ва коммунистик партиянинг рўйхатидан сайланишга рози бўлганлар. Улар ҳеч қандай муқобил номзодларсиз сайланишган. Бошқача айтганда қандайдир келишув асосида. Улар озчиликни ташкил этишарди.

Учунчи гуруҳ эса, халқ томонидан кўрсатилиб коммунистик партиянинг номзодларини жудда катта қаршиликлар, таҳдидлар, ҳужумларга қарамай енгиб чиққан депутатлар. Улар ҳам кўпчилк эмас эдилар, аммо улар қолганларни ергаштириб кетишлари мумкинлигидан чўчишарди..

Ҳар ҳолда Каримов ҳам ўзининг рўйхатидан ташқарида сайланганларни шу йўл билан синаб кўрмоқчи бўлганми, бизни ҳам вакиллар кенгашига даъват қилишганди. У муҳокама қилинадиган масалаларни санаб бўлгач, мен қўлимни кўтардим. Каримов менинг исмимни сўраб олди-да, кейин сўз берди.

-Ҳозирча кун тартибига тўртта масалани киритишни сўрайман, дедим.

Биринчиси, қўмиталар тузилар экан, Ошокарлик қўмитаси ҳам тузилиши керак. Чунки, матбуот эркин бўлмаса, сўз эркинлиги таъмин этилмаса биз ҳеч нарсага эриша олмаймиз. Сензурага, назорат зеҳниятига қарши турадиган қўмита бўлиши керак, бу. Халққа фикр мустақиллигини беришимиз керак ва ундан кейин том маънода Ўзбекистон мустақил бўла олади.

Иккинчиси, биз Москва билан муносабатларимизни ўйлаб кўришимиз керак. Болтиқ бўйи республикаларининг йўли биз учун ҳам кечарли бўлиши ва мустамлакадан қутилишимиз керак.

Учинчиси эса, пахта иши деб қораланган ўзбек халқининг номини оқлашимиз керак. Аввал Рашидов масаласида биз ўз сўзимизни айтайлик.Ўғри бўлса ўғрилигини, тўғри бўлса тўгрилигини айтайлик.Қачонгача Гдлянлар айтади сўзни….

Ва ниҳоят Паркент воқеалари бўйича бу ерда эслатган депутатни қўллайман.Олий мажлиснинг махсус комиссиясини тузишимиз керак ва қонли воқеаларнинг айбдорларини топишимиз керак.

Каримов менга қараб турди-да кейин гапира бошлади:

-Мен Жаҳонгирни яхши танийман. Каттақўрғондаги гаплари эсимда,- деди.-Менинг ҳам айтганларим унинг эсида бўлса керак. Бугун айтган таклифлари менинг ҳам юрагимда ётибди. Ошкоралик қўмитаси масаласида уни қўллайман. Матбуотни бошқарадиган битта комиссия тузайлик.

Шу пайт Эркин Воҳидов қўл кўтарди ва Каримов “нима дейсиз” дегандек бош ирғаганидан кейин:

-Мен ҳам бу таклифга қўшиламан ва шу комиссияда ишлашга тайёрман,-деди.

-Мана Эркин ака Воҳидов,- Каримов у кишига маънодор жилмайганча сўзида давом этди,-мен у кишини жуда ҳурмат қиламан, бундай шоирлар юз йилда битта туғилади, янги комиссияга шу кишини раис қилиб таклиф этаман. Паркент масаласида ҳам Жаҳонгирга қўшиламан. Ўйлаб чиқайлик ва бир комиссия тузайлик. Умуман Фарғона воқеаларига баҳо берайлик.

Мен хурсанд эдим. Таклифларим бу қадар тез амалга ошаётгани кўнглимда ифтихор уйғотаётганди. Каримов эса менинг номимни қайта-қайта такрорлаб гапида давом этарди.

-Рашидов масаласини менга қўйиб беринг ука, уни коммунистик партия қоралади, бу ишни уларнинг ўзига ҳавола қилайлик. Мана мен шу партиянинг раҳбариман. Қўйинг ўзимиз бир кўриб чиқайлик. “Пахта иши” эса оддий масала эмас, бизнинг терговнинг, суднинг ишига аралашишимиз керакми, йўқми аввал буни ўйлаб кўрайлик? Ана, Москвада ҳар куни шовқин-сурон қилишмоқда. Лекин натижа йўқ.

Энди бояги қувончим сўниб, кўнглимда бошқа саволар уйғона бошлади.Бунинг устига Каримов Москва билан муносабатлар масаласида гапирмади. Ўшанда СССР Халқ депутати бўлган Аҳмаджон Мухторов мени ёқлаб гапирди ва керак бўлса биз марказдан ажралишимиз, ўз президентимизни сайлашимиз, ўз йўлимизни танлашимиз керак, деди. Каримов бу гапларга эътибор бермаган бўлди. Аммо вакиллар мажлисидан кейин Аҳмаджон акани унинг ҳузурига чақиришди ва у қайтиб келиб, “Ислом ака, хурсанд, президентликни қабул қилмоқчи, бу эса мустақилликнинг биринчи қадами, лекин СССРнинг ичида қоламиз, ажралсак бизга пулни ким беради, деяпти” деди.

Аҳмаджон ака фавқулодда истеъдодли журналист эди. 1981 йилда Тошкентдан Самарқандга борганимда у вилоят “Ленин йўли” газетасининг бош муҳаррири эди. Мен Ўзбекистон радиосида “Табаррук замин” деган дастурни тайёрлаб анча оғизга тушиб қолганимга қарамай, ҳатто мен билан қўл бериб кўришмаган ҳам, кўзойнагининг теппасидан қараб, ъУка, ҳозир иш йўқ, хабар олиб туринг” деганди. Мен ундан ранжиб Жомбой туманига ишга кетгандим. Аммо кейин Навоий вилояти ташкил этилди ва газетанинг кўпгина ходимлари кетишди. Бу пайтда мен Жомбойдан туркум мақолалар ёзиб кўзга ташланиб қолгандим. Аҳмаджон ака икки-уч чақиртирди, бормадим. Сўнг вилоят партия комитетини ишга солиб мени газетага олиб келди. Аввал Қишлоқ хўжалиги ва кўп ўтмай газетанинг ўша кездаги энг асосий бўлими ҳисобланган Партия турмуши бўлимига мидир этиб тайинлади. Ўзбекистон тарихида коммунист бўлмасдан туриб Партия турмуши бўлимига мудир бўлган фақат мен бўлсам керак.Аммо бир йилдан кейин партияга олишди. Кейин Аҳмаджон ака билан жуда яқин бўлиб кетдик ва ҳамма бизни “тога-жиян” деб ўйлар ва менинг ёзганларим, айтганларимнинг орқасида у киши турибди деб билишарди. Ҳатто Каримов ҳам аввалига шу фикрга ишониб қолганди. Шу боис мендан ранжиган пайтда у кишини чақириб гапирарди.

Хуллас, сессия бошланиб Аҳмаджон Мухторов нутқ сўзлаб: “демократик жараёнларни янада ривожлантириш, сиёсий ўзгаришларни чуқурлаштириш, конституциявий тизумни, фуқароларнинг ҳуқуқларини, эркинликлари ва хавфсизликларини мустаҳкамлаш, бошқарув олий органларининг ўзаро алоқасини такомиллаштириш мақсадида президентлик бошқаруви жорий этишни”таклф қилди.Сессияда қатнашаётган СССР халқ депутаталари бу фикрни қўллаб гапирдилар.Лекин қаршилар ҳам бўлди. Масалан, Тошкент шаҳридан сайланган депутат Тойиба Тўлаганова Ўзбекистоннинг бугунги шароитида президентлик бошқаруви яккаҳокимликка олиб келишини ва демократия истаб диктатурага йўлиқишимизни, коммунистик партия тарбиясини олган раҳбарлардан чиқадиган президент “таши” бошқа болгани билан ичи айни тарзда қолишини айтди. У демократия ўрнатилиши учун парламент бошқаруви заруратидан сўз этди.

-Бундай фикр аёл кишидан чиқмайди, аёлларнинг ақли калта бўлади, таклифнинг ортида қандайдир кучлар бор,- деган Ўзбекистон Компартиясининг биринчи котиби, КПСС МК сиёсий Бюросининг аъзоси Ислом Каримов Тойиба Тўлагановани очиқcасига камситди. Танаффусда эса маҳаллий мухбирларга интервию берар экан “Аёллар товуқ мия бўлади” дейишгача бориб етди.

Президентлик лавозими ҳақидаги қарорни қабул қилиш ва Каримовни сайлаш бошланганда қашқадарёлик депутат Шовруқ Рўзимуродов сўз сўради. Лекин дўппини салла қилиб кўрсатиш даражасида устамон бўлган мажлис раиси Мирзаолим Иброҳимов:

-Ука, сиз эмас, ёнингиздаги дўппили одам гапирсин,- деди.

дўппили одам эса сўз сўрамаганини айтишга хижолат чекар экан, Шовруқ ўрнидан туриб гапира бошлади. Унга микрофон керак эмас эди. Унинг гуриллаган товушини мажлислар залининг ҳар жойидан ҳам эшитса бўларди. Шовруқ:

-Мен бу одамни Қашқдарёдан биламан. Бу одам президентликка лойиқ эмас. Агар президент бўлса ҳаммангиз пушаймон бўлиб қоласиз ҳали…,- деди. Ҳар ҳолда у кўпроқ гапирди. Лекин ҳамманинг қулоқларини ана шу калималар чатнади.Чунки Олий мажлис тарихида бундай сўзлар илк бор айтилаётган эди. Шу сабабдан ҳам кўпчилик сукунатга ботди, буни қўрқув ҳам дейиш қийин. Балки қўрқувни ҳам ютиб юборадиган ҳушсизлик каби бир ҳол эди. Бошқача айтганда депутатлар ўзига хос исённинг қаршисида ” шок” бўлган эдилар.

Шовруқ қўли билан минбарга ишора қилиб гапирар экан, Каримов қизариб кетди. Микрофоннни жаҳл билан олдига тортди. Лекин нимадир эсига тушган кишидек, яна микрофонни раиснинг олдига сурди-да “Бас қилинг майнавозчиликни” деди. Раис дарҳол бас қилди. Музокаралар тўхтатилди, микрофонларнинг ёнида тизилиб турганларга сўз берилмади. Мен шунда бир нарсага пушаймон бўлдим. Мажлис очиларкан, Тошкент шаҳар ижроия қомитасининг раиси бўлган бир кекса киши раислик қилди ва мен унинг ҳамма нарсани қоғоздан ҳижжалаб ўқиб беришига қарши чиқдим. Буни бошқалар ҳам қўллади. Каримов ҳам раиснинг латтачайнарлигини таъкидлаб, Мирзаолим Иброҳимов номзодини илгари сурди. У бир овоздан сайланди. Дарров маълум бўлдики, Каримов имкониятдан фойдаланиб илгаридан тайёрлаб қўйилган номзодини ўтказиб олган ва у “пири”нинг қули экан.

Мен Мирзаолим Иброҳимовнинг мажлисни олиб бориш услубига ҳам қарши чиқиш ва Каримовнинг Тойиба Тўлаганова ҳақидаги гапларига норозилик билдириш мақсадида микрофон олдида тургандим. Президентлик лавозимига қарши чиқиш ҳақида эса узил кесил фикрга келмагандим. Бир томондан бу мустақилликка олиб борадиган йўл деб ўйласам, иккинчи томондан бизнинг шарқда бир кишининг қўлига ҳокимият тушиб қолиши яна подшоликка судрамайдими, деган фикрлар билан олишардим. Қолаверса Каримов ҳақида ҳали салбий фикрим ҳам пайдо бўлмаганди. Аммо Иброҳимов масалани овозга қўйди ва залга қарамасдан ҳам “Бир овоздан” деб юборди. Шу зайл президентлик лавозими ташкил қилинди ва “бир овоздан” Каримов “сайлаб” юборилди.

Ўша куни танаффусда Аҳамаджон Мухторов билан гаплашиб турганимизда Шовруқ олдимизга келди.

-Сиз билиб қўйинг,- деди у Аҳмаджон акага,- Бо одам рафиқини ҳам, рақибини ҳам кечирмайди!

Аҳмаджон аканинг кўзи ёниб кетгандек, бўлди. Дарҳол дафтарига бу сўзларни ёзиб олди. Кейин

-Укажон Москавда Гдлянчилар билан курашда яккаланиб қолаяпмиз. Депутатлар партиядан қўрқишади. Президентлик ташкил қилинса партиянинг таъсири камаяши мумкин. Мен ҳозир бу одамдан бошқа лидерни кўрмаяпман, кейинчалик балки бошқа кадрлар чиқар- деди. Аҳмаджон ака ўша кезда Каримовга сидқидилдан ишонарди.

Шовруқ Каримовнинг Қашқадарёда одамларга зулм қилгани, Ўзбекистон Компартиясининг Москвадан юборилган иккинчи котиби Анишчев билан биргаликда кўп одамни қаматиб юборгани, Гдлян тўдаси билан ҳам алоқаси борлигини айтар экан, Аҳамаджон ака:

-Укажон деворнинг ҳам қулоғи бўлади, бу гапларни менга айтдингиз бошқага айтманг, бундай гаплар учун кечирмайди бу бадбахтлар,- деди.

-Халқ бу гапларни айтиш учун мени мажлисга юборган,- деди Шовруқ.

Хуллас, биринчи сессия мен учун Каримовни таниш сари қўйилган илк қадам бўлди ва Тойиба ва Шовруқларни ҳам танишимга йўл очди. Биринчи сессия танаффусида Ошкоралик қўмитаси тузилар экан, Эркин Воҳидов мени чақириб Каримовнинг олдига етаклади.

- Бу ишни укамиз билан бирга қилайлик, ташаббусни қилган одам жазоланиши керак, рухсатингизни олмоқчимиз,- деди жилмайиб.

-Бу йигитга…-Каримов ўйланиб қолди. Кейин эринган оҳангда.- Ошкоралик экан, деб ҳаммаёқни ошокара қилиб юбориш ҳам яхшиликка олиб келмаслигини ўзингиз тушунтириб қўясиз,- деди Эркин акага.Кейин менга қараб,- Сайловдан олдин Москва телевидениесига чиқиб ана у гапларни гапириш керак эдими?-деди.

Мен ҳайратланиб қолдим. Сайловдан олдин Москва телевидениеси Тошкент билан телекўприк ўтказган ва қувғинга учраётган номзодлардан базиларини суҳбатга тортганди. Мен ўшанда Ўзбекистон қашшоқлар мамлакатига айланиб қолгани, оналар ва болалар ўлими, пахтазор оналар қотилига айлангани, матбуот эркин эмаслиги каби масалаларга тўхталган эдим.Ваҳоланки, Каримовнинг ўзи ҳам бу муаммолар мавжудлигини Каттақўрғондаги учрашувда айтган эди. Нега энди бу гапларни ўзбекнинг олис қишлоғида гапириш мумкину Москвадан туриб гапириш мумкин эмас? Менда Каримовнинг самимиятига ишончсизилк илк бор ана шунда пайдо бўлди. У яна бир нарсалар деди, аммо менинг қулоғимга кирмади. Кўз олдимда илк бор икки юзли Каримовни кўриб тургандим.

6.ЖУРНАЛИСТЛАР УЮШМАСИ:ЮТҚАЗИШ

СССР халқ депутатлигига жамоат ташкилотларидан ҳам номзодлар кўрсатиш бошланганда, Ўзбекистон журналистлар уюшмасининг раиси бўлиб ишлаб турган Аҳмаджон Мухторов ҳам даъвогар бўлди. Сайлов кампанияси Тошкентда бошланиб, асосий қисми Москвада давом этди. Мен Аҳмаджон аканинг ишончли вакили эдим.Бошқа ишончли вакиллар ҳам бор эди. “Украина” меҳмонхонасида бир ой яшаб номзодимизни ўтказиш учун курашдик.

Сайлов СССР журналистлар уюшмасини “қайнатиб” юборган эди. Ҳамма республикаларнинг вакиллари ўз номзодларини ўтказишга интилардилар. Бунинг учун сизлар бизга овоз беринг, биз сизга каби “ойин”лар ҳам бошланганди. Аммо кўп нарса номзоднинг дастури ва учрашувлардаги нутқига боғлиқ эди. Аҳмаджон ака талантли журналистгина бўлиб қолмай, айни пайтда яхши нотиқ ва замон муаммоларини илғаб оладиган сиёсатдон эди.Шу боис ҳам журналистларнинг эътиборини тез қозонди.

Мен Москвадаги ҳаёт билан Тошкентдаги вазиятни солиштириб кўришга уринардим.Ер билан осмон қадар фарқ эди. Ўзбек журналистлари гарчи матбуотда долзарб нарсаларни ёзаётган бўлсаларда, ҳали уюшиб, сиёсий кучга айланмагандилар.

Ўзбекистон Ёзувчулар уюшмаси эса сиёсат қайнаб турган қозон эди. Мен бу ҳақда Аҳмаджон акага гапирсам у сайловни ўтказиб олайлик, уюшмани оёққа қалқитамиз ва катта кучга айлантирамиз, деган аҳдини ва режаларини айтарди.

Ўзбекистон журналистлар уюшмаси туғилгандаёқ ўлик туғилгандек эди. Чунки илгари ҳам фақат “қоғоз”даги ташкилот бўлиб келган.

…1979 йилда Ўзбекистон радиосида ишлардим. Ёшлардан икки кишини ҳам мазкур уюшманинг қурултойига вакил қилиб сайлаш керак экан. Мен ва ёзувчи Примқул Қодировнинг қизи Гуля(Гуля ўша пайтда радионинг рус тилидаги болалар учун дастурлар бўлимида, мен эса ўзбек тилидаги қишлоқ хўжалик бўлимида ишлардик)ни сайлашди. Журналистлар уюшмасининг раиси Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг биринчи котиби Шароф Рашидов эди. Қурултойда у нафақат нутқ сўзлади балки у анжуманнинг бошидан охирига қадар қимирламай ўтирди ҳам.

Сайлов бошланди ва варақалар тарқатилди. Мен Гуляга:

-Кимларнинг номини ўчирамиз,- дедим ўзбекчалаб. У ўзбекчани тушунарди, аммо русча гаплашарди.

-Ўчиришнинг фойдаси йўқ, барибир айтишмайди, юз фойиз сайланди,- деб айтишади.

-Рашидовнинг номини ўчириб кўрамизми?- дедим мен. Гулянинг ранги оқарди. Бир зум ўйлаб турдида кулиб:

-Балки Раҳмоновнинг номини ўчирармиз,-деди.

Расул Раҳмонов Ўзбекистон радио ва телевидение қўмитаси раисининг радио бўйича ўринбосари эди.

-Бизни бу ерга олиб келган шу одам. Кейин биздан шубҳа қилиб қолиши аниқ. Бунинг устига унинг қўмита раиси Иброҳимов билан ораси яхши эмас, раис уни кеткизмоқчи, деган гаплар бор,-дедим мен.

-Рашидовни ўчирсак, КГБ бизни топиб олиши мукин,-деди Гуля.

-Қандай топади? Исмимиз ёзилмаган бўлса?

-Бармоқ изларидан топиши мумкин. Лекин синаб кўрсак бўлади.

Хуллас, иккаламиз Журналистлар уюшмасининг марказий кенгаши аъзолари рўйхатидан Рашидов номини ўчирдик.

Саноқ комиссиясининг раиси номздоларни номма-ном санаб, “юз фоиз ёқлаб, қарши йўқ” деб айтар экан, биз жиноят қилган одамлардек миқ этмай ўтирардик. Менинг кўзим Рашидовда эди. У ҳам худди менга қараб тургандек. эди. Навбат “Р” ҳарфига келганда юрагим гуппиллай бошлади. Худди бутун залдагилар юрагимнинг товушини эшитиб менга қараб туришгандек туюлди. Шу пайт “Шароф Рашидов… иккита қарши овоз” деган товушдан сесканиб кетдим. Бошимдан совуқ сув қуйилгандек бўлди. Рашидов қизариб кетди. Мен ундан кўзимни олиб қочдим. Залда жимжитлик ҳукмрон эди. Мен шу дамда осмон узилиб тушсайдию менинг нафасим бўгилиб қолсайди, дегандек бир кайфиятда эди. Аммо ҳеч нарса бўлмади.

Шунга қарамасдан тиззаларимда қалтироқ бор эди. Гуля ҳам жим эди. Унинг ҳам дунёсида нималардир бўлаётганди. Биз индамай уйга кетдик. Мен ҳар куни КГБ ходимлари кириб келишини кутдим. Кейин билсам Гуля ҳам айни ҳисни яшаган экан. Аммо бирор жойда бу ҳақда бирор киши гапирмади ҳам, эсламади ҳам.

Шу нарса менда қўрқувни енгишга замин бўлганини кейин англадим. Демак, одамлар қўрқув занжири билан ўраб ташланган ва ҳеч қандай назорат қилмасангиз ҳам улар ўзларини ўзлари назорат қилар эканлар. Режим ана шундай йўқ куч устига қурилганини ҳис қилдим мен. Демак, агар одамлар истасалар кўп нарса бўлиши мумкин экан.

Москвада Аҳмаджон Мухторовнинг ишончли вакили сифатида юрган кунларимда бошқаларда қўрқув занжири йўқолганини кўрдим. Аммо Ўзбекистонда ҳали бу қўрқув яшаётган ва одамларнинг аксарияти ўз ўзини назорат қилаётганди. Менга ана шу масала тинчлик бермас ва нима қилиб бўлса ҳам бу йўқ занжирни узиш керак, деб ўйлардим.

Аҳмаджон ака СССР Халқ депутати бўлганларидан кейин у кишини Москвага Олий кенгашга доимий ишга чақиришди. Шу муносабат билан Тошкентдаги ишларини топширдилар.

-Мен ўрнингизга ўтиб, бир ўзимни синаб кўрмоқчиман,-дедим Аҳмаджон акага.

-Нима деяпсиз? Олий кенгашдаги ишингиз бундан ўн марта юқорику? Нима қиласиз бу ўлик ташкилотни? Ҳатто битта машинаси ва алоҳида бир биноси ёки хазинасида бир мири пули ҳам йўқ-ку,-дедилар.

-Лекин бир уринмоқчиман, устоз,-дедим.

-Аммо Марказий қўмита аллақачон ўз номзодини тасдиқдан ўтказиб қўйган.

-Ким экан?- деб қизиқдим мен.

-Литфилло Кабиров, илгари рус тилида у-бу нарса ёзиб юрарди. Марказий қўмитада инструктор экан. Ўзбек тилини ҳам яхши билмайди.Ташкилот бугунгисидан ҳам бадтар бўлади, энди.

-Сиз қаршилик қилмадингизми?- сўрадим мен.

Аҳмаджон ака бир зум ўйланиб турди-да чуқур уф тортиб, гапира бошлади.

-Ислом ака мендан хавфа. Ҳатто табрикламади ҳам, “депутат бўлиш ниятингиз бор экан, ўзимизга айтсангиз ҳам бир жойдан сайлатардик:, деди.. Энди Москвада бир гуруҳ тузиб ўзбекистонлик депутаталрни бошқариш режаси бор экан. Гдлян ҳақидаги чиқишларим ҳам ёқмаган.Маслаҳат қилиб, кейин гапиринг деяпти…

Мен Ошкоралик қўмитасида Ўзбекистон Журналистлар уюшмаси раислигига муқобил номзод йўли билан сайлов ўтказиш масаласини кўтардим ва ўз номзодимни ҳам кўрсатишим мумкинлигини айтдим. Журналистлар ташкилоти раислиги ҳозир эгаллаб турган лавозимимдан паст бўлгани учун ҳам кўпчилк ажабланмас эди. Акс ҳолда мансаб учун ўзини урмоқда, дейишлари ҳам мумкин эди.

Аммо менинг назаримда бу воқеа коммунистик идора билан Олий кенгаш орасидаги илк ва ҳал қилувчи тўқнашув бўлди. Чунки мажлис қилган кунимизнинг ўзиёқ Марказий Қўмитанинг идеология бўйича котиби (асли биолог бўлган ва қўлидан ҳеч иш келмайдиган бу одамни идеология бойича котиб қилиб қўйишганди. Кейин эшитишимизча у Каримовга камгаплиги билан ёқиб қолган ва “дўсти”га айланган экан) Жаҳонгир Ҳамидов телефон қилди.

-Нима гап?-деди у юмшоқ оҳангда.

-Кеча мажлисга келмадингиз?- дея мен ҳам юмшоқ оҳангда савол билан жавом қилдим. У Ошкоралик қўмитасининг аъзоси ва кейинги пайтларда мажлисларга келмас эди.

-Сизлар шундай мажлис қилаяпмиз, дея маслаҳат қилдингизларми, мен борай?-дея у яна савол билан давом этди. Мен ҳам бўш келмадим.

-Нега энди маслаҳат қилишимиз керак? Мажлис чақириш Ошкоралик қўмитаси раиси ва ўринбосарининг ваколатига киради. Шунинг ўзи етарли эмасми?

-Лекин мажлисда муҳокама қиладиган масалани бизнинг бўлим билан келишиб олдингларми?

-Кечирасиз-у, сиз Олий кенгашни Марказий Қўмитага боғлаб қўймоқчимиз? Халқ вакилларига бу ҳақорат эмасми? Ҳамма ёқда демократия ҳақида гуриллаб гап бўлиб турсаю сиз шундай десангиз уят бўлмайдими?-дедим мен.

-Сизни чақиртиргандим, келмабсиз, мана энди ўзим телефон қилаяпман, Ислом ака шахсан гаплашиб қўй деганлари учун, Журналистлар уюшмасида нима қилмоқчисиз?

-Биринчидан, котибингизга “Ҳамидов жанобларига айтиб қўйинг, аввал ўзлари мажлисга келишни ўрансинлар, кейин биз ҳам борамиз”, дедим. Иккинчидан, депутатлик бурчингизни бажариб кеча мажлисга келганингизда нима қилмоқчи бўлганимизни билиб олардингиз,- дедим.

-Оҳ-ҳу! Ростдан ҳам сиз билан гаплашиб бўлмас экан-ку,- деб суҳбатни якунлади Ҳамидов.

Менинг жавобларимга ҳайрон бўлиб қараб турган Эркин Воҳидов катталар билан бундай муомила қилиб бўлмаслигини айтиб, менга анча маслаҳат берди.

Шу пайт қисқа рақамли, ҳукумат телефони яна жиринглади. Бу Ислом Каримов эди.

-Мен чақиртирсам келмабсиз,-деди у.

-Менга сиз чақирганингиз ҳақида ҳеч ким, ҳеч нарса деган эмас, бўлмаса борган бўлардим,- дея жавоб қилдим юмшоқлиқ билан.

-Агар Марказий комитетнинг қоровули чақирса ҳам демак мен чақирганим бўлади,- Ислом Каримов товушини баландлатиб гапира бошлади.-Сиз ўзингизни ким деб ўйлаяпсиз ука? Бу депутатлик вақтинчалик нарса, деб такрор ва такрор айтаяпман. Яқинда ҳаммаси жойига қайтади. Москвадаги гапларга қараб хулоса қилманг. Коммунистик партия доим ҳукмрон бўлиб келган ва бундан кейин у ҳукмрон бўлиб қолади. Унга дишманлик қилаётганлар билан ҳали гаплашиб қўямаиз. Сиз эса ақлли йигитсиз. Уларга қўшилманг, бошқаларнинг гапига кирманг. Аҳмаджон Мухторовга ўхшаганлар ўзлари панада туриб сизларни ишга солиш билан овора.Ўзбошимчалар бугун депутат бўлгани билан эртага яна ўз жойига қайтариб қўямиз.

-Ислом ака,- дея унинг гапларига жавоб қилмқочи эдим, аммо уни тўхтатиш қийин эди.

-Журналистлар уюшмаси раислигига бизнинг ўз номзодимиз бор. Ешак бўлса ҳам бизнинг номзодимиз бўлгани учун у ўтади. Сизга вазифа керак бўлса, мана менга айтинг, қайси вазирликни истайсиз, гапимга қулоқ солиб турсангиз Олий кенгаш раислигига қадар ҳам олиб бораман.

-Аммо бугун мен эгаллаб турган вазифадан жуда ҳам қуйида бўлган ташкилотни бермаяпсизу, қандай қилиб…

-Гап ташкилотнинг катта кичиклигида эмас, гап принсипда. Биз айтдикми, ўша одам бўлади, ука,-деди Каримов.

Бу масала мен учун яна ҳам жиддий аҳамият касб этди. Журналистлар уюшмаси раислигига номзодимни ташвиқ қилишга киришиб кетдим. Учрашувлар, мажлислар ўтаказа бошладим. Икки уч марта Аҳмаджон ака келиб мени йўлдан қайтаришга уринди, лекин давом этавердим.

Қурултой куни ўртага учинчи номзод ҳам чиқди. Бу “Бирлик”нинг номзоди, журналист Анвар Усмонов эди. Дастурлар, режалар баён этилди. Мен журналистлар уюшмасини сиёсий ташкилотга, ҳақиқатдан журналистларнинг ҳуқуқларини ҳимоа қиладиган, уларни бирлаштирадиган, сўз эркинлигини таъминлайдиган, сензурага қарши турадиган ташкилотга айлантириш ҳақида гапирдим. Лутфилла Кабиров ва Анвар Усмонов ўз дастурларини рус тилида баён этдилар.

Қурултой Ўзбекистоннинг катта воқеасига айланиб кетди. Ўзбекситон Компартияси марказий комитети бюросининг аъзолари келишди. Таклиф қилинмаган ҳолда Олий кенгашдан бир қанча расмийлар ҳам шу ерда эди. Ҳатто журналистикага ҳеч қандай алоқаси бўлмаган Кенгаш котиби Омон Олимжонов, Ўзбекистон Комсомол комитетининг биринчи котиби Азиз Носиров ҳам шу ерда фаол эди. Мухолифат ҳаракатлари ва партияларидан ҳам вакиллар келган ва Матбуот уйининг мажлислар зали ҳақиқий сиёсий кураш майдонига айланганди.

Бу ерда эскилик билан янгиликнинг, зулм билан демократиянинг, яккаҳокимлик билан эркинликнинг кураши бошланганди. Хурсанд бўлдим. Демак, ҳаракатларим зое кетмаяпти, деб ўйладим. Қурултойда айтилган гаплар ҳам бундай минбарлардан илк бор айтилаётган, тортишувлар ҳам мисли кўрилмаган эди.

Негадир Аҳмаджон ака жуда хомуш эди. Унинг ёнига борсам,

-Ҳали ҳам кеч эмас, ўжарликни ташлаб, номзодингизни олинг,- деди.

-Нима учун? –деб сўрасам, қўл силтаб кетиб қолди.

Овоз бериш давомида Каттақўрғондаги “Зарафшон” газетасининг бош муҳаррири Асқар ака Жалилов ёнимга келди. Асқар ака билан Самарқандда вилоят газетасида бирга ишлаган эдик. Ўшанда Аҳмаджон Мухторов муҳарриримиз эди.

-Мен Аҳмаджон акани танимай қолдим, у кишига тушуна олмай қолдим, ҳамманинг ёнига бориб, Жаҳонгирга овоз берманглар, деб ташвиқ қилмоқдалар. У ўжар, менинг гапимга кирмади, ўзига ёмонлик қилмоқда. Унга дўстлик қиламан, десангизлар унга қарши овоз беринглар, деб юрибдилар,-деди у.

Мен яна Аҳмаджон аканинг ёнига бордим.

-Биласизми, бу принсиплар жанги, агар шу ерда ютқазсак, тамом, ҳеч қачон юта олмаймиз, устоз. Кўраяпсиз, демократия ҳамма республикаларга келганда ҳам бизда ёўқ. Биз одамлардаги қўрқувни синдиришимиз керак. Агар бугун ютқазсак, мана барибир ҳеч нарса қилиб бўлмайди, деган фикрлар янада қатийлашади,- дедим мен.

-Барибир ҳеч нарса қилиб бўлмайди,-деди Аҳамаджон ака.

-Лекин сизнинг депутат бўлганингиз ва меннинг ҳам депутат бўлганим аниқ масала. Йўлимизни тўса олмадилар. Бизга ўхшаб 20-30 киши уларнинг деворини бузиб ўтди. Демак, мумкин экан.

-Гап ана шунда, 20-30 кишимиз. Улар эса бир неча юз киши. Мухолифатмиз, деб юрганларнинг кўпи эса шу йў билан мансаб олиш ниятида. Мана қурултойда сизнинг айтганларингизни эшитиб туришди. Аммо ўзларининг номзодини илгари суришди. Агар гап мақсадда бўлса, нега сизни қўллашмади? Бундан кейин ҳам қўллашмайди? Ёлғизланиб қоласиз?-деди Аҳмаджон ака ачинган қиёфада.

-Мен улардан қўллашларини сўраганим ҳам йўқ. Бу оддий ҳол.Номзод қанча кўп бўлса, шунча яхши. Бу-демократия.

Мен қозонни қайнатмоқчи эдим, менимча улгурдим шунга.

-Агар демократия бўлса, нега мен билан гаплашиб турибсиз. Мен ҳам демократияга риоа қилиб, ўзим истаган номзодни ташвиқ қилиб юрибман. Сиз эса менга қаршилк қилаяпмиз? Қозонга келсак, гап унинг қайнашида эмас, гап пишадиган овқатда. Булар аллақачон бир халта тузни ташлаб бўлишди. Энди бу ошни ҳеч кимга едира олмайсиз,- дедида “Қалай мот қилдимми?” дегандек, элкамга уриб қўйди.

Аҳмаджон акадан жуда қаттиқ хафа бўлдим.

-Бу демократия эмас, бу демократия ғояларини сотиш, дегим келдию у кишини жуда ҳам ҳурмат қилганим учун айта олмадим.

Саноқ комиссияси ичида журналистлар Исмат Хушев ва Дадахон Ёқубов ҳам бор эди. Бир пайт Дадахон менинг ёнимга келиб,

-Исматга овозлар сонини ўзгартириш юкланган. Менга ҳам, лекин мен буни қилмадим. Анау Аҳмаджон тоғангиз билан Исмат бир нималарни режалаяптилар,-деди.

-Бу гапингизни қурултойга ҳам айтинг,-дедим мен.

Дадахон:

-Нима қипти, мени қўрқоқ деб ўйлаяпсизми, қурултойга ҳам айтаман, керак бўлса Ислом аканинг ўзига ҳам айтаман,-деди,-Исмат нимадир қилиб Сиз ва Лутфиллага 75 тадан, Анвар Усмоновга 22 та овоз чиқарди. Кейин Ислом акага телефон қилишди. У кишига ҳақиқатни манa мен айтаман. Аммо Аҳмаджон ака ичкарига кириб, мен Жаҳонгирга овоз бергандим, қайтиб олдим ва Лутфиллага овоз бермоқчиман, шуни ўзгартириб қўйинглар, деди.

Шу пайт Аҳамаджон ака минбарга чиқиб гапира бошлади. Менинг анчадан бери билишини ва ўжарлигимни ҳам айтиб, менга овоз бермаганини эълон қилди.

Саноқ комиссияси ҳам Аҳмаджон ака айтгандек қилиб, натижани ўзгартириб айтди. Лекин Дадахон сўзида турди ва қурултойга мурожаат қилиб, орқада бўлган ўйинни айта бошлади. Аммо саноқ комиссиясининг натижасига исён қилган делегатлар зални ташлаб чиқиб кета бошладилар. Дадахоннинг айтганларини кимдир эшитди, кимдир эшитмади.Аммо унинг “Натижалар бузилди” деган гапи қулоқлар остида қолди.

Саноқ комиссиясининг натижаси қурултой томонидан тасдиқлаш учун овозга қўйилмай қурултой якунланмай қолди. Чунки ҳамма йўқ ғала ғовур бўлиб кетганди. Лекин эртасига газеталарда Лутфилло Кабиров муқобил сайловда Ўзбекистон журналистлар уюшмасининг раиси этиб сайланди, у 76 та, Жаҳонгир Маматов 75 та, Анвар Усмонов 22 та овоз олдилар, деган хабар чиқди.

Мени ҳайратга солган эса, Аҳмаджон Мухторовнинг ҳаракатлари бўлди? Нега у бундай йўл тутди? Нега ўз истеъдоди ва қобилиятига қарши иш тутди? Нега мени шогирдим, деб юрган ҳолда оёқлар остига олиб топтади? Бу каби саволларга жавоб топа олмас эдим.

Орадан кўп ўтмай, бир кун Аҳмаджон ака саҳарлаб уйга келди. Ундан хафа бўлганим учун ичкарига таклиф қилиш ёки қилмасликни ҳам билмай қолдим.

-Мен бугун Москвага қайтаяпман. Шунинг учун ичкарига киришга ҳам вақтим йўқ. Сиз хафа бўлманг, сайловда ютқизган бўлсангиз ҳаётингизни қутқазиб қолдингиз. Ислом ака мени ҳам, сизни ҳам ўлдиртириб юборишини айтганди. Шу боис мен шундай йўл тутдим,- деди.

-Унинг шу гапига ишондингизми?- дедим мен.

-Сиз ишонмаслигингиз мумкин. Аммо мен ишонаман. Уларнинг қўлидан ҳамма иш келади. Улар кечиришмайди. Кечириш нималигини билишмайди. Сиз эса уларга қарши исён қилдингиз. Улар ўз принсипларини қутқазиб қолиш учун ҳамма йўлга бош урадилар…

-Аммо биз ютганимзда уларнинг принсипларини синдирган бўлардик. Ҳамма нарса биринчи одимга бoглиқ. Биринчисида ютдингизми, демак йўл очилади.

-Майли укажон, мен сизни ўғлимдек яхши кураман, мен кўнглимдагини айтдим, қўйдим, аммо у кеча ҳам телефон қилди. Мени қаттиқ ҳақорат қилди яна, сизни ўлдиртириб юборишини айтди. Ундан эҳтиёт бўлинг, уни мен яхши танийман. У мафиядан чиққан, бутун мафия унинг орқасида.

Аҳмаджон аканинг кўзида ёш ҳалқаланди… Мен ҳеч нарса демадим.Мен барибир ўз фикримда эдим. Агар у киши маҳкам турганда Ислом Каримовнинг малайлари ҳеч нарса қила олмас эди. Анашу биринчи ютқазиш кейинги одимлар давомида бизга қимматга тушишини ҳис қилардим, аммо бу қай йўсинда бўлишини тассаввур қила олмасдим. Лекин Аҳмаджон аканинг кетаётиб айтган яна бир гапи менга қувват берди.

-Мен унинг ҳақоратларини жавобсиз қолдирмайман… Агар сизга бирор нарса қилгудек бўлса, ҳаётининг энг катта хатосини қилган бўлади. Унинг ажали мен бўламан.

Демак, бу одамнинг ҳам қалбида исён бор.У кишига нисбатан хаёлимдан ўтган салбий фикрлар бирдан ғув этиб учиб кетди ва кузатиб қўйиш учун чиқдим. Кетаётганларида:

-Лекин барибир ютишимиз керак эди,-дедим.

-Мен ҳам шу фикрга келдим, аммо кеч…-дедилар.

…Ўзбекистон журналистлар уюшмасининг қурултойидан эсда қолган яна бир воқеа шуки, мажлисга Бош вазир ўринбосари, шоир Эркин Самандаров раислик қилганди ва очиқдан-очиқ мени сайламасликларини талаб этганди. Ўшанда хоразмлик ёш бир журналист ўрнидан туриб:

-Ёшулли, катта ишга ўтиб виждонингизни сотиб юборибсизку!- деганди.

Шу нарсага аминманки, бу гапни Эркин Самандаров ҳеч қачон унута олмаган бўлса керак, айниқса Каримовнинг топшириғи билан юқоридаги каби жуда кўп “ҳунар”ларни кўрсатиб, кейин ишдан қувиб юборилгач, айниқса бу сўзлар бот-бот қулоқлари остида жарангалаган бўлса ажаб эмас.

7.ИККИНЧИ СЕССИЯ:

МУСТАҚИЛЛИК ДЕКЛАРАтсИЯСИ

Мустақиллик ғояси ҳамма жойда тўлқинланган ва бу тўлқин бирин-кетин соҳиллардаги қояларни йиқитаётганди. Баъзи жумҳуриятларда бу тўлқин қаршисига танклар, турли силоҳлар олиб чиқилса-да, тўхтатишнинг имкони бўлмаётганди. Чунки бу тўлқиннинг орқасида енгиб бўлмас куч – халқ бор эди. Бу тўлқин эстираётган шамол ҳар бир эшикдан ичкарига кираётган ва инсонларнинг қалблари, шуурларини қитиқлаётган эди.

Аммо биз энг орқада бўлмасакда, энг орқадаги ўринлардан бирида эдик. Анашу орқадалик демократ депутатларга тинчлик бермас эди. Мустақиллик ҳар биримизнинг кўнглимиздаги энг улкан орзу эди.

1990 йилнинг 18 Июнида бошланадиган Ўзбекистон Олий Кенгаши 12 чақириқ иккинчи сессияси олдидан кун тартибини муҳокама қилиш учун раёсат мажлиси чақирилди.Олий кенгаш раиси, ўринбосарлари ва қўмиталарнинг раислари раёсат аъзоси бўлганлари учун мажлисда ҳал қилувчи овозга эгадирлар. Аммо биз ҳам қатнашсак, бизни чиқариб юбориш ҳуқуқлари йўқ эди. Шу боис бу мажлисга кирдик ва мустақиллик масаласини кўтардик.

-Бугун бўлажак сессиянинг кун тартибини муҳокама қилаяпсизлар, – дедим мен раёсатда сўз олиб. – Биламан, раёсатимиз “юқори” билан маслаҳатлашмасдан қарор чиқара олмайди. Лекин бу масала маслаҳатни кутмаслиги учун ҳам уни кун тартибига киритишларингизни сўрайман. Ёки бугун раёсат бир ҳайъат тузсин ва сессия иш бошлагунга қадар лойиҳаларни кўриб чиқиб, муҳокамага ҳозирласин.

-Тўғри,-дея мени қўллади Маданият қўмитаси раисининг ўринбосари Алижон Қўчқоров. -Мана мен узоқ йиллар партия марказқўмида ишладим, лекин бугун мустақиллик дея тўлғанаётган йигитларга қўшиламан. Бу бир ёки икки кишининг ташаббуси эмас. Бу бутун халқнинг дарди. Шу сабабдан унга қўшилмасдан ва уни қўллаб-қувватламасдан иложимиз йўқ.

Унинг ёнида Бахтиёр Қодиров деган депутат ўтирганди у ҳам қўшилди. Кейин мен каби раёсат аъзоси бўлмасада мажлисга кирган бошқа депутатлар ҳам дастаклашди бу фикрни.

Раис Мирзаолим Иброҳимов ҳеч нарсага “йўқ” демас эди. “Хўп” дерди, куларди, лекин ваъда амалга ошмай қолаверарди.

Кутилмаганда Эркин Воҳидов сўз олди.

-Менимча бу ўйлаб кўрилиши керак бўлган масала. Ҳозир бирдан кун тартибига қўшсак сессияда шошиб қоламиз, тайёр бўлмаган нарсани қандай қилиб муҳокамага олиб чиқиш мумкин? Олдин халқдан сўраб кўрайлик. Қани нима дейди. Шу боис мен бу масала билан шуғулланадиган бир ҳайът тузишни таклиф қиламан. Унгача Оқсоқолнинг фикрларини ҳам биламиз.

Эркин ака ва ҳамқурлари Ислом Каримовни “Оқсоқол” дейишарди.

-Мен ҳурматли Ислом акага ўзим тушунтираман. Эркин аканинг таклифлари эса жуда тўгри, мен ўзим Ислом акадан изн олиб бу масалани сессияда муҳокамага қўяман.- деди Мирзаолим Иброҳимов “Оқсоқол”нинг ўрнига “Ислом ака”ни ишлатиб.

- Лекин тавсия қилинадиган кун тартиби қўлингизда, ҳозироқ унга киритиб, қабул қилиш мумкин, – дея луқма ташладим мен.

-Тушунаман, ёшларнинг қони қайнаб туради. Аммо бу масала жуда ҳам жиддий, уни икки оғиз гап билан ҳал қилиб юбориб бўлмайди, қолаверса таклифингиз рад қилинмади, қабул қилинди деб ҳисоблайверинг, ука, – юмшоқ оҳангда эътироз билдирди раис.

-Бу ерда Мустақиллик Декларацияси матнини тайёрлайдиган гуруҳ тузиш таклиф қилинди, ҳеч бўлмаса буни амалга оширайлик, иш давом этиб турсин, – деди Алижон Қўчқоров.

-Бизга имкон беринг, агар йўлини топсак гуруҳ-пуруҳсиз ҳам бу масалани ҳал қиламиз…,-жавоб қилди раис бироз зарда билан.

Шу куни Олий Кенгашнинг биз жойлашган олтинчи қаватига Муҳаммд Солиҳ (Салай Мадаминов- Олий Кенгаш рўйхатларидаги асл номи шундай эди-ЖМ) келди. У билан коридорда гаплашдик.

-Яқинда сизларни ҳам ҳокимиятга қўшиб, ағдарамиз, – деди у.

-Сизлар деганингиз ким? – сўрадим мен.

-Нега раёсатда мустақилликни қўлламадингизлар?

-Тақсир, ахборотни доим нотўғри оласиз,-дедим мен жаҳлим чиқиб.- Эсингизда-ми, сайлов арафасида менинг округимга, Жомбойга борган эдингиз. Ижроқўм биноси ёнида учрашгандик. “Номзодингни қайтариб ол, бу ердан ЭРК партиясининг бош котиби Аҳмад Аъзам сайланиши керак” дегандингиз. Ўшанда сиздан “Бу услубнинг коммунистларникидан нима фарқи бор?” деб сўраганимда “Коммунистларни йиқитиш учун бу услубни қўллаяпмиз” дея жавоб қилгандингиз. Мен эса “Коммунистлар ҳеч бўлмаса олдин ўрганиб, кейин зарба уришади. Сизнинг дўстингиз эса номзодини қўшни округдан қўйган” дегандим. Мана бугун ҳам бизга пўписа қилаяпсиз. Ваҳоланки, бизнинг мустақиллик ва демократиядан бошқа дардимиз йўқ.

-Аввал мустақиллик кейин демократия…,- деди у жиддий оҳангда. -Иккаласини ҳам баробар амалга оширишимиз керак.

-Йўқ, унда Московга ўхшаб қоламиз. Уларнинг шиори демократия. Биз эса мустақиллик учун курашамиз, кейин демократия учун.

-Бу гапингизни Тойиба Тўлаганова эшитиб қолмасин, сизни Каримовнинг одами деб эълон қилади…,-дедим мен киноя билан. Чунки Каримов ҳам Москвани демократияга йўл бераётганликда айблаб юрарди.

Муҳаммд Солиҳни Мирзаолим Иброҳимов чақиртирган экан, котиби таклиф қилиб у ичкарига кириб кетаркан:

-Мана бугун лойиҳани газетага ҳам чиқардик,- дея “ЭРК”нинг компютерда тайёрланган икки варақли 8-сонини узатди у.

Газета-варақа ўзбек тилида бўлиб, унда бир неча кичик мақола, шеърлар бор эди. Биринчи саҳифанинг юқори томонида, чапда эса Декларация лойиҳаси бўлиб, нима учундир у рус тилида эди. Ўша кунлари Олий кенгашда бутун ишни ўзбек тилига кўчириш учун кураш бораётгани боисми бу менинг жиғимга теккан эди. Аммо ҳар нарсанинг сабаби бўлади деганларидек бунинг ҳам бир сабаби бўлса не ажаб?!

Рус тилида босилган мазкур лойиҳанинг илк 7 жумласи кириш қисмидан иборат бўлиб, асосий қисми ҳам 7 жумладан иборат эди. У Болтиқ бўйи жумҳираятларида эълон қилинган декларастияларнинг қисқартирилган кўриниши каби эди. Энг муҳими унда Ўзбекистон калимасидан кейин ишлатиладиган “ССР” деган ҳарфлар йўқлиги эди. Мен буни Эркин Воҳидовга кўрсатсам, “Солижон менга берганди” дедилар. (Тарих учун бу газета-варақани сақлаб қўйганман.-ЖМ).

Шундан кейин сессия олдидан “Мустақиллик Декларацияси” деган ном билан иккита ўзбекча матн пайдо бўлди. Биринчиси, “ЭРК” партияси тайёрлаган ва иккинчиси “Бирлик” халқ ҳаракати. Биринчиси анча мукаммалроқ бўлиб, бир саҳифадан кўпроқ эди. Иккинчиси, эса ярим саҳифа бўлиб, умумий руҳдаги чақириқ каби ёзилганди. Олий кенгашда ишлайдиган ходимлар “Булар шунчаки оддий қоғозлар” деб қўл силташарди.

Биз Олий Кенгаш идорасида ишлайдиган демократик руҳдаги депутатлар эса ҳар иккаласидан ҳам фойдаланган ҳолда янада аниқроқ ва мукаммалроқ лойиҳа тайёрлашни ўйлардик. Яъни унга қонуний тус бериш кераклиги ҳақида бош қотирар эдик. Лекин баъзи қўмита раислари ва ҳайъатдагилар бунга қарши эдилар. Москвадан ажралиш керак, деган гапни эмас, СССР таркибида қолиб, Иттифоқ Шартномасини имзолаб, кенроқ ваколатлар олиш кераклигини афзал кўришарди. Чунки ўша кунларда Москвадан шундай бир таклиф юборилган ва қандай ваколатлар исталиши ўрганилаётган эди. Қўмита раислари қуруқ гапдан кўра, амалий одим тарафдоримиз, Москвадан кўпроқ эркинлик олсак бу фойда деган фикрларини бизга ҳам сингдиришга уринишарди. Каримов ҳам кўпроқ эркинлик билан Иттифоқ таркибида қолиш кераклигини ва айниқса ўзи иқтисодчи бўлгани учун ҳам бунинг афзаллигини тушунишини бот-бот такрорларди. Унинг фақат битта ўйи борлиги яққол сезилиб турарди: бу ўй нима бўлса ҳам Москва менга тегмасин, қолгани дунёни сув босса ҳам менинг тўпиғимга чиқмайди қабилида эди.

Сессия бошланишидан бир кун олдин кўнглимга бир фикр келди. Нега сессия котибияти аъзолари олдиндан тайинланиб қўйилади ва сессияда номлари ўқиб бериладию “тасдиқланди” деб ўтиб кетилаверади? Ваҳоланки бутун сессиянинг тақдири ана шу котибиятнинг қўлида. Агар котибият мустақил бўлса, мажлислар эркин, кун тартибига исталган нарсани қўшиш мумкин?

Ўзимча янги котибият рўйхатини туздим ва Олий кенгашдаги дўстларимга:

-Мажлис очилиши билан котибият эълон қилинар экан, ҳар биримиз биттадан номзод кўрсатайлик. Улар ўн беш номзод кўрсатишса, биз ўн олти кишини кўрсатайлик. Мажбуран овозга қўяди. Ўтгандан кейин бизнинг одамлар котибият мажлисида раис номзодини ўзимиздан кўрсатсин. Чунки мажлиснинг тақдири котибият раисининг қўлида. Бутун рўйхатлар, қарорлар унинг қўлида бўлади. У эса бирортасини ҳам раисга бермайди, сенариясиз сессия ўтказамиз деб эълон қилади. Депутатларнинг талаблари сифатида Мустақиллик Декларацияси муҳокамасини ҳам кун тартибига киритишни сўрайди…,- дедим. Уларга маъқул бўлди бу фикр.

Сессия куни Каримов чет эллик меҳмони билан водийга кетганди. Бу ҳам ишни қулайлаштирди. Котибият аъзолари тасдиғи бошланганда “Менда таклиф бор” дея ўрнимдан турдим ва котибият аъзоларини янгидан сайлаш керак деган таклифни айтдим. Мирзаолим Иброҳимов:

-Укам, ҳеч жим ўтирмадингиз. Котибиятга у аъзо бўлди нима, бу аъзо бўлди нима? Шу котибият ўзгаргани билан бир нарсага эришасизми?- дедию қўшимча қилди: -Менда ҳам таклиф бор, Жаҳонгир Маматовнинг ўзи командаси билан секретариатни эгалласин, кўрамиз қани нима бўларкин? Қани рўйхатингизни ўқинг!-деди.

Мен шошиб қолдим, чунки қўлимда рўйхат йўқ эди. Аммо бундай имкониятни бой бермаслик учун чўнтагимдан ён дафтарчамни чиқардим-да, гўё унга исмлар ёзилгандек, аслида эса хаёлдан, янги номзодлар рўйхатини ўқий бошладим. Олий кенгашда биргаликда фаолият кўрсатаётган дўстларимнинг исмлари бор эди бу “рўйхатда”.

Бошқаларга таклиф киритиш учун ҳожат ҳам қолмади.Бир зумда мен таклиф қилган “рўйхат” тасдиқланди ва биз орқадаги хонага ўтиб, котибият мажлисини қилдик. Аслида мен “рўйхат”да йўқ эдим. Чунки ўз номимни ўзим таклиф қила олмас эдим. Аммо Мирзаолим Иброҳимовнинг таклифи ўлароқ исмим рўйхатга кирди ва мен котибиятнинг илк мажлисида раис этиб сайландим.

Каримов бўлганда бунга йўл бермасди. Мирзаолим Иброҳимов эса ҳаётининг энг катта “хато”сини қилиб қўйганидан бехабар эди.

Бир пайт Каримов кириб келди. У минбарда котибият учун ажратилган жойда ўтирганларни кўриб ҳайрономуз термулди-да, “салом” дегандек меннинг елкамга уриб қўйди ва раиснинг ёнига бориб утирди.

Мен раисдан сўз сўрадим.

-Сўз котибият раисига, – деди Мирзаолим Иброҳимов.

Мен ўртадаги минбарга чиқдим-да:

-Раёсат таклиф қилган кун тартиби аниқ. Лекин истаган одам кун тартиби бўйича таклиф киритиши мумкин. Котибиятга келган таклифларингизни албатта ошкор этамиз ва овозга қўямиз. Мана бу сўзга чиқувчилар рўхати эса олдиндан тайёрлаб қўйилган экан, уни йиртамиз. – Мен шундай деб, қўлимдаги қоғозларни иккига бўлиб, йиртдим. – Сўзга чиқувчилар ҳам котибиятга таклиф берсинлар, биз рўйхатни таклифларнинг келган соати, дақиқасига қараб тузамиз, – дедим. Мажлисда жонланиш юз берди. Уйқусираб ўтирадиган тўраларнинг ҳам пайтавасига қурт тушди.

-Мен қайси қоғозга қараб иш юритаман, – дея киноя қилди Мирзаолим Иброҳимов. У Каримовнинг келиб қолганидан ваҳимага тушганди.

-Кун тартибига қараб раислик қилаверасиз, – деб минбардан тушиб, ўрнимга келиб ўтирдим. Каримов эса ўрнидан турди-да қўл силтаб чиқиб кетди. Унинг нимага келиб, нимага кетганини ҳеч ким тушунмади.

Мирзаолим Иброҳимов нима қилишини билмай қолди. Олдидаги қоғозларнинг аксарияти бекорга чиқиб қолганди. Котибият аъзолари мажлисга юзма-юз қўйилган жойда ўтириб таклифларни йиға бошладилар ва мен муҳокамага қўйиладаган масалаларнинг номларини эълон қилиб, сўзга чиқувчилар номини Мирзаолим Иброҳимовга етказиб турдим.

Залда Мустақиллик Декларациясини кун тартибига киритиш учун ҳаракат ҳам бошлатилди.Аввалига депутатлар лойиҳаларни тўппа тўғри Иброҳимовга берибдилар. У эса олиб, столнинг устида тескари қилиб қўйганича қарамабди ҳам. Шундан кейин қайтадан котибиятга келди. Унда “Мустақиллик Декларацияси кун тартибига киритилиши учун овозга қўйишингизни сўраймиз” дейилган ва 167 депутатнинг имзоси илова қилинган эди.

Шу ўринда котибиятга келган ва архивимда сақланиб қолган мактубларнинг баъзиларини мисол сифатида келтирмоқчиман:

“Секретариат раиси Жаҳонгир Маматовга. Сўзга чиқиш имкониятингиздан фойдаланиб қўйидагиларни депутатларга-сессияга етказишингизни илтимос қиламан:

1.Олий Кенгаш раиси таклифларни нега танлаб-танлаб овозга қўяди?

Биз кўпчилк депутатларга қўл қўйдириб, “Мустақиллик Декларацияси”ни овозга қўйдиришни сўрагандик. Буни эътиборсиз қолдириш ҳуқуқини М.Иброҳимовга ким берган?

2.Шулар асосида ва икки марта норозилик билдирганим ҳам инобатсиз қолгани сабаб энди раисга ишончсизлик билдираман.

Ҳамза Ешназараов, 385-сайлов округи”.

“Мен Маржонбулоқ олтин конида ишлайман.Тезроқ Мустақиллик Декларациясини қабул қилайлик. Кеч бўлаяпти, кеч…

Абиёр Баротов, 386- Қўйтош округи”.

“Ҳурматли Ислом Абдуғаниевич!

Биз 167 халқ депутати “Мустақиллик Декларацияи”ни муҳокама қилишни талаб этдик.Лекин раислик қилувчи овозга қўймаяпти. Бир депутат талаби ҳам овозга қўйилиши лозим. Конституцияни ҳимоя қилишни сиздан сўраб, ушбу масалани бугун кун тартибига киритиб, сессия охирида қабул қилиш керак….

Сизга ишонч билан

Карим Баҳриев, 327-Қўйқишлоқ сайлов округи”.

Каримов мажлис залига Бош вазир Шукрулло Мирсаидовга баъзи гапларни айтиб қўйиш учун келган экан. Чунки водийдан қайтиб энди Марказий Осиё лидерлари йиғилишида қатнашиш учун Алматига бориши ҳам керак экан.

У орқадаги хонада Мирсаидовни кутиб ўтирар экан, ичкарига у ерга улаб қўйилган радиодан мажлисдаги тортишувларни эшитиб қолиб, раисга танбеҳ бериб қўйиш учун сессия бўлаётган жойга чиққан экан. Каримов Иброҳимовни “чимчилаб” қўйгандан кейин орқа хонага ўтиб, Мирсаидов билан гаплашиб турганда мен кириб бордим. Қўлимда бир даста мактуб ва Мустақиллик Декларациясининг матнлари бор эди.

-Нима гап, яна бузғунчилик-ку?- деди Каримов.- Қоғозларни йиртган билан иш тамом деб ўйлайсизми? Олдингиси дарс бўлмаганга ўхшайди.

У Журналистлар уюшмасида ютқазганимизга шъма қилаётганди.

-Миллатвакилларининг кўпчилиги Мустақиллик Декларациясини қабул қабул қилишимизни сўрашаяпти, -дея гап бошладим мен.

Аммо Каримов гапимни охиригача эшитмади.

-Уша миллатвакилларингиз … қисиб ўтирсин, – дея қўлини мушт қилиб кўрсатди.

Бу гапи менга қаттиқ ботди. Чунки мен ҳам ўша миллатвакилларидан бири эдим.Шу боис унга жавоб бериш зарур деб ҳисобладим ва:

-Сизни маданиятли одам деб эшитгандим…,- Аслида маданиятсиз калимасини ишлатмоқчи эдим, аммо тилим бормади.

Каримов яна сўзимни кесди:

-Бу депутатлигингиз узоққа бормайди, деб неча марта айтдим, тушунасизми ўзи? Қолганларники ҳам. Мустақиллик эса хоинлик. Орқадан пичоқ уришдир. Гапиришни биласиз ҳаммангиз, иш эса менга қолган. Мана бу Декларация бир тийинга қиммат қоғоз, буни туалетда ҳам ишлатиб бўлмайди, билдингизми? Шукур Раҳматович керак бўлса шу гапни чиқиб халққа ҳам айтади,- Каримов авзойи бузилиб бақира бошлади.

Шукрулло Мирсаидов вазиятни юмшатмоқчи бўлди, шекилли, гапга аралашди:

-Нима экан ўзи бу лойиҳалар? – деди.

-Мен лойиҳаларни бу ерга олиб келмаслигим мумкин эди, аммо бир юз олтмиш етти миллатвакили бу лойиҳаларнинг остига имзо отган, президентнинг номига мурожаат ёзган. Истасангиз, чўнтагингизга солиб қўйинг, бизда муҳокама қилиш учун бошқа нусхалари бор,- дедим мен Мирсаидовнинг саволига жавоб берар эканман Каримовга юзланиб. Кейин қўлимдаги қоғозларни Каримовга узатдим. Аммо у эмас Шукрулло Мирсаидов олди. Каримов эса 167 рақамини эшитиб, бир лаҳза эсанкираб қолди. Сўнг Бош вазирнинг қўлидан рўйхатни олиб, исм-шарифларга назар ташлади.

-Вой, аблаҳлар, вой нонкурлар,-дер экан, лойиҳаларни ўқиди-да, саккиз сатрлисини менга узатди:

-Мана шунисини мажлис охирида кўриб чиқишсин, – деди.

Каримов ажратиб берган саккиз сатрли лойиҳада ҳеч гап йўқ эди.Чиқиб кетар эканман яна Каримовнинг гаплари қулоғимга чалинди:

-Бу жўжахўрозлар билан ади-бади айтиб ўтиришга ҳолим йўқ. Агар боягини муҳокамага қўйишадиган бўлишса, мустақиллик деган сўзларни “суверенитет” калимаси билан алмаштириб, Москванинг қонунлари ҳудудимизда ўз кучини сақлаб қолади, деган қўшимча билан қабул қилиш мумкин. Ўшанда ҳеч гап бўламйди. Кейин истасак қайтадан ёзамиз, истасак эълон қилмаймиз. Ўзингиз сўзга чиқиб, бунинг бир парча қоғозлигини тушунтириб беринг, булар ҳали иқтисоднинг “и” ҳарфини билишмайди…Исмоил Ҳакимовичга айтинг, анқайиб ўтирмасдан ана у имзо қўйганлар билан гаплашиб қўйсин…

Каримов бирдан мен томонга қаради ва:

-Яна бирор гапингиз борми?- деди. Мен уларнинг гапига қулоқ тутиб қолганим одобсизлик эканлигини ҳис қилиб “узр” дедимда мажлислар зали томон кетдим.

Шу орада Каримов Эркин Воҳидовни чақиртирди.Мен учун унга танбеҳ бера бошладида дея кўнглим хижил бўлди. Мард бўлса гапини ўзимга айтақолмайдими, деб ранжидим. Аммо гап бошқа эканлигини кейин тушундим.

Мустақиллик Декларациясини муҳокамага қўямиз десак Эркин ака сўз сўради.

-Мустақиллик ҳаётимизнинг энг муҳим ва энг керак масаласи. Шу сабабдан бу ҳақда Декларация қабул қилиш учун махсус ҳайъат тузишимиз керак. Бунга ёзувчилар, шоирлар, ҳуқуқшунослар, олимлар, сиёсат арбоблари, хуллас ҳамма соҳадан вакиллар кирсин. Шундай бир ҳужжат қабул қилайликки, дунё бизга қойил қолсин. Сихни ҳам кабобни ҳам куйдирмасдан иш қилайлик…,- деди у.

Ундан кейин Аҳмадали Асқаров, Муҳаммад Солиҳ, Ойгул Маматова, Мурод Жўраев ва яна бир неча киши сўзга чиқиб ўз фикрларини айтдилар. Кўпчилик ҳайъатни шу заҳоти тузиб, Декларацияни мажлис охирида қабул қилиш кераклигини айтди. Мен ҳам сўз олиб иккинчи лойиҳа мукаммаллигини ва уни муҳокама этиб, қўшимчалар билан қабул қилиш кераклигини айтдим.

Муҳокама давом этар экан, мени Каримов чақиртирди.

-Сиз ука нима қилаясиз, бу ўйинчоқ эмас, катта давлат, нега сиз менга бошқа нарсани кўрсатиб мажлисга бошқа гапни айтаяпсиз. Биласизми буни нима дейишади…?,- деб сўкинч гапни ишлатди..

-Бўлмаса сиз ҳам баъзи нарсаларни билиб олинг,- дедим мен.-Биз қабул қилгандан кейин ҳужжатлар имзоланиш учун сизга боради. Фикрингизни ана ўшанда айтасиз. Истасангиз қўл қўймасдан яна бизга қайтарасиз, вето ҳақингиз бор ва биз қайта кўриб чиқамиз. Лекин президент олдиндан кўриб чиқади, деган гап йўқ. Шунга қарамасдан мен сизга кўрсатдим. Чунки сизнинг номингизга ёзилган мурожаат ҳам бор эди. Депутатлар сизга ишонч билдириб ёзишганди уни. Ўзингиз лойиҳалардан биттасини танлаб менга бердингиз. Мен эса иккинчисини таклиф қилдим, чунки…

Каримовнинг жаҳли чиққан эди, гапимни кесди.

-Менга чунки-мункини гапирманг. Сизлар бир нечта жўжахороз бу ерни ҳам Москвага айлантириб юбормоқчисизлар. Аммо билинглар, бу ерда Горбачевга ўхшаган латтачайнар йўқ. Сизлар чалган мусиқага ўйнаб ўтирадиган одам йўқ бу ерда. Мусиқани мен чаламан. Мен айтдимми, тамом, ҳозирнинг ўзида чиқиб лойиҳанинг иккинчисни қайтиб оласиз ва биринчисни ўртага қўясиз.

-Энди орқага қайтиш мумкин эмас. Қолаверса биринчи лойиҳада ҳеч гап йўқ. Уни эълон қилдигу қилмадик, ҳеч фарқи бўлмайди,-дедим мен.

Каримов мушти билан столга уриб бақирди.

-Мен айтганни бажар деяпман, сенга!

-Мени сенсираманг ва бу оҳангда буйруқ ҳам қилманг! Васвасага тушганингизни ҳозир чиқиб депутатларга эълон қиламан,-дедим мен.

Каримов энди пешонасига муштлади.

-Ҳаммасига ешшак КГБ айбдор, Мелкумов айбдор! Санларни бу ерга яқин йўлатмаслик керак, дегандим. Битта ишни эплолмади аблаҳлар.Тарқатиб юбораман, қайтадан тузаман. Санларга эса алоҳида турма қуриб бераман. Чириб кетасанлар ўша ерда.

-Биз чириб кетадиган нима иш қилдик? Мамлакатимиз мустақил бўлсин десак, бу жиноятми?

- Ҳа жиноят. Мамлакатимиз битта. Совет Иттифоқи. Ўшанда туғилдик ўшанда ўламиз.Ҳозир қулай пайти келган, Москвадан кўпроқ ҳақ олишимиз мумкин. Буджет тешилиб ётибди. Санлар оёғимга болта ураяпсанлар, билдингми? Москва бизни мустақил бўлишга қўймайди. Оёғимиздан осади. Халқингни ҳам, санларни ҳам қириб ташлайди. Санлар тарихни ҳам билмайсанлар.

-Агар сенсирашда давом этсангиз мен ҳам сизни сенсираб гапираман,- дедим мен Каримовнинг беписанд оҳангига қарши.

-Сиз билан ҳали камерада сизлашиб гаплашаман, унда мен гапираман, сиз эшитасиз, чунки жавоб қайтарадиган мана шу тилингиз кесилган бўлади!

- Ҳали қассоблик ҳунарим ҳам бор денг…

Билмаган ҳолда Каримовнинг энг нозик нуқтасига “уриб” қўйибман. Унинг отаси Абдуғани ака Самарқандда қассоб бўлгани, туя гўшти сотиб қўлга тушгани, бу эса Каримовда энди партияга ўта олмайман деган фикр ўйғотгани ва шундан кейин у отасини дўппослаб уйдан чиқиб кетганини кейин эшитдим. Ўша кезда отаси ёки бирор яқин кишиси қамалган бўлса, партияга аъзо қилиб олишмас эди. Аммо Каримовнинг омади чопган экан. Отаси ўлиб кетган бўлсада акаси ва укаси қамоқда бўлишига қарамасдан У Ўзбекистон Коммунистк партияси Марказий Комитетининг биринчи котиби этиб “сайланган” эди. КПСС Марказий Комитети Сиёсий буйросининг аъзосо ҳам бўлди.

Каримов бирдан бақириб юборди.

-Шукур! Ўлдираман сени, сан айтгансан буларга. Ман санга қассобликни кўрсатаман, аблаҳ!

У очиқ эшик томонга қараб сўкина бошлади. Шукрулла Мирсаидов бизнинг тортишувимиз пайтида қўлидаги сигаретни кўрсатиб ташқарига, яъни кичик хонадан каттароқ жойга ўтганди. У нима гап, дегандай кириб келганда Каримовнинг оғзидан кўпик сачраб сўкинаётган эди.

Шу пайт Олий Кенгаш қўмиталаридан бирининг раиси А. Йўлдошевнинг айтган гапи эсимга тушди.

-Бу одамнинг қуянчиғи бор,-деган эди у. Ўшанда у одам Каримовнинг жаҳли чиқишига шаъма қилиб шундай деди дея тушунган эдим.

А.Йўлдошев илгари Тошкент вилоят ижроия қўмитасида раҳбар бўлган. Кейин уни Самарқанд вилоят ижроия қўмитаси раислигига юборишганда танишган эдим. 1988 йилда у киши билан бирга Афғонистонга борган эдик. Кўнгли очиқ, самимий одам.Мени яхши танигани учун ҳам маслаҳат бериб турар, Каримовдан эҳтиёт бўлишга ундарди. Аслида ҳам мен ҳали Каримовни яхши билмас эдим, аммо у киши унинг мусиқасини эшитиб кўрган, уни яқиндан танир эди.

У oгир, ҳар бир гапини ўйлаб гапирадиган ва қишлоқ хўжалиги иқтисодини яхши биладиган одам эди. У Олий кенгашнинг Иқтисод қўмитасини бошқарар эди. Самарқанд қишлоқ хўжалиги институтида ишлаган депутат Эркин Хўжаев эса унга ўринбосар эди. Улар битта хонада ўтирар эдилар. Мен кириб борсам у киши Эркин Хўжаевнинг олдида гапирмасликка ҳаракат қиларди. Аммо ёлгиз ўзи бўлса анча гаплашардик. Тажрибали, билимли бу одам билан суҳбатлашиш мароқли эди. Кейинчалик билсам, Каримов ниҳоятда тарбияли, ҳар бир сўзини ўйлаб гапирадиган, ўз ишининг билимдони бўлган бу кишини ҳам кўп ҳақоратлаган экан. Мана энди унинг “Каримовнинг қуянчиғи бор” деган гапини эслаб, ростдан ҳам шундай эканми, деб ўйлаб қолдим.

А.Йўлдошев бундай пайтда йўлини қилиб, ундан узоқ кетиш керак, дер эди. Шу ўгитга амал қилиб, ташқарига чиқдиму сессия бўлаётган томонга ўтиб кетдим. Депутатлар орасидан Нурали Қобул, Муҳаммд Солиҳ, Эркин Воҳидов ва бошқаларни топиб, бўлаётган гапларни айтиб бердим ва уларни орқадаги хонага келишларини сўрадим.

Орадан кўп ўтмай сессияда Шукрулла Мирсаидовга сўз берилди.

-Бу бир парча қоғоз. Ҳамма нарса шу билан ҳал бўлиб қолмайди, -деди у. – Масаланинг иқтисодий томонларини ҳам кўриб чиқишимиз керак.Мен билан ёнма-ён ўтирадиган бир депутат “Боғча қуриш аҳамиятлими, мустақиллик баёнотими?” деб сўради. Ана шу саволнинг ўзи кўрсатаяптики, бу масалани бир ҳайъатга юклашимиз ва бутун таклифларни инобатга олган ҳолда ўртага чиқаришимиз керак. Мана менинг қўлимда иккита лойиҳа бор. Хўш, бунинг қайси бирини қабул қиламиз? Мен мажлисда танаффус эълон қилинишини ва бутун вилоятларнинг вакиллари йиғилиб, бу масалани муҳокама қилишларини таклиф этаман.

Каримов аллақачон барча вилоят раҳбарларини ичкарига чақирган экан.

Шу орада котибиятга СССР хал депутати Золотухинни сессияга киритишмаяпати деган хат келганди. Мен Мирзаолим акадан сўрасам у киши Марказий қўмита ташкилий ишлар бўлим мудири Ўткир Зокировни кўрсатди. Масалани аниқлаш учун унинг ёнига бордим.

-Сизлар нима қилаяпсизлар ўзи. Охири ёмон бўлади. Бу исён билан барвар,- деди у. У билан ҳам ади- бади айтиб ўтиргим келмади. Золотухин ҳақида сўрасам:

-Хомсизлар, дедимку, бундай масалани бошқа одам ҳал қила олмаслигини, фақат ўзлари қарор беришлари мумкинлигини билишингиз керак,-деди у орқа хонага ишора қилиб.

Ичкарида Каримов тўпланган раҳбарлар билан гаплашаётганди. Менинг кириб борганимни кўриб:

-Яна нима гап?- деди.

-Қонунларимизга кўра СССР халқ депутатлари сессияга киришлари мумкин. Мустақиллик Декларациясини қабул қилганимиздан кейин бу масалани ҳам кўриб чиқамиз. Лекин ҳозирча…

-Биласизми? Сиз эмас биз кўриб чиқамиз.Ўша иплос Золотухин ким? Ҳе унинг онасини…

Каримов бақир-чақир қилиб Золотухинни сиртдан сўка бошлади. Вилоят раҳбарлари бош эгиб ўтирардилар. Хоразм вилоятининг раҳбари аёл эди. У бир нима демоқчи бўлганди Каримов уни ҳам эркакчасига сўкиб берди.

Мирсаидов ҳеч нарса бўлмагандек масалани Декларация томонга бурди. Базъи раҳбарларга жавоб бериб юборди ва фаол депутатларни чақиртирди. Каримов эса бир четда Эркин Воҳидов, Нурали Қобул ва Муҳаммад Солиҳ билан Декларация ҳақида гаплашаётган эди. Улар нимани гаплашдилар менга қоронғу, лекин Каримов жаҳлидан тушиб, ўзини анча эркин сезиб қолганди. Шу боис ҳам биз тўпланган жойга яқин ҳам келмади. Мирсаидов унинг ёнига бориб келди-да:

-Таклифларни инобатга олган ҳолда янги бир матн тайёрлаш учун беш кишилик ҳаъат тузамиз,-деди. Кейин кимларни ҳаятга киритишни сўради. Беш кишини кўрсатишди. Мирсаидовнинг ўзи, мен, Муҳаммад Солиҳ, Мурод Жўраев, Ойгул Маматовадан иборат ҳайъат тузилди. Вақт алламаҳал бўлиб қолганди. Ҳамма кетиб қолди. Аммо матн эрталабга тайёр бўлиши керак эди.Вазирлар маҳкамсининг умумий ишлар бўлими мудири Равил Абдуқодиров билан иккаламизга қолди бу иш. Кейин билсам, Каримов матнга СССРнинг барча қонунлари Ўзбекистонда ҳал қилувчи кучга эга, деган моддани киритишни истаган экан.

Биз Равил Абдуқодиров билан шу ернинг ўзида ўтириб матнни қайта ёза бошалдик. Равил Абдуқодиров ҳам рус тилида, ҳам ўзбек тилида ҳужжатларни ёзишга жуда уста экан. Қисқа вақтда бир неча вариантни ёзиб қўйди. Ҳар бир вариантни олиб бориб Ефимовга кўрсатиб келишарди. У Коммунистик партия марказий қўмитасининг иккинчи котиби ва матнларни Москва билан келишаётган экан. Хуллас, иш оқшомдан эрталабга қолди ва эртаси куни тушга қaдар давом этди. Тушдан кейинги сессия очилиши билан Мирсаидовгa сўз бердик:

-Кеча ярим тунга қадар лойиҳани кўриб чиқдик,- дея у матнни ўқиб берди ва қабул қилинишини сўради.

Кўпчилик мустақиллик ташнаси эканлиги сезилиб турарди. Мирзаолим Иброҳимов тортишувлардан кейин масалани овозга қўйди ва яна залга қараб ҳам ўтирмасдан “Бир овоздан қабул қилинди” деб эълон этди.. Ҳамма ўрнидан туриб қарсак чаларкан, Ефимов, Ҳамидовлар ҳам бу шиддатли сел каби оқимнинг кучига дош беролмай оёққа қалққандилар. Миллатвакили Насрулло Саййид миллий байроқни ўртага олиб чиқди. “Яшасин мустақиллик!” дея ҳайқирди. Унинг бу ҳайқириши тоғларда акс садо бергандек қатор ораларида такрорлана бошланди… Унга Имом Файзи қўшилди. Ҳатто раис “дўппилик йигит” деган миллатвакили ҳам…”Мустақиллик!” дея ҳайқираётганлар қандайдир ўй – фикрларга эмас, қалбларига қулоқ солаётгандилар.

Мустақиллик Декларацияси қабул қилингандан кейин Каримов яна норози бўлди. Чунки матн унинг изнисиз муҳокамага қўйиб юборилишини у кутмаган экан.

-Бу яна нима гап?,- дея бақира бошалди у.

Шу пайт Мирсаидов келиб, лойиҳалар муҳокама қилингани ва Ефимовга кўрсатилиб деярли қайта ёзиб чиқилганини айтди. Каримов қўлидаги қоғозни унга пеш қилиб бақирар экан, мен чиқиб кетдим, чунки дўстларим кутиб туришганди. Тошкент меҳмонхонасига бориб у ердаги депутатлар билан ресторанда байрам қилдик, ҳамма бир- бирини қутлаган, шод эди.

Ошанда биз Олий кенгашда ишлаган депутаталар Вазирлар маҳкамасига қарашли меҳмонхода яшар эдик. Кечқурун телевидениеда сессия ҳақида маълумот берилиб, Декларация ҳақида гап бўлмади. Мен қўшни хоналарга ўтиб Мели Қобулов, Ойгул Маматова, Ҳамза Эшназаров ва бошқаларни тўплаб масалани муҳокама қилдик.

Норозилик баёноти ёзиб эълон қиламиз, деган қарорга келдик. Сўнгра мен Марказий Қўмитанинг телевидениени назорат қилувчи котиби Жаҳонгир Ҳамидовга сим қоқдим.

-Биз ҳам шунинг дардида ухламай ўтирибмиз, – деди Ҳ❘мидов. – Бошқа норозилар ҳам бор, мухолифат митингга чиқмочи экан, Ислом акага телефон қилаяпмиз, боғланишнинг иложи бўлмаяпти…

1990 йилнинг 20 Июнида қабул қилинган Мустақиллик Декларацияси ниҳоят 22 Июнда “Совет Ўзбекистони” газетасида босиб чиқарилди.”Ўзбекистон адабиёти ва санъати газетаси” эса декларасияни 29 Июнда эълон қилди.Декларация Каримов томонидан тузатилган ва ундаги “Ўзбекистон” калимaлари “Ўзбекистон ССР” деб ўзгартирилган ва Москвани қониқтирадиган бирқанча ўзгаришлар киритилганди. Яъни Каримов ўз сўзида “турган” ва Декларацияни ўзига мослаб эълон қилганди. Масалан, ундаги 12 модда муҳокама қилинганда қуйидагича эди:

“12. Ушбу Декларация мустақил Ўзбекистоннинг янги конституциясини ишлаб чиқиш учун асосдир”. Каримов томонидан матбуотга берилган матнда эса бу модда қуйидагича эди.

“12.Ушбу Декларация Ўзбекистон ССР нинг янги конституцияси ҳамда иттифоқ шартномасини ишлаб чиқиш учун асосдир”.

Ўшанда Москва республикаларга Иттифоқ шартномаси тузишни таклиф қилган пайт бўлгани учун ҳам бунга урғу берилган бўлса ажаб эмас?!

Қуйида Ўзбекистон Мустақиллик Декларациясининг 1990 йил 20 Июнда қабул қилинган ва Каримов томонидан ўзгартириб икки кун кейин эълон қилинган матнини келтирмоқчиман. Қора ҳарфлар билан ёзилган ва остида чизиқ бўлган калимлар Декларация халқ вакиллари томонидан қабул қилингандан сўнг унга зўравон ҳукумат томонидан қўшилган сўзларадир.

“Мустақиллик Декларацияси

Ўзбекистон СОВЕТ СОЦИАЛИСТИК РЕСПУБЛИКАСИ Олий совети:

Ўзбек халқининг давлат қурилишидаги тарихий тажрибаси ва таркиб топган бой анаъналари,

Ҳар бир миллатнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқини таъминлашдан иборат олий мақсад ҳақи,

ҳар бир кишининг фаровон ҳаёт кечиришини таъминлашни олий мақсад деб билган ҳолда,

Ўзбекистон халқларининг келажаги учун тарихий масъулиятни чуқур ҳис этган ҳолда,

халқаро ҳуқуқ қоидаларига, умумбашарий қадриятларга ва демократия принсипларига асосланиб,

Ўзбекистон СОВЕТ СОЦИАЛИСТИК РЕСПУБЛИКАСИ нинг давлат мустақиллигини эълон қилади.

1.Ўзбекистон ССР нинг демократик давлат мустақиллиги республиканинг ўз ҳудудида барча таркибий қисмларида ва барча ташқи муносабатлардаги танҳо ҳокимлигидир.

2. Ўзбекистон ССРнинг давлат ҳудуди, чегараси дахлсиз ва бу ҳудуд халқнинг муҳокамасига қўйилмай туриб ўзгартирилиши мумкин эмас.

3. Ўзбекистон ССРда давлат ҳокимияти унинг ҳудудига кирадиган барча таркибий ва бўлинмас қисмлари устидан амалга оширилади ва шу ҳудудда яшайдиган аҳолига тааллуқлидир.

4.СССР Олий Советида қабил қилинадиган қарорлар Ўзбекистон ССР конституциясига мувофиқ Олий Совет томонидан тасдиқлангандан кейингина Ўзбекистон ССР ҳудудида кучга эга бўлади.

(ИЗОҲ:Ислом Каримов бу бандни “СССР Олий Советида қабил қилинадиган қарорлар Ўзбекистон ССР конституциясига мувофиқ Ўзбекистон ССР ҳудудида етакчи кучга эгадир” тарзида таклиф қилган аммо депутатларнинг қаттиқ талаби билан унга “Ўзбекистон Олий Совети томонидан тасдиқлангандан кейингина” деган қўшимча киритилган эди.-ЖМ)

5. Ўзбекистон ССР давлат ҳокимияти ваколатига Ўзбекистон ССР ички ва ташқи сиёсатига тегишли барча масалалар киради.

6. Ўзбекистон ССР халқаро ҳуқуқнинг асосий принсипларини тан олади ва ҳурмат қилади.

7. Ўзбекистон ССР ИТТИФОҚДОШ РЕСПУБЛИКЛАР ВА бошқа давлатлар билан ўзининг сиёсий, иқтисодий, маданий ва бошқа муносабатларини шартномалар асосида белгилайди ва малга оширади.

8. Ўзбекистон ССР ўзининг тараққий йўлини, ЎЗ НОМИНИ ЎЗИ БЕЛГИЛАЙДИ ва давлат белгиларини (Герб, Байроқ, Мадҳия) ўзи таъсис этади.

(ИЗОҲ:Бу банд Ўзбекистон ўзининг тараққий йўлини ўзи белгилайди ва Ўзбекистон ССР Ўзбекистон Республикаси деб ўзгартирилганини эълон этади ва Ўзбекистон республикасининг давлат белгиларини (герб, байроқ, мадҳия) ўзи таъсис этади.” тарзида эди-ЖМ).

9.ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН МУХТОР СОВЕТ СОЦИАЛИСТИК РЕСПУБЛИКАСИ МУСТАҚИЛЛИГИНИ МУХТОР РЕСПУБЛИКА КОНСТИТУЦИЯСИ ТАЪМИН ЭТАДИ. ЎЗБЕКИСТОН ССР УНИНГ АСОСИЙ ҚОНУНИ ВА ЎЗБЕКИСТОН ССР КОНСТИТУЦИЯСИ АСОСИДА ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН МССРНИНГ МАНФААТЛАРИНИ ҲИМОЯ ҚИЛАДИ.

(ИЗОҲ:Асосий матнда бу банд қуйидагича эди: Қорақалпоғистон келажагини Ўзбекистон қонунлари доирасида бу ҳудудда яшаётган халқларнинг вакиллари ўлароқ бу жумҳуриятнинг олий совети белгилайди”. Бу мазкур минтақа депутатларининг таклифи эди.-ЖМ).

10. Ўзбекистон ССРнинг қонун чиқарувчи ҳокимияти Ўзбекистон ССР давлат мустақиллигини амалга ошириш учун зарур бўлган қонунларни ишлаб чиқади. Ўзбекистон ССРнинг сиёсий ва иқтисодий системалари таркибини ва қурилишини белгилайди.

11.Ўзбекистон ССР Олий Совети умумхалқ муҳокамаси асосида демократик ҳуқуқий давлат тузишга қарор қилганини билдиради. Ўзбекистон ССРда яшаётган барча миллат ва элатларнинг қонуний, сиёсий, иқтисодий, этник, маданий ҳуқуқларига ҳамда она тиллари ривожлантирилишига кафиллик беради. (Бу модданинг иккинчи жумласи асл матнда йўқ эди. Билишимизча русларнинг ва рус тилининг манфаати кўзланган ҳолда бу сатрлар киритилган.-ЖМ)

12.Ушбу Декларация Ўзбекистон ССР нинг янги конституцияси ҲАМДА ИТТИФОҚ ШАРТНОМАСИ ни ишлаб чиқиш учун асосдир”.

Аслида демократик жамиятларда парламент қабул қилган ҳужжатга бундай ўзгартириш киритиш тасаввурга ҳам сиғмайди ва бу жуда катта жиноятдир.Ўзбекистонда эса барча қабул қилинган қонунларга сессиядан кейин ҳам қўшимча киритилаверади. Бу эса диктатуранинг жиноят клубидан иборатлигини кўрсатувчи бир далилдир.

Шу ўринда яна бир нарсани қўшимча қилмоқчиман. Мазкур воқеалар ҳақида билганларимни ёзган ва Туркияда яшаган пайтимизда “ЭРК” газетасида эълон қилаётган эдим. 1994 йилнинг Май-Июн ойида болаларимни олиб келиш мақсадида Бакуга кетгандим. Қайтиб келганимда “ЭРК” газетасининг 11(1060) сонини кўриб ҳайрон қолдим. Менинг китобимдан “Декларация тарихи” қисми ўзгартириб чоп этилганди. Қўлёзмаларимга қарасам, Муҳаммад Солиҳ менинг ёзганларимдан ярмини ўчириб ўрнига: “Бу хусусда Муҳаммад Солиҳ шундай ҳикоя қилади:..” деб узундан узоқ ўз ҳикоясини қўшган. Мен ёқамни ушлаб қолдим. Агар мен хато ёзган бўлсам, у алоҳида муносабат билдириши мумкин эди. Ёки у ўз билганларини ўз номидан ёзса яна ҳам яхшироқ бўларди.

Умуман воқеаларнинг иштирокчиси бўлган ҳар бир киши ўз билганларини ёзса, шундай қилиб ҳақиқат ўртага чиқишига хизмат қилади.Лекин менинг номимдан ёзилган нарсага ўзига “керакли” ҳикояни қўшиб юбориши худди Каримовнинг Мустақиллик Декларациясига муносабатини эслатди.

Декларация ўзгартирилиб эълон қилинганини мен депутатларга ва халқимизга нисбатан қаттиқ ҳақорат сифатида қабул қилганман. Менинг ёзганимга Муҳаммад Солиҳ ўзини тарғиб қилувчи ҳикояни қўшиб юбориши эса менга бундан ҳам оғир ҳақорат сифатида таъсир қилганди.

Хуллас, бу бўлимга илова қиладиган яна битта нарса бор. Иккинчи сессиядан кейин Ўзбекистон Компартияси марказий қўмитасининг пленуми чақирилди ва сессияда жиловни депутатларга бериб қўйгани учун Мирзаолим Иброҳимов масаласи муҳокама этилиб, унинг раисликда қолиб қолмаслиги савол остига қўйилди.

Шунча бўлган воқеаларга қарамасдан, Ўзбекистон Мустақиллик Декларацияси халқимизнинг, унинг вакилларининг, мухолифатнинг(“ЭРК” ва “Бирлик” назарда тутилмоқда) азмини ўртага қўйган улкан ҳодисадир.

Ушбу тарихий ҳодисадан кейин орадан бир йилу икки ой ўтиб Каримов қайтaдан Мустақиллик эълон қилар экан, депутатларнинг бепарволиги, ҳатто қарсак чалишмагани бугунга қадар масхара қилинади. Аслида бу уларнинг Каримовга, унинг иккиюзламачилиги, сўзбўямачилигига қарши яна бир исёнлари эди…

8.ТАШАББУС ГУРУҲИ

Биз Олий Кенгашда ишлаётган депутатлар ўз-ўзидан иккига ажралган эдик. Демократик ўзгаришлар тарафдори бўлганлар ва борига шукур қилувчилар. Биринчи гуруҳга асосан ёшлар ва сайловда катта курашлар эвазига ютиб чиққанлар кирганди. Иккинчи гуруҳ эса ҳукумат рўйхатидан ўтганлар ва келажакларини ҳукуматнинг йўлидан юриш, деб билганлар. Бу бўлиниш аста-секин вилоятлардан Олий мажлис қўмиталарига аъзо бўлганлар орасида ҳам сезилиб қолди. Аммо биринчи гуруҳга кирувчилар бармоқ билан санарли, иккинчи гуруҳдагилар жуда кўпчиликни ташкил этишларига қарамай кўпчилик озчилк билан ҳисоб-китоб қилишга мажбур бўлиб қолаётганди. Биз куч сифатида сочилиб кетмаслик ва “бир мушт бўлиш” ҳақида ўйлаб Олий мажлисдаги депутатларнинг гуруҳини тузишга киришдик.

Тойиба Тўлаганова:

-Жаҳонгир ака бу ишни сиз ташкил қилаяпсиз, раислигини ҳам ўзингиз олишингиз керак,-деди.

-Гап раисда эмаску- дедим мен.- Қолаверса бу ишда фаол қатнашаётганлар ҳам кўп. Ҳатто қўмита раислари орасида ҳам қизиқиш билдирганлар бор.Шунинг учун ҳам раис ҳақида ўйлаш унчалик мантиқли туюлмаяпти.

-Йўқ,- деди,-Тойиба, ҳамма нарса раисга боғлиқ ва гуруҳимиз раёсат билан, Олий мажлис билан юзма-юз тура олиши учун раис кучли бўлиши керак.

-Лекин биз раисни олдиндан белгилаб қўйсак, ҳукуматнинг йўлидан борган бўламиз. Биз демократия тарафдоримиз, шундай экан раис масаласини йиғилишда ҳал қиламиз,-дедим.

Ташаббус гуруҳининг йиғилишини ўтказиш учун Олий кенгаш жойлашган Вазирлар маҳкамаси биносининг биринчи қаватдаги мажлислар хонасига тўпландик. Кутилмаганда мажлисга Муҳаммад Солиҳ кириб келди. Биз ҳайрон бўлдик. Чунки биз аввал Олий мажлисдагилар тўпланиб, бир гаплашиб олмоқчи, кейин четдаги хайрихохларни ҳам таклиф қилиб, кенгайтирилган мажлис ўтказиб, гуруҳ тузилганини эълон қилмоқчи эдик. Аммо мажлисни бошламасимиздан олдин Муҳаммад Солиҳ сўз олиб:

-Ҳар қандай ҳаракат раисдан бошланади. Аввал раисни танлаш, кейин биринчи қадамни ташлаш керак. Орамизда раис бўладиган номзодлар кўп. Лекин Абдулҳай Мирсаидов жуда ҳам муҳим номзод. Техника фанлари доктори, Ўзбекистонда бу соҳада бу поғонога чиққан энг ёш олим шу киши. Менимча ҳозирданоқ бу одамни раис этиб белгилашимиз керак. Қаршилар йўқ бўлса керак,-деди.

Мен Муҳаммад Солиҳ билан нима қилиб бизнинг ишга аралашиб юрибсиз, дея тортишмоқчи бўлдим. Аммо Тойибанинг гапи ёдимга тушди ва бу тортишувим худди раисликни талашаётган каби бўлмасин, дея индамадим. Ҳали кенгайтирилган мажлис ўтказганда раисни демократик йўл билан сайлаб оламиз, дея ўйлаб қўйдим.

Лекин А. Мирсаидовнинг раис бўлишига ҳам қарши эмас эдим. Чунки камсуқум, камтар ва елиб югурувчан одам эди. Муҳаммад Солиҳ дарров уни раис ўтирадиган жойга таклиф қилди. Бу ҳаракатдан баъзилар ранжиди, баъзилар эса эътибор ҳам қилишмади. Чунки гуруҳнинг раиси бўлиш фақат ортиқча ташвиш, дегани эди. Лекин кейинчалик билдимки, биз ўшанда катта хато қилган эканмиз. Мен раисни ҳаракат чиқариши керак, раис ҳаракатни эмас,дея тушунардим. Бу тушунчам бизнинг жамиятга ёт эканини орадан кўп йиллар ўтиб англадим. Бизда кимдир бир ҳаракат ёки ташкилот тузиб кимларгадир мансаб ёки пул ваъда қилса бас экан, унга эргашиб кетишаверишар экан.

Биз ўшанда Олий кенгашнинг демократик депутатлар гуруҳини тузиш учун ташаббус гуруҳи ўлароқ тўплангандик. Аммо катта йиғилишга қадар бормади ишимиз. Шу боис гуруҳимизнинг номи “Ташаббус” ўлароқ қолди. “Раис”ни ўша куни Каримов чақириб гаплашгани ва орадан кўп ўтмай унинг Каримов билан бирга сафарга бориб келганини эшитдик. Шундан кейин унинг гуруҳ ишларига қатнашишига ҳафсаласи ҳам қолмади. У ўз-ўзидан четга чиқиб қолди.

Лекин биз ўзимиз тўпланиб, гуруҳнинг мажлисларини ўтказиб, масалаларни муҳокама қилиб олавердик. Ўшанда бу гуруҳ ишини юритишда Тойиба Тўлаганова, Ойгул Маматова, Тошпўлат Жўраев, Ҳамза Эшназаров, Ринат Мирхонов, Воҳид Аъзамов, Бахтиёр Қодиров, Алижон Қўчқоров ва бошқалар фаол эдилар. Гуруҳимизнинг аъзолари 7-Сессия арафасида олтмишдан ошиб қолганди. Баъзилар мажлисларимизга келмасалар ҳам бизнинг таклифларимиз, баёнотларимизга қўшилишар ва уларни имзолаб беришарди.

Бир куни мени Каримов чақириб қолди.

-Бу “Ташаббус” гуруҳи дегани нима ўзи, нима билан бандсизлар?-деди.

-Ҳамма масалалар билан,-дедим мен.

-Масалан бир-иккитасини мен ҳам билсам бўладими?

-Бўлади,-дедим мен унинг мақсадини англаб, яъни унинг гуруҳнинг сиёсий йўналишдаги фаолиятидан бохабар бўлишни истаётганини сезиб, гапни бошқа томонга бурдим.- Масалан бизнинг иш шароитимиз. Шу масалани ҳам биргалашиб ҳал қилмоқчимиз.

-Биринчи сессияда ўзингиз чиқиб имтиёзларни бекор қилиш керак деган эдингиз, энди имтиёз излаяпсизларми?,- деди Каримов киноя билан.

-Имтиёз эмас, оддий меҳнат шароити излаяпмиз. Масалан, бизнинг Ошкоралик қўмитаси учун битта кичиқ хона берилган. Бир томонда раис Эркин Воҳидов, иккинчи томонда мен ўтираман. Қўмита котибаси Тойиба Тўлаганова учун эса ҳатто стол ҳам йўқ. Меҳмонлар учун ажратилган жойда ўтириб ишлайди. Айни ҳолни ҳамма қўмиталарда кўриш мумкин. Бу аҳволда ишлаб бўладими?

- Тойибани кўп ҳам қўмитага яқин йўлатманглар. Ундан ташқари╔ жой бўлмаса нима қилиш керак? Қандай таклифингиз бор, президентнинг хонасини бўшатиб берайми? Ёки Витсе президентнинг хонаси бўш ётибди, шу ерга келиб ишлай қолинглар,- Каримов Тойибанинг номини эшитиб бироз жаҳлга минганди.

-Менимча Олий Кенгашнинг ўз биноси бўлиши керак. Сессияни келиб сизнинг бинонгизда ўтказаяпмиз, қайтиб бориб Вазирлар маҳкамасидаги тор ханаларда ўтириб қонун лойиҳаси тайёрлаяпмиз. Мана Анҳорнинг нариги томонида, кўп қаватли, катта бир иншоот қурилиши қачондан бери тўхтаб қолган. Шуни мослаб, Олий Кенгашнинг биноси қилиш мумкин эмасми?

-Хўп бу масалани менга қўйинг. Мен ҳал қиламан,-деди у ва эртасига бир мажлисда дабдурустдан ғамхўрлик қилаётганини намойиш этгандек, “Мен кейинги пайтда депутатларнинг қийин иш шароитини кўриб қийналиб кетаяпман. Бунча катта президент аппарати нима учун керак? Ана у партиаянинг биносичи? Анҳорнинг нариги томонида баланд бино қурилмай чала ётибди. Шуни Раёсат аъзолари бориб кўрсинлар. Маъқул тушса, тузатиб Олий кенгашга берайлик. Халқнинг вакиллари учун биринчи навбатда ғамхўрлик қилишимиз керак” деб қолди.

Каримовнинг бундай “ҳунари”ни аста-секин ҳамма билиб олди. Шу боис унинг ҳузурига киришганда, “Ислом ака, мана шу ишни сизнинг гапларингиздан келиб чиқиб қилмоқчимиз, шуни ўзингиз бошлаб юборсангиз” дея бир ўқ билан икки қуённи урадиган бўлишди. Биринчидан, Каримов янги ғоя муаллифи ва иккинчидан, ўша иш битиб кетарди. Шу сабабдан ҳам мамлакатдаги ҳамма ишлар унинг номига боғланиб қолди.

Олий мажлисдаги шароитга қайтсак, фақат бино масаласи билан кифояланган эмас эди. Президент идорасидаги оддий бир ходимга кўрсатиладиган хизматнинг юздан бири ҳам халқнинг вакили бўлган депутатга лозим кўрилмас эди. Депутатлар олти ойдирки меҳмонхонада ётиб, кун кечиришарди. Ҳафтада бир марта икки килограммдан гўшт сотиларди. Бунинг учун улар ишдан кейин Вазирлар маҳкамасининг зах ертўласида соатлаб навбатда туришарди. Президент девонидаги оддий ходим эса оиласига керакли нарсани ёзиб берар ва махсус хизмат ходимлари керакли нарсаларни машинада унинг уйига етказишарди. Ҳатто тушлик ошхонасида ҳам депутатлар бегона эдилар. Аввал Вазирлар маҳкамаси ходимлари овқатланишарди, чунки жойлар уларнинг номига беркитиб қўйилганди, улардан қолсагина депутатларга бериларди. Булар имтиёз эмас, оддий иш шароити эканлигини Каримовга тушунтиришга ҳаракат қилдим.

-Менимча депутатларнинг транспорт масаласини ҳам ҳал қилиш,-керак,- дедим мен охирида.

-Қўмита раисларига яқинда машина берамиз, шуни биргалашиб минишади,- деди Каримов, кейин телефонни олиб Мирсаидовга: -Шукур ⤼аҳматович, ана у машиналар қачон келади? Раисларга “Волга” беринг, қўмитадагилардан базъиларига “Жигули”, ўз пулларига сотиб олсинлар. Келганингизда шуни ҳам гаплашайлик,-деди.

Кейин яна менга юзланиб,

-Нима масала бўлса келиб менга айтиб туринг, ўзим ҳал қиламан,-деди- Ана у Нурали билан Эркин акангиз оғиз-бурун ўпишиб юрибдилар. Улардан эҳтиёт бўлинг…

Чиқиб кетар эканман, ўша кезда нима учун Каримов бу қадар “ғамхўр” бўлиб қолгани ва охирги гапларининг бизнинг “Ташаббус” гуруҳига нима алоқаси борлигини тушуна олмагандим. Кейинчалик билсам у “Ташаббус” гуруҳи кучланиб бораётганидан чўчиган ва гуруҳнинг ҳар бир аъзоси билан ана шундай гаплашиб чиқаётган экан. Олти кишига эса ўз пулига “Жигули” автомашинаси сотиб, кейин уларни вазифасини суиистемол қилганликда айблади. Ўшанда уларга олманглар шу машинасини, десак ҳам, шароитлари қийинлиги, йўл қатновидан безганлари, қолаверса ўз пулларига олишаётганини айтишганди. Аммо бу Каримовнинг тузоғи эди ва кўпчилк бунга илинмади.

“Ташаббус” гуруҳи гарчи бир ташкилотга айлана олмай қолган бўлса ҳам демократ депутатларни бирлаштирувчи куч эди. Айниқса, 7-сессияга тайёргарлик кўришда бу гуруҳ очиқ кучга айланди.

9.ЮЗМА ЮЗ

Мен кўп нарсани матбуотнинг кучи билан ҳал этиш мумкин, деб ўйлардим. Шу боис ҳам фаолиятимизни матбуотга эркинлик бериш билан бошлаш керак, деб тушинардим. Бизнинг Ошкоралик қўмитасида тайёрлаётганимиз Матбуот ҳақидаги қонун лойиҳасида ҳам эркинлик масаласига алоҳида эътиборни қаратаётган эдик.

Матбуоти эркин бўлган халқнинг дунёқараши, қадам ташлаши эркин бўлди. Акс ҳолда занглаб қолган дунёқараш билан ҳеч нарса қилиб бўлмайди. Қорин овқатга қанчалик эҳтиёж сезса, инсон тафаккури ҳам эркин маълумотга шу қадар иштиёқманд.

Матбуотни бўғиш эса тафаккурнинг манқуртлашувига, келажакнинг зулмат қўйнида қолишига олиб боради.

Бу ҳақда ўйлар эканман, Олий кенгашдаги депутатларга ўз ҳисобимиздан бир мустақил газета чиқариш кераклигини айтдим. Бу нафақат мустақил хабар манбаи ва айни пайтда ҳақиқат истаётганларнинг ҳам минбари бўлар эди. Қолаверса эркин матбуот учун йўл очиларди бу билан. Шундай мустақил нашрга эҳтиёж жуда катта эди.

Шу боис менинг таклифимни Олий Кенгашдаги депутатлар қўллашди. Ўн бир нафар миллатвакили ўз маблағимиз ҳисобига “Юзма-юз” номли газета чиқаришга қарор қилдик ва ҳар биримиз ўртага ўша пайтнинг (1990 йил) пули билан етти минг сўмдан маблағ қўйишимиз ҳақида баённома ёздик. Бу ўн ойлик маошимиз миқдорида бўлиб, тўплаганда катта бир газетани чиқаришга етадиган маблағ эди.

Шуни ҳам айтиш керак-ки, баъзи депутатлар шунча пулни қандай топамиз, деб ўйлаганимизда, қўмиталарда ишлаган бошқа сафдошларимиз Каримов билмаган тақдирда қарз бериб туришга рози бўлгандилар. Шу боис ҳам биз Матбуот қўмитасига ана шунча пулимиз борлиги ҳақида кафолатнома ёзгандик. Яъни пулни кўпчилк бериб, масъулиятни ўн бир киши бўйинга олишга қарор қилгандик. Агар газетамиз чиқса, унинг қўлма-қўл бўлиб кетишига ва қарзларимиздан қутилишга ишонардик.

Газета чиқариш ҳақидаги қарорни Олий Кенгаш қўмиталари раисларига бирма-бир олиб кириб, имзолатиб чиқдим. Кўпчилик имзолади. Бу эса Олий Кенгаш Раёсатининг қарори деган гап эди. Шундан кейин уни расмий бўлсин, деган хаёлда почта орқали давлат Матбуот қўмитасига юбордим.

Рўйхатдан ўтказиш чўзилиб кетди. Шунда мен янги газетанинг ташкилотчиси сифатида давлат Матбуот қўмитасининг раиси (қўмита вазирлик даражасида бўлгани учун қўмита раиси вазир ҳуқуқига эга эди ва оғзаки сўзлашувда уни вазир деб ҳам чақиришарди) Убайдулла Абдураззоқов ҳузурига бордим. У яхши кутиб олди, мен унга муддат ўтиб кетганини эслатдим. У масала фақат ўзига боғлиқ эмаслигига ишора қилди. Хайрлашар эканмиз, “Маслаҳатлашиб, натижасини сизга айтаман” деди.

“Натижа” эртасигаёқ сув юзига чиқди. Эрталаб ишга келсам, “осмон қулаб тушган”у қўмитамиз раиси Эркин Воҳидов тутиб олгандилар.

-Нима қилиб қўйдингиз? -деди у менга салом-алик ўрнига.

-Нима қилибман?

-Ука, кимдан-кимдан, Сиздан кутмагандим, вазирни ҳам урасизми?

-Вазирни… қайси вазирни урибман?-ажабландим мен.

-Нима, бир нечтасини урганмидингиз-ки, қайси бирини деб сўрайсиз?- кесатди Эркин ака.

-Ҳазилни қўйинг, Эркин ака…,-дедим мен.

-Ҳазили борми, дунё тескари бўлиб кетди. Оқсоқол от устида, қамчини маҳкам тутганлар. Соат 10.00да Раёсат мажлиси бор,-Эркин ака жиддий эди.

-Бирор англашилмовчилик бўлганга ўхшайди,- дедим мен ҳам энди масалани жиддий олиб.

-Кеча ростдан ҳам “Матбуот қўмитаси раиси билан кўришаман” деб чиқиб кетгандингиз. Шу боис мен ҳам оқсоқолга ҳеч нарса дея олмадим,- деди Эркин ака.

- Тўғри, кўришдим, лекин…

Хуллас, суҳбатга аниқлик “аралашмасдан” бизни Олий Кенгаш раиси Мирзаолим Иброҳимов чақиртирди.

-Ҳа, болам-а, ҳеч тинч юрмадинг-да! – деди у мени қучоқлаб.

Ҳайрон бўлдим. Нимагадир у хурсанд эди. Нимага? Билолмадим.

-Мен мажлисдан олдин ўзимиз гаплашиб олайлик, деб, сизларни чақиртирдим. Нима бўлганда ҳам бу укамизни қутқариб қолишимиз керак. Ёш, жаҳли чиқиши мумкин. Қолаверса, ўзи ёмон бола эмас, – деди раис Эркин Воҳидовга қараб.

-Тўғри, тўғри…,- дея Эркин Воҳидов бошини чайқаб қўйди.

-Лекин мен ҳеч нарсани тушунмаяпман,- дедим мен масала жиддийлигидан андиша этиб. Раис гапимни эшитмагандек гапира бошлади.

-Биз ҳам ёш бўлганмиз. Биласанми, дунё комсомол-ёшлари қўмитасига раис бўлганимда сен тенги эдим, -раис ўзига хос енгил кайфиятда гапиришга кўчди.-Адашмасам, Олмонияда эди. Полшадан келган ёшлар раҳбари билан қизишиб қолдик. Шундай уриб юборибманки, шўрлик, ўлиб қолай деганди. Бирдан кимлигим, қаердалигим ёдимга тушди. Қўрқиб кетганимдан дарров уни қучоқлаб олдим. Нима бўлса ҳам, европаликда, узримни қабул қилди. Бизда узрни қабул қилиш бироз оғирроқ. Шундай бўлса-да, вазирдан илтимос қиламиз, укамизнинг узрини қабул қилсин. Аммо масала жиддий. Бундай ҳолларда иш терговга ҳам кетиши мумкин. Ана унда ҳеч нарса қилаолмаймиз. Эркин ака, оқсоқол билан ўзингиз бир учрашмасангиз бўлмайди. Юраклари кенг, балки кечирарлар.

-Ҳозир олов бўлиб турибдилар…- деди Эркин ака.

-Биласиз-ку, ёнадилару ўчадилар, энди масала ҳам жиддий-да. Депутат вазирни урса… Тўғри, ёш, демократия деб сайлаб қўйдик. Баъзан масъулият ҳам кишини йўлдан чиқаради. Тарбиялашимиз керак,- деди раис.

Сўнг раис Эркин Воҳидовга латифа айтиб берди. Менга эса бир пиёла чой узатиб, “Ма, ол, бизнинг қўлдан чой ичиш ҳам табаррук, ҳали эслаб юрасан” деди.

Бу орада раис ўринбосари Бугров ва қўмита раислари кириб кела бошладилар.

-Қарор тайёрми?-деб сўради раис ўринбосаридан русчалаб.

-Тайёр! Фақат Жаҳонгир Маматов “танишдим” деб имзо қўйиши керак! -Бу қарорга имзо шарт эмас. Мазмунини биз таништирдик ҳисоб. Қолаверса, оқсоқол кутиб ўтирибдилар. Қани бошлайлик бўлмаса. Ҳа, вазир келган бўлса, чақиринг, кирсин! – деди раис ва ўрнидан туриб, костюмининг тугмасини ўтказиб мажлисни очди. Одатда президум мажлисларини ўтирган жойидан олиб борадиган раис бу сафар ўрнидан тургани ҳам қизиқ эди. Лекин у бир муддатдан кейин яна қайта ўтирди-да енгил йўталиб олиб, сўзида давом этди.

-Кеча ҳаётимиздаги энг хунук воқеа юз берди. Миллатвакили Жаҳонгир Маматов ўз масъулияти ва вазифасини суистеъмол қилиб, Матбуот вазирининг хонасига бостириб кириб, уни дўппослади…

Мен вазирга қарадим. У жилмайиб ўтирарди. “Нима гап?” дегандек менга саволомуз бош қимирлатди. Мен “билмасам” дегандек, бошимни елкамнинг ичига тортдим.

Раис узоқ гапирмади. Сўзни вазирга берди.

-Мен нима гаплигини тушуна олмадим,-деди вазир.

-Нега тушуна олмайсиз? Кеча Жаҳонгир сизни урдими?

-Йўқ! Кеча ҳузуримга келди, газета ҳақида сўради, шу…

-Унда оқсоқол қаердан билдилар? Нима у киши ёлғон гапирадиларми? Йўқ. Кўплаб тўғри информатсия оладиган жойлари бор. Нега ҳақиқатни яширасиз? Биласизми, шу ҳолингизда оқсоқолни ва бизни ноқулай вазиятга туширмоқдасиз. Нима бўлди, ўзи? Қани бир бошдан гапиринг.

-Нима бўлганини айтдим, – деди вазир.

-Оқсоқол “Жаҳонгир вазирни урибди” дедилар-ку!

Вазир бирдан кулиб юборди:

-Мен Оқсоқолга “Жаҳонгир ёқамдан олаяти, газетани нима қилайлик?” дегандим. Балки шундан….

-Ёқангиздан олибди-ку, ахир!

-Йўғ-е, бу бир ибора, биз газета хусусида жавоб беролмадик. Жаҳонгир Маматов икки марта қўнғироқ қилдилар, кейин ўзлари бордилар…

Менинг кулгим қистади. Ҳозир ҳамма кулиб юборса керак, деб ўйладим. Чунки Каримовнинг “ҳовлиқмалиги” ва ўзбек тилини яхши билмаслиги катта бир мамлакатнинг Олий кенгаши раҳбарларини масхараомуз вазиятга солиб қўйганди.

-Шуни оқсоқолга айтиш керакмиди? – Иқтисод қўмитаси раиси Абдуваҳоб Йўлдошев кулиш урнига жаҳл билан сўрай бошлади. -Биз имзо чеккандик, нега бизни қора отли қиласиз? Ярим кечаси оқсоқол уйга қўнғироқ қилиб, на отамиз, на онамиз қолмай ҳақоратладилар…

Барча қўмита раислари унга ажабланиб қарадилар. Чунки улар ҳам “пой”ларини олган эканлар. Аммо масалани бу қадар очиш шартмиди, деб Абдуваҳоб акага ажабланиб қараётгандилар. Зотан кўп ўтмай раёсат Иқтисод қўмитаси раисини бошқа ишга “кузатиб” қўйиш учун йиғилди. Ҳозир эса:

-Қаёқдан билай? Газетани оқсоқолнинг маслаҳатчиси Шохобиддин Зиёмов тўхтатиб турганди.Мен масалани унга айтдим. У оқсоқолга англатибди. Кейин ўзлари телефон қилдилар.

-Ёқангдан олдими?- деб сўрадилар.

-Ҳа, ёқамдан олди,- дедим. Бўлган гап шу! -деди вазир.—

Раёсат раиси нима қилишини билмай қолди. Пиёладаги чойни ҳўплади-да, Бугровга “Нима қиламиз?” дея бош чайқади. Мирзаолим ака Совет кадри бўлгани учун ўринбосаридан жуда қўрқар эди. Совет даврида ҳамма жойда иккинчи одам Москванинг одами бўларди ва бутун масалани ўша ҳал қиларди. Биринчилар эса қўғирчоқ каби рол ўйнаб берардилар. Агар “иккинчи” билан ораларидан мушук ўтса, ёки бирор ҳаракатлари унга ёқмай қолса, тамом ҳолларига маймун йиғларди.

Бугров ўзбек тилини тушунмас эди. У “Менга сўз берилди” дея ўрнидан туриб, русчалаб гапира бошлади:

-Менга Маматов… Олий Кенгашга келган кунларданоқ унинг кимлиги аён эди. Биз уни кузатдик, ўргандик, тартибга чақирдик. Лекин бўлмади, қолган гап қарорда ёзилган. Ижозатингиз билан ўқиб бераман…

-Тўхта-е, сен ҳам хол қўйдинг! – деб юборди Мирзаолим ака ўзбекчалаб, кейин кулгисини тута олмади. Бошқаларнинг ҳам кулгиси қистаб турган экан, унга қўшилишди. Ўринбосарнинг юзи тундлашди.

-Мен эрталаб қарорни ўртоқ Каримовга кўрсатганман. У киши таҳрир қилиб берганлар. Куладиган жойи йўқ!-деди у масхара бўлган одамнинг жаҳли чиққани каби ҳолатда.

Мирзаолим аканинг ранги оқариб кетди. Анча вақт бошини эгиб қолди. Вазиятдан чиқиш ҳақида ўйлаётган эдими, ёки аслида ўзим хол қўйдим, энди нима қиламан, деган хаёлда эдими, хуллас билиб бўлмасди. Бошқалар ҳам жим бўлиб қолишди. Бугров эса анқайиб турарди.

Анчадан сўнг Мирзаолим ака масалани русчалаб ўринбосарига тушунтирган бўлди. У рангини ўзгартирмади. Балки қулай фурсат қўлдан чиқиб кетаётганидан афсусланди. Билганда-ку, вазир билан “гаплашиб” қўярди. Бориб Каримовга тушунтиришдан вазир билан келишиб, қарорни “югуртириш” осонроқ эди-да. Чунки Каримовга “бўлмади” деб айтиш ишдан қувилиш ёки калтакланиш билан баробар.. Шу боис Бугров Мирзаолим акага томонга энгашиб

-Барибир қарор қилишимиз керак,-деди,- унинг бузғунчилиги ҳаммага маълум бўлиб қолди. Ҳали бошимизга кўп иш олиб келмасдан ҳозир имкони борида қутилиш керак. Ислом Абдуғаниевичнинг фикрлари ҳам шундай деди.

У бу гапини кўпчиликка эшиттириб айтди. Мен ҳам эшиттим ва гап сўраб қўл кўтардим.

-Хўп,-деди раис – айбдорни ҳам эшитиб кўрайлик.

Мен ўрнидан турдим:.

-Девонахонада ҳам бунақа ҳодиса юз бермаса керак! -дедим.-Бунинг устига Бугров жаноблари Совет даври битаётганини унутдиларми? Мени президиум эмас, сессия сайлаганини ҳам у кишига эслатиб қўймоқчиман. Бу киши ҳам бориб Маматов ёқамдан олди десин, ана ундан кейин балки масалани сессияга олиб чиқишар.

-Бас, -деди раис. -Шунақа совуқ гапинг бошингга етади. Сенга ўхшаганлар билан девона бўлиш у ёқда турсин, жинни ҳам бўлади киши.

“Ёппирай, девона билан жиннининг фарқи нима экан?”, – деб ўйладим мен. Авзойим бузилганини кўрган Мирзаолим ака Бугровга, “Бу гап сессияга чиқса шарманда бўламиз” деди ва жавобини кутмасдан менга:

-Ўтир, болам,,- деб “гуп” этиб сўнди – Тилим бор, деб гапираверма. Боя мажлисдан олдин сени нега чақиргандим. Бундай тушунтириб бермайсанми, ўшанда. Ҳа, майли. Бирибир қарор қилишимиз керак. Қарор бундай: Вақтини топиб, масалани оқсоқолга етказиб қўйиш менга топширилсин. Бу хусусда Эркин Воҳидов менга ёрдамчи бўлсин. Тамом.

У кафтини-кафтига ишқаб, “қарс” этиб қўлларини бир-бирига урди-да “Келганларингиз учун раҳмат” ишорасини қилди.

Ҳа, бу телеминиатюралар театри эмас, бутун бошли бир мамлакатнинг Олий кенгашидаги аҳвол эди. Миллион-миллион одамларнинг, халқнинг тақдири ана шуларнинг қўлида эди. Шунча воқеадан кейин ҳам улар корридорга чиқиб хахолаб кулишмоқда.

Меннинг тирсагимдан кимдир ушлади. Қарасам вазир:

-ДДДўстим, ҳаётингизни сақлаб қолдим. Мендан қарздорсиз. Ҳозир, ёлғондан бўлса-да бир тарсаки тортиб юборганди, десам, кетдингиз эди…

-Раҳмат, тақсир, -деди мен. – Бу ер девонахона-ку?! Баъзан девонахонага соппа-соғлар ҳам тушади.

-Фақат мен эмас, сиз ҳам соғсиз…,-деди у кулиб.

-Икки киши бир-бирига қараб “соғсиз” дея хулосалаши ҳам девонахонадагина юз беради,- дея мен ҳам ҳазиллашдим.

-Секин, секин, ука, ҳозир қайтадан чақириб қолишлари мумкин…,-деди раис жиддий оҳангда.

Эртасига эрталаб келсам, “Мирзаолим ака касал бўлиб қолибди” дейишди. Ўшанда эътибор қилмагандим. Кейинчалик эшитдимки, Каримовнинг калтаги унинг бошида синибди. “Имкониятни қўлдан бой бердинг”, деб уни қаттиқ ҳақорат қилибди.

Иш шу билан битмади. Каримовнинг ўзи пул бериш учун баённома ёзганларнинг ҳар бирини чақириб гаплашди. Қўмита раислари эса имзо чекканлари учун сиқувга олиндилар. Охирида Каримов мени ҳам чақирди:

-Биласизми, янги қонун бўйича эркин иш қилганларга фақат фойданинг беш фойизи қоладиган бўлади. Бутун пулларингиз давлатга ўтиб кетади. Топган-тутганларингиздан айрилиб қоласизлар.

-Қайси қонун?-деб сўрадим мен.

-Болалар тайёрлаяпти. Яқинда сессияга олиб чиқамиз, деди у совуққонлик билан.

-Балки ўтмай қолар…

-У ёғидан ташвиш чекманг… Сизга газета керак бўлса, мана менга айтинг, мен ҳукуматнинг ҳисобидан очиб бераман.

-Олий Кенгашнинг ўз газетаси бўлиши керак, -дедим ⪄ен.

-Ҳа, мана бунга қарши эмасман, Олий Кенгашники бўлсин, лекин шахсий пулга чиқадиган газета эмас. Олдин Матбуот ҳақидаги қонунни чиқариб олинг, кейин ижросини кўрамиз. Бунинг устига Олий Кенгаш ижро билан эмас, балки қонунчилк билан шуғулланиши керак.

Кейин пўписа қила бошлади Каримов:

-Сиз одамлардан эҳтиёт бўлинг. Сизларга пул берамиз деганларни ҳам билиб олдик. Улар дорнинг тагидан қочган ўғри, муттаҳамлар. Ҳали уларнинг ҳаммасини дорнинг тагига қайтараман. Сиз тўғри йигитсиз. Улардан узоқ туринг. Бўлмаса сояси сизга ҳам тегади. Сайловчиларингиз Маматов етти минг сўмни қаердан топди, деб сўраб қолишлари ёки вазир мени урди деб айтиши ҳам мумкин. Сайловчилар сўрасалар ҳам тўғри қиладилар. Бечора халқ бир сўмга зор бўлиб турганда, сизларнинг ҳар бирингиз газета учун дея ўртага етти минг сўмдан ташласаларингиз, табиийки савол туғилади. Яхшиси Олий Кенгашнинг газетаси ҳақида ҳужжат тайёрланг, сессияга ўзим олиб чиқиб, тасдиқлатиб бераман …

Хуллас, “Юзма-Юз” ўқувчи билан юзма-юз бўлмасдан Каримовнинг зуғумига юзма-юз келди. Бу ҳақда Олий Кенгашда сўз очолмайдиган бўлиб қолдим. “Қўйинг шу гапни” дейдиган бўлишди. Чунки биз эркин матбуот қанчалик кераклигига ишонсак, Каримов ўз ўрнини мустаҳкамлаш учун эркин матбуотга йўл бермасликка шу қадар тиришарди ва бу воқеанинг орқасидан кўп одамни сарсон-саргардон қилди. Шу боис умидни Олий Кенгашнинг газетасига боғладим. Балки бу газетани мустақил минбарга айлантиришимиз мумкин, деб ана шу мумкинликнинг йўлларини қидира бошладик.

Аслида Каримов бизни қадамба-қадам синдираётган эди.У давлат ишлари билан эмас, кўпроқ ана шундай ишлар билан бевосита ўзи банд бўларди. Бу эса кўпчилкни чўчитиб қўймоқда эди. Бизни қўллаганларнинг аксарияти у ҳолда ҳам, бу ҳолда ҳам қаршимиздаги юҳонинг домига тушиб кетилажагини англамас эдилар. Балки англасаларда ташвишга қўшилиб нима қилдим, энди узоқ турганим яхши дегандек, ўзларини четга торта бошладилар. Яна бир ташвиш билан юзма-юз келиб қолишдан чўчишарди. Уларни ҳам тушуниш мумкин эди. Лекин демократ депутатлар озчилик бўлсакда, ҳали чекинишни хаёлга ҳам келтирмасдик. Бир эшик ёпилса, иккинчисини очишга уринардик.

Тойиба Тўлаганова:

-Газета чиқаришнинг имконини топаолмасак, варақа чиқарамиз, фикрларимизни оддий қоғозга ёзиб тарқатамиз- дерди.

10. “ХАЛҚ СЎЗИ”

Ислом Каримов Хоразмга борганда шоир ва айни пайтда вилоят партия қўмитасининг идеология масалалари бўйича котиби бўлган Эркин Самандаров катта йиғилишда унинг шарафига шъер ўқиди. Оз қолсин Каримовни пайғамбар даражасига кўтарадиган шъер эди. Телевизорда Каримовнинг мамнун қиёфасини кўрар эканман, Эркин Самандаров “қушни ургани”нига шубҳа қилмадим. Зотан орадан кўп ўтмай Каримов уни Бош вазирнинг маданият масаласи бўйича ўринбосари этиб тайинлади.

Аввалига кўпчилик хурсанд бўлди. Нима бўлганда ҳам шоир. Адибларни қувонтирадиган гап. Нима бўлганда ҳам қўшиқнавис. Санъаткорларни мамнун этадиган ҳол. Нима бўлганда ҳам журналист. Илгари “Хоразм Ҳақиқати”и газетасида ишлаб етишган. Демак журнаситлар учун ҳам умид пайдо бўлганди.

Аммо Каримов уста экан, сўядиган ҳўкизини соҳибига сўйдирар экан. Феъл-хуйини билади-да. Акс тақдирда шохлаб ёки тепиб юборса ўзига келолмай қолиши мумкин. (Зиёлилар бизни ҳўкизга ўхшатибди деб хафа бўлиб юришмасин, ҳўкиз қўй, чўчқа, ит ва эшакдан анча яхшироқ обзраз-ЖМ)

Эркин Самандаров тез орада санъаткорларнинг кушандасига айланди. Театрлар, консертлар Каримовни улуғлайдиган саҳнага айлана бошлади, озгина мустақил фикр айтишни истаган одам четлаштирилди.

Мен Эркин Самандаровнинг кимлигини “Халқ сўзи ” газетасига қарши қилган ҳунарларидан яхши биламан. Аммо Каримов унинг қўлини қонга ботириб, кейин ҳайдаб юборди. Кимнинг қонига дейсимиз? Демак бир бошдан.

Каримов Олий Мажлиснинг ўз газетаси бўлишига розилик бергандан кейин шу борада бош қотира бошладик. Ҳали туғилмаган боланинг отаси бўлишни истаганлар кўпайиб кетди. Эркин Воҳидов ёзувчи ва журналист Нурали Қобулга ваъда бериб қўйибдилар. Йўлини топиб буни Ислом Каримовга ҳам айтибдилар.

Бир куни Каримов менга:

-Жаҳонгир, мана буни қаранг, Эркин акангиз билан Нурали бир…(сўкиш калимасини ишлатди) экан,-деди.

Каримовнинг қўлида Исмат Хушев редакторлик қилаётган “Иқтисод ва Ҳаёт” журнали бор эди. Уни менга узатди. Олиб қарасам, Нурали Қобулнинг ҳаёт қийинчиликлари ҳақида мулоҳазалари ёзилган мақоласи, ундаги иқтисодий камчиликлар ҳақидаги жойларининг ости қизил қалам билан чизилган.

-Бу қачондан иқтисодни тушунадиган бўлди? У ҳали менга ақл ўргатадиган бўлдими? Унинг бурнини тошга ишқалаб қўяман, ҳали. Ана у латта акангиз эса менга уни (”Халқ сўзи”, ҳали бу пайт газетанинг номи тайин эмас эди-ЖМ) редакторликк тквсия қилиб юрибди. Мен сизнинг илтимосингиз билан бу газетага рози бўлганман ва бу ишни сизга топширганман, бошқларнинг қўлига бериб қўйманг. Ўзингиз бош муҳаррир бўлинг ёки бирор кишини топинг,- деди кескин оҳангда Каримов.

Аслида мен ундан бундай газета ҳақида илтимос қилган эмас эдим, биз чиқармоқчи бўлган газетани тўхтатиш учун унинг ўзи ўйлаб топган ва газетани бир идорага бoғлаб, назоратини ушлаб турмоқчи эди. Менинг бош муҳаррир бўлишимга ҳам рози эмас эди. Чунки ё ўзингиз бўлинг, ёки бировни топинг, дейиши бежиз эмас.

Журналистлар уюшмаси раислигига сайланишимга тиш тирноғи билан қаршилик қилган, мустақил газеа чиқармоқчи бўлганимиз учун мени жазолашга буюрган, ҳали яқинда мени “Туркистон”(”Ёш ленинчи”) газетасига бош муҳарирликка кўрсатишганда ҳам оёқ тираб олган Каримовнинг энди рози бўлишига асло ишонмас эдим. Ўзбекистон комсомол қўмитасининг раиси Азиз Носиров менинг номзодимга қаршилик қилган экан. “Ёш ленинчи” расмиятан унга қарар эди. У бизнинг ошкоралик қўмитасининг аъзоси бўлгани учун, мени четга чақириб, “Ислом ака билан муносабатингизни яхшилаб олинг, сизга қаршилар” деган эди. Ўшанда мени бош муҳаррирликка кўрсатиш таклифи кимдан чиққан ва нега мен хабарсиз бўлганимни кейин тушиндим.

Олий Кенгашдан узоқлаштириш учун Раиснинг тавсияси билан Эркин Воҳидов кўрсатган экан. Балки “Халқ сўзи”га номзодлар сонини қисқартириш ҳам назарда тутилган бўлса ажаб эмас. Лекин бу ёғи менга қоронғу.

Хуллас, агар менинг номзодимга рози бўлганда Каримов мени шу ишга “сургун” қиларди.

Бир куни “Халқ сўзи”га Ўзбекистон коммунистик партиясининг Марказий комитети Номоз Саъдуллаевнинг номзодини кўрсатмоқчи эканлигини эшитиб қолдим. У Олий Кенгашнинг Халқаро масалалар қўмитасида ишларди. Уни яхши танир эдим. “Совет Ўзбекистони” гезетасида бирга ишлаганмиз. Қўрқоқлиги ва хасдан ҳам ҳуркиши билан редактор ўринбосари бўлган кезда биз журналистларнинг қонимизни “ичган”. Уни “едактор ўйинбосари” деб орқаваротдан масхара қилишарди. Аввал бўлим мудири эди. Қуп-қуруқ, ўн саҳифалик ёзувидан бир гап ҳам эсингизда қолмайдиган технократ журналист эди. Бунинг устига партия идорасининг ишонилган аскари экан, озгина демократия бошланган ўзи туғилиб ўсган Қўшработ туманидан депутатликка сайланиб олди. Ўша кезда журналистларнинг орасида ўз қишлоғига бориб депутат бўлиб қайтиш модага айланган эди. Шу боис мени ҳам бугунга қадар Жомбойлик деб ўйлашади. Лекин мен Жомбойдан эмас, балки Самарқанд туманидан эдим. Жомбой туманида илгари бир йил ишлаганман ва туман газетасида йил давомида маданият муаммолари борасида шов-шувларга боис бўлган туркум мақолаларим чиққан. Шундан туманда танилган эдим.

Олий кенгашда нима гап бўлса Номоз Саъдуллаев бориб партия идорасига айтади, деб ундан сир сақлашга уринилар эди. Шу боис Каримов шундай номзодни қўллаши турган гап эди. Баъзи миш-мишларга қараганда у ўзини Каримовга қариндош, деб ҳам айтиб юрар экан. Бу қанчалик ҳақиқатга тўғрилигини эса билмайман.

Шу боис мен Каримовнинг ўзи ҳам қаршилик қила олмайдиган ёки у кўрсатган номзоднинг олдида икки калла баланд бўлган одам топиш ҳақида ўйлай бошладим. Узоқ ўйлаб ҳам ўтирганим йўқ. Бу одам Аҳмаджон Мухторов эди. Биринчидан, СССР Халқ депутати эди, иккинчидан жуда кучли журналист, бир ўзи бир газетани чиқара олиш қобилиятига эга, учинчидан уни демократия томон йўналтириш осон эди, чунки шунга очиқ одам ва ниҳоят Каримов ҳам унга ишонарди. Чунки Каримовнинг гапи билан менинг Журналистлар уюшмаси раислигига сайланишимга моне бўлганди.

Мен бу номзод ҳақида дастлаб Тойиба Тўлагановага айтдим.

-Сиздан шу гап чиққанига ҳайронман,- дея қарши бўлди у.-Бир марта хиёнат қилган одам, яна хиёнат қилаверади.

-У киши кейин қилган ишини тушунди, менга устозлик қилган бўлса ҳам кечирим сўради. Москвада сессиялардаги чиқишларини кўраяпсизми? У бугуннинг руҳи билан яшамоқда. Агар биз унинг қаватида турсак, кучли газета ташкил қила оламиз,- дедим ва узоқ тортишувлардан кейин уни кўндирдим.

Қўмитамизнинг қолган аъзолари ҳам рози бўлдилар, чунки Аҳмаджон Мухторов Москвада СССР Олий Кенгашида Гдлян гуруҳига қарши чиқишлари ва “Қишлоқ Ҳақиқати” газетасини ҳеч ким ўқимайдиган рўзномадан қидириб ўқиладиган нашрга айлантирганини яхши билишарди. Лекин унинг номзодини биз кўрсатсак, Каримовнинг ўтказмаслиги ҳам аниқ эди. Шу боис мен Аҳмаджон аканинг ўзи билан гаплашдим.

-Мен ўзим ҳам газета ишидан йироқлашиб жуда зерикдим,-деди у киши.

Мен унинг рози эканлигини ҳис қилиб:

-Шу ишни бошлаб берсангиз мустақил Ўзбекистон парламентининг биринчи газетасига биринчи муҳаррир бўлиб тарихга кирасиз,-дедим,- иккинчидан, бошланиши қандай бўлса кейин уни синдириш қийин бўлади ва фақат сиз бу газетани халқ рўзномасига айлантира оласиз, учинчидан Олий Мажлис, хусусан бизнинг қўмита сизнинг орқангизда туради ва Ўзбекистоннинг эркин матбуотига йўл очилади. Энди бу масалани ўзингиз бир Мирзаолим Иброҳимов билан гаплашасиз. У тавсия қилса, Каримов ҳам йўқ демайди.

-Мен ўзимни-ўзим тавсия қила олмайман,- деди Аҳмаджон ака,- бунинг устига Ислом ака менга Москвадаги депутатларга раислик қилишни топширмоқчи.

-Бу яхши имконият,- дедим мен,- Каримовга сиздан узоқда эмас, сиз билан ёнма-ён ишлайман, дейсиз.

Эртасига у киши Москвага кетди. Орадан икки кун ўтиб телефон қилдилар ва:

-Мирзаолим ака шу ерда, оғиз очгандим, зўр иш бўлади,-дедилар.-Ислом акага ҳам ўзим айтаман, дедилар.

Шу кунлари Каримов бир йиғилишда исмини айтмасдан Нурали Қобулни қатиқ тандиқ қилди. Гап унинг журналда ёзгани ҳақида бораётганини ҳамма тушунди. Чунки у қўлида журнални тутганча гапирган эди. Аслида мақола жуда яхши ва одамларнинг юрагидаги гаплар ёзилган эди.

Нурали Қобул хотини билан айрилгани учун ҳам Каримов уни ёқтирмайди, деган гаплар бор эди.

Маълумки, Жиззах газетасида ишлаб юрган ёш, талантли журналист Нурали Қобул Шароф Рашидовнинг жиянига уйлангач, “Ўзбекистон санъати” журналига бош муҳаррир бўлиб келди. Ҳамма унинг куёв бўлгани боис раҳбарликка келди, деса-да, лекин журнал унинг келиши билан тубдан ўзгариб, одамлар қидириб ўқийдиган бўлиб қолди.

У талантли эди. Мен ҳам унинг газетамизга бош муҳаррир бўлишига қарши эмас эдим. Истеъдоди билан бирга ташкилотчилиги ҳам бор эди. Журналда ишлаб ўзини кўрсатаолган, ҳар турли шубҳаларни енгиб чиққан эди. Кейинчалик у Рашидовнинг жиянини қўйиб юборди. Унинг “Муҳаббат” деб номлаган шеъри Шерали Жўраев ижросида машҳур бўлиб кетди. Каримовга “Нурали Қобул Рашидовдан фойдаланиб, кейин жиянини қўйиб юборди ва Рашидов ўлгач уни ёмонлаб роман ёзди” деб ҳам айтишган экан.

Хуллас, Каримов унга нисбатан тўнини тескари кийиб олганди. Аммо Нурали Қобул бундай булутларни бир зумда тарқатиб юборадиган истеъдодга эга эди. Масалан, муфти Муҳаммад Содиқ Муҳаммд Юсуфни телевидениега олиб чиқиб, Каримовни Аллоҳнинг ердаги сояси дедириб, сайлов олдидан дуо қилдириб юбортирганда кўпчилк ҳайратланиб қолишган. Чунки ўз қарашига эга, деб билинган муфти ўшанда Нурали Қобулнинг “қули” бўлиб кўринган эди. Нурали Қобулни Каримовнинг маслаҳатчиси Мавлон Умурзоқов ҳам қўллаб қувватлар эди.Лекин Каримов ҳаммадан ҳам уста “ўйинчи” эканлигини ўша кезда кўпчилк билмас эди.

Бир куни Олий мажлис танаффусида мен Каримовга:

-Ислом ака, газета ҳақида ваъда берган эдингиз, шуни тасдиқлатиб беринг энди,- дедим.

Шу пайт Нурали Қобул келиб қолди. Каримов “Бўпти қарор лойиҳасини ёзинг” деди менга. Мен ҳали қоғоз қидургунимча, Нурали Қобул қарор лойиҳасини ёза бошлади ҳам. Биргалашиб газетага “Халқ сўзи” деган ном қўйдик ва сессияда дарҳол бу ҳақда қарор қабул қилинди. Каримов Нурали Қобулга хаҳрироҳдек эди, аммо сессиядан чиқиб водийга кетар экана менга:

-У редактор бўлиши керак эмас, керак бўлса ўзингиз олинг бу ишни,- деди.

Демак у Нурали Қобулга кулиб қараб турган билан ичида бошқа нарса ўйлаётган экан.

-Биласизми, деди худди хаёлимдан ўтганини уқиб олгандек,- Христос, билмайман, уни сизлар нима дейсизлар, уруслар Христоз дейди, душманингга ҳам кулиб қара, деган.

Исо алаҳисалом аслида “душманингни ҳам дуо қил” деган бўлсада Каримов русларнинг ичида тарқалган гапни айтаётган эди. Ҳатто шу лаҳзада Нурали Қобулнинг эмас, менинг бош муҳаррир бўлишимга ҳам рози эди. Бунинг сабабини эса кейин билдим. Каримовга Нурали Қобулни Мирсаидовнинг одами, деб айтишган экан.

Каримов коммунистик таълимотни жуда яхши ўқиган эди. Бир менга Лениннинг “Партия адабиёти ва партия ташкилоти” деган мақоласини эслатганида, инқилоб учун энг аввало газета керак, деган гапни такрорлаганида бунга амин бўлган эдим. Аслида бу гапни Ленин айтган билан бошқалар ҳам шу фикрда бўлганлар, чунки халқни бир йўлга бошлаш учун минбар керак экан. Энг яхши минбар эса газета, биз ҳам халқни демократияга этаклаш учун газетадан фойдаланишни мақсад қилган эдик.

Аммо Каримов ҳам бўш келмасди. У жуда моҳир ва талантли эди. Ана шу моҳирлик ва талант фақат ёмон томонга йўналганди. У мақсадга тўғри йўл билан ҳам бориш мумкинлигига ишонмайдиган шахс эди.

Айни пайтда ҳаммани ахмоқ деб, фақат ўзини ақлли ҳисоблар ва шунинг учун ҳам ҳамма билан ўйин ўйнарди. Унинг ўйин ўйнаганини кўплар билиб туришсада, мансабининг ҳурмати боис унинг мусиқасида йўрғалар эдилар.

Бизда умумий кайфият шундай эди. Олий мажлис ёки президент девонининг машинасида ишга келсангиз, милитсионер қўлини пешансига олиб бориб, “чест” берарди. Аммо пиёда ўтиб кетсангиз ҳатто қайрилиб ҳам қарамасди. Унинг саждагоҳи темир машина эди. Кимларгадир мансаб аншундай. Бу зеҳният бутун қонимзига сингиб кетган. Мансабдаги одамнинг орқасидан югуриш ва у ишдан кетгач ундан юз буриш халқимизни маънавий ҳалокатга итқитқан иллатлардан биридир. Кўпчилк халқ наздидан тушмаслик учун мансабдан айрилмасликка ҳаракат қилади ва ҳар қандай ўйинга мосланади. Буни табиийки Каримов ҳам яхши билар эди.

Бизда ҳар ҳолда азалдан сарой найранглари, сарой ўйинлари одат бўлиб қолганди. Бу ердагилар гуруҳларга бўлиниб шоҳнинг фел-атворидан фойдаланиб, ўз ишларини битирар эканлар. Масалан, Каримовга эрталаб бири кириб фалончи ёмон одам, сиз ҳақингизда бўлмағур гапларни айтиб юрибди деса, Каримов бунга ишонмайди. Аммо келишган гуруҳ одамлари бу гапни Каримовга йигирма томондан етказишади ва кимнингдир хонумони барбод бўлиб кетади. Бошқа гуруҳлар ҳам айни ҳунарни қўллашарди ва ўртада доимий, кўринмас жанг боради.

Бир куни Нурали Қобул менга:

-Уйда Иштихондан келган яхши қовун бор, бориб емаймизими?-деди.

Унинг иккинчи умр йўлдоши асли иштихонлик бўлган шоира эди. Улар Марказкомнинг уйида яшар эдилар, ишхонага яқин жойда. Бордик. Қовун ҳақиқатдан ҳам асалдек экан. Лекин Нурали Қобул менга:

-Дўстим, сарой ўйинларини билмайсиз, бу ерда бир қанча гуруҳлар бор, улар ҳам Каримовга хизмат қиладилар, ҳам ўзларига,-деди.- Биз ҳам ўз гуруҳимзига эга бўлишимиз керак. Аммо бошқалардан фарқимиз шу бўладики, биз халққа хизмат қиламиз, Каримовни ҳам шунга бўйсундирамиз.

Мен рози бўлишимни, лекин Каримов бизни қўлланиши мумкинлигини айтдим. У рўйхат тузди ва демократ депутатларни ҳам киритиб Мавлон Умурзоқов билан гаплашаман, деб ишга киришиб кетди.

Аслида бу фикр Нурали Қобулда илгаридан мавжуд эди. Олдинроқ ҳам Боймирза Ҳайитни ватанга таклиф қилиш ҳақида ёзилган хатга 41 депутат қўл қўйганда у “Шундай нарсалар одамларни саралаб қўяди, Олий Мажлисда бир мушт бўлиб иш қиладиган 41 эркак бор экан, қолганлар товуқдай гап, қўрқоқлар” деганди.

Хуллас, Каримовнинг Нурали Қобулга қаршилиги, мен ҳақимда ҳам фикри кейин яна ўзгариб қолиши ва Номоз Саъдуллаев каби биттасини ўтказиб юборишини билганим учун Мирзаолим аканинг ёнига бориб:

-Ислом ака менга янги бўладиган газетанинг бош муҳарирлигини ўзингиз олинг, дедилар. Аммо мен ёшман. Сиздан илтимос, ўзингиз шу жойга бирор номзод кўрсатинг,- дедим ҳеч нарсани билмагандай.

-Аҳмаджон аканга нима дейсан?-деди у.

-Қарши эмасман,-дедим.

-Ўзинг уни кўндирибсанку,- дея муҳим сирни очгандек мийиғида кулди Мирзаолим ака. Шунда Аҳмаджон аканинг соддадиллиги ёдимга тушди ва унга телефон қилиб Каримовга ҳам шундай деб қўймаслигини тайинладим.

Раёсат мажлисида номзодлар масаласи кўрилар экан, Эркин ака Нурали Қобулни айтди. Кимдир менинг номимни айтганди. Мен рад эттим ва Мирзаолим ака:

-Аҳмаджон Мухторовга нима дейсизлар?- деганди ҳамма қўллаб қувватлади. Демак Каримов ҳам рози бўлибди, деб ўйладим мен. Чунки Каримовдан изн олмасдан Мирзаолим ака бундай “мардлик” қила олмас эди.

Аҳмаджон ака бош муҳаррир этиб тайинланди ва кадрларни ишга олишдан тортиб, газетада қандай мавзулар кўтарилишига қадар Ошкоралик қўмитаси аъзоларининг таклифларини тўла инобатга олиб ишлай бошлади. Газетанинг биринчи сони чиқиши катта воқеага айланди. Тез орада ҳамма “Халқ сўзи”ни ўқийдиган бўлди ва рўзнома чиндан ҳам халқнинг сўзи айтиладиган минбарга айланганди.

Аммо газетага қаттиқ босим бошланди. Биринчи сонларида Тошкентдаги марказий универмаг ёнида турна қатор навбат кутган одамлар ва орқадан навбатсиз нарса олиб чиқиб кетаётганлар ҳақида расмли материал чиққани боис Каримов телефон қилиб, Аҳмаджон акани қаттиқ койиб берибди. Аммо биз унга бош келмаслигини айтиб, қўллаб турдик. Бир куни Аҳмаджон ака кўнглини очиб қолди:

-Бу Эркин Самандаров деган одам нега ишимизга аралашади? Газетанинг бевосита раҳбари бўлган Ошкоралик қўмитаси аралашмайди-у ҳукуматнинг вакили нега хўжайинлик қилади? Ахир у бош вазирнинг маданият масаласи бўйича ўринбосари бўлса? Бизнинг газетамиз Олий Мажлисники? У ҳар кун телефон қилиб эснамни қотирмоқда,-деди Аҳмаджон ака.

Мен Эркин Воҳидовга айтсам, “Оқсоқолнинг гапи билан аралашаётгандир, ўзича бундай қилмайди” деди.

Ўзим Эркин Самандаров билан учрашиб гап нимадалигини сўрадим.

-Ислом акам, бу одамни йўқотиб, ўрнига Абдусаид Кўчимовни қўйишимиз керак, деяптилар,- деди у.

-Бўпти, мен Ислом ака билан гаплашаман,-дедим унга.

-Менга у киши эмас, у кишининг номидан бошқа одам айтди,- деб қолди у мен чиқиб кетар эканман.

Аммо шу куни Каримовнинг ўзи менга телефон қилди:

-Сиз нима учун Бош вазир ўринбосарининг хонасига бостириб кириб, унга дўқ қиласиз? Қачон мен сизга Кўчимов ҳақида гапирган эдим. Ким ўзи у Кўчимов деганингиз? Ана у ургутлик бола эмасми?- деб қолди.

Эркин Самандаровнинг сув келмасдан ариқнинг олдини боғлаганига “қойил” қолдим. Унинг ҳар турли ўйинларга уста эканлигини кўп эшитгандим, лекин бунчаликка боришини тахмин қилмагандим. Билдимки, Кўчимов ҳақидаги гап ҳам унинг калласидан чиққан экан. Мен ўша пайт Кўчимов ҳақида яхши гап айтсам, у ҳам бизниинг “одам”га айланарди. Ёмон гап айтсам, Каримовнинг одами бўларди.

Каримовнинг ажиб одати бор эди. Бир куни Олий Мажлиснинг қабулхонасида жанжал бўлаётганининг устидан чиқиб қолдим. Тошкент шаҳар ички ишлар бошқармасида ишлайдиган подполковник Урайимжонов “Тўмарис” хотин-қизлар ташкилоти аъзоларини ҳақорат қилаётган экан. Мен келганда у улардан бирининг кўкрагидан ушлаб олганди. Айтишиб қолдик. Унга ўзининг ҳам онаси борлигини эслатдим. Яқинига борсам, ундан арақ ҳиди анқимоқда.

-Вазифа вақтида ҳам ичиб олганингиздан кейин оналар ҳам кўзингизга душман бўлиб кўринадилар,- дедим унга.

-Сиз ичиб олгансиз,-деди у менга,- булар сизларни ҳақорат қилишга келишган, сиз бўлсангиз тарафларини олаясиз?

-Ичиб олганимда балки сиз билан ади-бади айтиб ўтирмаган бўлардум, булар халқ вакиллари билан учрашувга келганлар ва биз уларни эшитиҳсимиз керак.

-Бизга уларни эмчагидан тортиб чиқариб ташлаш буюрилган,- деди у ўзлигини йўқотиб.

Мен жуда ҳам хафа бўлдим. Олий Мажлис котибияти раиси Омон Олимжоновни чақиртириб аёлларни қабул қилдим. Лекин Урайимжоновнинг ҳаракатидан ўзимга кела олмадим.

Эртасига мажлисда сўзга чиққанимда бу воқеани мисол келтириб, бизга ишониб мурожаат қилганларга муносабат ҳақида гапирдим.

Каримов “Маст бўлганимзида ҳамм нарса қўшша кўринади” дея кесатди. Кейин билсам, ўша заҳоти Каримовга “Жаҳонгир маст эди ва ишимизга халақит берди” деб айтишган экан. Қизиғи шунда эдики, Каримовга худди мана шунақа гаплар ёқарди. У бундай гапларга ишонарди ва ҳар қанча ўзингизни оқлайман, деб уринишингиз беҳуда эди. Бировни ёмон кўрса, у одам ҳақида фақат ёмон гап эшитишни истарди. Яхши гап айтган одамнинг хонумони куйиб кетарди. Буни билганлар Каримовнинг бу феълидан усталик билан фойдаланишарди. Бунинг устига Каримовнинг биринчи хулосадан воз кечмаслигини ҳам ўрганиб олишганди.

Менинг Урайимжонов ҳақидаги гапни бир жойда айтишимни билиб у ким орқалидир буни Каримовга етказган ва мени маст ҳолда ишимизга аралашди, дегани ҳам унга мойдек ёққанди ва мана энди уни ўзимга қарши қўлланди. Ўшанда Каримов Урайимжоновни жазолаш ўрнига уни президент девонига ишга олганди. Ана шуни билганим учун ҳам баъзан баъзи одамлар ҳақида гап очилса, индамай қўя қолардим. Шу боис Абдусаид Кўчимов ҳақида ҳам индамадим.

Абдусаид Кўчимовни “Ленун учқуни” газетасида ишлаганидан биламан. Уни “Машҳур шоирнинг қизига уйланиб, муҳаррир бўлиб олди” деб юришар эди. Болалар шоири эди. Бир куни Самарқандга кетаёганимни айтсам, мен билан бирга кетишни истади ва машинада бирга кетдик. Самарқандга етиб боргач, мен уйда қолдим ва акам уни Ургутга ташлаб қайтди.

-Бу бола узоққа кетади,-деди акам,-лекин ундан эҳтиёт бўл. У дўстини ҳам ўлдириб, норвон қилиб ўтадиганлардан, бир икки савол бериб билиб олдим.

Мен эътибор қилмадим. Кейинчалик президент девонида ишлаганимда демократ депутатлар билан Каримовнинг ойда бир юзма-юз учрашувини ташкил қилар эканман, бир куни мажлис тугагач, депутатлар Каримовга яна савол бера бошладилар. Абдусаид Кўчимов ҳам бир нарса деган эди, Каримов уни қаттиқ сўкиб юборди. У бошини эгиб индай тураверди. Шундан билдимки, у Каримовга керак кадрлардан экан.

Ҳақиқатдан ҳам шундай бўлди. Бир муддат Эркин Самандаровга бўлим мудири, кейин давлат телерадио компаниясида радио бўйича ўринбосар бўлди ва раисликка тайинланди. Бу жойда узоқ ишлаш қийин. Аммо Абдусаид узоқ ишлади. У Каримовнинг оёғини босмаслик учун ҳар қандай ишга тайёрлигини шу йилларда намойиш этди. Халқимизни сиёсий жиҳатдан манқурт бир вазиятга солиш учун у тинмай курашди ва қисман шуни таъминлади ҳам. Хуллас, гап у ҳақда эмас эди. Гап Самандаровнинг макр-ҳийласи ҳақида эди.

У Аҳмаджон акани ишдан кетказиш учун чин дилдан курашга киришиб кетган эди. Бир куни Каримовга бағишланган достонини чоп этиш учун берибди. Аҳмаджон ака уни менга кўрсатиб “Нима қиламиз?”, дедилар.

-”Шарқ юлдузи” журналига боп экан,-деб қайтиб беринг,- дедим мен. Лекин Самандаров тўртликлардан иборат мадҳиянома-достонини Каримовга кўрсатиб, “Мухторов маддоҳликни йиғиштиринг, деб отиб юборди” деб айтибди. Каримов бу гапни МХХнинг раисига айтган экан. У қўшнимиз эди. Бир куни ишга кетаётсам:

-Аҳмаджон акага айтинг, ҳали ҳам кеч эмас, Самандаровнинг достонини чоп этсинлар, шу билан иш битиши мумкин,-деди.

-Бир тийинга қиммат достон-ку,- десам:

-Лекин Аҳмаджон акага қимматга тушадиганга ўхшаяпти,- деди.

Шу кунларда Панорама кинотеатрида Ўзбекистон мусулмонлар жамоасининг сайлов мажлиси бўлди. Шу куни “Халқ сўзи” газетасида ёзувчи Ўктам Ҳакималининг “Оллоҳ” деган мақоласи чиққан эди. Унда Мусулмонлар идораси Саудия Арабистонидан ҳадяга келган 1 миллионта Қурон китобини одамларга совға қилмасдан сотгани ва пулини ўзлаштиргани қистириб ўтилганди.

Мусулмон делегатларга “Бу газета бандани Худо деб эълон қилди” деб тушунтиришибди. Мақола босилганда Ўктам Ҳакималининг исми юқорида ва сарлавҳа пастроқда бўлгани боис бир қарашда Ўктам Ҳакимали Худо деган гап чиқарди. Аслида эса “Халқ сўзи” ҳамма чет муаллифларнинг номини юқоридан берар эди. Қолаверса Худо калимаси катта ҳарфаларда бўлиб, сўзлар бир биридан узоқда ва ажратилган ҳолда эди.

Хуллас, шу куни Аҳмаджон акадан узр сўрашни талаб қилишди. Эркин Самандаров газета таҳририятига келиб, Аҳмаджон акага “Юринг мусулмонлар талаб қилишмоқда, ўша ерда узр сўрайсиз, оқсоқол шундай дедилар”, деб олиб борибди. У ерда мусулмонларни Аҳмаджон акага қайраб гапни оз қолсин “У ўлганда жанозасиз кўмилсин” деган фатвога чиқаришга қадар олиб боришган. Кейин Эркин Самандаров видеотасмани таҳрирдан ўтказиб, олиб бориб, Каримовга қўйиб берган ва “Аҳмаджон Мухторовнинг диний жамоа билан алоқаси бор, мана уларнинг йиғилишларида ҳам сўзга чиқиб юрибди” деган. Унинг узр сўраган жойлари кесилиб, бошқа гаплари қолдирилган экан. Ҳар ҳолда бу амалиёт Эркин Самандаров билан бирга ўша кездаги диний жамао пешволарининг “отаси” бўлган МХХ раси Ғулом Алиевнинг ҳунари бўлса керак. Шундан кейин Каримов Олий Мажлис раисига (Бу пайтда Иброҳимов ишдан олинган ва ўрнига Шавкат Йўлдошев раис этиб келтирилган эди) бош муҳаррирни ишдан бўшатиш ва газетани Олий кенгаш билан бирга Вазирлар маҳкамасининг ҳам нашри этиб эълон қилишни топширган эди.

Биз бу ҳаракатга қаршилик қилдик. Газета ходимлари иш ташлаш эълон этдилар. Биз депутатлар ҳам уларнинг ёнига бориб турдик. Мухолифатдан Ёдгор Обид ва бошқалар ҳам келиб уч кун шу ерда туришди. Каримов ҳеч биримиз билан гаплашгиси келмас эди.

Иш ташлаш давом этар экан, Аҳмаджон ака ҳали ҳам буларнинг орқасида Эркин Самандаров ва Шавкат Йўлдошев турганига, Ислом Каримовнинг бехабарлигига ишонар эди. Ислом Каримов эса ўзини олиб қочиб ҳеч кўриниш бермас, телефонларга ёрдамчиси “Келсалар айтаман, сафардалар” каби жавоб берарди.

Учинчи кун Каримов Аҳмаджон аканинг хонасига телефон қилди. Аҳмаджон ака Каримовнинг гапини эшитар экан, қизариб кетди ва ўрнидан турди.

-Сўкманг, сўкманг, менинг онам гўрда ётибдилар,- деди, лекин Каримов аллақачон телефон гўшагини қўйган эди. Аҳмаджон ака хўрлиги келган одамдай йиғлаб юборди.

-У онамни ҳақорат қилди,- дея олди фақат.

Шундан кейин иш ташлашларнинг ҳам, бизнинг у ерда туришимизнинг ҳам маъниси қолмади. Аҳмаджон ака ишдан қўлини ювиб, қўлтиғига урди ва уйга қамалиб олди. Кейин ҳам у бу гапни узоқ эсдан чиқара олмади ва фақат онасининг руҳига дуо қилиб, кечирим сўраб юрди. Каримов эса унга оддий иш берилишига ҳам қаршилик қилди. Охир оқибат Ўзбекистоннинг забардаст журналисти мияга қон қуйилишидан ўлди. Бу Каримовнинг одамларни ўлдириш усулларидан бири эди. Каримовнинг жаллоди ўлароқ Эркин Самандаровнинг қўли қонга ботганди. У биргина Аҳмаджон аканинг эмас, балки яна кўпларнинг қотилига айланди ва бу ҳақда кейинги бўлимларда тўхталамиз.

Раҳматли Аҳмаджон ака ишсиз юрган кунлари катта дафтарга бошидан ўтганларини мақола тарзида ёзарди. Бир куни кўзим тушиб қолди. Тўрттаси Эркин Самандаров ҳақида экан.

- Яқин орада эмин-эркин замон келади ва буларни чоп этаман,-деганди у. Аммо у ҳаёт бўлган кунлари ундай замон келмади, балки келар, аммо у етмади шундай кунларга. Унинг ёзганлари қаерда қолди экан? Уни келажак авлод ўқир эканми? Кимдир балки уларни сақлаб қўйгандир?

Шу билан биз орзу қилган “Халқ сўзи” ҳам битди. У энди ҳукуматнинг, тўғрироғи Каримовнинг сўзига айланган эди.

11.”БУ ХАЛҚНИНГ ОНАСИНИ…”

Ошкоралик қўмитаси раиси, шоир Эркин Воҳидов билан Ислом Каримовнинг устидан келган шикоятлар хусусида суҳбатлашиб ўтиргандик. Ҳар ҳолда одамлар демократия, сўз эркинлиги шамолини сезиб қолишганди.

Масалан, наманганлик санъаткор-журналист Носир Зокир қўмитамизга юборган хатида: “Каримов ухлаётганга ўхшайди. Дунё ошкоралик ҳақида гапириб турган пайтда у ошкораликни бўғмоқда. Биз мустақиллик баёноти билан боғлиқ бўлган гапларни эшитдик. Лекин нега бу гапларни ҳалқ билмайди?” дея ёзганди.

Яна кимдир Ислом Каримов номига ёзган хати ўзи шикоят қилган одамнинг қўлига тушганини ёзган бўлса, бошқа биров Каримов ўзбек олтинларини четга чиқараётгани ҳақидаги миш-мишлар текширилишини сўраган. Бундай хатлар устига қизил белгилар қўйилганди. Уларни Эркин Воҳидов кўрмагандай қилиб, менга ўтказарди. Устига “ўрганиш, текшириш ёки жавоб ёзиш” деб бир жумла битарди.

Шу куни Олий кенгаш ҳайаътининг мажлиси бор эди. Эркин ака мажлисга чиқиб кетди.

Мен сессияга олиб чиқишимиз керак бўлган қонун лойиҳаси устида ишлаётган эдим. Аммо хатлар ҳам тинчлик бермасди. Уларни столим устига қўйиб, бир режа туза бошладим.

Бўрини йўқласанг қулоғи кўринади, дейдилар. Бирдан эшик шиддат билан очилди. Ислом Каримов, Олий Кенгаш раиси Мирзаолим Иброҳимов, Бош вазир Шукрилла Мирсаидов кириб келишди. Эшик ёнида иктисодий ислоҳот, саноат, транспорт ва йўл қурилиш қўмиталари раислари ва бошқалар туришарди. Орқароқда ҳуқуқ тартибот қўмитаси раси Эркин Халилов жилмайиб қараб турганди.

Каримов салом-аликдан кейин столнинг четига енгилгина “илашиб” ўтирди. Менинг жойимга эса Бош вазир “ёйилди”. Олий Кенгаш раиси Иброҳимов эса, Эркин Воҳидовга яқинроқ жойда қўлини орқасига қилиб турарди. Ҳаммаларининг кайфияти яхши эди. Бир икки қочириқ гаплар айланди ўртада. Мен эса улар нимага киришганини ўйлар эдим. Бир кун аввал ойнаижаҳонда “депутат минбари” рукни билан бериладиган курсатувда суд тизимини, Олий суд раси Бобур Маликовни қаттиқ танқид қилгандим. “Пахта иши” бўйича умумий авфга тушганлардан Олий суддагилар катта миқдорда пора олиб, кейин ҳужжатларини расмийлаштирмоқда, деган шикоятлар кўп эди. Каримов телевидениеда танқидий гап айтилишинии ёқтирмас эди. Лекин худди менинг кўнглимдагини топгандай:

-Кеча яхши гапирибсиз, телевизорда,-деб қўйди.

Демак, кўрмаган, кимдир бир гап айтган. Хонамизга келишига бу ҳам сабаб эмас экан. Балки у Олий Кенгашдаги иш шароитлари билан танишиш учун келгандир? Хуллас, саволлар хаёлимдан “ғириллаб” ўтиб турганда, Каримов стол устидаги хатларни қўлига олди.

Аллоҳнинг кудратини қаранг: бу хатларни олиб бориб, “Ўқинг”, деб илтимос қилганда ҳам у ё қўлига оларди ё йўқ. Кутилмаганда ўзи кириб келиб, ўзи ҳақида ёзилган шикоятлар, норозилик хатларини ўқимоқда. Мен аввалига енгил тортдим. Кейин негадир кўнглим ғашланди. Худди, Каримовнинг устидан ҳужжат тўплаётганга ўхшаб қолдим-ми, деб ўйладим. Чунки унинг қўлидаги барча мактубларда одамлар Ошкоралик қўмитаси ёритади, дея ёзишаётганди, шекилли. Қолаверса, бошқа республикаларда юз бераётган ошкоралик уларни ҳам қитиқлаётгани сезилиб турарди.

Каримовнинг авзойи бузилди. Буни сезган шериклари жим бўлиб қолишди.

-Сизлар шикоят текшириш билан бош қотирманглар! Пастда хатлар бўлими бор, уша ердан керакли жойга қайтариб жўнатаверсин,- деди у ва ўқишда давом этди.

Икки уч хатни ўқигандан кейин шартта ўрнидан турди-да:

- Ҳе, бу нонкур халқнинг онасини…! – дея сўкиниб, қўлидаги хатларни ўртасидан йиртиб, ахлат қутисига отиб, чиқиб кетди. Қолганлар ҳам унинг орқасидан ташқарига югурдилар.

Мен оғир аҳволда колдим. Каримов ҳалқ баробарида мени ҳам ҳақорат қилди. Эркин ака тортмасидан асабни сокинлаштирадиган доридан олиб ичди. Сўнг мендан сигарет сўради-да, чиқиб кетди. Шу пайт қўмита котибаси Тойиба кириб келди.

- Нима гап? -деди у.

Мен индамадим.

-Нега рангингиз оқариб кетган? – деб сўради Тойиба.

-Каримов бутун халқни, ҳаммамизни ҳақоратлаб кетди, – дедим мен.

Кейин бор гапни айтиб бердим.

-Даҳшат-ку! – деди Тойиба, – қандай чидаб ўтирибсизлар?! Бирор чорасини кўриш керак!

-Нима қиламиз? Орқасидан югуриб бориб, сўкиш керакми?

-Имкониятингиз кўп, ҳалққа маълум қилиш керак, – деди у.

Халққа қандай қилиб маълум қилишни ўйладик.Ниҳоят, матбуот конференсияси ўтказиш керак, деган фикрга келдик.

Бир кун олдин шаҳар журналистлар уюшмасидан қўнғироқ қилиб, “Ошкоралик қўмитаси раҳбарлари билан қалам аҳлининг учрашувини ташкил қилсак” дейишганди. Қўл келди, дарров уюшмага сим қоқиб, эртага пешин чоғи вақтимиз борлигини маълум қилдик. Кейин ўзимиз бош муҳаррирларга, мухолифат лидерларига, фаолларга, диний идорага ҳам телефон қилиб, вакиллари қатнашишини сўрадик.

Эртасига Эркин ака:

-Саломатлигим ёмон, дўхтирга кўринишим керак эди, сизлар ўтказаверинглар, – деди.

-Сиз бормасангиз бўлмайди, – деб туриб олдик. Хуллас, “Майли, етиб келаман” деди у.

Учрашувни Журналистлар уюшмаси Тошкент шаҳар кенгашининг раиси очди.

Мен Ошкоралик қўмитаси фаолияти ҳақида гапирдим. Сўнг:

-Яқинда раҳбаримиз ишхонамизга келиб, тасодифан шикоят хатларини кўриб қолди. Аксарият хатлар унинг фаолияти ҳақида эди. Шунда хатларни ўқиб, йиртиб, ахлат қутисига отди-да “Бу нонкур халқнинг онасини…!”, – деб ҳақоратлади, – дея воқеани ҳикоя қила бошладим.

Бу гапни эшитган зиёлилар оёққа қалқиб кетади, балки матбуот уйидан Каримовнинг девонига қараб юриш бошлашар, деб ўйлагандим. Умуман бу гапни ошкор қилишга кўп истиола қилгандим. Катта тўс-тўполон бошланади, мухбирлар газетага ёзишади, одамлар оёққа туради, деган хаёлга боргандим. Чунки муштга ёки калтакка чидаш мумкин, лекин “онангни…” деган ҳақоратга чидаш мумкин эмас, деб тушунардим. Шу сабаб, бутун вужудимни масъулият, юз берадиган воқеалар учун масъулият юки босганди. Ҳали гапирадиган гапим охирига етмасдан, ЭРК партияси котиби Абдулҳай Абдумавлонов ўтирган жойидан бақирди:

-Исмини айтинг, қани ошкоралик, нега хаспўшлаб гапирасиз!

Меннинг хаёлимдан “ана бошланди” деган гап ўтди.

-Исмини айтмасам ҳам кимлигини сезиб турибсизлар. Ким бўларди, президент Каримов-да, – дедим.

Ўтирганларга қарасам, умумий лоқайдлик руҳи ҳукмрон. Биров ажабланмади ҳам, бировнинг жаҳли чиқмади ҳам. Миллатнинг гуллари – ойдинлар, шоирлар, курашчилар… Уларни бирдан қўрқув босдими? Ёки аввалдан қўрқоқмидилар? Балки қулликларини тан олган қулларми булар? Хуллас, на диндорлар ва на майдонларда халқнинг олдида борадиган фаоллар ҳам бир сўз демадилар. Бақириб савол берган Абдулҳай ҳам негадир жимиб қолди.

Ташқарида воқеанинг бу саҳнаси ўтишини пойлаб ўтирган эканми, бир оздан кейин Эркин ака кириб келди. Унга “Юртда диктатура бошландими?” деган савол тушди. У диктатура нима эканлигини, бизда эса унинг белгилари ҳали кўринмаётганини тушунтириб берди. Сўнг Тойиба сўзга чиқди. У анча дадил гапирди. Ҳақиқатни очиб ташлади.

-Менга қийин, – деди Эркин ака. – Илгари Жаҳонгир гапирганда унинг сўзларини андавалаб туришга тўғри келарди, энди Тойиба хонимнинг ҳам гапларини текислашим керак.

Ўринсиз “аския” ва ўринсиз кулги бўлди. Учрашув кечга яқин якунланди. Уй-уйга тарқалдик. Мен эрталаб ишга келсам, доим соат 10-11дан кейин келадиган Эркин ака ҳали соат тўққиз бўлмасидан хонада сигарет тутатиб ўтирарди. У киши кашанда эмас, лекин баъзида тутатиб қолардилар. Салом алик совуқ бўлди.

-Кечқурун оқсоқол уйга телефон қилдилар, – деди у ҳар доимгидек Каримовни “оқсоқол” билан алмаштириб. – Мен унақа гап айтганим йўқ, бундай дегунча ўзимни отмайманми, дедилар. Исмат Хушев бориб ҳамма гапни айтиб берибди. Аллақачон ундан шикоят ҳам ёздириб олишибди. Қаматмасам қўймайман, деяптилар. Наҳотки мажлисда мен келгунга қадар шунча гап бўлди?

Хуллас, осмон узилиб ерга тушган, айтганим йўқ, дедилар.

-Ўзингиз эшитдингиз-ку?!-дедим мен ҳайратда қолиб.

-Кенгаш раиси бир нарсалар гапириб турувдилар менга. Ушанга эшитмай қолган бўлсам керак. Ўзи, ростдан ҳам шундай деганмидилар?-Эркин ака болаларга хос самимият билан тикилиб қолди.

Мен уйга толдим. Менинг хаёлга ботганимни Эркин ака бошқача тушунди, шекилли:

-Ҳозир нима бўлса ҳам оловни ўчириш керак, – деди.-Бориб оқсоқолга узр, деб қўйиш керак. Бўлмаса, ҳамма нарса тескари айланиб кетади…

Аллақачон, ҳамма нарса тескари айланиб кетганди. Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитети қўмитаси Ислом Каримовнинг шаънини ҳимоя қилиш учун мени судга бериш керак, деган қарорга келганди. Шу куни кечга яқин Марказқўм иккинчи котиби мени чақираётганини айтишди. Борсам, ташкилий бўлим мудири Зокиров кутиб олди.

-Олдин иккаламиз суҳбатлашсак, нима бўлганда ҳам ҳамкасбмиз. Кейин у кишига кирасиз, – деди у.

Мудир машинкада ёзилган олти-етти саҳифалик хатни ўқиб, кейин менга савол бера бошлади.

-Бу саволни Исмат Хушевга берасиз, – дедим.

Исмат журналистлар орасида “Каримовнинг айғоқчиси” номини олган эди.

-Нега?- деб ажаблангандек сўради мудир.

-Чунки қўлингиздагини у ёзган.

-Қаердан билдингиз у ёзганини?

-Охирги саҳифасини тескари ушлаб қолибсиз, шундан,- дедим мен Эркин акадан эшитганимни билдирмай.

-И, и, – у дарров саҳифаларни тўғрилаб олди.

-Аммо, раҳмат, нима бўлганда ҳам ҳамкасбсиз-да, сотқин кимлигини сездириб қўйдингиз, – дедим.

-Бу сотқинлик эмас, бу юртни, Ватанни севиш белгиси.

-Юрт, Ватан фақат Каримовдан иборат бўлса, асло севмадик!

Кейин у мен сайланган Жомбой тумани биринчи котибининг имзоси билан келган шошилинчномани кўрсатди.

-Халқ ҳам сиздан норози,-деди у шошилинчномани ўқиб.

-Бечора халқ телеграмма юборса, бир ойда ҳам етиб келмайди.Буни қуш билан юборишган шекилли,бир кунда қўлингизга тегибди. Топшириғингизни вақтида бажаришибди, – киноя килдим мен.

Мудирнинг икки оёғи битта этикка тиқилди.

-Биласизми, мен сизни анчадан бери кузатаман. Илгари доим танқидий мақолалар, фелетонлар ёзардингиз. Миллатвакили бўлиб ҳам доим камчилик қидирасиз. Умуман, шундай дунёқарашдаги киши учун бора – бора ҳамма нарса нуқсонли кўринади. Бу ҳам бир хасталик. Шунга иқрор бўлсангиз, даволанишга ёрдам берамиз, суд ташвишидан ҳам қутуласиз, – деди у.

Мен кулдим:

-Балки,шундайдир,-дедим.-Сизларнинг кўзларингизга ҳамма нарса яхши бўлиб кўринади. Ҳаммаёқ тўкин – сочин, муаммо йўқ. Бу ҳолда даволашни бу идорадагилардан, жумладан Каримовдан,партия раҳбарларингиз ва ўзингиздан бошламоқ керак. Судга келсак, осмон қўлингизда, ташлаб юборинг! Совет давридаги каби танқид қилганларни руҳий хастахонага тиқиб қўйиш пайти ўтиб кетди, кўзингизни очинг, биродар!,-дедимда мудирнинг эшигини ёпиб чиқиб кетдим-у лекин кўнглим тинчимади. Мудир “юқорига чиқишимиз керак” деганча қолди.

Ташқарига чиқарканман негадир ўзимни ёлғиз ҳис килдим. Асабларим чатнай бошлаганга ўхшаб туюлди. Уйгача пиёда келдим.

“Воқеа” тафсилоти дарҳол Каримовга етиб борган шекилли, эртасигаёқ Ошкоралик қўмитаси фаолиятини тафтиш қилиш бошланди. Тўгрироғи мен ва Тойибанинг “дафтар, қаламлари”ни текширишга киришилди.Кўп ўтмай Ошкоралик қўмитасининг фавқулодда мажлиси белгиланди. Мажлисдан бир кун олдин миллатвакиллари Каримовнинг ҳузурида “маслаҳат”, “топшириқ” олдилар.

Ўзбекистон радиосининг Москвадаги мухбири Раимжон Султонов билан яна икки киши Каримов қабулидан кейин менинг олдимга келишди.

-Ҳар бир киши билан ўзи алоҳида гаплашмоқда, кимга иш, кимга машина ваъда қилинмоқда. Агар сиз ва Тойибани қувмасак, қўмита ҳам ёпиларкан,- деди Раимжон.

Раимжон жасоратли журналист эди. Адолатсизлик қаршисида чидай олмас эди. Аммо кейинчалик ўн гулидан бир гули ҳам очилмаган ўғлидан ажралиб қолгач, негадир жамоат ишларидан ҳам узоқлашди. Уни тушуниш мумкин. Бундай кезда одамнинг кўнглига бошқа дард сиғмайди. Хуллас, ўшанда Раимжон ва бошқалар мажлисда маҳкам турадиган бўлишди.

Мажлис куни Олий кенгаш қўмиталаридаги миллатвакиллари, оммавий ахборот воситалари ходимлари ҳам иштирок этиш учун тўпланишди. Олий Кенгаш раисининг ўринбосари Бугров уларга “жавоб” бериб, мажлис ёпиқ ўтишини айтди.Баъзи миллатвакиллари қатнашамиз, деб залдан ўрин олишди. Лекин уларни ҳам чиқариб юборишди.

Мажлис “совуқ” бошланди.Бугров мажлисни рус тилида олиб боришни таклиф қилди.

-Бу Ўзбекистоннинг Тил ҳақидаги қонунига зиддир, агар мажлисда қатнашганлардан кўпчилиги рус бўлганда балки буни ўйлаб кўрган бўлардик, лекин, битта рус бор, у ҳам сайланаётган пайтда сессияда ўзбекча гапирганди,- дедим мен.

-Энди ўрганаяптилар,-деди Эркин ака.

Хуллас, мажлисни рус тилида ўтказишга йўл бермадик. Қўмитанинг ҳамма соҳага аралашаётгани, умуман Олий мажлис ҳукумат ишларига аралашмаслиги, партияни ҳурмат қилиши кераклиги ҳақида гапирилди. Узоқ тортишдик. Каримов бир неча бўлакка бўлиниб, бир неча кишининг ичига кириб олган каби бир хил гаплар айтила бошланди. Ўзбекистон комсомол комитетининг биринчи котиби Азиз Носиров Ислом Каримов бу халқни севиши ва халқ ҳам уни севганини айтиб, биз унга туҳмат қилаётганимизга тўхталди.

Компартия Идеология бўйича котиби Жаҳонгир Ҳамидов ҳам шу масалада сўз юритди. Тошлоқ туман прокурори, шу мажлисдан кейин кўп ўтмай Тошлоқ туман ҳокими бўлган Қ.Сотиболдиев ҳам уларнинг сафида эди. Охирида қўмита раисининг ўринбосари ва қўмита котибини бўшатиш керак, деган масала ўртага қўйилди. Овозга қўйилганда мен бир овоз кўп олганим учун қолдим.Чунки Эркин ака менга қарши овоз беришга ўзида куч тополмади. Навбат Тойибага келганда ҳам яна қўмита иккига бўлинди.Бугров Эркин акага:

-Агар буларни бўшатамасак, қўмитани ёпамиз,-деди.- Топшириқ шунақа!

Бунга Тойиба дарҳол жавоб қилди:

-Топшириқ қаердан? Яна ўша коммунистик идораданми? Ўлган ўликдан қандай қилиб садо чиқди экан?- деди.

Эркин ака шартта ўринларидан турдилар-да русчалаб:

-Биз учун муқаддас бўлган идорани ҳақорат қилишга ҳеч кимннинг ҳаққи йўқ,-дедилар.Кейин ўзбекчалаб, – Мен Тойибахоннинг бундай ҳақоратини қабул қила олмайман ва унга қарши овоз бераман,- дедилар.

Дунёнинг ишлари қизиқ экан. Эркин ака “ЭРК”нинг 1990 йил Апрел ойидаги қурултойида қатнашиб, партиянинг бош ҳаками этиб сайлангандилар. Коммунистик партиядан эса чиқишга сўз бергандилар. Аммо икки партиянинг аъзоси бўлиб қолавердилар.Кунларнинг бирида эрталаб ҳовлиқиб кириб келдилар.

-Бу Исмат Хушев деганлари ким ўзи?- дедилар.

-Нима бўлибди?- деб сўрадим мен.

-Биттасининг номидан менга қарши мақола ёзибди, журналининг янги сонида чиқаётган экан, шуни тўхтатиш керак.

-Агар бўҳтон-мўҳтон бўлса сиз ҳам жавоб ёзасиз, лекин биз Ошкоралик қўмитаси раиси бўла туриб қандай қилиб, ана у мақолани тўхтат, деб айтамиз. Қилган ишимиз айтган гапимизга мос тушмай қолади-ку,- дедим мен.

Гапим ёқмади, чиқиб кетдилар, кейин билсам Олий кенгаш раисига кирибдилар, у “Президентга айтиш керак” дебди. Хуллас, Каримовнинг гапи билан Исмат Хушев бош муҳаррир бўлган “Иқтисод ва ҳаёт” журналидан Эркин ака ҳақида ёзилган нарса олиб ташланибди. Бир кун хат келди ва унда “Сизлар қандай қилиб ошкоралик курашчилари бўласизлар?” деб ёзилган ва журналдан олиб қолинган мақоланинг “Гранкаси”- хомакиси қўшиб юборилганди. Ўқиб кўрсам, мақола ҳам эмас, бир ўқувчининг савол тарзидаги мактуби, унда Эркин Воҳидовнинг “ЭРК” партияси қурултойидаги гапи ва “Туркистон” рўзномасидаги яна шундай гапи эслатилиб, КПСС дан қачон чиқадилар деб сўралган экан. Эркин акага шунга шунча ваҳима қилдингизми, фақат савол экан-ку, десам “Билмасам, журналдаги укалардан бири келиб ваҳима қилганди-да” деб қўя қолдилар.

Бир куни эса Абдулла Ориповни Компартияни “Нажот қaлъаси” деб ёзган шеъри учун масхара ҳам қилиб гапиргандилар. Мана энди Совет Иттифоқи емирилиб бораётган бир пайтда ҳам бу идорани “муқаддас даргоҳ” дея баралла айтмоқдалар. Эркин ака Тойибага қарши овоз бердим, дейишлари билан у мажлисдан йиғлаб чиқиб кетди. Ҳамманинг кўнгли бузилди ва Бугровнинг “Маматов масаласини қайта овозга қўяйлик” деган гапига Раимжон Султонов “Бу ер болалар боғчаси эмаски, ҳамма нарсани ўйинга айлантирсангизлар” деб жавоб қилди. Мажлис тугаб, чиқиб кетаётганимизда Раимжон Султоновни Каримов чақираётганини айтишди.

Арбоб арбобда, йўлини топади. Кўп ўтмай қўмитани “қисқартириб” туришга қарор беришди. Яъни мендан қутулиш лозим эди. Мен кетсам, яна қўмитани тиклашларини айтиб Эркин акани ишонтиришибди. Шу сабаб қўмита қисқариши масаласига Эркин ака ҳеч қандай муносабат билдирмадилар.

12.ОШКОРАЛИК

Мен ҳамма нарсани матбуот, ошкоралик ҳал қилади, деб ўйлар эдим. СССРнинг йиқилишини ҳам ана шу кучдан, деб биламан. Сўнгги президент Михаил Горбачев матбуотга эркинлик бериши билан оммавий ахборот воситалари халқнинг ошкора фикр айтиш минбарига айланди ва қисман бўлсада эркин сайловларга йўл очилди. Бошқа жумҳуриятларда матбуот ва миллий ҳаракатлар кучли бўлгани боис эркинликнинг майдони ҳам кенг бўлди. Бизда эса Коммунистик партия жиловга маҳкам ёпишиб олган ва жон бериши амри маҳол эди. Бу ҳол сайловларга ҳам ўз таъсирини урмай қолмади. Аммо бошқа жойлардаги ҳаракатлардан илҳомланган одамлар якка тартибда бўлсада ўз номзодларини илгари суриб, сайловнинг илгаридан белгиланган қоидасини буза бошладилар. Баъзи жойларда халқ жунбушга келган эди. Чунки матбуот ҳам худди ана шундай кўринишда, баъзилари курашчан ва баъзилари сензуранинг қуюқ соясида қолганди.

Шу боис ҳам сайловдаги дастуримда Ўзбекситонда “Ошкораликка кенг йўл очиш масаласига диққат қаратаман”, деган вазифани олдимга қўйган эдим. Юқорида айтганимдек, СССРнинг бошқа жойларига нисбатан ошкоралик бизда жуда суст эди. Қаршилик эса жуда кучли эди. Газеталарда чиққан ҳар бир кучли танқидий мақола халқ орасида воқеага айланса-да айни пайтда унга кўрсатилган қаршилик ҳам катта воқеа эди.

1990…Олий Кенгашнинг биринчи сессияси олдидан вакиллар кенгашига тўпланилганда мен:

-Бизда ҳам ошкоралик комиссияси (кейинчалик “комиссия” номи “қўмита” номига айлантирилди. Бу ҳақда илгари ҳам, хусусан Биринчи сессия ҳақида ёзганда қисман тўхталган эдим. Аммо гап бевосита Ошкоралик қўмитаси борасида бўлгани учун яна бир бор тўхталдим-ЖМ) бўлиши керак,-деган талабни илгари сурдим.

Олдиндан тайёрланган комиссиялар рўйхатида бу назарда тутилмаган эди. Шу боис Ислом Каримов қаршилик қилди. Мен Фарғона ва Паркент воқеалари ҳақида гапириб бу борада ошкоралик йўқлигини, умуман матбуотда эркин сўзни бўгиш давом этаётганини айтганимдан кейин, одамлар орасида “тўғри, тўғри” деган гаплар айтила бошланди.

Шундан кейин Эркин Воҳидов менинг таклифимни қўллаб гапирди ва:

-Мен шу комиссияда ишлаб беришга тайёрман,-деди.

Каримов бироз ўйлаб турди-да:

-Бўпти, шундай комиссия ташкил қилайлик ва менда таклиф бор. Мана Эркин акамиз “Ишлаб бераман”, дедилар, сўзларини олдик. Бундай одам юз йилда мир марта туғилади. Ана шу комиссия раислигига шу кишини кўрсатсак.

Шу билан масала ҳал бўлди. Мажлисдан чиқар эканмиз, Эркин ака қўлимдан тутди:

-Йўқ демасангиз бирга ишласак. Ташаббус қилган одамни жазолаш эски одатимиз,-дея кулди.

Мен ҳам йўқ демадим.

Эркин ака маҳкам туриб олгандан кейин Каримов рози бўлди. Биз мажлис ўтказаётганда эшик тақиллаб, бошини оқ рўмол билан ўраб олган бир жувон кириб келди ва майин овозда:

-Менинг номим Тойиба Тўлаганова, мени ҳуқуқ комиссиясига ёзишган экан, сизларга ўтсам бўладими?-деди.

Эркин ака, бу масалани Каримов билан маслаҳат қилиш кераклигини айтдилар. Боя менинг қўлимдан ушлаб Каримовнинг ёнига олиб борганлари учун жаҳлим чиққан эди ва энди ўзимни ушлай олмадим.

-Энди ҳар бир йўталиш учун ҳам рухсат оламизми?-дедим.

-Аввал нафас олиш учун рухсат олиш керак, кейин эса йўталиш масаласини кўрамиз,-дея Эркин ака гапни ҳазилга буриб юбордилар.

Аммо менинг қарашимни бошқалар ҳам қўллади ва Тойибани комиссиямизга оладиган бўлдик. Лекин барибир Эркин ака бориб Каримов билан маслаҳат қилиб келдилар…

Вақт ўтиб Ошкоралик қўмитаси Олий кенгашнинг энг етакчи ва айни пайтда Каримовнинг энг бошини оғритган қўмитасига айланди. Қўмита аъзоларининг кўпчилиги мустақил сайланган депутатлардан ташкил топганди. Чунки коммунистик партия рўйхатидан сайланганларни олдиндан турли комиссиялар рўйхатига киритишган ва “ўзбошимчалар” четда қолишганди. Янги комиссия тузилгандан кейин уларга йўл очилганди. Шу боис оддий одамлар майли, ҳатто депутатлар ҳам арз додларини шу қўмитага айтадиган бўлишди. Лекин Эркин ака негадир тиш тирноғи билан масалаларни ёпиб юборишга интиларди.

…Фарғоналик депутат, драматург Иномжон Турсуновни Тошкент меҳмонхонасида миршаблар дўппослаганини эшитганимизда дарҳол қўмитанинг мажлисини чақирдик. Аммо Эркин ака:

-Бу масаланинг бизга дахли йўқ, қонунчилик қўмитаси кўриши керак,-дедилар.

-Улар ҳам кўришсин, аммо биз ҳам ўз муносабатимизни билдиришимиз зарур,-дедим мен.

Қўмита тўпланадиган кун Эркин аканинг умр йўлдоши Гулчеҳра опа телефон қилиб:

-У киши касал бўлиб қолдилар… акангизни эҳтиёт қилинглар,-деди.

Мажлисга мен раислик қилдим ва матбуот воситаларидан вакиллар чақириб масалани ёритишни сўрадик. Лекин кечқурун телевидение ҳам радио ҳам, эртасига газеталар ҳам қўмита мажлиси ўтгани ҳақида хабар берган бўлсаларда Иномжон Турсунов масаласини четлаган эдилар. Мен Радиотелевидение қўмитаси раиси Ганжа Ёқубовга телефон қилдим:

-Эркин акам билан гаплашсангиз бўлармиди, кеча хабарни у кишининг ўзлари таҳрир қилиб берганлар,-деди у.

-Кеча у киши ишга чиққанлари йўк-ку?!-ажабландим мен.

-Бунинг учун ишга чиқишнинг кераги йўқ, уйдан туриб ҳам рухсат бериш мумкин…,- деди Ганжа Ёқубов ва курашимиз осон кечмаслиги ҳақида гапирди ҳамда телевидениеда “депутат минбари” рукнини ташкил қилиш ҳақида таклиф қилди. Шундан билдим-ки у одам ҳам ислоҳотлар тарафдори ва хабарни таҳрир қилиш унинг ташаббуси эмас…

Бир куни қашқадарёлик депутат Мурод Жўраев хат ташлаб кетди. У Муборак шаҳрида ишлаётган мустақил телевидение ёпиб қўйилгани, ошкоралик бўғилгани ҳақида ёзганди. Мен текширишга бораман, десам, Эркин ака:

-Бу жуда ҳам муҳим масала экан, оқсоқол билан маслаҳатлашиб, ўзим бориб келаман,-деди.

Лекин доим бир муаммони рўкач қилиб, масалани орқага ташлайверарди. Мурод Жўраев яна келиб кетди. Мен бўлажак қўмита мажлисининг кун тартибига бу масалани киритишни талаб қилдим ва ўзим Муборакка бориб келдим. Эркин ака негадир ҳеч нарса демадилар. Мен бўлган воқеаларни айтиб бергандимда ачиниш билан тинглади ва тадбир олиш кераклигига ишора қилди. Шундан кейин қўмита мажлиси учун ҳисобот тайёрладим. Аммо муҳокама куни Эркин ака келмай қолди. Уйидан телефон қилишди.

-Қон босимлари ошиб кетган. Нега бунча азоб берасизлар,- деди умр йўлдоши.

Мажлисга Мурод Жўраевнинг ўзини ҳам таклиф қилган эдик. Аммо келмади. Ўша кун депутатларнинг ташаббус гуруҳида ҳам бу масалани қўйгандик. Унга ҳам келмади. Эшитсак, у саҳарлаб йўлга чиқиши олдидан ётган уйига кимдир милтиқдан ўқ отган ва у ётоқда бўлмагани, йўлга чиқиш учун ҳозирланаётгани боис тирик қолган. Ошкоралик қўмитасининг бу борадаги норозилик баёнотини тайёрладик ва аксар депутатлар қўл қўйишди. Аммо матбуотда берилмади. Суриштирсак, Эркин акадан изн олишган экан.

Мен асосий вақтимни “Матбуот ҳақида”ги қонун лойиҳасини тайёрлашга сарфлар эдим. Болтиқ бўйи жумҳуриятларида қабул қилинган қонунларни ва баъзи Ғарб давлатларининг бу борадаги қонунларни ўрганиб ўзимизнинг лойиҳани тайёрладим. Кейин ўқиб чиқиш учун Эркин Воҳидовга бердим. Лойиҳани у киши доим қўлида олиб юрди. Иш жойида ҳам унга термулиб ўтирарди. Бир куни менга қайтиб берди. Қарасам, мен ёзган лойиҳа ўрнида мутлақо бошқа нарса:

-Бу нима?-дедим Эркин акага.

-Олий Кенгаш аппаратидаги ҳуқуқшунослар кўриб чиқишди ва амалдаги қонунларга зид бўлмаслиги учун бироз тузатишди.

-Бу тузатилган эмас, бутунлай бошқа нарса-ку?!

-Биласизми, қонун ёзишнинг ўз тили бўлади ва ўз мутахассислари бор. Улар ҳам бир вариант тайёрлашган экан, мен шуни қабул қилдим.

-Лекин мен ҳам фақат ўзим ёзганим йўқ, ҳуқуқшунослар, журналистлар ва бошқа эхпертларни ҳам жалб қилганимни биласиз-ку?

-Биламан, биламан, лекин эртага лойиҳамиз сессиядаан қайтмаслиги учун уларникини олайлик ва ўшанга тузатишлар киритайлик.

Узоқ тортишдик. Охири икки вариант ҳам қолаверсин, деган нуқтага келдик. Чунки олдинда қўмитамиз мажлиси, қўмита аъзоларининг ва бошқа қўмиталарнинг таклифлари ҳам бор эди. Қўмитамизнинг мажлисида бўлган гапларни айтишимни Эркин акага билдирдим. Шу боисми у киши яна мажлисга келмади. Биз ўзимиз тайёрлаган лойиҳани қабул қилиб, кенгайтирилган мажлис ўтказиш, унга барча муҳаррирлар, қизиққан журналистлар, мутахассислар ва бошқа қўмиталардан депутатларни таклиф қилиш ҳақида гаплашдик.

Шундан кейин мени Каримов чақирди.

-Эркин Воҳидов латта чиқиб қолди-ку?- деди у,- доим мажлис ўтказадиган кунларингиз касал бўлиб қолади.

-Аслида ҳам бироз касалман одам,-дедим мен.

-Бизнинг болалар бир қонун лойиҳаси тайёрлаган эди, мен ўзим кўриб чиқиб унга берган эдим, лекин негадир уни қолдириб юборишибди-ми?

-Бизга у лойиҳани сиздан эмас, Олий кенгаш аппаратидан келди, деб айтишганди.

-Аппаратдагилар сизларнинг хизматкорингиз. Уларнинг қонун таклиф қилиш ҳаққи ёқ. Бу ҳақ менда ва сизларда бор.

Мен иш-ишдан, ғишт қолипдан кўчганини, энди орқага юриб бўлмаслигини айтдим.

-Керак бўлса қонун қабул қилингандан кейин ҳам уни эълон этгунга қадар қайта ёзиб чиқишимиз мумкин, ўшандан кейингина мен қўл қўяман, буни назарда тутинглар,- деди Каримов.

Аммо Каримов айтганидек бўлмади. Биз маҳкам турдик ва қонун лойиҳасидаги асосий принсипларни сақлаб қолдик. Ҳатто ўша илк қонунда “Ўзбекистонда сензура бекор қилинадиъ деган моддани ҳам сақлаб қолдик. Лекин Каримов қонунни имзолаган бўлсада, унга риоя қилмади, матбуотга эркинлик бермади.

…Бир куни Шовруқ Рўзимуродов кириб келди.

-Менинг устимдан жиноий иш очишибди,-деди у.

-Нега?-сўрадим мен.

-Баҳона қилишаяпти, бировга уй олишида ёрдам қилгансан, деб. Агар депутат ёрдам қилмаса ким ёрдам қилади?

Эркин ака Шовруқни диққат билан эшитти. Унинг ҳамма гапларига қўшилди ва керак бўлса Олий Кенгаш ҳайъатида масалани кўтариши, ҳатто Президент билан ҳам гаплашажагини айтди. Шовруқ чиқиб кетгандан кейин:

-Бу биринчи сессияда Президентга қарши чиққан бола эмас-ми? Анчагина саводсиз кўринади-ми?,- деди.

Орадан кўп отмай Шовруқни қамашди ва бир куни Олий Кенгаш ҳайъатига муҳокама қилиш учун олиб келишганда биз депутатни қўлида занжир билан олиб юрилишига қарши исён қилдик. Эркин ака индамай ўтирди. Кейин менинг ранжиганимни сезди шекилли:

-Бефойда, ҳаммаси бефойда, унинг тақдирини ҳал қилиб қўйишган, ёш йигит экан, жувонмарг бўлиб кетмоқда,-деди.

Биз сессияда Шовруқ масаласини кўтарган кунимиз ҳам Эркин Воҳидов миқ этмай ўтирди .У киши ҳаддан зиёд “маданиятли” одам. Масалан, тушга чиққанимизда, хонага қайтар эканмиз, лифтнинг эшиги очилса:

-Қани, қани, марҳамат!-деб тураверарди ва уни ҳурмат қилганлар ҳам чекинишарди, шу зайл баъзан лифтнинг эшиги бекилиб у ташқарида қоларди. Лекин Каримов режими пайтида у ташқарида қолмади, доим ичкарида бўлди.

Ошкоралик қўмитаси ишида ҳам у доим ана шундай кутиб туриш ва бошқаларни ўтказиб юбориш услубини қўллар эди.

Ошкоралик қўмитаси энди оёққа тураётган кунларда Эркин Воҳидов қўмитамизнинг хизмат машинасида кетаётганда, дўрмон йўлида кимдир машинага қарата ўқ узган. Эркин ака дарҳол орқага қайтишни буюриб, уйига борган. Шофер эса келиб бизга:

-Машинага кимдир ўқ отди,-деди.

Эркин аканинг уйига телефон қилсак, у шундай бўлганини тасдиқлади ва мазаси қочиб қолганини айтди. Шу куни Москвада чиқадиган “Комсомолская правда” газетасида бу ҳақда хабар чиқди. Биз ошкоралик қўмитасининг мажлисини чақириб, суиқасд орқасида ким турганини аниқлаш масаласида ҳуқуқ тартибот идораларига мурожаат еттик, масалани сессияга олиб чиқиш борасида қарор қабул қилиб, президиумга топширдик.

Эртасига Олий Кенгаш ҳайъатининг ёпиқ йиғилиши бўлди. Унда Каримовнинг ўзи қатнашди ва президиум аъзоларидан бошқа одам киритилмади. Мажлисда Эркин Воҳидов бўлган воқеа ёлғонлигини айтгани, матбуотда чиққан хабар уйдирмалиги ва “миш-миш”ларни тарқатганларга қарши баёнот қабул қилингани, шофернинг иши билан МХХ шуғулланиши ҳақида қарор олинганидан воқиф бўлдик.

Шоферни дарҳол ишдан олиб, қамаб қўйишди. Унинг оиласи ва бола чақаси чинқираб келди, Эркин ака бир нарса қила олмаслигини айтди. Поликлиникада Эркин аканинг умр йўлдошини кўриб қолдим. У бизнинг ҳаракатларимиз учун Эркин акани қийнашаётганини айтиб, бизни тартибга чақирди.

Ўқ отилгани аниқ. Машинани дарҳол текширтирганимизда мутахассислар ўқ теккан жойни аниқлашди. Эркин аканинг ўзи ҳам кўпчиликка бу гапни айтди. Лекин кейин нега сўзидан қайтди. Қўрқдими?

Хабарни ёзган журналист қувғинга олингани, шофернинг қамалгани нима бўлди? Агар ўшанда Эркин ака маҳкам турганда ва суиқасд иши очилганда шу воқеадан кейинги йилларда юз берган кўп нарсаларнинг балки олди олинган бўлармиди? Эркин акани қўрқитиб бошқаларни эса йўқотиб юборишди. Агар у маҳкам турганда уни йўқотишга журъат этишолмасди, унинг обрў эътиборидан қўрқишарди ва бу қолганларни ҳам қутқарган, Ўзбекистон бугун балки демократик давлат бўлармиди?

Аммо Эркин ака қадамба қадам орқага одимларди. Бир куни:

-Эркин ака, бунинг отини чекиниш дейдилар, путуримиз кетиб қолади,-дедим.

-Путуримиз кетиб қолмаслигининг олдини олиш учун уриниб келаяпман-да,-деди у киши парво қилмаган ҳолда.

Эркин ака характери жиҳатидан жуда юмшоқ, бировнинг кўнглини оғритмасликка ҳаракат қиладиган, ҳазилни севадиган, доим кулиб юрадиган одам. Ҳар қандай жиддий масалани ҳам бемалол ҳазилга буриб юборар эди. Ҳузурига келган ҳар қандай одамни бемалол эшитар, гарчи сигарет чекмаса ҳам улар билан биргалашиб тутатар ва одамларни ўзига маҳлиё эта биларди.

Масалан, мустақиллик тарафдори бўлган бир киши билан бу масалада очиқ гапалаша олса, орадан кўп ўтмай мустақилликни истамаган одам келса, у билан мустақиллик ҳеч нарса бермаслиги тўғрисида бемалол гаплашаверарди. Ана шу жиҳатдан у Каримов билан жуда ҳам ўхшаш эди. Уларни Ҳасан-Ҳусанлар дейиш мумкин эди. Ўзини тутиш, одамларга бошқа гап айтиб, амалда бошқа иш қилиш борасида ҳар иккаласи ҳам юксак маҳорат ва истеъдод соҳибидирлар.

Эркин ака ватан ҳақида йиғлаб шеърлар ёзиши ва ҳаммани ҳайратга солиши мумкин ва амалда ватанни кичик бир манфаатга сотиб юбориши оддий ҳол эди. Ошкоралик қўмитасини қонунга хилоф равишда ёпишганида, “Халқ сўзи” газетасини “синдириш”ганида, демократ депутатларни қамашганида, уларнинг депутатлик ваколатларини тўхтатганларида, ҳатто яқин сафдошларини ўлдирганларида, оилаларини қувғинга олишганида ҳам Эркин ака жимлигини бузган эмас. Аммо лирик, фалсафий шеърларни ёзишни ҳам тўхтатган эмас. Балки шунинг учун ҳам у қаҳрамондир! Балки шунинг учун ҳам у худди Ислом Каримов каби Ўзбекистон қаҳрамони унвонининг соҳибидир?!

Ошкоралик ана шундай ўлдирилган ва бу ишда энг асосий ролни Эркин Воҳидов ўйнаб бергани кейинчалик у сессияларда Каримовнинг сиёсатини оқлайдиган мурожаатлар билан чиққанда, “Каримовга отилган ўқ менга отилсин” деб шеърлар ёзганда, йилига бир орден олганда маълум бўлди.

13.ПАРКЕНТ

Паркент воқеалари Ислом Каримовнинг тарихидаги инкор этиб бўлмас, энг қонли саҳифа.

Паркентнинг гўзаллиги, жаннатмонанд гўшалиги, одамларининг бағри кенг, меҳмондўст, ёрдамсевар эканлигини Ўзбекистон радиосида ишлаган йилларимдан билардим. Радионинг болалар учун дастурлар ҳозирланадиган таҳририятида паркентлик истеъдодли журналист ва яхши шоир Маҳмуд Тоир ишларди. У билан яқин дўстлигимиз бор эди. Қонли воқеалар юз берганда эса у “Паркент тонги” газетасининг бош муҳаррири лавозимида ишларди.

Бундан олдин ҳам Паркентга, Кумушконга “Тошкент ҳақиқати” вилоят газетасида ишлаганимда бир неча марта борган эдим. Шу сабаб дунёнинг тоғлар билан ўралган кичкина сўлим бу гўшасида 1989 йилда юз берган воқеалар мени ҳам қизитиқрмасдан қолмасди.

Ўзбекистон расмий матбуоти Бўка, Бекобод тумонлардаги воқеалар ҳақида олган видеoфилмида Ислом Каримовнинг отга миниб у ёқдан бу ёққа, бу ёқдан у ёққа юрганини қайта-қайта кўрсатиб, “қора кучлар” Месхет турклари(Аҳиска турклари)ни қувғин қилишгани, бу Фарғона воқеларининг давоми эканлигини, Ислом Каримов бу жойлар дўзахга айланиб кетишининг олдини олганини таъкидлашдан нарига ўтмас эди.

Халқ орасида юрган гапларда эса СССР йиқилар экан, марказ бир ўқ билан икки қуённи урмқочи бўлди, биринчиси, ана шундай қўзғолонлар чиқариб миллий халқ ҳаракатларини бадном қилиш ва тугатиш бўлса, иккинчи мақсад йиқилаётган СССРни сақлаб қолиш учун жойларда ўз таъсирини кучайтиришдан иборат бўлган, деган гап эди.

Шу боис ҳам 1990 йилнинг бошида Олий Кенгашнинг биринчи сессияси бошланишидан олдин ўтказилган вакиллар мажлисида бу масалага ойдинлик киритишни талаб қилгандим ва паркентлик бир депутатнинг махсус комиссия тузиш ҳақидаги таклифини қўллаб чиққандим.

Мажлис тугагач,паркентлик депутат билан гапалшиб қолдик:

-Ишончли бир манбаъдан олинган маълумотга кўра, Паркентда оддий одамларни “Отгин!” деган буйруққа Бош вазир Мираҳмат Мирқосимов имзо чеккан экан,-деди у.

Ишончли манба Ўзбекистон Компартияси Марказий комитетеининг идеология бўйича котиби Жаҳонгир Ҳамидов экан. У ҳатто паркентлик депутатга Мирқосимов имзо чеккан буйруқнинг нусхасини ҳам кўрсатибди.

Лекин нега кўрсатди? Бу савол ўшанда хаёлимизга ҳам келмаган. Ҳукуматнинг теппасидаги одамлар турли ўйинлар билан мамлакатни бошқаришлари, бировни ишдан кетказишлари ва бошқасини тайинлашлари мумкинлиги ҳақида ўйлаб ҳам кўрмаган эканмиз.

Сессияда Бош вазир ваколатига эга Витсе президентни тасдиқлаш масаласи ўртага чиққанда мен Мирқосимовга:

-Паркентда оддий одамларни ўққа тутиш учун ким буйруқ берганди? Қўлингизни кўксингизга қўйиб, виждонингиз олдида ўзингини оқлаш учун бўлса ҳам ҳақиқатни айтмайсиз-ми? Ахир ўша машъум буйруқ туфайли ўн гулидан бир гули очилмган 63 йигит ўқдан йиқилди. Ё ҳақиқатни айтинг ёки истеъфо беринг ва биз бу ерда комиссия тузиб масалани ўрганайлик,-дедим.

Мирқосимов жавоб беролмай қолди. Каримов вазиятни қўлга олиб, вице президент сайловини демократик, муқобил асосда ўтказиш кераклигини айтди ва Шукрулло Мирсаидов номзоди ҳам илгари сурилди.

Каримов Мирсаидовни “Жасоратли, мард” деб роса мақтади.

Каримовнинг кейинги сессиядаги ибораси билан айтганда “Мирқосимов ҳам мард экан, тўнини елкасига ташлаб, индамай кетди”. Шунинг учун ҳам уни энди Халқ назорати қўмитаси раислигига қўйишди.

Лекин Мирқосимов индамай кетмаган эди. Ўша куни сессия танаффусида рўбарў келиб қолганимизда мен билан кўришган бўлиб:

- Наҳотки бундай нарсаларга мен буйруқ бера олмаслигимни тушунмасангиз?-деди.

-Лекин Ҳамидовнинг қўлида турган қарорда сизнинг имзоингиз бор,-дедим мен.

У ниманидир тушунган каби индамай қолди ва:

-Ҳа, ўша оқшом мен Паркент чегарасида эдим, Ҳамидов ҳам ёнимда эди. Мен ўқ отилмаслиги учун қўлимдан келганини қилдим. Лекин ярим тунда буйруқ бошқа жойдан келди. Мана талабларингиз билан комиссия тузилди, сизни ҳам комисия таркибига қўшишди, ҳақиқатни энди ўзингиз ойдинлатасиз,-деди.

-Лекин сиз айтмасангиз ҳақиқат барибир қора қозоннинг ичида қолаверади.

-Кимга айтаман, шу комиссиягами, ярми Фарғона воқеларида қатнашган одамларку?!- дея Мираҳмат ака киноя билан кулимсираб кетиб қолди.

Менинг ёдимга сессияда президентни сайлаш пайтида у ҳақда гапирган Жаҳонгир Ҳамидовнинг сўзлари тушди:

-Ислом акам, турли воқеалар юз берганда мижжа қоқмайдиган одам. У кишининг Тошкент вилоятида одамларнинг уйлари ёндирилган бир пайтда отга миниб аҳолини тинчитганларини телевизордан кўрдингиз. Бунақа паҳлавонлик ҳаммага ҳам насиб етмайди. Биз Месхет туркларини Бўка, Бекобод ва умуман шу минтақадан “Кумушкон” санаториясига кўчирганимизда, ярим тунда Ислом акам менга телефон қилдилар. Қаердан телефон қилаяпсиз, десам, ишхонада эканлар. Ҳамма ухлаб ётган пайтда ҳам бу киши ана шундай уйғоқ ва ишлаб ўтирадилар,-деди.

Бу Мирқосимовнинг гапларига мос тушганди.

Паркент воқеаларини ўрганиш комиссиясида ёзувчи Примқул Қодиров, генерал Ботир Парпиев, адлиячи Мирзо Улуғбек Абдусаломов ва бошқалар ҳам бор эди. Биринчи куни комиссия раисини сайлашда Примқул Қодиров “Ислом аканинг позитсиясини” ўртага қўйди ва йўналишни миллий ҳаракатларни ўрганишга қаратишни таклиф қилди. Биз бунга қарши бўлдик ва ишни ҳукуматдаги манбаларни ўрганишдан бошлаш, жумладан Ички ишлар вазирлиги, Миллий хавфсизлик манбаларини текшириш кераклигини айтдик. Примқул Қодировни раис этиб сайлашар экан, қарши бўлган тўрт киши орасидан мени ҳам раисдош этиб кўрсатишди. Кейин воқеалар шундай давом этди-ки, асосий текширувни бошқариш менга қолди.

СССР Ички ишлар вазирлиги қошида генерал Шаталин бошчилигида тўполонларни бостириш армияси тузилган эди. Миллий хавфсизлк хизмати ҳукумат телефонларидаги сўзлашувларни ёзиб олар экан. Телефон сўзлашувларини матнга туширтирдик.

Ўзбекистон Ички ишлар вазирлиги манбаларини ҳам текширганимизда Шаталин раҳбарлигидаги армиянинг махсус етиштирилган кучларини Ўзбекистонга Ислом Каримов бевосита таклиф қилгани ҳақидаги маълумотларни топдик. Унинг СССР Ички ишлар вазири, бевосита Шаталиннинг ўзи билан ва кейин тунда Паркент чегарсида бўлган Ҳамидов ва Мирқосимов билан “верхушка” (ҳукумат раҳбарлари қўлланадиган махсус телефон-ЖМ) орқали гаплашган гаплари ҳамма нарсани ойдинлаштириб турганди.

Каримов Месхет туркларини фақат битта кириш йўли бўлган “Кумушкон” санаториясига олиб боришни буюрган ва Мирқосимовни ҳарбийларга одамларни отиш буйруғини берадиган қарорни имзолашга мажбур қилган эди.

Фарғонада 1989 йилнинг 28 Май куни бошланиб ёз бўйи тинмаган воқеaларнинг давоми ўлароқ Тошкент вилоятининг жанубида яшаган Месхет туркларининг уйлари ёндириб юборилгани ва улар автобусларда Паркентнинг “Кумушкон” дам олиш зонасига олиб борилиши ҳақида планларни топдик.

Бу воқеаларда ҳали подполковник бўлган Зокир Алматов Ислом Каримовнинг ишончини қозонгани маълум бўлди. Ҳар қанча қаршиликларга қарамай Ислом Каримов унга полковник унвонини бериб, вазирликка олиб келди, кейин унга генерал унвонини берди.

Паркент маркази тоғнинг икки адири орасида жойлашган ва пастдан бир йўл ҳамда сой ўтган. Сойнинг икки томонида теппага қараб уй-жойлар, маъмурий бинолар қуриб борилган. Месхет турклари ана шу сой бўйидаги йўл орқали “Кумушкон” дам олиш зонасига олиб борилган. Оддий аҳоли Кумушконга Месхет турклари келтирилганини эшитиб, уларга ёрдам тўплай бошлайди, озиқ-овқат юбориб туради.

Планга кўра ишлаганлар Паркентда нотинчлик чиқариш ҳаракатларини бошлашган.

Паркент воқеалари ҳақида алоҳида бир китоб ёзганман ва ҳозир масаланинг Ислом Каримовга бориб тақаладиган нуқтаси билан боғлиқ воқеани эсламоқчиман.

Комиссия қўлга киритган ҳужжатларга кўра Жаҳонгир Ҳамидовнинг топшириғи билан (Марказкомнинг идеология котиби ўзи мустақил топшириқ бера олмаслиги аниқ, бунинг устига у Ислом Каримовнинг яқин дўсти сифатида бу ишга олиб келингани боис бошқа одамларнинг унга таъсири бўлиши мумкин эмас, демак у топшириқни бевоиста Ислом Каримовнинг ўзидан олади-ЖМ) Паркент туманининг барча хўжаликларига кечқурун телефoнограмма юборилади.Унда ҳар бир хўжалик раҳбари ва партком котиби эрталаб туман марказига тартибни сақлаш учун 15-20 нафардан ёш йигитни юбориши зарурлиги айтилади.

Эрталаб соат саккизга яқин айтилган одамлар райком биноси ёнига тўплана бошлайдилар. Аммо уларга пастда, сой бўйида тўпланиш айтилади. Тунда эса бу жойга Шаталин армиясининг танклари, зирҳли машинлари ҳам келтирилади. Ёш йигитлар қизиқиб ҳарбий техникани томоша қиладилар. Ажабланадилар.

Тушга яқин улар асабийлаша бошлайдилар, нима учун келганлари, нега овқат беришмаётгани каби саволлар пайдо бўлади. Шу пайт ҳарбийлар ҳаракатга келиб, улардан йўлни бўшатиб қўйиш сўралади. Улар сойликка томон суриладилар. Кимдир гўё ҳарбийларга тош отади (гувоҳларга кўра ҳеч ким танимайдиган, тўн кийиб, соқол қўйиб олган одам) ва ўқлар овози янграй бошлайди. Йигитлар сувга томон суриб борилади. Орқада шариллаб оқаётган сой ва олдинда тиш тирноғи билан қуроллаган армия ва миршаблар. Теппаликда райком биноси ва воқеалар телевизордагидек кўриниб турибди.

Шу пайт яна райком биноси ва Паркентга кириш нуқтасидаги ҳукумат пункти тошириғи билан “Кумушкон”даги Месхет турклари автобусларда Паркент марказига олиб келинади. Агар уларни олиб чиқиб кетишмоқчи бўлишса, сойнинг нарёғидаги йўл тўппа тўғри ташқарига кетади. Аммо автобус коллонасини негадир кўприк орқали, айланиб, йўлни узоқ қилиб, нотинчлик юз берган жойга олиб келишади. Бироз тўхтаб ҳам туришади. Автобусларга сой бўйидаги тошлардан отилади. Ойналари синади. Колонна шундан кейин шаҳардан олиб чиқиб кетилади. Паркент аҳолиси йўлларга чиқиб туркларни йиғлаб кузатади.

Бу томонда эса ўқлар кимларнидир йиқитгани учун ёшлар милитсия биносига ҳужум қиладилар, йўлдаги машинларни тўнтариб ташлайдилар. Кўкда вертолетлар пайдо бўлади ва пастдагиларни ўққа тута бошлайди. Кўчама-кўча қочган ёшларни қувиб борган вертолетлар, ҳарбийлар, миршаблар уларни тирқиратиб ота бошлайдилар. Шаҳарнинг бир четида мотам маросими ўтаётган жойда одамлар тўпланиб турибди, деб уларни ҳам ўққа тутишган.

Айни пайтда шаҳарнинг бир неча жойида “Бирлик” ҳаракати ва бошқа гуруҳлар номидан ёзилган ва Месхет туркларини ўлдиришга, қатлиом этишга чақирилган варақалар “топилади”. Ҳаракатларнинг маҳаллий ва ҳамда вилоят, республика кенгашлари бу туҳмат эканлигини айтиб чиқишади.

Биз комиссия ишини давом эттирар эканмиз, Примқул Қодиров бир ҳисоботни кўрсатиб, шунга қўл қўйишимизни, масалани битиришимиз керак эканлигини айтди. Ўқиб кўрсак, комиссия “ҳукумат талашиб юрган тўдалар”нинг айби билан қон тўкилгани ва бундай ҳаракатларни таъқиқлаш зарурлиги хулосасига келгани айтилган. Жанжаллашиб қолдик. Мен бошқа ҳисобот ёздим. Аммо кўпчилк Примқул Қодиров тақдим этган ҳисоботга имзо чеккани учун, мен ўша ҳисоботни олиб, остига қўлим билан унинг ёлғонлигини ва гап нимада эканлигини илова этиб қўшимча ёздим. Қарангки ўша кезда барибир довюраклар топиларди, менинг бу раддиямни қўллаб тўрт киши имзо чекканди.

Биз масалани раёсатга олиб чиқдик. Сессияда муҳокама қиламиз, десак, Ислом Каримов мажлисга келиб қолди ва масалани кенгроқ текшириш кераклигини айтиб, кун тартибидан чиқарди. Биз тўплаган ҳужжатларни уч нусхада кўпайтирган эдик. Мен уларнинг тўртинчи нусхасини ҳам қилиб, бир ёш журналистга бердим ва:

-Буни олиб бориб, темир қутига солиб, кўмиб қўйинг, келажакда сизни танитадиган манба бу, қолаверса тарих ва халқ олдида улкан хизмат қилган бўласиз,-дедим.

Бизнинг қўлимизга ўта муҳим ҳужжаталар ўтиб қолгани боис Каримов жуда безовталаниб қолганди. Паркент комиссияси ҳужжатларининг ҳар уччала нусхаси ҳам менда эди ва бир куни ишга келсам, хонамда мазкур ҳужжатлар турган сейф йўқолиб қолганди. Хайрият-ки, бир нусхасини олдинроқ бировга бериб юборган эканман.

Акс тақдирда Паркент воқеаси ҳам Фарғона фожеаси каби тарихнинг оқ саҳифасига айланиб қолар ва уни истаганлари каби талқин этишарди.

Келгусида Паркент комиссияси ҳужжатларини балки ўша журналист нашр этар ва Каримов тарихининг бу қонли саҳифасидан халқ тўла хабардор бўлар?!

14. ЖИГАРИСТОН ёки ДАДАХОННИНГ ҲИКОЯСИ

Хастаҳонада эдим. Ўша кезлари Каримов билан курашимиз авжига чиққан эди. Ҳукумат касалхонасидаги дўхтирлар томоғингизни амалиёт қилишимиз керак, ангинангиз юракка таъсир қилмоқда, деб қўйишмади. Бир ҳафтада ўтиб кетар, деб ўйладим. Аммо 57 кун касалхонада ётдим. Ўшанда негадир амалиёт учун бошқа касалхонага олиб боришди. Амалиёт пайтида томоғимдан қон очилди. Қонни тўхтатамиз, деб пахта босиб қўйишди ва чиқиб кетишди. Умр йўлдошим ва қайнонам қидириб, топиб келишганда, менинг нафасим қайтиб, юзларим қорая бошлаган экан. Амалиёт қилган дўхтир эса кетиб қолган. Навбатчи келиб томоғимга тиқилиб қолган пахтани олган. Менга амалиётдан олдин қон босимини кўтарадиган дори беришган экан. Ҳамшира “Бу қон босимингизни оширади”, дея амалиётдан кейин мазкур дорини бермай қўйди.

Умр йўлдошим шундан сўнг доим ёнимда турди. Энди тузалиб қолган кунларим эди, ҳамкасбим, таниқли журналист дўстим Дадахон Ёқубов кириб келди. Ранг-рўйида қон йўқ. Гарчи амалиётдан чиққан бўлсам ҳам у ҳол-аҳвол сўрамасдан,

-Мени тепди, – деди.

Дарров англадим. Президент тепган. Чунки дўстим Ислом Каримовга ёрдамчи эди. Аммо амалиётдан чиққаним учун унга дарҳол жавоб бера олмадим.

-Айтинг, нима қилай? Истеъфо ёзай-ми, кетай-ми? – деди у.

-Нима бўлди çзи? – деб аранг сўрадим киноя билан.

У билан жуда яқин дўст эдик,бирга ишлаганмиз.

Лекин шунча кундан бери илк бор келди ва “Қандайсан” деб сўрамади ҳатто.Бу эса қизиқ эди. Чунки Дадахон бирор бир гапни эшитса, сир сақлаши қийин, ё ҳолати ўзгарар, ёки бировга айтиб қўярди.Умуман олганда кўнгли очиқ йигит эди.

-Жигаристонга бориб, қишлоқни тупроқ босиб қолишини ўргандим. Мутахассислар бир неча марта юқорига хат ёзиб, хавфдан огоҳ этишган экан. Агар олди олинса, шунча одам ўлиб кетмасди. Президентга кириб, «Жиноятчи шу ерда экан, сиздан хатни яширишган» деганимни биламан. «Жаҳонгирни душман дер эдим, сен етти марта зиёд душман экансан! Онангни…» деб сўкиб тепа кетди. Айтинг нима қилай?

Тошкент вилоятининг Жигаристон қишлоғида фожиа юз берганди.Олимлар бир неча йиллардан бери бу ерда теппаликлар кўчиб, қишлоқни босиб қолиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантиришган, лекин ҳукумат эътибор бермаган. Ҳатто президентга ҳам бир неча марта мактуб ёзишган экан. Аммо ҳукумат раҳбарлари бу жойга фожиа юз бериб, кўплаб одамлар тупроқ остида қолиб кетгандан кейин боришди. Гўё уларнинг қисматига ачинган бўлишди. Дадахон Ёқубов фожиадан анча олдин мактублар президент девонига келганидан хабар топган. Лекин бу мактублар президентга кўрсатилганидан эса бехабар бўлган.

Унинг “Нима қилай?”, деган саволига,

-Чидаб юраверинг, – деб киноя қилдим.

Чунки одамдаги ор-номус ва ҳамият тепки еб, индамай юраверишга қўймайди, деб ўйлардим. Аммо у кейинчалик ҳам калтак еганини ярим ҳазил-ярим чин шаклида айтиб, кулиб юрди.

Дадахон талантли журналист эди. У билан бирга “Ҳаёт қувончлари ва ташвишлари” деб номланган ва халқ орасида машҳур бўлиб кетган дастурни биргаликда тайёрлаганмиз. Биргаликда 1990 йилнинг Наврўзида 26 соатлик марафон кўрсатувини уюштирганмиз. У Намангандан депутат бўлиб сайланганда ишончли вакил бўлиб бориб, уни тарғиб қилганман. Шу боис яқин дўстимга президентнинг бундай муносабатидан жуда ранжиганман.Қолаверса ўзининг ҳам бу масалага бу қадар енгил қарашидан хафа бўлгандим.

-Ўзимнинг ҳам кетишга кўнглим йўқ, мана сиз кетиб, ютдингиз-ми, ютқиздингиз- деганди у ўшанда.- Оқсоқол уради, сўкади, аммо ёмон одам эмас!

Кейин ҳам “Дадахонни урибди” деган гапларни кўп эшиттим. Лекин унинг касалхонадан чиқиб кетаётиб, “тирик қолишингиз мўжиза” дегани ҳамон ёдимда.

Орадан бир-икки йил ўтиб эшитиб қолдим. Президент Дадахонга бир шикоят хатини бериб Иштихон тумани ҳокими Тўрақул Йўлдошевни текшириб келишни буюрибди. Тўрақул ака Совет давридаёқ телевидениеда пахта масаласини шарҳлаб, танилиб қолган сиёсатчи эди. Одамлар билан қандай муомала қилишини, кимнинг кўнглини қандай топишни билар эди. Олий мажлиснинг сессиялар ўтадиган залида ҳамманинг ўз ўрни бор ва менинг ўрним Тўрақул ака билан ёнма-ён тушиб қолгани учун мажлис очилишидан олдин доим ҳангома қилиб ўтирар эдик.

Бизнинг еттинчи сессиядаги тўполонимиздан кейин кимдир Тўрақул Йўлдошев ҳам фитнанинг ичида бор, у ҳам Мирсаидовнинг одами, деган экан, бир шикоят хати уюштирилиб Дадахонни текширишга юборишган. Дадахон Тўрақул акани мақтаб ҳисобот ёзиб қайтибди.Шундан кейин Каримов Тўрақул Йўлдошевнинг ўзини чақирган ва у баъзан Мирсаидов билан ҳам учрашганини тан олган. Бир туман раҳбарининг Бош вазир билан учрашиши табиий нарса. Бунинг устига Тўрақул ака Каримов билан ҳам Мирсаидов билан ҳам илгари бирга ишлаган. Шундан кейин девондаги “қулоқ”лардан бири Дадахон ундан пора олган, деб айтган экан, Президент унга телефон қлибди.”Наврўз” фонди Туроб Тўла кочасидаги биринчи ўйда бўлиб, Ёзувчилар уюшмаси ҳам ўша ерда жойлашган эди. Ёш шоирлардан бири, воқеани шундай ҳикоя қилиб берди:

-Дадахон ака ҳовлиқиб хоналаримизга кириб, “Ислом ака” келаяптилар, ҳозир ўзлари телефон қилиб бораяпман” деб айтдилар деди. Биз ишонмадик. Президент келадиган бўлса бир неча кун олдиндан тайёргарликлар бўларди-да. Аммо кўп ўтмай бинога Ислом Каримов кириб келди. У шахдам одим билан келди ва Дадахон аканинг хонасига кириб, дарҳол чиқиб ҳам кетди. Югуриб ичкарига кирсак, Дадахон аканинг оғзи, бурни қон эди…

Ҳа, бунга ишонмадингиз. Ҳеч ким ишонмайди. Аммо мен ишонгандим. Нима учун-ми? Чунки ўзим гувоҳи бўлган воқеаларнинг олдида бу оддийгина ҳол эди-да.

15. 7-СЕССИЯ: ДЕМОКРАТИЯНИНГ СЎНГИ КУНИ

1991 йил 30 Сентябр… Мустақил Ўзбекистон тарихининг фавқуллодда муҳим куни. Шу куни Ўзбекистон демократия ва зулмни танлаш чорраҳасида эди. Демократияни танлаши учун бир одим қолганди. Аммо яккаҳокимликни, қонунсизликни, мамлакат Конституциясини тан олмасликни, бир сўз билан айтганда зулм йўлини танлади. Нега?

1991 йилнинг 30 Сентябрида иш бошлаган Ўзбекистон Олий Кенгашининг ўн биринчи чақириқ 7-сессияси ҳақида гап очилганда ана шу “Нега?” деган савол ўртага тушади. Ўзбекистон ҳукумати бу сессиянинг барча ёзувларини йўқотиб юборган ва тарих саҳифаларида ҳам бу борада бирор из қолдирмаган. Лекин тарих ҳукуматларга боғланиб қолган эмас.

7-сессиянинг муҳим бир қисми туширилган видеотасмани тақдим этган киши “Ўшанда телевизорни кўриб ўтириб, воқеалар қизий бошлагандан кейин ёзиб олдим, аммо маълум бир жойга келганда узиб қўйишди” деди. Видео тасмада 7-сессиянинг кун тартибини муҳокама қилиш жараёнида қизғин чиқшларнинг бир соатдан кўп, яъни мутлақо муҳим бўлган қисми акс этганди. Бу эса бугунга қадар 7-сессияга орқаваротдан берилган уч хил баҳонинг ҳам нақадар ёлғон, чиркин манфаатлар йўлидаги уйдирма эканлигини ўртага қўяди. Аввало ҳақиқатга назар ташлайлик-да кейин берилган баҳоларга.

Хуллас, бу мириқиб томоша қилинадиган ва ўзига хос тарихий филмни эслтадиган видео ёзув Ўзбекистон Олий кенгаши Қонунчилик қўмитасида ишлаган, Олий Кенгашдаги демократик депутатларнинг “Ташаббус” гуруҳи фаоли, самарқандлик депутат Тошпўлат Жўраевнинг (Эътибор беринг самарқандлик, тошкентлик эмас-Ж.М.) сўзлари билан бошланади.

ЖЎРАЕВ: Ҳақиқатдан ҳам халқимиз қўйдай қилиб тарбиялаб қўйилди. Бу одамга алам қилиб кетар экан, шу қўйдай халқнинг фарзанди бўлганинг. Мен “Ташаббус” гуруҳи номидан Ўзбекистон Конституциясининг 48-моддасига биноан қуйидаги таклифни киритаман. 48-моддада шундай дейилади: “Халқнинг манфаатларига мувофиқ ва сотсиалистик тузумни мустаҳкамлаш ва ривожлантириш мақсадида Ўзбекистон ССР гражданларига сўз, матбуот, йиғилишлар, митинглар, кўчаларда намойишлар қилиб юриш эркинлиги кафолатланади.Ўз сиёсий эркинликларини амалга ошириш, меҳнаткашларга ва уларнинг ташкилотларига жамоат бинолари, кўчалар ва майдонларни бериб қўйиш, ахборотни кенг тарқатиш, матбуот ва телевидениедан кенг фойдаланиш имконияталарини бериб қўйиш билан таъминланади”.

Биз бўлсак Конституцияга тескари иш қилиб ўтирибмиз.Бутун ҳуқуқларни Раёсатга бердик. Раёсат мана шу митингларни тақиқлаш масаласини қўйди ва биз уни тасдиқлаб юбордик.Энди матбуот анжуманларида савол беришганда биз айбдор бўлиб ўтирибмиз. Мен мана шу масала кун тартибига қўйилишини, яъни “Ўзбекистонда митингларни таъқиқилаш” қарорини бекор қилиш масаласи кун тартибига киритилишини талаб қиламан.

Иккинчиси, республикамизда қонунлар бажарилмаяпти. Мана мен қонунчилик комитетида ишлаяман. Лекин бу комитет номидан гапирмаяпман. Айримлар чиқиб мени танқид қиладиган бўлса, шуни ҳисобга олсин, инсон ҳуқуқлари ҳар қадамда поймол қилиняпти бизда. Кичкина бир ҳақиқатни топиш учун кишилар минг деворга бош урмоқдалар. Ҳақиқатни топишни истаб келган одамлар олдида улар ишониб келган одамлар ҳам қийин вазиятга тушмоқдалар. Дардини айта олмагани учун ҳам одамлар ўзлари ҳукм чиқармоқдалар. Русчасига “самосуд” дейди. Ўзбекчаси нима эканлигини билмайман. Мана шундан кейин ўзларига ўт қўймоқдалар, ўзларини осмоқдалар, ёки бировни отаяптилар, дўппослаяптилар, мана шу қусурлар кўплигидан ҳам энди хулоса қилаверсак бўлади.

Ишим юзасидан республиканинг кўзга кўринган ҳуқуқшунослари билан гаплашиб тураман.Уларнинг ва ўз хулосам асосида шуни айтаманки, ҳатто депутат Шовруқ Рўзимуродовга ҳам ноҳақлик бўлди.У жиноят қилган эмас, унинг айби раҳбарларни ҳақорат қилишда. Бу айбнинг жазоси жарима беришга тўғри келади.Мен бир ўзимнинг номимдан эмас, балки депутатларнинг “Ташаббус” гуруҳи номидан таклиф қиламанки, Рўзимуродовни шу ерга олиб келишсин ва айби бўйнига шу ерда муҳокамада қўйилсин, деган масалани киритишни таклиф қиламан. Мен айтган масалаларни кун тартибига киритишни овозга қўйишингизни сўрайман.(Залда “Тўғри” деган ҳайқириқлар ва қарсаклар)…

ИЗOҲ:Мажлисга илгари КППС Марказий комитетида ишлаган ва 1989 йилдаги Фарғона воқеаларида вилоят партия қўмитасининг иккинчи котиби бўлган, шу воқеaларда қўли қонга ботиб, тили қисиқ бўлиб қолгандан кейин Каримовнинг ташаббуси билан Тошкентга ишга келтирилган ва мақтай-мақатй Олий Кенгашга раис этиб қўйилган Шавкат Йўлдошев раҳбарлик қилмода эди.

ЙЎЛДОШЕВ: Ўртоқлар яна кимда қандай таклифлар бор…

ЗАЛДАН: Олдин айтилган масалани овозга қўйинг!

ИЗOҲ:Демокаратик қоидаларга кўра депутатлар киритган ҳар бир таклиф овозга қўйиш йўли билан ё қабул қилиниши ва ёки рад этилиши керак. Қабул қилинган тақдирда ана ундан кейин муҳокамага қўйилади. Ўша пайтда бу тажриба Михаил Горбачев бошчилигида, жумладан Шавкат Йўлдошев ҳам аъзоси бўлган СССР Олий кенгашида одатга кирганди. Аммо Москвадаги демократик сессияларда қатнашгани билан Шавкат Йўлдошев ўз қонига сингган тобелик, қўрқув ва қулликнинг асоратидан чиқа олмагани учун ўнг тарафида ўтирган Ислом Каримовнинг имоси билан нима бўлса ҳам таклифларни бекор қилишга уринарди. Залдан “таклиф овозга қўйилсин” дея ҳар қанча ҳайқириқлар келмасин, унинг тайинсиз жавоби тайин эди:

ЙЎЛДОШЕВ: Ҳозир, ҳозир аввал ҳаммасини бир кўриб чиқайлик, кейин овозга қўямиз.

ЗАЛДАН: Нега овозга қўймайсиз?

ЙЎЛДОШЕВ: Нимани… Учта таклиф бўлди. Митинглар, Инсон ҳуқуқлари ва Рўзимуродов тўғрисида. Энди Рўзимуродов тўғрисида прокурорнинг бир ахборотини эшитиш керак….

ЙЎЛДОШЕВ: Марҳамат..

ИЗOҲ: Йўлдошев партия номенклатурасининг депутати Тошкент шаҳар 52-сайлов округидан сайланган эмас, сийланган Нажмиддиновга сўз беради.

НАЖМИДДИНОВ:Менда шундай таклиф бор. Сессиядан олдин вакиллар кенгашининг йиғилиши бўлди ва кун тартиби маъқулланди. Олдин шу масала овозга қўйилсин, кейин бошқа гаплар.

ИЗOҲ: Шу ўринда вакиллар кенгаши, деган қурумга қисқа изоҳ бериш керак. Совет даврида партия раҳбарлари бир жойга тўпланиб мана бу кун тартиби ва шу ҳеч қандай гап сўзларсиз ўтишини таъминлайсизлар, дейиладиган мажлис бўларди. Сессиялардан олдин ўтадиган бу мажлис анъанаси бизда ҳам қолган ва у ерда Ислом Каримов вилоят раҳбарларига топшириқлар бериб, кейин сессия бошланарди. Мазкур сессиянинг кун тартиби олдиндан Каримов томонидан кўриб чиқилган, раёсатда тасдиқланиб матбуотда эълон қилинган эди. Лекин сессия бошланишидан аввал Каримов кун тартибига вице перзидент вазифасини йўқoтиш ва президент сайлови ҳақидаги қонунни қўшиш фикрига келганди. Депутатларнинг таклифлари инобатга олинмаган ҳолда Каримовнинг ҳатто ўзи тузган Раёсатни ҳам четлаши ўша кезда, қайта қуриш ва ошкоралик учун кураш бораётган пайтда ғайриоддий эди.

ЙЎЛДОШЕВ: Жуда тўғри, шундай қилсак тўғри бўлади.Энди мен вакиллар кенгашининг ҳамма таклифини айтиб улгирганим йўқ ўртоқлар. У ерда яна бир таклиф киритилди, президент томонидан. Ислом Абдуғаниевич буни ўзингиз айтасизми ёки мен айтайми?

КАРИМОВ: Ўртоқлар, бугунги кун тартибни, албатта, олдиндан айтишимиз керак эди, чунки бу масала Раёсат мажлисида кўрилган ва кўпчилк бу масалада ўз фикрини билдирган.Менда Раёсатнинг обрўси нуқтаи назарида бир фикр туғилмоқдаки, депутатлар биринчи галда Раёсат қабул қилган масалани кўриб чиқиши керак. Иккинчидан биз оқсоқоллар, яъни вилоятлардан келган вакиллар билан келишилган кун тартибини ҳам овозга қўйиб келишиб, тасдиқлаб олгандан кейин қўшимча масалалар бўлса, кўриш мумкин.Бу демократия ҳам шуни талаб қилади. Вакиллар кўрган масала қолиб кетиб, бошқа масалаларга ўтиш, уни овозга қўймасдан бошқа масалаларни овозга қўйиш, бу демократияга тўғри келмайди. Манинг фикрим шундайки, олдиндан ҳар томонлама кўриб чиқилган кун тартибини охиригача ўқиб бериб, шу масалаларни асос қилиб олиб, агарки шу борада қўшимчалар бўлса кейинроқ кўрилса, бу кун тартибини бир чизиққа солишга имкон беради.Бу сессиямизни ҳам у ёққа, бу ёққа бурмасдан битта чизиқда олиб борилишини таъминлайди.

ИЗOҲ: Бу очиқ қилиб айтганда умуман таклиф киритилмасин, дегани эди. Лекин ўзлари бундан истесно….

КАРИМОВ:Манинг қўшимча таклифим шу эдики, вакиллар кенгашида келишганимиздек, Президент сайлови ҳақидаги қонунни бугун қабул қилсак, яна битта масала чиқадики, вице президентлик масаласи ҳам кўриб чиқилиши керак. Шунинг учун менинг таклифим шундайки, вице президент лавозимини бартараф қилиб, йўқ қилиб, Пример министер лавозимини киритиш. Нима деганда бизлар бир вақт қабул қилган эдикки, вице президент Вазирлар маҳкамаси ишини юритади деб, ҳозир вазият шундай кескин бўлиб кетаяптики, мана қиш яқин келаяпти, бозордаги, магазиндаги аҳволларни ҳаммамиз кўраяпмиз. Ўзбекистоннинг таъминотининг йил охиригача бўлган баланси тўғри келмаяпти. Янги йилга тайёргарлик кўришимиз керак. Одамлар ваҳимада. Мамлакат аҳволи жуда оғир. Шу нуқтаи назардан, айтайлик, ҳозирги қилаётган ишларимизни танқидий кўз билан қараб, мана Шукур Раҳматович (Витсе президент Мирсаидов-Ж.М.) ҳам вакиллар йиғилишида гапирдилар, жуда камчилигимиз кўп. Шу нуқтаи назардан бу масалани ихчамгина қилиб, вазирлар маҳкамасини бошлиғи қилиб Пример министерни сақласагу, сайласагу шу одам бутунлай иқтисодий ишларни қўлига олиб, мен номзод қилиб шу ўртоқ Мирсаидовни шу лавозимга кўрсатмоқчиман. Демак, иккита масала ўртага чиқади. Витсе президент вазифасини йўқ қилиш, Бош вазир вазифасини ўрнатиш. Кейин Мирсаидовни шу лавозимга сайлаш.

ЙЎЛДОШЕВ: Таклиф киритилди, вакиллар кенгашидаги кун тартибини асос қилиб олиш ва кейин қўшимча таклифларни кўриб чиқиш.

ИЗOҲ: Залдан Каримовнинг қўшимча таклифи ҳам бошқа қўшимча таклифлар билан бир кўз билан кўрилсин, деган гап айтилади. Бунга жавобан:

ЙЎЛДОШЕВ: Вакиллар кенгашида ҳам Ислом Абдиғаниевич бу гапларни айтгандилар. Шунинг учун у кишининг таклифлари билан вакиллар кенгашидаги таклифларни биргаликда қабул қилинсин, деган таклифни киритаман.

ИЗOҲ: Залдан яна нега олдинги таклифларни ҳам қўшиб овозга қўймаймиз, деган ҳайқириқлар эшитилади. Университет округидан сайланган депутат Марат Зоҳидов сўз сўраб минбарга томон юргани кўринади.Кейин экранда мазкур сессиядан кейин бўҳтонлар билан 22 йилга қамалган, мустақиллик истаб мустақиллик зиндонининг бандига айланган халқ депутати Самандар Қўқонов кун тартиби бўйича гапиради.Унга Йўлдошев жавоб беради:

ЙЎЛДОШЕВ: Сиз гапга қулоқ солинг ўртоқ, мен асос қилиб олишни илтимос қилаяпман

ИЗOҲ: Яна норозилк садолари эшитилади.

ЙЎЛДОШЕВ: Мен вакиллар кенгаши қабул қилган кун тартибини овозга қўяман. Марҳамат овоз беринглар.

ИЗOҲ: Овоз натижалари қуйидагича: Тарафдорлар 365, қаршилар 31, бетарафлар 9 ва овоз бермаганлар 21, жаъми 425.

Шу ўринда таъкидлаш керакки, ўшанда ҳукумат овоз берилишини назорат остига олиш учун электрон ускунани ўратган ва унинг тўғри ёки нотўғри ишлаётганини ҳеч ким билмасди. Бaъзан овоз берганлар сони билан қатнашган депутатларнинг сони умумий ҳисобда тўғри келмай қолиши бу машина уста қўл билан бошқарилаётган бўлсада ўзини-ўзи ошкор қилиб қўяётганини кўрсатарди. Бу нарса ҳозир ҳам кўзга ташланди.

ЙЎЛДОШЕВ:Қайта овозга қўяман…

ИЗOҲ:Юқорида овоз берилди, деб эълон қилинди ва энди қайтадан овозга қўйилди. Биринчисида масалага 365 депутат тарафдор бўлган бўлса бир неча сониядан кейин уларнинг сони 122 га тушгани эълон қилинди. Қаршилар олдин 31 эди ва энди 243 бўлди.Бетарафлар 9 дан 13 га чиқди ва овоз бермаганлар 21 дан 45 га. Умумий ҳисобда ҳам фарқ бор эди. Аввал 425 бўлса энди таблода 429 кўринаётганди. Бир сўз билан овозларни кўрсатиш таблоси Афандининг латифасига айланганди. Сен билганингни қил, мен билганимни қиламан дегандай. Демократик депутатлар бу табло ортидаги механизмни ўрганиш учун ҳар қанча уринмасинлар ҳеч нарсага эриша олмагандилар. Мана энди таблодаги антиқа натижалардан ғазабланган депутатлар минбарга қараб юра бошлайдилар. Депутат Бахтиёр Қодиров залда туриб ҳайқира бошлайди. Унга бошқалар ҳам қўшиладилар. Минбар ёнига бухоролик депутат, Фан, халқ таълими қўмитасининг аъзоси Ринат Мирхонов келиб сўз берасиз, деб туриб олади.

ЙЎЛДОШЕВ:Бўпти, демак митинглар масаласини овозга қўяман. Машинани ишлатинглар, бу митингвозликларни яхши билиб турибмиз нима эканлигини.

ИЗOҲ: Овоз бериш натижалари эълон қиланади.Тарафдорлар 383, Қаршилар 10, бетараф 7, овоз бермаганлар 29, Жаъми 429. Қизиғи шундаки, бу масалани кун тартибига киритишни талаб қилиб 63 депутат имзо қўйганди. Таблода эса фақат 9 депутат бу талабни истамоқда, деган натижа. Бу эса яна норозилк уйғотади. Аммо эътирозларни Йўлдошев қайтариб ташлайди ва:

ЙЎЛДОШЕВ: 429 та одам овоз берибди. Бу таклиф қабул қилинмади. Иккинчи…Инсон ҳуқуқлари тоғрисида… шунга ҳам муносабатларингзини билдиришни илтимос қиламан… Ўртоқ Жўраев аниқ бир таклиф киритмади. Инсон ҳуқуқлари йўқ, инсон ҳуқуқлари поймол қилинаяпти, деган гаплар… нимасини буни ман… Шунинг учун ман таклиф киритаман, мана бу ерда бир гуруҳ депутатлар таклиф киритишган, мана бу ерда ёзишган (русча матни ўқийди)

-”Олий кенгаш раисига, сиздан бир гуруҳ депутатларнинг Инсон ҳуқуқлари борасидаги Декларацияни ратификатсия қилиш масаласини кун тартибига киритиш юзасидан таклифини айтиш учун менга сўз беришингизни сўрайман”

Менимча бу ерда сўз беришга ҳам ҳожат йўқ. Чунки мақсад СССР Халқ депутатларининг навбатдан ташқари 5 сессиясида қабул қилинган Декларацияга қўшилиш ҳақида гап бормоқда. Биз бу масалани қабул қилганда Москвада ишлашнинг ўрнига кўп вақтимиз танафусга кетган эди. Шуни қабул қилсак қаршилар йўқми?

КАРИМОВ:Энди буни доимий комиссия кўриб чиқиши керакми, йўқми? Ўзбекистон ўзининг қўшимчасини қўшиши керакими, йўқми? Балки мана шу митингларни ҳам шунга қўйиш керакдур? Бир комиссия тузайликда, унга топширайлик, тайёрлаб, қўшимчaларни қўшиб, кейинги сессияга олиб чиқсин.

ИЗOҲ: Залдаги норозилик тўлқинини боса олмаган Йўлдошев микрофон ёнида кутиб турган Ринат Мирхоновга сўз беради. У рус тилида гапиради.

МИРХОНОВ:Ҳурматли депутатлар. Келинглар эслaйлик, СССР олий Кенгашининг 5-сессиясида Ўзбекистондан сайланган депутатлар ҳам қатнашган эдилар, демак, биз мустақил Ўзбекистон ҳам ўз навбатида бу ҳужжатни тасдиқлашимиз керак. Унга ҳеч қандай ўзгартириш киритиш талаб қилинмайди.Бу ҳужжат матбуотда ҳам эълон қилинди ва бизнинг халқимизнинг бутун талабларига мос тушади. Мана биз талабномага қарийб 20 депутат қўл қўйганмиз. Биз сайловчиларимиз билан учрашганда улар мустақил Ўзбекистон ҳам инсон ҳуқуқлари қоидаларига риоя қиладими, йўқми, деб сўрашади. Хўш биз нима, деб жавоб беришимиз керак. Агар биз демократик тараққиёт йўлини танлаган эканмиз, демак инсон ҳуқуқларига ҳурмат кўрсатишимиз керак. Бошқа томондан биз бу ҳужжатни қабул қилиб, мана шу ердан туриб, дунёдаги мамлакатларга ва БМТга мурожаат қилиб, бизни мустақил Ўзбекистон сифатида тан олишларини талаб қилишимиз мумкин.(Залда қарсаклар) Шу боис ҳам мен сизлардан таклифимизни қўллашингизни ва бу таклифни кун тартибига киритилиб, қабул қилинишини сўраймиз.

ЙЎЛДОШЕВ: Демак иккита таклиф бўлмоқда. Биринчиси, Декларацияни кун тартибига киритиб, қабул қилиш ва иккинчи таклиф ўзимиздан бир гуруҳ одамларга бу Декларацияни кўриб чиқишни топшириш ва ўзгартиришлар билан шундай бир Декларацияни тайёрлаб, кейин уни қабул қилиш. Ман биринчи таклифни овозга қўяман.

ИЗOҲ:Бу ерда Йўлдошев ўзи билмаган ҳолда тўғри йўлга томон адашди. У депутатларнинг таклифини аввал, Каримовнинг таклифини эса кейин овозга қўйишни айтаётганди. Шу ўринда таъкидлаш керакки, гап Инсон Ҳуқуқлари Умумжаон Декларацияси ҳақида бораётган эди. Бу ҳужжатни СССР Олий кенгаши ҳам ратификатсия қилган ва ундан келиб чиққан ҳолда қарор қабул этганди. Бошқача айтганда, Декларация матнини ўзгартиришга ҳеч кимда асос йўқ эди. Биринчи таклиф кўпчилик депутатлар томонидан қўллангани ва овозга қўйилиши ҳамон қабул қилинишини сезган Ислом Каримов Йўлдошевнинг нўноқлигига зарда қилиб, яна унинг сўзини кесди.

КАРИМОВ: Шавкат Муҳитдинович, кечирасиз, бўлмаса ҳозир бир комиссия тузайлик ва шу комиссия куннинг охирида ўз таклифини айтсин, агар улгурса қабул қилайлик, улгурмаса агар кейинги сессияга ўтказайлик ёки бир келишиб олайлик, ўртоғимизнинг айтган гапи тўғри, агар биз мана шу қарорни қабул қилсак бутун дунёда бизга бошқа кўз билан қарайдиган бўлишади.Шу нуқтаи назардан албатта қабул қилиш керак. Лекин бир гуруҳ одамларни сайлаб бу ишни уларга топшириб, кун охирида қабул қилсак.

ИЗOҲ: Ислом Каримов гапини тугатар экан Шавкат Йўлдошев бир дақиқа олдинги гапларини унутиб дарҳол сувнинг оқимини президент томонга буриб юборди. Яъни демократия соҳилидан яккаҳокимлик қирғогига сакради.

ЙЎЛДОШЕВ: Демак шуни кун тартибига қўшсак. Шунга овоз берсангизлар. Қабул қилинди. Кун тартибига қўшилди. Энди Рўзимуродов тўғрисида. Буни алоҳида бир комиссия тузиб кейин кўриб чиқишимиз керак. Биз Олий кенгашда бу жиноятчи, бу жиноятчи эмас, деб хулоса чиқаришга қандай ҳаққимиз бор? Бу нима деган гап? Биз ҳуқуқий мамлакат қураяпмиз, деяпмиз. Ҳуқуқ яратувчи, ижро бажарувчи ва қонунни сақлайдиган органлар ҳам бир-бири билан бирга ишлаши керагу, аммо ҳаммаси ўз вазифасини бажариши керак, деяпмиз.

ИЗOҲ:Ўша кезда мамлакатнинг энг олий органи бу Олий кенгаш эди. Президентни сайлаш ҳам бу кенгашнинг зиммасида эди. Лекин ваколатлари жуда кенглигига қарамасдан ҳатто ўзини ҳимоя қила олмайдиган вазиятга туширилмоқда эди. Демократ депутатлар Шовруқ Рўзимуродов масаласини кўтариб чиқар эканлар унинг нима учун қамалганини билар эдилар. Каримовнинг рўйхати билан депутат бўлган тили қисиқлар ҳам буни билишар эди. Каримов Шовруқни қамашни республика ҳуқуқ идораларининг раҳбарларига шахсан топширган ва улар энди ўзларининг қарорларини ёлғон-яшиқ баҳоналар, иккиюзламачилик билан ҳимоя қилишга келганларини ҳам депутатлар яхши билардилар. Каримов демократ депутатларга қарата қаттиқ ҳужум бошлатган ва ўзининг рўйхатига кирмасдан сайланганларни, ёки оддий қилиб айтганда ўзининг йўлига юрмаганларни Шовруқ каби йўқотмоқчи эди.

Мен залдан минбар томон юраман ва сўз берилишини талаб қиламан.

ЙЎЛДОШЕВ: Чиқинг марҳамат.

МАМАТОВ: Муҳтарам дўстлар.393-сайлов округи, Жомбой. Мана инсон ҳуқуқлари Декларацияси ҳақидаги тортишувнинг ўзи ҳам кўрсатмоқдаки, бизда ҳали инсон ҳуқуқлари жуда кўп поймол қилинади. Ахир, Шовруқ Рўзимуродов бизнинг оила аъзоимиз-ку? Биз шу ерда бир оиламиз-ку? Учта сессия ўтди. Нега бир марта олиб келиб эшитмадик? Қонунда ёзиб қўйибди: агар сизнинг рухсатингиз бўлса ана ундан кейин қамаш мумкин.

Раёсат ортдан рухсат бериб юборди, лекин қарорни олиб келиб, бизга тасдиқлатган эмас. Шунинг ўзи бизга ҳақорат-ку? Нега энди биз ўз шаънимизни ҳимоя қила олмаяпмиз? Эртага шундай ҳолат бошқа одамнинг бошига тушади. Ҳозир бу ерда ҳар бир одамнинг устидан ўнлаб папкаларни тўлдириб туҳмат, бўҳтонлар тайёрлаб қўйилган.

Ахир инсон ҳуқуқлари ҳар қадамда поймол бўлмоқда.

Мана мен сизларга айтай. Ҳали мени ҳеч ким Олий кенгашдаги ишимдан бўшатган эмас. Ҳали мен шу ердан ойлик олаяпман, ишлаяпман. Лекин бир кечада саҳарлаб менинг стол-стулимни олиб чиқиб кетишса, менинг сессияда сўзлайдиган нутқимнинг матнларини олиб чиқиб кетишса, менинг телефонларимни узиб, олиб кетишса мен даъвомни кимга айтишим керак? Кимнинг ҳуқуқи ҳимоя қилинаяпти? Кеча бу ҳол Шовруқнинг бошига тушди, бугун бу ҳол менинг бошимга тушган бўлса, эртага бошқанинг, сизнинг бошингизга тушади.Мана шу ерда ҳатто инсон ҳуқуқлари Декларациясини қабул қилмайлик, дея овоз бериб зулмни қўллаганларнинг ҳам бошига тушади бу нарса.

Энди ўрганишимиз керак. Инсон ҳуқуқлари бор жойда тараққиёт бўлади, инсон ҳуқуқлари поймол этиладиган жойда ҳеч нарса бўлмайди.

Ислом Абдуғаниевич, сиз бу дунёда устун эмассиз.Ёки Ўзбекистонни сизнинг онангиз яратган эмас. Ўзбекистон онангизнинг маҳрига тушгани йўқ-ку? Ахир мен мажбур бўлдим чет элга кетиш учун ариза ёзишга. Нима учун қувғин қиласиз? Сизга бу ҳақни ким берди?

ИЗOҲ: Мажлисни олиб борувчи сўзингизни тугатинг, дея қўнғироқни чалади.

МАМАТОВ: Қўйинг, Рўзимуродов келсин бу ерга ва уни эшитайлик.(Залда қарсаклар)

ЙЎЛДОШЕВ: Энди ман мажбурман прокурорга сўз бериш учун. Бўритош Мустафоевич тайёрмисиз?

ИЗOҲ:Аслида Ислом Каримов Шовруқ Рўзимуродовни қамашни Бош прокурор Бўритош Мустафоев билан бирга Олий судга ишонган. Демократ депутатларнинг сессиядан олдин ҳам безовта бўлганларини билган президент бу ишни Олий суд мажлисида ҳам тасдиқлатиб улгурганди. Шу боис Бўритош Мустафоев бу масалада менга эмас, саволлар Олий суд раиси Убайдулла Мингбоевга тушади, деб ўйлаган бўлса керакки, ҳатто тайёргарлик ҳам кўрмаган ва ўзининг ҳуқуқ борасидаги чаласаводлигини ошкор қилиб қўйди:

МУСТАФОЕВ:Бу масаладаги талаб қонун талабига асосан Олий совет президиумининг розилиги билан жиноий жавобгарликка тортиш, қамоққа олиш масаласи ҳал қилинган.У тергов бўлиб, суд бўлди, (Шовруқ Рўзимуродов-ЖМ.) суднинг ҳукми билан жазо олди.Шу жазони республика Олий судининг коллегияси ҳам тасдиқлади. Мана шу аудиторияда ўтирган депутатлар қонун чиқариб тергов ва суд органининг қадамини ўлчайдиган ва улар ҳаракатлар қиладиган доираларни кўзда тутган қонунларни бажариб мана шу ҳукм, шу қарор ва шу тўхтамга келинган.

Ҳурматли депутатлар, судланган, жазо çтаётган кишини шу ерга олиб келиб сўроқ қилиш, ёки юзлаштириш деган талаб қонунда йўқ. Республика олий судининг раиси ҳукм чиққанлиги ҳақида депутатлар диққатига информация тариқасида маълумот бериш учун сессия охирида сўз сўрашга тайёргарлик кўрмоқда.

ИЗOҲ:Лекин Олий Кенгашнинг шундай ҳуқуқи бор эди. Бундан Бош прокурорнинг бехабарлиги эса уни Бош прокурорлик вазифасига тасдиқлаш жараёнида бир депутатнинг “Шундан кўра бир пахтакор бригадирни прокурор қилиб қўйганимиз яхши эмасми?”дея қилган эътирози нақадар тўғрилигини кўрсатарди. Аммо гап Олий кенгашнинг ҳуқуқи ҳақида эмас, балки Олий кенгаш чиқарган қонунга риоя қилинмагани, бу қонун бузилгани ҳақида бораётганди. Республиканинг Бош прокурори эса худди колхоз партия мажлисида гапираётган каби оғзидан чиқаётган гаплардан бехабар эди.

МУСТАФОЕВ:Суднинг ҳукмини парламент текшира олмайди, суд ҳукмининг устидан парламент қарор чиқара олмайди, ҳаракатдаги қонунни шу парламент қабул қилган ва унинг (Шовруқ Рўзимуродовнинг-ЖМ.) озодлигини талаб қиладиган бўлса, унга қўйилган Ўзбекистон Жиноят кодексининг тегишли моддаларини бугун ё эртага янгитдан ҳолатда киритиб санксиясини бутунлай йўқ қилмагунингизча у ҳукм бу ерда кўришга тегишли масала эмас. Мен буни шу қонун талабларидан келиб чиққан ҳолда тушунтириш тариқасида эътиборларингизга ҳавола қилмоқчиман.

ИЗOҲ: Залда қўл кўтариб, ўрнимдан туриб минбардаги Бўритош Мустафоевга Ўзбекистон халқ депутати мақоми ҳақидаги қонуннинг 15 моддасини ўқиб бердим. Унда Ўзбекистон Халқ депутати Олий кенгашнинг изни олинмасдан қамалиши мумкин эмас, деб ёзилган ва унинг дахлсизлиги кафолатланган эди. Аммо Бош прокурор Бўритош Мустафоев буни инкор этишга уринади. Гап шундаки, депутатларни безовта қилаётган нарса аслида қонуннинг бузилиши эди. Қонун бир депутат олий мажлиснинг изни бўлмасдан қамалмаслигини кафолатлар экан, республика Бош прокурори эса ўз чаласаводлигини ҳам яширмасдан, нима бўлганда ҳам масалани четлаштириш учун гапни бошқа томонга бураётган эди. Раёсатга эса фақат оғир оқибатларда, масалан бировни ўлдирганлик, депутатнинг очиқда қолиши жамиятга таҳлика туғдирган ҳолларда уни қамаш учун рухсат бериш, аммо дарҳол бу қарорни Олий кенгаш ҳукмига олиб чиқиш ваколати берилганди.

Шовруқ Рўзимуродов депутат бўлгани ҳолда қамалганидан кейин учта сессия ўтганига қарамасдан унинг масаласи муҳокамага олиб чиқилмаётганди. Унинг айби эса биринчи сессияда “Ислом Каримовни президент қилиб сайласангизлар у Ўзбекистонни зиндонга айлантиради” дегани эди.

Хуллас, Олий кенгаш раиси масалани овозга қўйиб юбораман, дер экан, залдан яна шовқин кўтарилади.Лекин раис масалани овозга қўяди.

ЙЎЛДОШЕВ: Ўтмади.

ИЗOҲ:Залга кўрсатилган таблода тарафдорлар 149, қаршилар 220, бетарафлар 41, овоз бермаганлар 21, жаъми 431 деган ёзув пайдо бўлади. Бу билан айни пайтда Шовруқ Рўзимуродовнинг ўлимига ҳам ҳукм ўқилганди. Чунки орадан бир неча йил ўтиб у, ҳақиқий маънодаги паҳлавон йигит қамоқда қийноқлардан жон берганди. Шундай кунлар келишини олдиндан сезган каби Тошкент шаҳридаги Куйбишев туман халқ депутатлари кенгашинг раиси Шуҳрат Нусратов сўзга чиқади.

НУСРАТОВ:Салом алайкум ўртоқ депутатлар. Манинг битта айбим бор. Замонанинг фарзандиман. Балки қурбони ҳамдирман. Рус тилини ўзбек тилидан яхшироқ, пухтароқ биламан. Шунинг учун рухсат берсанглар, жуда ҳам муҳим нарсани қўймоқчиман, ўшани рус тилида гапирсам.

ЙЎЛДОШЕВ:Йўқ, кун тартиби бўйичами?

НУСРАТОВ: Кун тартиби бўйича.

(Нусратов гапининг ўзбекчаси): Ҳурматли депутатлар, Олий Кенгашнинг навбатдан ташқари 7-сессияси кун тартибига қуйидаги қўшимча масалаларни киритишни сўрайман.

1.Ўзбекистон президентининг 1991 йил 26 Сентябрда Ўзбекистон Хафсизлик хизмати ташкилотини қайта тузиш борасидаги Фармонининг бу ташкилотни Олий кенгашни четлаб ўтиб тўппа-тўғри президентга бўйсундириш борасидаги қисмини бекор қилиш.

Умуман бу фармонни халққа қарши, конституцияга қарши, демократияга қарши бўлгани ва диктаторона бўлгани учун бекор қилиш. Шу фармоннинг 2-моддасини ўқиб бермоқчиман. Миллий Хавфсизлик хизмати тўпа-тўгри президентга бўйсундирилсин, дейилади бу моддада ва бундай ҳол бирор демократик давлатда юз бермайди. Ҳатто бирор тоталитар давлатда ҳам бунчаликка борилмайди. Мамлакатнинг разведка, контрразведка бошқармалари барча техник асослари ва барча эски ишлари билан бирга Олий Кенгаш назоратидан чиқарилиб, бир кишининг қўлига берилмоқда.Бу тасаввур қилиш ва бунга йўл қўйиш мумкин бўлмаган нарса.Ёки бизни 30-40 йиллар кутмоқдами? Оқибатларни тахмин қилиш мумкин эмас.Айниқса бизнинг президентнинг қуюшқонга ҳам сиғмайдиган характери билан.

2.Мен Рўзимуродов масаласини бошқа жиҳат билан қўймоқчиман. Қашқадарёлик депутат Рўзимуродовнинг дахлсизлик ҳаққи поймол қилингани масаласи кун тартибига киритилсин.Мен унинг айбдор ёки айбдор эмаслиги масаласини очиқ қолдираман. Агар айбдор бўлса жазосини олиши керак.Бу суднинг иши. Ҳозиргача улар бу ишни қойил мақом қилиб қўйганга ўхшайдилар. Олий кенгаш депутатини қамоққа олишни фақат Олий кенгашнинг ўзи ҳал қилади, яъни бизлар. Агар биз бу масалада ўз овозимизни бермасак, эртага бизни ҳам қамашади.(Қарсаклар)

ИЗOҲ:Раислик қилувчи қўнғироқни чалади ва Нусратов кун тартиби белгиланишида регламент йўқлигини айтиб, сўзида давом этади.

НУСРАТОВ:Уч ойдан зиёд вақтдан бери бизнинг сафдошимиз бўлган депутат биз томондан тасдиқланмаган қарор бўйича қонунсиз равишда турмада сақланмоқда. Бу эса президент истаган пайтда бизлардан ҳар биримизни қамоққа олдириши мумкинлигини кўрсатади. Президент хохлаганини биз биламиз. Президент уни қамади.Мен бу масалани кун тартибига киритиб, Рўзимуродовни дарҳол озод қилишни ва бу ерга олиб келишни таклиф қиламан.

ИЗOҲ:Орага яна раислик қилувчи киради. Аммо партия ишида чиниққан Нусратов унга “Халақит қилманг, мен барибир сўзимни давом эттираман”, деб жавоб қилади.

НУСРАТОВ: Мен конституциявий қўмита раиси, академик Ўразаевга мурожаат қиламан.Шавкат Закариевич, бизнинг халқимиз сизга маълумот берди, сизни академик даражасига чиқарди, сиз нимага эга бўлсангиз бунинг учун халқимиз олдида бурчлисиз.Сиз асл халқдан бўлмаганингизга қарамасдан депутатлар байналминаллик кўрсатиб, сизга Конституцияни ҳимоя қилишни ишондилар. Бу ишончни оқланг ва менинг назаримда қонунсиз бўлган бу икки ҳужжатга баҳо беринг,энди. Конституциявий қўмита хулосаси бўлмасдан депутатлар узил-кесил қарор бера олмасликларини биласиз. Агар бу борада Конституция талаблари бузилган бўлса ва Конституциявий қўмита буни тан олса, президент кетиши керак.

Республика КГБ раиси Алиевга мурожаат қиламан.Бош прокурор Бўритош Мустафоевга, Олий кенгаш қонунчилк қўмитаси раиси Эркин Халиловга мурожаат қиламан. Эркин, ҳуқуқшунос сифатида ўз хулосангни айт. Қолганлар ҳам ҳуқуқшунослар сифатида ўз фикрларингзини айтинглар, дарҳол, ҳозир!Сиз тўрталангиз бугун ўз танловингизни қилишингиз керак, депутатлардан менинг таклифимни қўллашларини сўрайман.

Конституциявий суд танаффусда кўриб чиқиб, Рўзимуродовни қамоққа олиш қонуний бўлганми, йўқми, айтсин.Юқорида номлари айтилган ҳуқуқшунослар бу ерга чиқиб ўз фикрларини айтсинлар ва халқ билсин, улар ўз касбларига лойиқми, ёки йўқми? Бугун биз бу ерда ўтирганлар ё демократияни ва ёки диктатурани танлашимиз керак. Ора йўл бўлмайди. Ўртоқ Йўлдошев менинг таклифимни овозга қўйсангиз.

ЙЎЛДОШЕВ: Мен ҳам рус тилида айтаман. Биз ҳаммамиз очиқ эшикка ўзимизни урмоқдамиз. Биз Рўзимуродов ҳақида келишиб олдик.Сессия охирида олий суд раиси информация беради деб. Бунга бошқаларнинг ҳам номи қўшилмоқда. Хўш уларни эшитган билан нима ўзгарарди?

ИЗOҲ: Шу пайт Нусратов яна ўрнидан туриб масалани овозга қўйишни талаб қилади. Залда шовқин кўтарилади.

ЙЎЛДОШЕВ: Биз бу борадаги масалага овоз бериб бўлганмиз.

ИЗOҲ: Яна сўзга Каримов қўшилади.

КАРИМОВ:(Аввалига рус тилида гапиради, кейин ўзбекча давом эттиради) Мен жаноб Нусратовга бироз маълумот беришим керак. Чунки у қизиққонлик билан, ҳаяжон билан гапирди. Кўриниб турибдики, ўртоқлар бугунги сессияга тайёрланганлар ва ўзаро бир-бирини қўллаш сезилиб турибди.Ўзбекча гапирганда, гап шундай бўлаяптики, бугунги кун тартибига, бугунги президент сайловига қаттиқ кимдир тайёргарлик кўриб, шу масалаларни бир-бири билан боғлаб, Рўзимуродов масаласи ва бошқа масалаларни ҳам шунга улаб қўймқочи.

Лекин шу масалаларнинг ҳаммасини рад қилмасдан, шошилмасдан, ўпкани босиб, келишиб олишимиз керак. Лекин ўртоқ Нусратов КГБ ҳақида гапирдилар, нима учун бундай указ(Фармон-ЖМ) чиққани ҳақида мен сизларга ахборот беришим керак. Лекин менинг шаънимга оғир гапларни айтмасдан ўртоқ Нусратов оддий битта запрос (депутатлик сўрови-ЖМ) қилса ҳам бўларди.Нима учун шундай бўлдию… олдин мани жавобимни эшитиб, кейин хулоса чиқарса, тўғри бўларди.Нима деганда бўтдаги қарама-қаршилик ҳеч нарсага олиб келмайди, балки жамиятимизни бўлиб, бошқа республикаларда бўлаётган қарама-қаршиликка олиб келади. Бугун ё демократия, ё ўламиз, деган гаплар, буларни бўтда айтишга ҳожат йўқ. Ҳамма гапларни у демократияга тегишли бўлса ҳам бизар жуда чуқур ўйлаб бир-биримизни шахсимизга тегмасдан кўриб чиқишимиз зарур. Шунинг учун КГБ тўғрисида гапирсак, кўпчиликнинг эътиборига бу масала янги эмас, мамлакатда КГБ бутунлай, ҳозир, тўкилиб кетаяпти.Қарорлар чиқаяптики, мана шу КГБ СССР бўйича эртага, мутлақо бўлмайди.Шу нуқтаи назардан Украина яқинда бир қарор қабул қилди. Ўртоқ Нусратов шу қарорни ҳам ўқиб чиқиши керак эди.Шу қарорда, ўртоқ Нусратов, ёзилганки ука, шу қарорда айтилганки, шу КГБни ҳозирча президент сайлови бўлгунча, вақтинча Олий кенгаш раисига бўйсиндириш, уни КГБ эмас, ҳозир номи бошқарма дедик, хизмат ҳам дейиш мумкин.

Буни Украинанинг президенти 1-декабрда сайлангунча, эътибор беринглар, сайлагунча уни Олий кенгашнинг раисига қараш (бўсундириш демоқчи-ЖМ) тўғрисида қарор қабул қилди.Шунинг учун ман Каримов бўлиб, Ўзбекистон жумҳурияти президенти бўлиб, ҳеч қанақа ўзбошимчалик қилганим йўқ ва айтайлик, демократияга хилоф нарса қилганим йўқ. Ман ўйлайманки, бу масалани кўриб чиқишимиз мумкин.Манга ҳам қўшимча юк керак эмас.

Агарки, КГБ тўғрисида гапирадиган бўлсак, КГБни Олий кенгашга ҳам қаратиб қўйишимиз мумкин.Бу ҳеч нарса эмас. Лекин КГБни иши шундай оператив(тезкор демоқчи-ЖМ) бўладики, шундай тез ҳал қилинадиган бўладики, мана масалан эртага чегарни бирортаси бузса, айтайлик, Ўзбекистон суверенитетига бир нарса хилоф бўлса, бу комитет кечаю кундуз ишлаб, бир соатда, ярим соатда қарор қабул қилиши керак. Агар шуни ҳурматли депутатлар президент қарамоғига бермасдан бошқа, айтайлиик, Олий кенгаш ёки бошқа таклифлар бўлса ман жоним билан розиман.Лекин умуман мана шу КГБни йўқ бўлиши муносабати билан бизлар мана шу Хавфсизлик кенгашини ташкил қилиб, ўзимизни Ўзбекистонни қарамоғига олиш масаласида ман сизларга шу фикрни билдирмоқчиман.

Агар шу сессия айтсаки, шуни Олий кенгаш қарамоғига олайлик, деса ман айнан бир марта айтаман, ман жони дилим билан розиман. Манa, ўртоқ Нусратов, ука, масалани шундай қўйиш мумкин. Бу тоталитар, айтайлик, интилиш эмас. Ҳеч қанақа, айтайлик, шунга интиладиган ҳаракат ҳам эмас. Шу нуқтаи назардан мен шахсан депутат запросингзига шундай тушунтириш бероқчиман.

ИЗOҲ: Ислом Каримовнинг гапни бошқа томонга буриб юборишга усталиги шу ерда ҳам билиниб турибди. Биринчидан, СССР КГБси 1991 йилнинг Августида президент Михаил Горбачевни ҳокимиятдан ағдариш, яна коммунистик режимни тиклаш фитнасида асосий рол олгани боис қайта қурилаётган ва барча мустақил давлатларда умумхалқ сайловлари ўтгунча бу ташкилот Олий кенгашга бўйсундирилиб, текширувга олинган эди. Ўзбекистонда эса бу масаланинг аҳамияти шунда эдики, СССР Олий кенгаши ГКЧП деб ном олган давлат тўнтариши айбдорларини топиш бўйича тузган комиссияси фитнада Ислом Каримовнинг ҳам иштироки бор, деган иддаони илгари сурган ва бунга Ўзбекистонлик демократ депутатлар ҳам ишонган эдилар.

Биринчидан, фитнанинг бошида турган Янаев воқеадан олдин Тошкентга келиб, коммунистларнинг қурултойини ўтказган ва фитна кунлари фақат Ўзбекистон ва Қозоғистонда коммунистик интизом ҳукмрон, деб бу республикалар раҳбарларини мақтади.

Иккинчидан, фитна куни Ҳиндистон сафаридан қайтаётган Ислом Каримов учқичдан туриб, Янаевга табрик телеграммаси юборгани ҳаммаёқда гап эди.

Учинчидан, Каримов фитна, уч кунда мағлуб бўлгунга қадар муносабатни билдирмади. Аксинча, Ўзбекистонда фитнага қарши чиққанлар таъқиб этилдилар, қамоқларга тиқилдилар, ҳатто бир неча дақиқада суд қилиниб, қамалганлар бўлди.

Мана энди фитна иштирокчилари қамоққа олинган, қолганларнинг ҳам номи бирма-бир аён бўлар экан, Ўзбекистон Олий кенгашидаги депутатлар Ўзбекстон КГБсини мажлисга бўйсундириш ва фитна билан боғлиқ масалани ўрганмоқчи эдилар.Бунинг устига ўша кезда Горбачев КГБни бироз очиқ ташкилотга айлантиргани боис жуда кўп сирлар ташқарига чиқаётган эди.

Масалан, Каримов Шароф Рашидов масаласини кўтарган депутатларга қўшилган кунларда у коммунистик режим пайтида давлат планлаштириш қўмитаси раиси экан, Рашидовни КГБ биноси ёнидаги қабридан чиқариб ташлаш қарорига имзо қўйганини кўрсатувчи ҳужжат Олий кенақш аъзолари қўлида пайдо бўлганди ва ҳоказо. Каримов шу боис ҳам апал-апал мавжуд Конституцияга зид бўлишига қарамасдан бу ташкилотни ўзига бўйсундириб, Қашқадарё вилоятида ўзи билан бирга ишлаган ошнаси Ғулом Алиевни унга раҳбар қилиб олиб келганди.Бутун гап ана шунда эди. Энди Каримов сессияда усталик билан гапни бошқа томонга буриб юборди. Гарчи собиқ КГБни Олий кенгашга бўйсундиришга жоним билан розиман десада, ўша куни ҳовурлар босилгандан кейин бу масалани бутунлай муҳокамадан чиқариб олишга эришди.

ЙЎЛДОШЕВ: Умуман ҳозир…

КАРИМОВ: Бу КГБ тўғрисида… Иккинчи масала, Рўзимуродов ҳақида бўлса, сиз таклиф қилган масалангизни овозга ҳам қўйиш керак эмас.Таклифингиз тўғри. Рўзимуродов ҳақида депутатларга қандай маълумот керак бўлса, уни шу бугуннинг ўзи бериш керак. Мана Олий суднинг каттаси, Конституцион судни каттаси, суд дейиладими бизада, ёки комитет дейиладими? Мана буларни каттаси ким бўлса ҳам, лозим топсангиз шуларга ҳозир топширсагу кунни охирида ёки қачон булар тайёр бўлгандан кейин шу масалани сизларга маълумот берса ҳеч қанақа қаршилик йўқ.

ИЗOҲ:Бу ерда ҳам Каримов аслида раислик қилувчига кўрсатма бермоқда. Гап шундаки, Олий кенгаш регламенти, яъни иш тартиби бўйича маълумот муҳокама қилинмайди. Фақат эътибор учун қабул қилинади. Маълумот ёзма равишда ҳам тарқатилиши ва шу билан иш битиши мумкин. Шу боис Каримов кўпчилиги содда бўлган депутатларни лаққиллатиб, масалани маълумот тарзида қўйишни истамоқда эди. Лекин гап қонунлар бузилгани ҳақида бораётганди.

НУСРАТОВ: Мана Конституция бузилди. Ман шу масалани комитет кўрсин деган, таклиф қилдим. Шуни овозга қўйсинлар.

ЙЎЛДОШЕВ: Яхши, Шуҳрат Нусратович, энди битта нарса борда бизда, ўзи кун тартибида бор. Президентнинг фармонларини тасдиқлаш тўғрисида.Ўшанда шу фармонга келганда буни батафсил муҳокама қилиниб, битта қарорга келинади.Буни ҳозир, дейлик, шишириб муҳокама қилишни ҳеч ҳожати йўқ. Биз ҳозир сизлар билан кун тартибини кўраяпмиз, кун тартибини.Энди Шовруқ Рўзимуродов тўғрисида мен Шуҳрат Нусратович берган таклифни овозга қўяман.

НУСРАТРОВ: Мени таклифим бўйича Конституция бузилгани ҳақидаги масалани конституция комитетига берайлик, улар ўз хулосасини берсин.

ЙЎЛДОШЕВ: Ман шуни айтаяпманда…

ИЗOҲ: Раислик қилувчи ишораларини яхши тушунмаганидан Каримов безовта бўлади ва жаҳл билан яна унинг сўзини бўлади.

КАРИМОВ: Йўқ кечирасиз, бу масалада, катта, ҳозир масала қўйилаяптики… қонун бўйича, қулоқ солинглар, ўртоқ Нусратов бизани очиқ гапиришга нима қилаяпти… агарки, Конституцияда ёзилганки, агар президент қонунни бузса, уни айтайлик, қайтариб лавозимдан тортиб олишга(уни бўшатишга демоқчи-ЖМ) асос бўлади деган гап бор. Ўртоқ Нусратовнинг ҳозир астойдил гапирадиган гапи тагида мана шу гап бор. Ки, бизар (бизлар-ЖМ) ҳозир бир қарорга келсакки, шу президентга қаратиб қўйиш керак, деган нуқтани ман агар нотўгри ёзган бўлсам, ки ман қонунни бузган бўлсам, эртага асос бўлади Каримовни президентликдан чақириб олиш. Мана бундай масалани ўртоқ Нусратов очиқ қилиб айтиши керак.Мана шундай гап бўлаяпти. Гап шундайки, президент қонунни буздими ёки бузмадими? Мана шу масалани бундай қўймоқчи булар. Ман айтмоқчиманки, агарки мана шу КГБни бутунлай йўқ қилиб, бу қонун нотўғри бўлса, бу қонунни бузиш эмас, айтайлик бир қонунни маъносини ҳам ўзгартириш, ман фармонни номини ёки маъносини ҳам ўзгартириш тўғрисида ман розиман, агарки Конституция бошқа-бошқа нималар(ҳуқуқшунослар демоқчи-ЖМ) айтсаки бу қонунни ўзгартириш керак, деса бу бошқа гап.

ИЗOҲ: Гап бирор бир қонун эмас, балки Конституцияга хилоф равишда чиқарилган Фармон ҳақида бораяпти. Каримовнинг бу нутқи олдингиларига қараганда анча чалкашроқ. Чунки у боши берк кўчадан чиқишга йўл қидирмоқда ва орқага чекиниб, чиқиб кетиш учун чора изламоқда эди.

КАРИМОВ:Лекин асосий мазмун бошқа ишда кетаяпти. Лекин очиқ айтишимиз керакки, бу олдиндан тайёргарлик кўриб, баъзи бир ўртоқлар мана шу масалани у томонадан бу томондан олиб келиб битта масалани қўймоқчики, бу президент диктатор бўлдию бу президент, айтайлик, нимани, қонунни бузди. Қонунни бузса, эртага сизларга овозга қўядики, шу масалани ҳисобга олиб, асослаб Каримовни президентликдан озод қилишни…Шуни ҳам тўғри билинглар.

ИЗOҲ:(Залда шовқин…) Сессия олдидан “Тошкентликлар фитна уюштириб, Каримовга қарши чиқишмоқчи” деган гап тарқатилганди. Бу гапни асослаш учун Каримов вакиллар палатасида кутилмаганда Президент сайлови ҳақидаги қонун лойиҳаси ва президентликка номзод масаласини ҳам кун тартибига қўшдирган эди. Мирсаидовни эса ваколатлари чекланган вице президентликдан кенг ваколатли Бош вазирликка ўтказишни таклиф қилганди. Мазкур сессия охирида шу нарса аён бўладики, Сайловлар ҳақидаги қонун лойиҳаси аслида кейинги сессия учун тайёрланаётган экан ва пишмасдан бу сессияга олиб чиқилган. Шу боис иш битиб, эшак лойдан ўтгач, бу масалани кейинги сессияга қолдиришади. Лекин ҳозир депутатларда тошкентликлар Мирсаидов бошчилигида ҳокимият учун курашишмоқда, Каримов шунча катта лавозим берса ҳам кўнмаяпти, президентликка Ислом Каримов номзоди қўйилганидан норози, деган фикрни пайдо қилиш учун бу керак бўлганди. Демократ депутатларнинг президентни танқидга кўниктириш йўлидаги уринишлари жиддий эканлиги ва улар бу мақсадларидан қайтмасликларини билган Каримов гуруҳи ана шу қартани ишга солганини кейинчалик ошкор қилиб қўйишганди.

Маҳаллийчилик, одамларнинг қон-қонига сингиб кетганидан фойдаланиш эса коммунистик режимнинг асосий қуролларидан бири эди. Балки демократ депутатларнинг Каримовнинг зулмига қарши чиқишини ва буни улар очиқ ойдин тайёрлашаётганини билган баъзилар бундан фойдаланиб қолишга ҳам уринган бўлишлари мумкин.Лекин демократ депутаталарнинг рўйхати бўйича биринчилардан бўлиб Ошкоралик қўмитаси раиси Эркин Воҳидов, Фан ва маданият қўмитаси раиси Аҳмадали Асқаровлар сўзга чиқиши керак бўлган ҳолда улар сессияда жим ўтиришар эди. Бугунга қадар ҳам улар сессиядан бир кун олдин кечки зиёфатда Ислом Каримов билан нималарни муҳокама қилганларини сир сақлаб келмоқдалар.

ЙЎЛДОШЕВ: Нимани жанжалини қилаяпмиз, ман тушунмаяпман. Мана Олий судга, қонунчилик комитетига, Конституцион судга топширайлик, шу кўриб чиқиб, ўз хулосасини айтсин. Марат Зоҳидович сизда ҳам шу масалами?

ЗОҲИДОВ: (Русча гапиради):

Зоҳидов гапининг ўзбекчаси: Шуҳрат Нусратович, мен сизга жавоб бермоқчиман. Мен ҳуқуқшунос эмасман, мен математик, мен механик. Лекин мен эслтмоқчиман, қачон СССР президенти Горбачев Садовая ҳалқаси ичида митинглар қилмаслик ҳақида фармон чиқарганда Алексеев бошчилигида Конституциявий кометет бу фармонни бекор қилди. Бу бир йил олдин бўлган эди ва ҳозирга қадар ҳам президент вазифасидан бўшатилган эмас. Шунинг учун керакли қонунларга кўра, керакли хулосалар қилиш керак.Бу биринчи масала, иккинcи масала, ҳозир президент айтдики, менга ҳам маълум бўлди, ҳақиқатдан ҳам депутатлар орасида, айниқса, кун тартибига президентни умумхалқ сайлови орқали сайлаш керак, деган масала киритилиши мунисабати билан президентга баҳо беришда ҳар турли қараш бор.Биз президентни бу ерда сайлаганимздан кейин ўтган бир ярим йил ичидаги фаолиятини кун тартибига киритайлик. Биз умумхалқ сайловига келмоқдамизми, демак биз қандайдир натижалар қилишимиз керак. Бу очиқ бўлиши ва регламенциз бўлиши керак. Мен ҳам бу масалада тайёргарлик кўрганман ва сўзга чиқаман.

ИЗOҲ:Шуни айтиш керакки, Марат Зоҳидов мен билан бирга Тойиба Тўлаганова, Ойгул Маматова, Тошпўлат Жўраев, Ҳамза Эшназаров ва бошқалар тайёрлаган, 12 саҳифадан иборат ҳолда барча депутатларга очиқ тарқатилган мактубдаги талабни такрорламоқда эди. Унинг ўзи ҳам охирги дақиқаларда шу мактубга қўл қўйган. Аммо бу мактубда президентни бўшатиш талаби йўқ ва аксинча у йўл қўйган камчиликлар очиб ташланган ҳамда унинг ҳисоботини эшитиш, умуман вақти-вақти билан президентнинг ҳисоботини эшитиб туришга чақирилганди.

Аммо сессия чархи бошқа томонга айлангач, Марат Зоҳидов тўнини тескари кийиб, демократ депутатларни Москванинг жосуслари, деб айблайди ва текшириш учун комиссия тузишни талаб қилади. Каримов тавсияси билан Эркин Воҳидов раҳбарлигида шундай комиссия тузилади ҳам. Лекин бу ҳали кейин. Ҳозир эса…

ЗОҲИДОВ:Кейинги масала, бугун Мирсаидов ҳақида ҳам гап бўлмоқда. Бу ҳам кун тартибига киритилган. Мен яқинда бир раҳбар билан гаплашдим. У Анатолий Степанович Ефимов. У собиқ раҳбар ва ҳозир ҳеч қандай вазифада эмас. Мен уч кун олдин шаҳар советида уни СССР олий совети рўйхатига киритишга қарши чиқдим.Кейин у билан Мирсаидов ҳақида ҳам гаплашдик.Ефимов айтдики, Мирсаидов ҳокимиятга интилмоқда. Бу жиддий масала. Бизнинг раҳбариятда келишмовчилк бошланмоқда. Мен биламан, фақат баъзи депутатлар орасида эмас, мен талабалар вакилиман ва биламан талабалар орасида ҳам ҳар хил гаплар тарқалмоқда. Мен Март ойида Мирсаидов ҳақида “Нородное Слово”га суҳбат берган эдим.Мен ўшанда айтган эдимки, мана шу бўлмағур тартибсизлар пайтида талабаларни тинчлантириш учун бир республика раҳбари келган эди, деб. Газета Мирсаидов фамилиясини тушириб қолдирган. Ўшанда у ҳушёр эмас, деб гап тарқатилди. Лекин бу ёлғон ва уни қоралаш учун тарқатилган бўҳтонлардир.Яна шунақанги миш-мишлар. Агар шундай бўлса, биз Мирсаидовни чақириб бундай йўлдан фодаланилмайди, деб айтишимиз керак. Ва президентнинг фаолияти ҳақидаги масалани яна бир бор кун тартибига киритишни сўрайман.

ЙЎЛДОШЕВ: Шу гапларни ҳаммасини ўша кандидатуралар муҳока қилинганда айтса бўладику? Биз мана бош вазир ҳақида қўшдик. Кун тартибини аниқлаб олайлик, ўртоқлар.

ИЗOҲ: Фан ва халқ таълими қўмитасида ишлайдиган сирдарёлик демократ депутат Ҳамза Эшназаров созъга чиқади:

ЭШНАЗАРОВ:385-сайлов округидан Эшназаров. Ҳурматли депутат ўртоқлар, биз нима учун инсон ҳуқуқи, депутатлар ҳуқуқи тўғрисида кўпроқ тўхталадиган бўлдик. Айниқса, шу бугунги кунга келиб. Менинг фикримча президентимиз жуда тўғри гапни гапирдилар, тайёргарлик кўриб келган бўлса керак деб, тайёргарликсиз ҳам келиш мумкин-ми, сессияга?

Энди мана шунинг боисини тушунтириб, ўзимнинг фикримни айтмоқчиман, инсон ҳуқуқи ҳақиқатда поймол бўлаётганлиги рост.Нафақат инсон ҳуқуқи, депутатларнинг ҳам ҳуқуқи поймол бўлаётганлиги факт. Эсингизда бўлса Ўзбекистон Халқ депутати Иномжон Турсунов милиция ходимлари томонидан калатакланганлиги, бундан олти ой олдин бўлган, бу ҳақда мен депутатлик сўровини бир неча депутатнинг имзоси билан топширган эдим. Шу Олий кенгашнинг президиуми ўзининг зиммасига ҳамда прокурорга топширган эди.Бугунгача жавоб йўқ-ку? Нега биз энди инсон ҳуқуқи, депутатларнинг ҳуқуқи поймол бўлаётганлигини тан олишни истамаймиз.

Биринчи таклифим, ана шу Иномжон Турсунов тўғрисидаги масала бугунги сессияга киритилиши керак.

Иккинчиси, Рўзимуродов тўғрисида қарор қабул қилинди. Мен бунга қарши эмасман, лекин Олий совет президиуми қарорини сессияда тасдиқлашимиз керак эди-ку? Нега бу масала бизнинг сессиямиз кун тартибига киритилмаслиги керак? Жуда кўп ўртоқлар бу ҳақда жуда ташвишланиб гапиришди.Бугун Турсунов, Рўзимуродовнинг бошига тушган эртага ҳар қайсингизнинг бошига тушиши мумкин.Бу, ҳеч ким гарантия берган йўқ. Бунинг устига бир кишининг диктати билан ана шу қарор қабул қилинди.

Биринчи куни Олий кенгаш президиуми қабул қилмаган эди. Иккинчи куни мажбур қилиб, ҳурматли президентимзининг топшириғига мувофиқ бўлса керак, мен яна адашган бўлсам узр сўрайман, бу қарор қабул қилинди. Ахир бу инсофдан эмас-ку? Ахир бу қонундан эмас-ку? Ана шу икки масала кун тартибига киритилишини жуда қаттиқ талаб қиламан.

ЙЎЛДОШЕВ: Биз бу масалани кўриб чиқдик-ку?!

ЭШНАЗАРОВ: Мен Иномжон Турсунов ҳақида президиумнинг хулосасини ва прокурорнинг жавобини, кейинги сессияда ахборот берилади, деб айтилган эди, лекин орадан уч ой ўтиб кетди, ишонмаганлар ўша сессияни стенограммасини кўтариб кўрсин.Биз юқоридан туриб кун тартибини белгилаб қўювчиларнинг айтганларини тасдиқлаб берувчи кишиларга айланиб қолганимизни тушунимшимиз керак.Бу кечириб бўладиган ҳол эмас. Ҳар қанча доно киши бўлса ҳам, раҳбарият, майли ишонишимиз керак, ҳурмат қилишимиз керак, лекин 500 депутатни сайлаб қўйган бўлса, буни номини сессия деб қўйган бўлса, бу одамларнинг ҳам фикрини инобатга олиши керак-да ахир! Агар инобатга олинмайдиган бўлса, юқоридан айтиладиган ҳамма гаплар тасдиқланиб юбориладиган бўлса бу одамларнинг нимага кераги бор? Шунинг учун мен таклиф қиламан, мана шу икки таклиф бўйича масалани овозга қўйишингизни.

ИЗOҲ: Олий Кенгаш регламенти бўйича депутат таклиф қилдими раис уни овозга қўйиши ва қабул қилиб, қилинмагани шу йўл билан ҳал этилиши керак. Лекин…

ЙЎЛДОШЕВ: Бу иккита масала ҳам кун тартибига киритилиб бўлди, Декларация тўғрисида гаплашдик. Ўша ерда ҳуқуқ, эркинлик ҳақида ҳамма гап бўлади. Муҳокама даврида бунақа гапларни гапириш керак.Энди мани таклифим бор, мана шу киритилган таклифларни эътиборга олиб, кун тартибини тасдиқлаш.(Залда норозилик.)

Мана кун тартиби бўйича уч кишига сўз бераман.

ИЗOҲ: Каримов “Тугатинг”, дейди Йўлдошевга.

ЙЎЛДОШЕВ: Шу билан тамом.

САЛИМОВ-292-Булунғур сайлов округидан Салимов. Биринчи сессиялар яхши ўтди. Биринчи сессиямиз олти-сакиз кун давом этди. Кейин уч кун давом этди.Кейингилари ҳаммаси бир кунда тугаяпти. Лекин жуда кўп қонун қабул қилаяпмиз.Қонунни 5 ёки 10 минутда битта одамнинг информацияси билан қабул қилинмайди. Масалан ГАИ (ДАН- давлат авто инспексияси-ЖМ)ходимлари, умуман милицияни кучайтириш бўйича қонун биринчи мартада қабул қилинмади.Иккинчи марта раёсатдан туриб гапирган одамларнинг гапи бўлгани учун ҳаммаси…. поимённий (Исмларни ошкор қилиб овозга қўйиш-ЖМ) бўлгандан кейин ҳамма фамилия олдида туради, шуни учун қўрққанидан кўп одам ўшани яна қайтадан сайлаб юборади-да. “Ёпиқ”деган нарса бор, “очиқ ” деган нарса бор.

ИЗOҲ: Бу ерда депутат овоз беришдаги муаммони айтмоқда. Овоз беришдан олдин раислик қилувчи масалани ёпиқ ва ёки очиқ овозга қўйишни тасдиқлатиб олиши керак. Агар ёпиқ бўлса, овозларни қайд этиш машинаси исмларни кўрсатмаслиги керак.

САЛИМОВ:Масалан, актуал масала кўрилган пайтда ёпиқ овозга қўйилсин, деб айтиш керак. Буни бизга ўрнатган пайтда айтди-ку, ёпиқ овозга қўйилсин, деган пайтда бу ерда ўтирган одамларнинг биттасининг ҳам фамилияси тушмайди, деди. Лекин шунинг учун ҳам (очиқ бўлаётгани учун ҳам демоқчи-ЖМ) жуда кўп масалалар оғир бўлаяпти.

Иккинчидан, мана бу сессияларни олиб боришда жуда катта хатоларга йўл қўйилаяпти.Чунки парламент ишида депутатлардан ҳаммаси қатнашган эмас.Энди биринчи навбатда қатнашаётган одамлар бор. Раисдан илтимос, мана илгари, майли кўриб чиқамиз ва залга учта микрофон ўрнатамиз, деб айтган эди.Мен ўзим врачман, лекин биламан-ки мана шу ўтирган жойимиздаги битта микрофонни олиб, залга қўйса ҳам ўша микрофон бўлиб ишлайди.Мен электроник эмасман. Ҳозир масалан, ёнимда ўтирадиган Виктор ака билан гаплашиб ўтиргандим, шуни қилиш мумкин эди.

Учинчидан, шу ерда “Халқ сўзи” газетасининг редактори Аҳмаджон Мухторовни бизлар ҳаммамиз давлат арбоби, деб сайладик, редактор қилиб, лекин кечагида Раёсат уни олиб ташлади.Кеча таклиф киритилди, Аҳмаджон акани яна қайтадан қўйиб, ўзидан эшитайлик. Раёсатнинг ҳужжатлар