YANA SADDAM MASALASIDA
2-01-2007
SAVOL׃ Amerika ham ikki yuzlamachi, musulmonlarga qarshi mamlakat, musulmonlarni mensimaydigan, takabbur mamlakat, manfaatparast mamlakat. Bunga yaqqol isbot Saddam Husaynni Qurbon hayiti kuni osganligidir. Boshqa kunda ossa ham mayliydi. U o’zini qani musulmonlar qo’lidan kelganini qilsin deb aynan shu kun osgani odamning nafratini qo’zg’atadi. Karimov Amerikani chiqarib yuborib to’g'ri qilibdi. Avval bu uchun xafa bo’lgandim. Aslida Karimovning bu ishi uchun unga insoniyat ordenini berish kerak ekan. Shunday emasmi? (Ahmad).
JAVOB׃ Bugun musulmon dunyosining aksariyat qismida ana shunday yakka fikr hukmron. Amerikaning o’zida esa ikki fikr hukmron. Bir tomon Saddamning osilish vaqti noto’g'ri tanlangan desa, ikkinchi tomon bu vaqtni iroqliklarning o’zi tanladi, deydi. Zotan AQSh ma’muriyati Iroq hukumatiga osish vaqtini ikki haftaga kechiktirsa yaxshi bo’lardi deya istak bildirgan.
Umuman Amerikada Iroq masalasida ikki fikr hukmronligi demokratlarning saylovda g’olib chiqishiga olib keldi. Ular urushga qarshi o’ta jiddiy kurash olib bormoqdalar. Bushni va uning ma’muriyatini juda keskin tanqid qilmoqdalar.
Musulmon dunyosida esa bitta fikr. Nega? Chunki ikkinchi fikrga yo’l berilmaydi. Qolaversa, bugun Saddamning o’limini har tomonga burib, turli vaziyatlarga boshlash, mazhablar urushiga aylantirish birinchi galda dunyodagi diktatorlarga juda qo’l keladi. Menimcha, bu harakatlarning ortida ham ular turibdilar. Biz esa asrlardir propaganda quli bo’lib kelganimiz kabi bugun ham boshqacha fikrlay olmayapmiz.
Nega Saddam o’ldirgan qariyb 2 million odam haqida hech kim gapirmaydi? Uning taxtni bosib olib, xalqni ezib kelgani nega unutildi? Nega Saddamning hayoti butun iroqliklardan ustun bo’lib qoldi? Kechagi kommunist Saddam bugun musulmon liderga aylandimi? Al qasosu minal haq deb yurganlar nima bo’ldi?
Yodimizda urush boshlanmasdan oldin Saddamga va jinoyatchi o’g'illariga mamlakatdan istagn joylariga chiqib ketish, Iroqda erkin saylovlar o’tishiga yo’l ochishi uchun 48 soat vaqt berildi. Ammo ketishmadi va shu yo’lni tanlashdi. Agar ketishganda bu qadar iroqlik o’lmagan va mamlakat allaqachon tinch yo’l bilan boshqa tizimga ko’chgan bo’lardi. Saddamning o’zi “qon bilan kelgan qon bilan ketadi”, yo’lini tanladi.
Biz uchun masalaning bu jihatidan ham diktatorning osilish masalasi muhim. Bugun diktatorlar osilish masalasiga qarshi propaganda boshlab yubordilar. Endi Saddamni qaytarish mumkin emas. Diqqat qiling, nega osilishdan oldin jimlik edi va endi karnay chalinmoqda? Chunki endi qolgan diktatorlar o’zlari osilmasliklari uchun zamin tayyorlashmoqda. Biz ham ularga qo’shilib, Farg’ona voqealari, Parkentda to’kilgan qon, Talabalar shaharchasidagi qotillik, Andijon xunrezligi, ming-minglab insonlarning o’z vatanidan ayri tushganini unutib, Ahmadbek singari ularni ordenga loyiq topmoqdamiz.
Urush, bosqinchilik va diktatura masalalarini ayri-ayri hollarda ko’rish kerak.
Hali yaqin-yaqinga qadar ming-minglab iroqliklar Amerikani ayblab, Saddam uning odami, shuning uchun bu diktatorga ko’z yumib kelmoqda, deb yurgandilar. Hali ham minglab o’zbeklar G’arb Karimovning qotilligiga panja orasidan qaramoqda, deb jar solmoqdlar. Na unisiga, na bunisiga chidaymiz.
Kechagi ashadiy stalinchi, KGB maktabining tolibi, kommunist bugungi musulmon dunyosining lideriga alanib qolsa, bu juda tashvishli holdan darak.
Bu ahvolda hech qachon birimiz ikki bo’lmaydi va bugunga qadar bo’lganidek, turli o’yinlar va propagandalarning quli bo’lib qolaveramiz.
BIRLAShIShNING HAMMABOP YO’LI
3-01-2007
SAVOL׃ Biz ko’p yillardan beri birlashish hakida dod-voylar qilamiz, ammo hech kim birlashishning (A.Po’latovdan boshqa) hammabob yo’lini taklif qilgan emas. Ya’ni birlashish haqida yig’laveramizku ammo qanday birlashish haqida aniq tassavurimiz yuq. Birlashishni har kim o’zicha ko’rmoqda. Bunga siz qanday qaraysiz.(Akbarali).
JAVOB׃ A.Po’latov keyinga paytda bitta yo’lni ilgari surmoqda׃ “Birlik”ning atrofida birlashish. Bu aslida “Birlashib nima qilamiz” degandek gap. Chunki bugungi mavjud muxolifat saflarida “Birlik” va “Erk”dan chiqib ketganlar, ularning ishlaridan qoniqish hosil qilmaganlar, liderlarini nodemokratik deb hisoblaganlar va hokazo shaxslar, guruhlar bor. Bu normal holat.
Gap shundaki, ular ozchilik emas, bugungi faol muxolifatning aksar qismiga aylanib borishmoqda. Hatto shunday bo’lmaganda ham birlashish faqat falonchining “rahnamoligi”da bo’ladi, deyish qolganlarning huquqlarini toptashgina emas, ularni haqorat qilishdir.
Darvoqe, bir paytlar A. Po’latov birlashishning adresi “Davra kengashi” degan gapni ham aytgandi. Keyinchalik bu ham unutildi. Bu ham hammabop yo’l emas edi. Chunki “Davra Kengashi” ham “Birlik”ning davra kengashi ekanligini hamma yaxshi biladi.
Tanqid qilish oson, taklif aytish mushkul deyishingiz turgan gap.
Biz hammabop taklifni aytgan edik. Bu – hammaning o’rta bir Platformada – Maslahat Kengashida birlashishidir. Shu maqsadda Umummuxolifat qurultoyi g’oyasi ilgari surilgan edi. Ammo haliga qadar amalga oshmayapti. Balki uni tashkil qiluvchilar kimlargadir yoqmas. U holda A. Po’latov yoki M. Solih tashabbusni qo’lga olib, birgalikda shu qurultoyni chaqirishsin va “Biz ham sizlar kabi qochqinmiz, huquqlarimiz teng, qurultoyda hamma o’z qarashlarini saqlab qolgan holda umumiy bir Platforma atrofida birlashylik” desinlar. Hamma rozi bo’ladi.
Bu Platforma shundan iboratki, “Birlik” ham, “ERK” ham, boshqalar ham o’z ichki nizolari bilan o’z yo’llaridan ketaveradilar. Ammo diktaturaga qarshi kurash strategiyasi va taktikasini belgilashda, bu kurshni olib borishda birgalikda harakat qiladilar.
Boshqacha aytganda, koalitsiya hukumatlari kabi kattayu kichik bir bo’lib, umumiy ishni yuritadilar. Ana shunda ular Karimov rejimiga qarshi alternativ siyosiy kuchga aylanadilar va dunyo, xalqimiz ham ularni e’tirof etadi.
Shu Platformada agar A. Po’latov hammani ishontira olsa, hamma bo’lmasa ham ko’pchilik uni qo’llasa, bu demokratiya, saylovda butun muxolifat uni qo’llaydi. Yoki M. Solih ko’pchilikni ishontira olsa, uni dastaklashadi. Agar B. Chorievning aytganlari ko’pchilikka ma’qul kelsa, unga ergashiladi. Yoki Eshmat va Toshmatning dasturi ko’pchilikka ma’qul kelar. Mana sizga demokratik, hammabop yo’l.
Bu yo’lni 2005 yilning 23 May kuni e’lon qilgandik. Bugunga qadar amalga oshmadi. Yaqinda yana takrorladik va bu oxirgi imkoniyatimiz ekanligini ham urg’uladik. Bu safar ham amalga oshmasa, demak birlashish haqidagi gaplarni yig’ishtirib, hamma o’z yo’lida davom etaveradi. Natija esa aniq׃ 15 yildan beri qanday bo’lsa yana xuddi shunday׃ BOTQOQLIK!
Dunyo zarralardan tashkil topgan
6-01-2007
SAVOL׃ Bizning davlatimizda demokratiya tomon o’zgarish bo’lishi mumkinmi? Men va menga o’xshagan insonlar bu yo’lda biror ish qilishimiz mumkinmi? Sizlarning maqsadlaringiz nima? AQSh da yashirinib yurgan vaqtingizda O’zbekistonda ahvol yumshasa, keyin bu erga kelib, demokratiyani targ’ib etasizmi? Nimadir qilish kerak emasmi? (Baxtiyorjon).
JAVOB׃ O’zbekistonda demokratiya tomon o’zgarish bo’lishi mumkin. Lekin mabodo hokimiyat Karimovdan Mirziyoevning qo’liga o’tsa, buni orzu qilmasangiz ham bo’ladi. Undan boshqa kim bo’lishidan qat’iy nazar asta-sekin demokratiyaga yo’l beradi. Bu haqda ilgari juda ko’p yozganman. Agar savol-javoblarning oldingi qismlarini o’qib chiqsangiz maqsadimiz, siz va siz kabilar nima ish qila olishingiz mumkinligi haqida ham batfsil yozilgan. Chunki siz ko’p ish qilishingiz mumkin. Bu mamlakatning kelajagi sizniki va siz hozirdanoq bu haqda o’ylamasangiz, chetga ketib, umringizni mardikorlikda o’tkazasiz.
Mening nazarimda siz eng avvalo O’zbekistonning hech bo’lmaganda yaqin tarixni bilishingiz kerak. Bu degani Karimov rejimi yozib qo’ygan soxta tarix emas, balki turli manbalarda turlicha yozilgan tarix. Ha, siz bu rejimga muxolif bo’lganlar orasidagi jiqqa musht tortishuvlarga ham duch kelasiz. Qo’rqmang va o’qing, keyin o’zingiz xulosa qiling. O’shanda sizga “Nima qilish kerak?” degan savolning javobiga olib boradigan eshiklar ham ochiladi.
Men chetda yurganlar, millionlab o’zbeklardan, yashirinmay yurgan va Karimov rejimi haqida har qanday fikrini har qanday holatda ochiq aytib yurgan sanoqli insonlar guruhidaman. Bu bilan faxrlanaman. Biz ahvol yumshashini kutmasdan, turli yo’llar bilan demokratiyani targ’ib qilib kelmoqdamiz.
Siz Andijonning bir burchidan turib, mening adresimni topganingiz va savolingizni yo’llab, unga javob olayotganingiz ham ana shu ishning zarra qadarlik bo’lsa-da samarasidir. Agar har birimiz ana shunday zarra qadar ish qilsak vaziyatimiz bugungidek bo’lmas edi.
Bugun hamma kimningdir nimadir qilishini kutmoqda. Bu ahvolda uzoq-uzoq yillar kutilaveradi va hech narsa bo’lmaydi. Toki har kim o’zining nimadir qilishni anglab olmasa, jamiyat qoloq bo’lib qolaveradi.
Mana sizga bir maydon׃ internetga kirish imkoniyatingiz bor ekan, uning qarshisidagi vaqtingizdan ozginasini demokratiyaga sarflab, o’zingiz yashab turgan muhitdagi vaziyat haqida bizga xabar yo’llab turing. Bu bilan siz Vatandan olislarda bo’lgan minglab insonlarni haqiqiy ahvoldan xabardor etasiz. Bu juda katta ish bo’ladi.
Faqat iltimos, oldindan bu ish uchun pul talab qilmang. Chunki bu ishlar pul bilan qilinadigan masalaga aylangan nuqtadan boshlab, biz vatanparvarga emas, biznesmenga aylanamiz. Zotan pul uchun yozadiganlar juda ko’p topiladi.
Pul uchun yozadiganlar yoki mardikorlarni kamsitish, qoralash niyatim yo’q. Ayniqsa, mardikorlikni pastga urmoqchi emasman. “Mardi kor”- ”Erkakning ishi”, “Mardning ishi” degani. Mardikorlik juda og’ir mehnat va ayni paytda majburiylik natijasi. Ana shu majburiylik sizni ham, qolganlarni ham o’ziga bog’lamasin uchun biz bilan birga siz ham nimadir qilishingiz kerak.
Bugun siz ishni men aytgan odimdan boshlasangiz, umid qilamanki, O’zbekistonning kelajagiga mardikor bo’lib emas, sohib bo’lib kirib borishingizga yo’l ochiladi. Hatto biz qila olmagan ishlarni ham siz qilishingiz mumkin bo’ladi.
Unutmang, borliq-dunyo zarralardan tashkil topgan.
Mamlakat tashqarisida yashab, “Prezidentlikka nomzodman”
deyish qo’rqoqlik belgisi
7-01-2007
SAVOL׃ Hukumat saylovni 2007 yilning 23 dekabriga moslab qo’ygan va baribir o’shanda o’tkazadi. Bugundan boshlab uni engish uchun kampaniya boshlash yaxshi. Hozirgacha 4 ta odam “prezident bo’laman” deb aytmoqda. Agar ertaga saylov bo’ladigan bo’lsa, siz qaysi bittasiga ovoz berardingiz? (Erkin).
JAVOB׃ Biz o’tgan yilning 19 aprel kuni Demokratik O’zbekiston Kongressining bu masaladagi ochiq va aniq pozitsiyasini e’lon qilganmiz. Unda jumladan shunday deyiladi׃ “Bugun o’zbek demokratik muxolifatining tashqaridagi barcha a’zolari teng huquqlidirlar. Hammaning bitta statusi bor – QOChQIN! Shunday ekan, ularning bitta yo’li bor: shaxsiy ambittsiyani yig’ishtirib, o’zaro birlashib, butun siyosiy, moliyaviy va ma’naviy kuchni mamlakatga safarbar etish, ichkaridan bitta nomzodni tanlab, diktaturaga qarshi turish. Bu demokratik umummuxolifatning birligiga ham kafolatdir. Biz ana shu yo’lda har qanday muzokaraga, taklifga ochiqmiz va yordam qo’lini uzatishga hozirmiz. Aks taqdirda 2007 yil ham o’tadi va muxolifat tarqoq, kuchsiz va xalqdan ajralgan, Vatandan ayro tushgan, shaxsiy manfaatlari uchun yashayotgan bir necha kimsaning atrofida uymalashgan to’dalarga aylanib qolaveradi”.
Savolingizga javob shundan kelib chiqadi׃ men ana shu pozitsiyaga sodiq qolgan holda O’zbekiston ichidan chiqqan nomzodga ovoz bergan bo’lardim. Bugun O’zbekiston ichida muxolifat saflaridan “Men prezidentlikka nomzodman” degan mardlar chiqmoqda. Shulardan biri iqtisodchi Jahongir Shosalimovdir. U juda faol va jasoratlidir.
Mamlakat tashqarisida yashab “Men prezidentlikka nomzodman” deyish qo’rqoqlikni ko’rsatadi. Chunki nomzod panada o’tirib ish ko’rmaydi. Xalqning oldida, ichida bo’lishi kerak.
Mamlakat ichkarisida turib, “Men prezidentlikka nomzodman” deyish esa, katta jasorat va qahramonlik belgisi. Chunki bu zulm mashinasiga yuzma-yuz qarshi chiqishdir. Bunday odam o’z qarshisida juda tahlikali voqealar yuz berishini ko’zga oladi. Shu jahatdan ham Jahongir Shosalimovga qoyil qolish kerak. U nafaqat “Men prezidentlikka nomzodman” degan gapni aytmoqda, balki u O’zbekistonda yuzaga kelgan Konstituttsiyaviy buhron borasida birinchi bo’lib huquqiy kurash ham boshlatdi.
Xorazmdan ham bir kishi nomzod bo’lishini aytganmish. Ammo uning siyosiy kimligini bilmayman.
Xullas, hali mamlakat ichida muxolifat saflaridan nomzodlar ko’p chiqadi va biz birlashib, birini tanlashimiz kerak.
Chetdan turib qilinadigan boshqa urinishlar esa, paydo bo’lgan so’nggi umidlarni ham boltalash va Karimov rejimining jinoyatlariga sherik bo’lishdan boshqa narsa emas.
Aziz Ernazarovni “…otasining ruhi urdi”
8-01-2007
SAVOL׃ “Postda” gazetasining Bosh muharriri nega ishdan olinganini bilasizmi?(Rasul).
JAVOB׃ “Postda” gazetasining bosh muharriri Aziz Ernazarov nafaqat ishdan quvilgan, balki ustidan jinoiy ish ham ochilgan. Bunga ancha bo’ldi.
Uning otasi, rahmatli To’g'on Ernazarov Milliy universitet(ilgarigi ToshDU)ning jurnalistika fakultetida bizni o’qitgan. Ikkinchi jahon urushida nogiron bo’lgan bu inson bizni doim haq gapni so’zlashga undagandi. Uning o’zi ham haqiqat tomonida edi, doim. Ammo o’g'li mansabga, pulga, poraga sotilib, diktatura rejimiga qarshi bo’lganlarga juda ko’p yomonliklar qildi.
To’qsoninchi yillar boshida u muxolifatni qaqshatib yurgan va Talabalar shaharchasida qon to’kilishining boshida turgan Urayimjon Abdug’aniev bilan birga O’zbekiston televideniesi orqali “Shahar bedarvoza emas” ko’rsatuvi bilan Karimovni laqqillatib, ancha odamni xonavayron etishgan.
Ular meni ham tuzoqqa tushirmoqchi bo’lishgandi. Men televideniega rahbar bo’lib kelganimda bu ko’rsatuvda faqat Urayimjon Abdug’aniev chiqishini cheklab, boshqalarga ham yo’l ochmoqchi bo’ldim. Shunda Bojxona xodimlari Jizzaxda, qozoq chegarasida to’xtatgan Alisher ismli bir kishini “Bu Shukrullo Mirsaidovning jiyani, shuning uchun Jahongir Mamatov u haqdagi tanqidiy materialni saqlab qoldi” deb Karimovga aytishgan. Karimov o’sha kezda Mirsaidov bilan it-mushuk edi. Menga telefon qilib, Mirsaidov bilan aloqamni uzishni buyurdi.
Men Mirsaidovning jiyani bir tomonda tursin, hatto o’sha Alisher deyilgan kishi haqidagi kadrlardan ham bexabar edim. Shuning uchun tekshiruvni talab qildim. Haligi Alisher degan shaxs Mirsaidovga aloqasi yo’q, faqat uning jiyani bilan otdosh va Jizzaxda odiy tadbirkor ekan.
U Qozog’istondan baliq olib kelayotganda chegarada ushlashgan va katta pora talab qilishsa, mashinasidagi baliqni tashlab ketgan ekan. Shunda Aziz Ernazarov Jizzaxga borib, Alisherni topolmay, u erdagi boshqa odamlarni ”Biz Jahongir Mamatovga pora berib, bu ko’rsatuvni olib qoldik” degan yozuvni imzolashga zo’rlagan. Qo’l qo’yishmasa, ularga bosim o’tkazgan. Lekin otasiga rahmat, qo’rqmas odamlar doim bo’lgan va ular jizzaxlik deputatlar orqali menga chiqib, bo’lgan voqeani bildirishdi.
Men “Fitna” degan fel’eton yozib, “Xalq so’zi”ga berdim. Ammo tunda gazetadan olib qolishgan. Keyin bilsam, Karimovning topshirig’i bilan olingan ekan. O’shanda Aziz qilmishini bo’yniga olishga majbur bo’lgandi.
Lekin harom yo’ldan qaytmadi. IIVda va Bojxonada ishlab yurib, polkovnik bo’ldi. Uning dastidan juda ko’p odamlar qaqshadi. Keyin u “Postda” gazetasida bosh muharrir bo’lganda ham muxolifatga, demokratik qarashdagilarga va umuman unga pora bermaganlarga qarshi kurashgani ma’lum.
Kambag’al va adolatpesha professor To’g'on Ernazarovning o’g'li polkovnik Aziz Ernazarov Toshkentdagi eng boylardan biriga aylangan. U ketganning ketmoniga, o’tganning o’rog’iga tashlanib yurarkan. Shu darajaga etib boribdiki, hatto gazetaning mablag’larini ham o’zining shaxsiy mulki kabi o’zlashtirgan va bu narsa uning ishdan ketishiga saba bo’lgandi. Katta poralar berib u ishni bosdi-bosdi qilganini eshitgandim. Ammo Zokir Almatovning sandig’i kovlana boshlangandan keyin Azizning Temur Alimovning “dumchasi” sifatida qilgan ishlari ham ochilib qolgan. Mana yana tergovga qatnab yuribdi.
Milliy Universitetdan nafaqaga chiqqan sobiq domlalarimizdan biri bilan shu haqda gaplashsam, “Uni rahmatli To’g'on akaning ruhi urdi” dedi.
Jamiyatni to’g'ri yo’lga boshlash imkoniyati yaqin
11-01-2007
SAVOL׃ Assalomu alaykim hurmatli Jahongir Mamatov! Bu mening sizga birinchi marta yo’llayotgan maktubim. Yoshim 26 da , o’zim iqtisodchiman. 2 yildan ko’proq vaqtdan beri Buyuk Britaniyada tahsil olmoqdaman va 2 yildan beri sizning saytingizni muntazam o’qib turaman. Garchi, siyosatchi bulmasamda, hali bu sohada biror bir ish qilolmagan bo’lsamda, lekin siyosatga qiziqishim, har kun nimadir yangi narsa o’rganishim va qolaversa, soham siyosat bilan uzviy bog’liq bo’lganligi uchun sizga maktub yozmoqdaman (aslida, savol yo’llamoqchiman).
Hozirda, O’zbekistonning amaldagi hukumati emirilib borayotganligini ko’pchilik talqin qilmoqda, hattoki O’zbekistonda yashayotgan ko’pchilik odamlar ham shunday deb o’ylashmoqda. Siz O’zbekistonda demokratik davlat qurish uchun tinimsiz kurash olib borayotganligingiz, muxolifatni birlashtirishga harakat qilayotganingiz va shu o’rinda odamlar haqiqiy muxolifat deganda eng avvalo sizni tushinishmoqda, chunki siz buni isbotlab bo’lgansiz, qolaversa 1991 yil, 30 sentyabrdagi 7 sessiyani haligacha odamlar unutishmagan. Shuningdek, hozirda O’zbekistondagi hukumat ham o’zining nimalarga qodirligini ko’rsatib bo’ldi (“armiya kimning qo’lida bo’lsa hokimiyat o’shaniki, hech kim bizga tajovvuz qilolmaydi” qoidasi hukm surmoqda). Savol: Siz 2008 yilda barcha imkoniyatlarni ishga solgan taqdirda ham O’bekiston demokratik davlatga aylanadi deb uylaysizmi?
Diktatura (bu erda aynan bir shaxs nazarda tutilgan) boshi berk kuchaga kiritib qo’ygan davlatni yana izga tushirish uchun anchagina vaqt ketishini ham bilasiz, chunki xuddi shunday vaziyatda 1991 yilda I. Karimov odamlarni ishontirishni uddaladi, yani 90 yillar oxirlarigacha odamlar unga ishonishdi (keyinchalik ishontirishning boshqa yo’llarini o’ylab topishdi -1999, 16 fevral).
Xo’sh, yangi bo’ladigan hukumat xalqni o’ziga ishontirolishiga ishonasizmi? Ayniqsa, hozirgi xalq kimning orqasidan ergashishniyam bilolmayotgan paytda.
Yani, demoqchi bo’lganim, odamlar hukumat degan narsadan, yoki “demokratiya” so’zini, xuddi shunchaki bir “quruq gap” deb uylab, hech narsadan umid qilmay qo’ygan paytda. Masalan, men har yili O’zbekistonga borib turaman, shu yozda borganimda ham ko’rdim, har doimgidek to’ylar bo’lib turibdi, lekin qishloqning deyarli butun erkaklari Rossiyada yoki Qozog’istonda. Shuning hisobiga to’ylar va “janoza”lar bo’lib turibdi. Odamlar bilan gaplashsam, ko’pchiligi “och qornim- tinch qulog’im” naqlini aytishadi. Bundan kelib chiqadiki, hukumatga kim kelishi ular uchun muhim emasdek vaziyatga tushib qolishgan.
Xullas, yozaman desa Jahongir aka, savol va muammolar ko’p , qolganlarini keyingi maktublarda yozarmiz. Hurmat bilan ShER.
JAVOB׃ Jur’at etib birinchi maktubni yozgan odam keyingisini ham yozadi va shuning o’zi siz kabi yosh iqtisodchini ham bevosita bo’lmasada bilvosita siyosatga boshlaydi. Chunki siyosat va iqtisodni bir biridan ajratish noto’g'ridir. Bu xuddi bosh(siyosat) va qorin(iqtisod) ni biridan uzishdek gap. Lenin shu yo’lni tanlagandi. Uning izdoshlari-yu jumladan Karimov ham shu yo’ldan borib katta xato qildilar. Shuning uchun ham siz kabi yoshlar hozirdanoq buni anglab olishlaringiz mutloq ijobiy holatdir.
Menga juda katta baho berib yuboribsiz. Buning uchun rahmat. Lekin muxolifat deganda juda ko’pchilik tushuniladi. Meni Karimovning haqiqiy muxoliflaridan bir desangiz qabul qilishim mumkin. Chunki men O’zbekistonda “diktatura” deyilganda “Karimov”ni tushundim va unga qarshi kurashni diktaturaga qarshi kurash deb bildim. Buni xato deganlar ham ko’p.
Ba’zilar vaqtida Karimov nomini ishlatmay “hukumat” deb ham ko’rishdi, “davlat” deb ko’rishdi, hatto “xalq” ham deb ko’rishdi. Ammo bugunga kelib illatlarning ildizi Karimovda ekanligi hammaga ayon bo’ldi.
2008 yil haqida so’rayapsiz. U paytda balki hali Karimovnig o’zi taxtda bo’lar? Balki uning izdoshi. Chunki u o’zi kabi yana bir ikki diktatorni etishtirdi. Shulardan biri Mirziyoevdir. Agar u hokimiyatni qo’lga olsa, O’zbekiston Shimoliy Koreyaga aylanishi mumkin.
Xo’p, falakning charxi aylanib, O’zbekiston demokratiya tomonga yuz burdi ham deylik. Lekin 2008 da O’zbekiston demokratik davlat bo’la olmaydi. Bir rejimdan uning aksi bo’lgan rejimga o’tish uchun juda mashaqqatli yo’lni bosib o’tish kerak. Bu yo’l uzoq yoki yaqin bo’lishi sizning avlodga, siz kabi demokratiyani anglab etganlarning oz yoki ko’pligiga bog’liq.
Bugungi muxolifat yoshini yashab, oshini ashab bo’lgan, uning hokimiyatga kelishidan umidim yo’q. Shunga qaramay ularni junbushga keltirishga urinib turaman. Asosiy diqqatni esa, siz kabi yoshlarga yo’naltirganmiz. Demokratik O’zbekiston Kongressi o’z oldiga qo’ygan asosiy maqsad ham ana shu – O’zbekistonning kelajagini qutqazadigan yoshlarga bizning avlod qilgan xatolarni takrorlamaslikni o’rgatishdir. Bugun hukumatning qora ishlariga va muxolifatning janjallariga aralashmay turgan yoshlar juda ko’p va ishonch ularda.
Endi xalq masalasiga kelsak. Ming yillardir zulm ostida ushlab turilgan xalqdan bir o’zgarish keladi, deb o’tirsangiz, yana ming yil kutasiz. Aslida hech qachon o’zgarishlarni butun xalq qilmagan. Uning juda oz qismigina buni amalga oshirgan va qolganlar shu bilan murosa qilganlar. Gap ana o’sha oz qismdan chiqadigan liderlarda. Agar ularning ko’nglida xalq degan hikmat yotsa, demak bu xalqni harakatga keltirib, unga uning haqlarini beradilar. Agar ko’ngillarida “o’z”lari yotgan bo’lsa, bu xalqning haqlarini o’zlashtiradilar. Ikkinchisi Sharqqa xosdir va shuning uchun ham hatto demokratlar ham yakka lider bilan emas, liderlar komandasi bilan ish tutishni namoyon etsalar ularga ishonish mumkin.
Endi xalqni ishontirish masalasiga kelsak, xalq hamma narsaga bir muddat ishonadi. Karimovdan keyin keladigan hukumatning u hatto Karimovning xos odami bo’lsa ham xalqni ishontirish uchun bitta yo’li bor – u ham bo’lsa Karimovni qoralashdir. Ana shu paytda demokratik muxolifatga qisman yo’l ochiladi va u jamiyatni to’g'ri yo’lga burish imkoniga ega bo’ladi deb o’ylayman. Bu uzoq emas va bunga bugundan boshlab tayyor bo’lish kerak. Aks taqdirda bu ham qo’ldan ketadi.
QONUNLARDAGI TUZOQLAR
14-01-2007
SAVOL׃ Bir qancha OAV lari I.Karimovning prezidentlik muddati shu yilning 22 yanvarida tugashi va undan keyin o’z lavozimida qolishi noqonuniy bo’lib, konstitutsiyaga zid ekanligi haqida xabar tarqatmoqdalar. Bu haqda Demokratik O’zbekiston Kongressining pozitsiyasi qanday va o’zingizning shaxsiy fikringiz? (Erkin).
JAVOB׃ Men bu erda Karimov kelgan kunidan buyon qabul qilingan qonunlar va Konstitutsiyaga kiritilgan o’zgarishlar haqida yozsam, uzundan uzoq maqola bo’ladi. Shu narsa aniqki, Karimovning atrofida qonunchilikni yaxshi biladiganlar va qog’ozda uni qanday qilib dunyo andozalariga moslab qo’yadigan “fidoyilar” anchagina. Ular boshqa masalalarda qovun tushirsalar ham bu masalani pishitib qo’yadilar. Chunki buni nafaqat Karimovning balki o’zlarining ham taqdirlari deb biladilar.
Mening shaxsiy fikrim shuki, Karimov bir guruh gumashtalari bilan uzoq yillardan beri hokimiyatni bosib olgan va ularning yaqin orada qaytarib berish niyatlari ham yo’q. Shuning uchun falon kuni uning muddati tugaydi deb bayram qila olmayman. Ammo ana shunday kunlarning etagini yirtib jar solaverish kerak va Karimov hokimiyatni mafiyaga aylantirganini xalqqa etkazish burchimiz.
Biz bu masalani DO’K doirasida rasman muhokama qilganimiz yo’q. Chunki bu har qanday jiddiy tashkilotni kulgili vaziyatga tushirishi mumkin bo’lgan masala. Agar muhokama qilsak, O’zbekiston Prezidenti saylovi to’g'risida 1991 yilning 18 noyabrida qabul qilingan va 1992, 1998, 1999, 2000, 2005 yillarda tuzatishlar kiritilgan qonunning 38-moddasidagi “Oliy Majlis yig’ilishida qasamyod qilgandan keyin o’z lavozimiga kirishadi” degan jumlalarga ishongan va shundan kelib chiqib muhokama qilgan bo’lamiz. U holda ayni satrlarning davomidagi mana bu “Amaldagi O’zbekiston Respublikasi Prezidenti o’z vakolatlarini yangi saylangan O’zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimga kirishgunga qadar bajaradi” jumlasiga ham ishonishimiz kerak bo’ladi. Birinchi jumlaga ishondingizmi ikkinchisiga ham ishonishga majbursiz. Boshqa bir qonunda esa saylov o’tkazish vaqti belgilangan. Bu 2007 yilning 23 dekabriga mos keladi.
Bunday tuzoqlar Asosiy qonundan tortib, referendum va saylovlar borasidagi boshqa qonunlarda ham qo’yilgan. Ana shu tuzoqlar yuzasidan Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish, tushuntirish talab qilish, bu tuzoqlarni tanqid qilish muxolifatning vazifasi. Buni davom ettiraverish kerak.
Ismi jismiga mosmi?
20-01-2007
SAVOL׃ Odatda insonning fe’liga, xulq-atvoriga, odob-axloqiga, qilayotgan ishiga qarab tavsif berishadi. Ba’zan uning ismiga qarab ham: “Ismi jismiga mos” deyishadi. Ota-onalar o’z farzandlariga niyat qilib turlicha ism qo’yadilar, masalan, o’g'lim jahongashta bo’lsin deb Jahongir, baxtli bo’lsin deb Baxtiyor yoki guldek ochilib yursin deb Gulbahor, Lola va hokazo.
Lekin ko’p hollarda hayotda o’sha insonlarning o’z ismlariga nisbatan teskarisi ham bo’lib turadi.
Erkin Xalilov, Erkin Vohidov, Erkin Samandarov, Erkin A’zamov, Erkin Shayxov, Erkin Ro’ziev, Erkin Hayitboev… Bu insonlar haqida biron fikr bildira olasizmi? (Hurmat bilan Erkin).
JAVOB׃ O’zbekning ko’p odatlari bor. Siz aytgan kabi turli niyat-orzular bilan bolasiga ism qo’yish ham ana shu odatlaridan biri. Inson orzusi hamma vaqt ham ushalmagani kabi bu borada ham uning orzulari chil-chil singan paytlar ko’p bo’lgan va bo’laversa kerak.
Aks taqdirda ismi Islom bo’lib, o’zi islom dushmani bo’larmidi?
Yoki ismi Shavkat bo’lib, o’zi beshavkat bo’larmidi?
Yoki ismi Gulnora bo’lib, o’zi bag’ri toshpora bo’larmidi?
Siz nomlarini sanagan odamlar ham haminqadar!
Menimcha, siz ismingiz Erkin bo’lgani uchun bu insonlar bilan qiziqqansiz va ularni yaxshi taniysiz yoki mening “IAK” kitobimni o’qib chiqqansiz. Bu kitobda shu odamlar haqida etarli qadar ma’lumot bor. Hatto ularga qo’shimcha yana bir Erkin -Erkin Hojiev haqida ham ma’lumot mavjud.
Yaqinda ikki qismlik bir kitob yozishni boshladim. Biri “Ularni taniysizmi?” deb nomlansa, ikkinchi qismi “Saltanat siymolar” deb ataladi.
Birinchisida men jurnalistika, adabiyot, madaniyat va siyosat jabhasida bevosita yoki bilvosita taniganlarim, ularning menga ma’lum fitratlari haqida gap borsa, ikkinchisida menga yaxshilik qilgan shaxslar va shaxsiyatlar, qarindoshlarim, yaqin do’stlarim, oddiy odamlar, tanishlarim haqida bilganlarimni yozmoqchiman. Buni imkon qadar sahifama sahifa e’lon qilib boraman. Bu bilan kelajakning tarixchilariga ozmi ko’pmi yordam qilgan ham bo’laman.
Balki siz eslatgan kabi, ismlarga ham alohida e’tibor berishimga to’g'ri keladi.
AQSh bugungi O’zbek muxolifatini yirik moliya bilan qo’llamaydi. Nega?
22-01-2007
SAVOL׃ O’zbek muxolifati moddiy yordamga muhtoj. Agar iqtisodiy yordam bo’lsa, juda ko’p ish qilish mumkin. Mana siz va Muhammadbobir Malikov AQShda katta siyosatchilar va rasmiylar bilan tez-tez uchrashib turasizlar, garchi muxolifat liderligiga da’vo qilmasligingizni ochiq yozgan bo’lsangizda butun muxolifat manfaati uchun shu masalani ham ko’tarsangizlar bo’lmaydimi? (Shuhrat).
JAVOB׃ Aslida bu savol Shuhrat Ahmadjonovning shu masalaga bag’ishlangan kattagina maqolasining muxtasar mazmunidir. Faqat Shuhrat emas, juda ko’p odam shunday fikrda va bu borada ko’p maktublar ham olib turaman. Shuning uchun bu xususda ochiq gapni aytish kerak.
Yozishdan oldin Muhammadbobir Malikov bilan ham gaplashdim va fikrlarimiz mushtarak ekan. AQSh hukumati va bu erdagi nohukumat tashkilotlarning bugungi O’zbek muxolifatidan umidlari yo’q. Umid bo’lmagandan keyin katta miqdorda moliyaviy yordam ham bo’lmaydi.
Nega umid yo’q? Buning bir qancha sabablari bor.
Birinchidan, bugunga qadar “ERK”, “Birlik” va “Ozod dehqonlar” – “Quyoshli O’zbekiston”ga berilgan grantlar o’zini oqlamaganini aytishadi. Masalan, Milliy demokratiya fondi “Harakat” jurnaliga deb grant berib kelmoqda. Birgina 2005 yilda shu maqsadga mazkur fond 92 ming 830 dollar bergan. 112 ming 298 dollar esa inson huquqlari uchun ajratilgan.(Bu ma’lumotlar mazkur fondning saytidan). Aslida bu katta pul emas. Lekin bir necha kishilik shayka uchun etarli! Lekin bu grantlar olingani holda, umum ishi o’lda jo’lda qolganini hamma ko’rib turibdi. Vaholanaki, bugun hech qaerdan pul olmasdan ham “Harakat”dan ko’proq ish qilayotganlar bor.
Boshqa fondlardan olingan grantlar ham guldir gup, pildir-pis! Amerikaliklar juda madiniyatli xalq. Yuzingizga kulib qo’yishadi, ammo hamma narsani bilishadi.
Bugunga qadar yuqorida nomlari sanalgan partiyalar, ularning qoshidagi inson huquqlari tashkilotlari-yu uyushmalari olgan grantlari qaerga ishlatilgani haqida umummuxolifat bir tomonda tursin, o’z a’zolariga ham hisob berganlari yo’q.
Tabiiyki, ular pul olgan idoralariga rasmiy hisobot topshirganlar. Lekin bu hisobotlarga ham amerikaliklar kulib qo’yishgan va asta-sekin yolg’onlardan ixloslari qaytib, grantlar miqdorini tobora kamaytirib borishmoqda.
Ikkinchidan, o’zbek muxolifati Karimovga qarshi alternativ siyosiy kuch emas, balki bir-biriga qarshi kuch ekanligi qay etiladi. Bunda ham amerikaliklar adashmagan. Shunga qaramay ular muxolifatni to’g'ri yo’lga yo’naltirishga urinib ko’rishdi. “Liderman” deganlarini birma-bir chaqirib gaplashishdi. Ular amerikaliklarni aldashga tirishdilar. Lekin oxir oqibatda o’zlarini aldadilar va bugunga kelib, nazardan qoldilar.
Uchinchidan, bugun o’zbek muxolifati “lider”lari yana amerikaliklarni aldashga sidqidildan urinayotganlari e’tirof etilmoqda. Dastlab Muhammad Solih g’ayridemokratik yo’l bilan amerikaliklarga o’zini prezidentlikka nomzod sifatida taqdim qilishga kirishdi. Keyin uni ayovsiz tanqid qilib kelgan Abdurahim Po’latov ham ayni kuyga tushib, amerikaliklar nazdida “nomzod” bo’lib ko’rinishga intilayotgani ularni jiddiy o’ylatadi va yana kulib qo’yishadi.
Muhammad Solihning 1991 yilda qo’lga kiritgan “nomzodlik” qartasi o’tgan 15 yilda unga ko’p ish berdi. Kirgan joyidan bir narsa undirib chiqdi. 15 yilda muxolifatga deb har yondan berilgan pullarning miqdori millionlarga borib etdi. Natija esa nolga teng!
Bugun Abdurahim Po’latovga tinchlik bermayotgan narsa ana shu. Aslida u axmoq emas׃ bugun O’zbekistonga borishga yuragi betlamaydi va rasman nomzod sifatida saylovda qatnasha olmasligiga ham aqli etadi. Ammo nomzod sifatida tan olinishini juda va juda istashidan maqsad M. Solihning qo’lidan eski “qarta”ni olishdir. U bir paytlari nomzod bo’lmaganidan juda afsusda ekanligi va M. Solihda alami borligi ochiq sezilib qolmoqda.
Tortib oldi ham deylik. Ammo bilmaydiki, u “qarta” eskirib, julduri chiqqan va endi amerikaliklar bo’ o’yinga kirmaydilar. Buni ham biladi. Lekin maqsadi bugunga qadar olib kelayotganini saqlab qolishdir.
U hali Kongressda va hali boshqa joylarda AQSh nohukumat tashkilotlarini burchakka qo’yib, “cho’ntak”laridan pul chiqarishga zo’rlaydi. Ular janjallashib yurmaslik uchun choy chaqalik berib turadilar. Kattarog’ini berolmaydilar ham. Chunki beruvchilarning o’zlari hukumatdan grant oluvchilardir.
Ularga beradiganlar esa, bugun dunyoda O’zbekistondan ham muhimroq ishlar borligini, qolaversa, Karimov rejimiga qarshi alternativ siyosiy kuch yo’qligini aytadilar.
Buni bilgan eski “lider”lar Avropaning eshiklarini qoqmoqdalar. Lekin bilmaydilarki, Avropa ham Amerikaning og’ziga qaragan.
Bu ahvoldan chiqish yo’li bitta׃ siyosiy maydonga samimiyat bilan chiqish, o’zaro janjallarni yig’ishtirib qo’lni qo’lga berish, birlashib, katta kuchga aylanishdir. Ana o’shanda xalqingizga xizmat qilasiz, gadoyga o’xshab Amerika va Avropaning eshigini qoqib yurmaysiz, ularning o’zlari sizni qidiradilar.
Bu oddiygina haqiqatni biznikilar tushunishni istamaydilarmi? Tushunganda qandoq?! Lekin ularga choy chaqa bo’lsa bas!
Bir rivoyatdagi kabi, shohga tekkan gadoy ayol oyog’ining ostida xazina turganiga qaramay, tokchalarga qotgan non qo’yib, o’shani terib yurganidek gap bu!
Bitta xo’rozqandni ming kishiga shumitish siyosati
23-01-2007
SAVOL׃ O’zbekistonda matbuot erkinligi yo’q, deb jar solasizlar, mana inqilobiy maqolani chop etgan “Advokat press” gazetasi o’rniga “Himoya-jarayon” gazetasi ro’yxatdan o’tdi. Hatto o’sha maqolani yozgan muallif o’zini gazetada saqlab qoldi. Bo’lar ekan-ku! Gap o’zlaringizda, harakat qilmaysizlar, harakat qilsa hamma ishni qilish mumkin. Shunday emasmi? (Shoislom).
JAVOB׃ Albatta, O’zbekistondagi diktatura nima ekanligini, uning fitratini bilmagan, tushunmagan odam uchun mana shunday faktlar olamshumul voqea bo’lib ko’rinadi. Bundan oldin ham yozgan edim, bunday odimlarni hukumat xuddi siz kabilar uchun otadi va 15 yildan beri qanday “nishon”ga urgan bo’lsa, yana urmoqda. Karimovning “bitta xo’rozqandni ming kishiga shumitish siyosati”ni tushuna olmaganlar ma’ruz tutasiz-u qanday qilib boshqa narsalarni anglashlari mumkin?
Karimov matbuotga qanchalik diqqat bilan qarashini “IAK”ning “Yuzma-yuz” bo’limidan o’qib ko’rishingizni maslahat beraman.
Sizning mantig’ingizdan kelib chiqadigan bo’lsa, “Birlik”ning bo’limi – “Ezgulik” degan inson huquqlari tashkiloti rasman ro’yxatga olingan. Qolganlar olinmagan. Demak, ayb qolganlarning o’zida, ular harakat qilmagan, intilmagan, shundaymi?
Agar “Himoya-jarayon” ro’yxatga olingan bo’lsa, demak qolganlarning o’zlari aybdor? Ular harakat qilmaganlar, bu-sizning mantig’ingiz. Bu-o’zbekni bugungi ayanchli ahvolga tushirgan mantiq.
15 yildir Karimov bir odim otmoqchi bo’lsa, kimlargadir bitta “xo’rozqand” beradi. Muxolifat ichida Karimov tomonidan avf etilganlar anchagina. Ularning tarixlarini o’rganib ko’ring. Karimov yo Vashingtonga borish oldidan yoki BMTdagi muhokama arafasida yo bo’lmasa, O’zbekistonga keladigan oliy martabali hay’atni qabul qilishdan oldin… ularni ozodlikka chiqargan.
Bu safar esa, O’zbekistonda hali yaqindagina e’lon qilingan Matbuot haqidagi qonun shunday ham obro’yi chil-chil bo’lib turgan Karimovni keskin tanqid qilish uchun jiddiy asos bo’ldi. Shunday paytda dunyoga ochilish uchun “siyosiy islohotlar qilmoqchiman” deb jon jahdi bilan “jang” qilayotgan Karimov bitta gazetani ro’yxatdan o’tkazib, laqqatusharlarning og’ziga urdi.
Aslida bu gazetaning muxolifatga mutloq aloqasi yo’q. Unda bir paytlar e’lon qilingan maqola inqilobiy ham emas edi. Ammo shunday rejimning nazorati ostida uni umumiy tarzda bo’lsada tanqid qiluvchi maqolaning chiqib ketib qolishi nuqtai nazaridan muhim edi. “Yo’q haqida badiha” ni yozgan qobiliyatli jurnalist Dilmurod Sayidning bu maqolasini birinchi bo’lib biz ko’paytirib, tarqatganmiz.
Ma’lumki, u Karimov rejimining muxolifati bilan ishlashni keskin ravishda rad etib keldi. Bu uning huquqi. Muxolifatni ochiq tanqid qilib keldi. Bu ham uning haqqi va buning uchun unga dashnom berayotganimiz yo’q. Bu demokratik tanlov. Darvoqe, uni tabriklaymiz, uning hatto kitobi ham chiqibdi.
Faqat shuni aytmoqchimizki, Karimov uning siymosida va gazetaning “siymosi”da o’ziga qarshi kuchni ko’rmagani uchun ro’yxatdan o’tkazib ochko oldi. Kimdan deysizmi? Mana sizdan, siz kabilardan. Aytib turibsizki׃ “Bo’lar ekan-ku! Demak, Karimovda rejimida ayb yo’q. Hamma ayb – nonemaslarning o’zida!” Karimovga xuddi mana shu gap kerak!
Yana bir marta ma’zur tutasiz, agar gapim achchiq botsa, oldindan uzr so’ragan holda dilimdagini yuzingizga aytaman׃ butun matbuoti bichilgan, hatto Internet ham axta qilingan O’zbekistonda agar “matbuot erkin, ayb o’zlaringda” deydigan bo’lsangiz, bu nafaqat siyosiy so’qirlik, balki ruhiy xastalik belgisi hamdir.
Ular yarasholmaydilar!
24-01-2007
SAVOL׃ Jahongir aka sizni hamma yozganlaringizni diqqat bilan o’kib boraman. Agar savolimga javob bersangiz xursand bo’lardim. Javob berishni istamasangiz ham joningiz sog’ bo’lsin. Jahongir aka Muhammad Solih AQShga borganida Abdirahim Po’latdan “kechirim so’radim” deb “Ozodlik ” radiosi orqali aytdi va buni biz eshitdik. Rostdan ham A.Po’latdan kechirim so’radimmi yoki yolg’on gapirdimi M. Solih? Agar chindan ham “kechirim” so’ragan bo’lsa nega haligacha bir-biriga qus? Axir ular o’zbekcha oddiy qilib aytganda, bir-birining otasini o’ldirgani, yo’k-ku.Nimaga ikki lider yarashmaydi? Balki yarashsa O’zbekiston uchun bir nimalar o’zgarar, siyosiy maydonda.Siz nima deysiz bunga? Va siz hakikatdan ham shohid bo’ldingizmi “kechirim” so’raganiga. O’sha fotosuratda siz ham bor edingiz.(Sila).
JAVOB׃ Bu haqda ilgari yozmoqchi bo’lgandim. Lekin yana janjal boshlanib ketmasin, degan fikr bilan yozmagandim. O’shanda Andijon qirg’inidan keyin bu uchrashuvni biz juda zaxmatli muzokaralar bilan hozirlagan va A. Po’lat va M. Solihni juda qiyinchilik bilan bitta stol atrofiga keltirgan edik. Agar ko’ngilda birlashish umidi bo’lganda o’shanda, Andijon fojeasidan keyin majburiyat paydo bo’lgandi.
O’sha kungi majlisimizga M. Solih Nyu Yorkdan keldi. A. Po’lat va Vasila Inoyatova ham kelishdi. Endi majlisni boshlab, kun tartibini muzokara qilayotgandik-ki, Avazxon Muxtorov, Tursunpo’lat Nazarov va Ilhom Isoqov kirib kelishdi.
Hamma o’rnidan turib, ular bilan ko’rishayotgan edi, birdaniga Avazxon Muxtorov va Abdurahim Po’lat orasida bir-birini keskin ravishda haqoratlash boshlanib ketdi. “Sotqin”, “Lo’li” kabi kalimalar, onangni-otangni kabi so’kinishlar, oz qolsin bir-biriga narsalarni otishga qadar etib borayogandi. Men Avazxon Muxtorovning qo’lidan Abdurahim Po’latovga qarata uloqtirilmoqchi bo’lgan videokameramni arang oldim. Ko’pchilik o’rnidan turib, tashqariga chiqdi.
Ochig’ini aytish kerak, M.Solih va V. Inoyatova janjalga aralashmay, og’irlik qilib, o’rinlarida o’tiraverishdi. Anchadan keyin majlisni qayta boshlashga muvaffaq bo’ldik. Ammo asablar buzilgan, gaplar pichingbozlika aylanib qolgan edi.
Aslida bu majlis tuzilayotgan Kongressningg navbatdagi majlisi va ular mehmon edilar. Negadir bu majlisni “Kongressning majlisi emas” deb e’lon qilish tortishila boshlandi. Xullas, ko’p asab buzilishlarga qaramay oxirida yana uchrashish haqida kelishib oldik. Bu paytda A. Po’lat “Vasilani kuzatishim kerak” deb ketib qolgandi. M.Solihning undan kechirim so’raganini eshitganim yo’q. Menimcha, kechirim so’raganda va biz eshitmay qolganimizda ham bugunga qadar A. Po’lat bu haqda juda ko’p gapirgan va yozgan bo’lardi.
M. Solih o’shanda Nyu Yorkka qaytib, o’zining raisligida Birlashgan muxolifat koalitsiyasi tuzilganini e’lon qilib yubordi. Bu haqdagi bayonot turli tillarda hamma yoqqa tarqatildi. Aslida mana shu bayonot bilan endigina birlasha boshlagan muxolifat qaytadan parchalab tashlandi.
Karimovdan yuqqan kasallik
25-01-2007
SAVOL׃ Karimovni tanqid qilsangiz-chi! Bu muxolifat ichida bir-biriga mag’zava to’kish qachon to’xtatiladi? (Hotam).
JAVOB׃ Bugunga qadar Karimovni qilgan tanqidim yonida muxolifat haqida aytganlarim ummon va zarra kabi, ya’ni yuzga nisbatan birdan ham oz. Vaholanki, bugun muxolifatning Karimov bilan birga “egar”ga mingan “lider”larining Karimovdan hech qanday farqi yo’q. Karimov ham saylovlarsiz “lider” bo’lib o’tiribdi, bular ham. Solishtirsangiz mos keladigan joyi mingta. Tanqid qilsang, “fitna”, “ig’vo”, “eskilarni kovlash”, “mag’zava ag’darish” deyishadi. Tanqid qilmasang, 15 yil rasvo bo’lganidek, yana 15 yil botqoqqa botadi.
1990 yillarning boshida “Xalq so’zi” gazetasida “Markaziy Univermag” yonida sahardan boshlab odamlar turnaqator turishgan suratini bergani uchun Karimov Bosh muharrir Ahmadjon Muxtorovni tanqid qilar ekan׃
-Bunaqa ig’vo, fitnaga qarab turolmaymiz. Vaqtida zarba beramiz. Mag’zava to’kish bilan jamiyat o’zgarmaydi. Uydagi kamchilikni ko’chaga olib chiqib, dasturxon qilmasligimiz kerak. Tanqidga qarshi emasman. Lekin hamma narsaning vaqti bo’ladi. Hozir birinchi navbatda mustaqillikni mustahkamlash kerak. Shunday paytda odamlarni chalg’itish jinoyatdir,-degan edi.
Bu hamma kamchiliklarni “bosdi-bosdi qilish” siyosatining boshlanishi edi. Asta sekin xalq ham shunga o’rgatildi. Bugunga kelib, kamchiliklar haqida gapirgan odam ko’zimizga balodek ko’rinadi.
“Birlashish oldidan muxolifat ichida o’zaro tanqidlarni bas qilaylik”, deb qilingan chaqiriqlardan keyin ancha vaqt “liderlar” haqida yozmadim. Ammo tanqid qilmaslik ularga yana kibru havo berdi va ular yana o’zlarining yolg’onlariga qaytishdi. Bittasi “60 ta tashkilotning rahbariman” deb jar solsa. Ikkinchisi “Hamma mening qanotim ostida birlashmoqda” deb baqira boshladi. Bu birlashish emas, balki parchalanishdir. Shunday paytda ham indamay tursangiz, hech narsa o’zgarmaydi. Yana 15 yildan keyin xorijda hali ham birlashish haqida gapirib yurgan bo’lasiz.
Bugun butun muxolifat a’zolari ochiqchasiga o’z so’zlarini aytib, ularni keskin tanqid qilib, bu yo’ldan qaytarsalargina birlashish sari xizmat qilgan bo’ladilar. Lekin bunday holni ko’rmayamiz. O’rtada esa, Karimovdan tekkan kasallik hukmron. Bu kasallikning nomi “Kamchiliklarni xaspo’shlash”dir. Qancha xaspo’shlasa, shuncha sasib ketishini hamma biladi va hamma indamaydi. O’zbekistondagilarning ham, tashqaridagi muxolifatning ham fojeasi mana shunda.
Har kim qo’lidan keladigan ishni qilishi kerak
7-02-2007
SAVOL׃ Jahongir aka, nima sababdan liderlika da’vogar emasman, deb aytmoqdasiz. Menimcha, aslida liderlik tomon intilmoqdasiz-ku?!(Arabboy).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Yo’q, hech qachon bunday iddao menda bo’lmagan va bugun esa aslo ham yo’q. Bundan keyin ham bo’lmaydi. Bu orqavarotdan aytilgan gap emas, buni ochiq yozib kelmoqdaman.
Sababi quyidagilar׃
1.Bugun lider bo’lish uchun ikkiyuzlik, balki ettiyuzlik bo’lish kerak. Chunki faqat shundaylarga, ularning yolg’onlariga ishonadilar. Bu esa mening qo’limdan kelmaydigan ish.
2.Bugun demokrat liderni emas, stolni mushtlab uradigan, qattiqqo’l, savollarga javob bermaydigan, xalqni mensimaydigan, uni aldaydigan, uni qo’llanadigan, haqqini eydigan va adolatni oyoq osti qiladigan rahbarni yoqlashadi. Bu ham mening qo’limdan kelmaydi.
Kimdir unday, kimdir bunday deyishi mumkin. Ammo Karimov rejimining qo’lidan demokratiya deya manqurtlikni eganlar haqiqiy demokratiyadan juda uzoqlarda qoldilar. Bugun har qanday liderlikdan ko’ra ana shu odamlardan hech bo’lmasa, bir qanchasining zehnini tozalamoq kattaroq mansabdir, foydali ishdir. Bu esa qo’limdan keladi.
Har kim qo’lidan keladigan ishni qilsa, o’zini ham, boshqalarni ham qiynamaydi. Qo’lidan kelmaydigan ishga bosh urganlarning sharmandali hollarini ko’rib turibmiz.
Karimovni taniymizmi?
14 Mart, 2007 yil
SAVOL׃ Pokiston Bosh vazirining O’zbekistonga tashrifi borasida juda ko’p va juda turlicha fikrlar aytilmoqda. Bunchalik qiziqishning sababi nimada deb o’ylaysiz? (G’ayrat).
JAVOB׃ Bu savolga javob Karimovni taniysizmi, degan savolning javobida yashiringan. Lekin bunga hukumat ichida ham, muxolifat orasida ham juda oz odam javob bera oladi. Chunki Karimovning kimligini o’rganish, uning rejalarini taxmin qilish, otadigan odimlarni bilish uchun eng avvalo undan qo’rqmaslik kerak. Bunaqa odam esa, anqoning urug’i. Bu Karimovga qo’l keldi, qo’l kelmoqda va qo’l keladi.
Aytganingizdek, Pokiston Bosh vaziri Shavkat Azizning 13-14 Mart kunlari O’zbekistonga tashrifini hamma har turli baholadi׃
-Pokiston ham O’zbekistonning neft-gaziga oshiq… (“Ozodlik”)
-iqtisodiy hamkorlik… ( Rus va Markaziy Osiyo davlatlari nashrlari)
-Karimov musulmonlar yashaydigan va din davlat nazoratida bo’lgan mamlakatlar bilan aloqani mustahkamlamoqchi. Rossiya Bosh vaziri safari yaxshi yoritilmay Pokiston Bosh vaziri tashrifiga matbuotda alohida o’rin berildi..(Uzmetronom).
Qaerdadir Pokiston AQShning hamkori bo’lgani uchun Karimov bundan ichki siyosatda foydalanmoqchi, deb yozishdi. Boshqa birovga ko’ra, Karimovda Tohir Yo’ldoshni ushlab kelish orzusi jo’sh urmoqda va hokazo va hokazo.
Aytdim-ku! Karimovni tanimaymiz. Agar taniganimizda uning maqsadini darhol topgan bo’lardik.
Karimov uchun O’zbekistonning iqtisodiy hamkorligi-yu Pokistonning kim bilandir sherikligi, hammasi bir tiyin. Uni bezovta qilgan masala boshqa׃ u tinmay olayotgan tadbirlariga qaramay, o’zbekistonliklar turli yo’llar bilan borib, Pokistonda in qurgan terroristik harakatlarga qo’shilayotganidir.
Karimov o’zini hali dunyoning u erida, hali bu erida “tomosha” ko’rsatayotgan “binladenchilar”ning ro’yxatida deb biladi. AQShning yordami bilan O’zbekiston islomiy harakati tahlikasidan qutulib qolgan Karimov uchun bugun Rossiya yoki Xitoy o’zini o’tga tashlamaydi. Buning ustiga agar Pokiston hukumati izn bermasa, bu kuchlar uning hududlarida yura olmasdi, deb o’ylaydi. Chunki Karimov istamasa, Mahmud Xudoyberdiev guruhi O’zbekistonda qola olarmidi?! Karimovning mantig’i mana shundan kelib chiqadi. Har kim o’z qarichi bilan o’lchaydi. Shuning uchun ham unga Pokiston hukumati bilan yaxshi bo’lish juda muhim. Bu masalaning bitta jihati. Lekin Karimov bir o’q bilan ikki quyon urishni ko’zlaydigan maxluq.
Demak, ikkinchisi, bu eng muhimi – mamlakat ichiga qaratilgan. “Hov ko’rdingmi, Pokiston hukumati ham mening qo’limda, mening do’stim, u tomonlarga borsang, onangni ko’rsataman” degani bu. Xuddi mana shuning uchun ham O’zbek matbuotiga bu safarni favqulodda keng yoritish topshirildi. Toki Karimovning plani hammaning kallasiga singsin!
Bundan bexabarlar esa, Fradkov safari nima uchundir O’zbek matbuotida oz yoritildi deb, hayron bo’lib yurishibdi.
Dushmanlar haqida
18 Mart, 2007 yil
SAVOL׃ Kuzatishlarimga ko’ra sizga dushmanlik qilayotganlar ham bor ekan. Bu dunyoda dushmansiz odam bormikan o’zi? (Farida).
JAVOB׃ Bilasizmi, qadimda bir zolim shoh bo’lgan ekan. Uning davrida daryolarda qon oqar ekan, qamchilardan jon uzilar ekan… U shunchalar zolim ekan-ki, biror kishi ham unga bu qilmishlari yaxshi emasligini aytolmas ekan. Shunday kunlarning birida Hotamtoyning yo’li uning o’lkasiga tushibdi. Xalqning azob uqubatlaridan larzaga tushgan Hotamtoy saroyga qarab yo’l olibdi va shohni odillikka chorlabdi. Shunda shoh׃
-Sen xalqimni tanimas ekansan, uning ettidan etmish yashariga qadar meni do’st deb biladi. Sen begonasan, seni dushman deb biladi. Ishonmasang ana Devonbegi bilan xalq huzuriga chiqinglar,-debdi.
Devonbegi va Hotamtoy qaerga borishmasin xalq shohni do’st deya ulug’lab Hotamtoyni dushman deya haqoratlabdi.
Saroyga qaytishganda Hotamtoy shohga׃
-Ular Devonbegidan qo’rqqanlaridan bir narsa deya olmadilar,-debdi.
Shunda shoh׃
-Unday bo’lsa, tunda janda kiyib chiqingiz,-debdi.
Yana Devonbegi va Hotamtoy qaerga borishmasin va kimdan so’rashmasin hamma Hotamtoyni la’natlabdi. “Agar u bizga do’st bo’lganda bizni shunday qiyin sharoitga qo’yarmidi? U begona-da, bizni bilmaydi-da, bizda nima qasdi bor uning?” deyishibdi.
Saroyga qaytishganda shoh yana Hotamtoyni izza qilibdi.
-Bechora xalq, ikki kishidan biri josus bo’lishi mumkin, deb o’ylab chekayotgan azob-uqubatlaridan so’z ochmadi,-debdi Hotamtoy.
Shunda shoh׃
-Bo’lmasa bor, o’zing so’ra, qani nima deyishadi?- debdi.
Hotamtoy ko’chaga chiqsa, hamma undan yuz burib, uzoqroqdan yurar, ba’zilar esa ming’irlab uni so’kishar ekan. Buning sababini so’rayman desa, uni toshbo’ron qilishibdi. U qonga belanib yotgan ekan, bir darvesh uning yoniga kelib׃
-Ko’rdingmi, kimning dushmani ko’p,-debdi.
Hotamtoy darveshning ovozidan tanibdi. Bu o’sha shoh ekan. Janda kiygan shoh. Xalq zolim shohning ana shunday kezib yurishlarini bilar va yurak oldirib qo’ygan ekan.
Ko’rdingizmi, dushman har xil bo’ladi.
Meni so’kib yuradigan ismsiz-jismsizlarga qarab shunday deyayotgan bo’lsangiz, u holda men aniq bilaman, do’stlarim dushmanlarimdan ko’p. Juda ko’p. Qanday bilaman-mi׃ dushmanlarim nomlarini yashiradilar, do’stlarimning esa nomlari aniq.
Hatto Xudoning ham dushmani bor-Shayton, iblislar va hatto ba’zi odamlar…
Payg’ambarlarning ham dushmanlari bo’lgan. Toshbo’ron qilganlar, quvg’in etganlar, xachga tortganlar…
Har qanday oddiy odamning esa tabiiyki dushmani bo’ladi. Chunki o’rtada hasad, ko’raolmaslik, anglashilmovchilik, tarafkashlik, mansab va manfaatparastlik, tobelik va muridlik kabi ming-ming dushman yasovchi “komponent”lar bor.
Savolingizga javob ana shundan kelib chiqadi. Lekin bu u qadar ahamiyat beradigan narsa emas. Qo’ying, dushmanlar ham bor bo’lishsin. Buning foydasi bor. Hushyor bo’lasiz, noma’qulgarchiliklardan uzoq turasiz, loqayd bo’lib qolmaysiz, yolg’izlik qurboniga aylanmaysiz, kurash hissini yo’qotmaysiz…
Turkiya modeli?
19 Mart, 2007 yil
SAVOL׃ O’zbekistonga Turkiya modeli to’g'ri keladi degan gaplarni aytishmoqda. Turkiya modeli o’zi nima? (Suxrob).
JAVOB׃ Agar Turkiyani yaxshi bilmagan odam shunday bir gapni aytsa, uni tushunaman. Chunki hali Turkiyani yaxshi bilmagan paytlarimda men ham shunday deb o’ylardim. Ammo Turkiyani ichdan va tashdan yaxshi bilgan odam bu gapni aytsa, u holda siyosiy chayqovchilik bo’ladi. Nega?
Turkiya zaif parlament, zaif bosh vazir, zaif prezident, zaif qonunlar, zaif xalq va KUChLI ARMIYa boshqaruvidagi davlatdir.
Gap bu erda aholisiga nisbatan Turkiya dunyodagi enga katta armiyaga ega ekanligi haqida borayotgani yo’q. Gap mamlakatni boshqarish haqida bormoqda. Turkiyani tom ma’noda harbiylar, xavfsizlik kuchlari boshqarishadi. Yaqin o’tmishda agar siyosatchilar quloq solishmasa, davlat to’ntarishi qilib, ularni dorga tortishgan. Shundan beri dorga tortilmaslik uchun siyosatchilar harbiylarga quloq solishadi. Agar ular xalq tomonidan saylangan Bosh vazirga, “ket” ishorasini qilishsa, bosh vazir darhol iste’fo beradi.
Gap shundaki, Turkiyadagi harbiylar asosan dunyoviy milliyatchilar orasidan etishtiriladi va demokratik davlatlarda tahsil oladilar. Ular dindan uzoq turadilar va dunyoviy tuzumni himoya qiladilar. Bugun Turkiyada demokratiya, so’z erkinligi va hokazolar qonunlarda belgilangani uchun emas, balki harbiylar shunday istaganlari uchun mavjud.
Bu erkinliklarning chegarasini ham harbiylar milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan deya cheklay oladilar. Agar harbiylar shunday tutib turmasalar Turkiya degan davlatdan parcha ham qolmasligi mumkin. Chunki Turkiyada xalq keskin farq qiladigan qutblarga bo’lingan, jiddiy muammolar bilan yuzma-yuzdir. Bu esa doim parlamentda o’z aksini topadi, ya’ni hamma har tomonga tortadi va qonunlar zaifligining boisi ana shunda.
Turkiya parlamenti bir nechta turli qarashdagi partiyalardan tashkil topgani uchun aksariyat ovoz talab etilgan nuqtalarda oddiygina qonunlarga ham o’zgartirish kirita olmaydilar.
Turkiya modelini O’zbekistonga tadbiq etadigan bo’lsangiz, buning bugungi rejimdan farqi juda oz bo’ladi. Hozir hokimiyat Karimov qo’lida. U paytda esa, harbiylar qo’liga o’tadi. Bitta tanqiddan keyin osmonga sachraydigan biznikilar darhol bahona topib, pokistonlik general Parvez Musharraf kabi hokimiyatni bosib oladilar. Yana o’sha gap. It yotish, mirza turish.
Nahotki bu bir tasodif edi?
22 Mart, 2007 yil
SAVOL: Siz, mard bo’lsang, asl isming bilan yoz deysiz. Lekin men maqola yozayotganim yo’q, shunchaki savol yo’llamoqchiman. Buning uchun meni nomardga chiqarmassiz, va umid qilamanki o’z saytingizda javob yozarsiz.
Ochig’ini aytsam, saytingizni birinchi kirib, ba’zi yozuvlariga ko’z yugurtirganimda umuman menga ma’qul bo’lmagan. Maqolalarning bari Microsoft Word dasturida yozilib, dizaynga ham ahamiyat berilmay joylashtirilgani g’azabimni keltirgandi. Sababi men Internet texnologiyasini yaxshi tushunaman, shuning uchun ham hozir, Sizning ismingiz va boshqa “UchQuloq”lar ko’z tikadigan so’zlarni ishlatmasdan yoki ulardan buzib foydalangan holatda savol yo’llamoqchiman. Chunki ular bu so’zlar qaysi vaqtda, qaerdan qaerga jo’natilganligini, qiziqsalar uyimning manzilini ham bilib oladilar. Hozircha ularga qarshi kurashishga qurbim etmaydi. Shuning uchun shunday usul qo’lladimki, siz qaysi pochtadan xat kelganini bilolmaganingizday, ULAR ham qaysi IPdan chiqqanimni bila olishmaydi. Juda qattiq kirishsalar o’zlarining IPsi chiqadi, xolos.
Saytingizga birinchi kirganimda (bundan uch yilcha oldin) “Boshchi”mizning siyosatini ham, unga qarshilarning fikrini ham ma’qullamas edim. Bugunga kelib ancha oq-qorani taniy boshladim. Va bildimki, bugungi kunda asl haqiqatni yoritish bo’yicha siz etakchi ekansiz. Shuning uchun ham uning dizayniga ham qaramay deyarli barcha ma’luotlarini o’qib chiqdim. Va uni o’zbeklar uchun eng qimmatli sayt hisoblayman.
“U.Haqnazarov” nomi bilan 2003 yillarda maqolalar yozayotgan guruh “Boshchi”ning qora ro’yxati”, “uchoqning qulashi” haqida yozishib, anchagina uyqusini qochirib qo’ydi. Guruhning ba’zilarini qo’lga tushirishga ham muvaffaq bo’ldilar, so’ngra yonidagi “topponcha”larga o’zini oppoq, yonidagilarni qora qilib ko’rsatuvchi maqolalar yozib o’sha nomda saytlarda chiqarishni buyurdilar. Bu bilan unga nisbatan ishonchni o’ldirmoqchi bo’lishdi.
Lekin men o’sha qora ro’yxat borligiga ishonaman va sizdan imkoniyatlaringizdan kelib chiqqan holda iltimos qilmoqchimanki, o’sha odamlarning (u 2003 yildagi ma’lumot, ungacha qanchasi o’lib ketgan va keyin yana qanchasi qo’shilgan) hozirgi taqdiri haqida ham ma’lumot yozsangiz.
Ikkinchi iltimosim, yoki savolim, 99 yil Fevralidagi voqealar haqida o’zingizda mavjud ma’lumotlarni o’rtoqlashsangiz… Menda u haqida inkor etib bo’lmas dalil bor: bitta ishtirokchi portlash haqidagi habarni “uchquloq”larga sotib qo’ygan. Demakki, boshchi hammasini oldindan bila turib, xalqqa spetakl ko’rsatgan. Javobingizni saytingizda kutib qoluvchi, sizni doim qo’llab duo qiluvchi ShohiJahon.
JAVOB׃ Maktubingiz uchun rahmat. Men hozir ham saytning ko’rinishi muhim emas, balki mazmuni muhim deb hisoblayman. Karimovning kitoblari naqadar chiroyli qilib chiqariladi, ammo hech kim o’z ixtiyori bilan o’qimaydi. Lekin agar siz maslahat va yordam beraman desangiz hali ham o’zgartirishimiz mumkin.
Siz xatni qaerdan yozilganini bilib olishadi, debsiz. Bilisholmaydi. O’zbekistonda Internet bobida juda orqada qolingan. Men yaqinda bir kishi bilan gaplashdim. Uning aytishicha, fikrlari buzilmasin, sodiqliklari yo’qolmasin, deb aksar MXX xodimlariga Internetga kirish ta’qiqlangan. Faqat juda kam sonli odam kiradi. Bu masalaning bir jihati.
Ikkinchi tomoni esa shuki, ular butun Internet qatnovini nazorat qila olmaydilar. Birgina men har kuni 200 dan ziyod xat olaman. Yarmini o’qishga ulgurmayman. Demak, ular hamma xatlarni o’qib chiqish uchun bir million kishni ishga olishlari kerak. Adreslarni qidirish va topish uchun yana bir million mutaxassis kerak. Men ilgari ham yozganman va bugun ham yozaman, prezident devoni va hukumat idorasidan yozilgan xatlarni hatto topisholmaydi. Agar topishganda bugunga qadar Karimov va Mirziyoevning qor ishlarini tashariga sizdirayotgan bir ikki kishi qamalgan bo’lardi. 3-4 yildirki urinishadi, ammo topisholmaydi. Ayniqsa, adresingiz MDH doirasidagi emas, balki olis xorijdagi tarmoqdan bo’lsa, ularning kuchi etmaydi. Faqat siz o’zingiz ular ocha olmaydigan parol qo’ysangiz, bas.
Qolaversa, siz ikkita adres qilib, bittasini mutloq maxfiy saqlab, ikkinchisini oshkor ishlatishingiz mumkin. IP adresiga kelganda esa, u hech narsani bermaydi. Men o’z kompyuterimni sizning IP adresingiz chiqadigan yoki umuman IP chiqmaydigan qilib qo’yishim mumkin. Siz agar kompyuter texnologiyasi bilan shug’ullansangiz, buni bilishingiz lozim. Shuning uchun IP adresi bilan bir-birini qo’rqitadiganlarga parvo qilmang. Ular o’yin. Birov birovning nomidan yozgani kabi birov birovning IP sini ham qo’yishi oson. Fojea shundaki, biznikilar shamol “shir” etsa, yuragi “pir” etadi, darrov qo’rqishadi. Bir-biriga dushmanga aylanishadi. Bugun xorijdagi o’zbeklarni bir-birini ko’rsa, yoqa yirtadigan qilib qo’ygan narsa ham ana shu.
Endi ro’yxat masalasiga kelsak. Siz juda katta ishni talab qilmoqdasiz. Bu ko’p vaqt oladigan ish. Ammo savobli ish. Imkon qadar bu yo’nalishda ham bir ish qilishga urinaman.
1999 yil fevral voqealariga kelsak…
Meni bir tasodif ko’p o’ylatadi׃
1998 yil tugashidan bir kun oldin bizni -meni, Abdurahim Po’lat va ukasi Abdumannob Po’latni AQShda yashaydigan Ro’zi Nazar degan keksa bir kishi mehmonga chaqirdi. Borsak, osh damlangan va u paytda Saloy Madaminovning iqtisodiy homiysi bo’lgan Anvar Oltoyli bir turk ayoli bilan kelgan ekan. U bizga muxolifat birlashishi zaruratidan so’z ochdi. Bahslashdik. Rozi bo’ldik. Keyin yangi yil oqshomi Nyu Jersey shtatida yashaydigan Avazxon Muxtorov mehmonga da’vat qildi. Bordik. Ro’zi Nazar ham birga bordi. Anvar Oltoyli o’sha erdagi mehmonxonada turdi va biz Avazxon akaning uyida. Abdurahim Po’lat va ukasi borgan emas. O’shanda Anvar Oltoyli menga “Fevralning o’rtasida Toshkentga qaytamiz, bitta uchqichda” deya pichirladi. Hayratlandim. Boshqa gap aytmadi. Men bu shunchaki ko’ngil gapi-da, deb qo’ya qoldim.
U keyin Saloy Madaminov bilan gaplashgani va u meni, Abdurahim Po’lat va ukasini davraga olmasdan “o’zimiz Karimov hukumatini yiqitamiz, ular bizga xalaqit bermasin, etar” degan gapini aytdi. Men “Hali ham osmonda-ku?!” deb qo’ya qoldim.
Lekin haligacha o’ylayman, nahotki bu bir tasodif edi?
Xullas, 1999 yil 16 fevralda Karimov hukumati tomonidan ba’zilarni qo’llanib, spektakl ko’rsatilgan degan gapni o’sha paytda ham aytganman, hozirga qadar ham bu fikrimni inkor qiladigan dalil ko’rganim yo’q.
Qolgani latifa
23 Mart, 2007 yil
SAVOL׃ Butun muxolifat birlashib satiletdan bitta televidenie ochsa bo’lmaydimi?(Iskandar).
JAVOB׃ Agar bugunga qadar muxolifat birlashganda edi, televidenie haqidagi bunday savolingizga hojat ham qolmagan bo’lardi. Ammo biz muxolifatni birlashtirishga 15 yil urindik va buni amalga oshira olmadik. Negaligini bilasiz. Endi bu haqda gap ochmasa ham bo’ladi. Bugungi kunga kelib, muxolifatning qolgan qutgani ikki mutloq zid qutblarga ajralib bo’ldi. Hatto mafkuraviy jihatdan ham.
Endi satelitdan televidenie ochish haqida׃ ana “Amerika ovozi” ochganiga 3-4 yil bo’lib qoldi. Lekin kim tomosha qiladi? O’zbekistonda odamlar bir burda non tashvishida ekan, kim satiletga bog’lanib, oldi-qochdi narsalarni tomosha qiladi? Hech kim. Televidenieni bir tomonga qo’ying, bugun hatto radioni eshitmay qo’yishgan. Bir mahalla yoki qishloqni aylanib, odamlardan so’rab ko’ring-chi, necha kishi “Ozodlik” yoki “Amerika ovozi”ni eshitadi? Bir kishini ham topolmaysiz.
Hatto men ham eshitmayman. Buning sababi boshqa. Chunki ular beradigan xabarlarni ulardan ancha oldin Internetdan o’qigan yoki turli manbalardan eshitgan bo’laman.
Bugun muxolifatning qolgan qutgan guruhlari Internetda oddiygina kundalik xabar sahifasini yurita olmaydigan darajada ojiz. Ba’zilari bir oyda, ba’zilari haftada bitta narsa qo’yish bilan “gavda ko’rsatishadi”, xolos.
Tez ishlab turadigan, xabarlarni daqiqama daqiqa beradigan sahifa yo’q. Bu ishni uddalay olmaganlar agar televidenie, radio yoki videokliplar qilib xalq orasiga kirmoqchiman desa, unga ishonmayman. Bu navbatdagi aldov. O’zini, atrofidagi ikki uch kishini va bir narsa cho’zadigan manbani aldash uchun qilinadigan ish bu.
Bugun xorijdagi muxoliflar faqat ikkita amaliy ish qilish qobiliyatiga ega׃
Birinchisi, yaxshi veb sahifa tayyorlab, undagi xabarlarni kunba-kun mamlakat ichiga jo’natish. Tabiiyki, elektron maktublar orqali…
Ikkinchisi, mamlakat ichida faoliyat ko’rsatayotganlar bo’lsa, ularni ma’naviy va iqtisodiy jihatdan qo’llash.
Bu qadar. Ana shu ikki ish izchil amalga oshmayatimi, qolgani latifa.
O’zbekistonda davlat to’ntarishi bo’lishi mumkinmi?
24 Mart, 2007 yil
SAVOL׃ Keyingi kunlarda O’zbekistonda davlat to’ntarishi bo’lishi ehtimoli haqida yana gap-so’zlarlar aylana boshladi. Rostdan ham shunday ehtimol bormi?(Davron).
JAVOB׃ Saylov kabi biror siyosiy ma’raka yaqinlashaversa, “Davlat to’ntarishi…”dan boshlab “Dindorlarning Konstitutsiyaviy tuzumga tajovuzi…” kabi iboralar tez-tez ishlatila boshlanadi. Bu eng teppadagi idoradan muxolifatning ba’zi guruhchalariga qadar inadi. O’tgan 17 yilda buni eshitaverib, quloqlar o’rganib ketgan bo’lsa ham, foydasi kimga va zarari kimga ekanligini hech o’ylab ko’rmadik. Hamma vaqt foydasi Karimovga bo’lgan va bundan keyin ham unga bo’ladi. Shunday ekan, g’oya foydani olgan odamdan kelib chiqadi. Bu biznesning qoidasi. Qolganlar o’yinchilar, bizning sharoitda esa, oldindan ma’lum bo’lgan yutqazuvchi o’yinchilardir.
Karimov o’z atrofidagi qo’rg’onni mustahkamlash uchun o’ziga qarshi chiqqan har qanday guruhdan foydalanadi yoki shunday guruhni yaratadi. Shunday bo’lib kelayotganini ko’rib turibmiz. Agar bu safargi soxta saylovdan oldin ham biror guruh biror “tomosha” qo’ysa, aslo ajablanmayman. Chunki rejim shunga intilmoqda va o’yinchilar ham o’zlarini ko’rsatmoqdalar.
Ilgari ham shunday bir savolga javob bergan edim. Yana muxtasar qilib aytmoqchiman. O’zbekistonda davlat to’ntarishi mutlaqo mumkin emas. Davlatning o’zi bo’lmagan joyda qanday qilib davlat to’ntarishi bo’ladi?
Mafiya tizimida esa “otaxon”ning aytgani bo’ladi va unga qarshi chiqishi mumkin bo’lgan kuch beshigidayoq axta qilinadi.
Bugun O’zbekiston hokimiyat boshqaruvi deb ataladigan idoralardan birortasida “otaxon”ga qarshi bosh ko’taradigan odamni qo’ya turing, qosh uchiradigan shaxs ham yo’q.
Chetdagilarning ahvoli esa oydek ayon. Mamlakat ichidan bitta xabar olishni eplay olmagan muxoliflar nimaga qodirligini tasavvur qilish mushkul emas.
Demokratlarga esa maslahatim, bunday gaplardan uzoq turing. Qozonning qorasi tegib qolishi mumkin.
Davlat to’ntarishi kabi tushunchalar demokratiyaga ziddir. Chunki falakning charxi teskari aylanib, shunday hol yuz berganda ham oq it ketsa, qora it keladi. Farqi bo’lmaydi.
Jumrak va jamiyat
25 Mart, 2007 yil
SAVOL׃Muxolifat ichida ilgari hukumatda ishlaganlarni xoin, poraxo’r, bugun ishlayotganlarni axloqsizlar sinfi deb atash moda bo’ldi. Xo’sh falakning gardishi bilan bu muxolifat hukumat teppasiga kelib qolsa, ishni kim bilan bajaradi?(Najmiddin).
JAVOB׃ AQShda o’z uying bo’lmasa bir tashvish, har oy katta miqdorda ijara to’laysan. O’z uying bo’lsa, yana bir tashvish. Bankdan olingan qarzni to’laysan. Bir-ikki oy to’lamasang, uyingdan ajralasan. To’lgan taqdiringda ham tashvishlar bitmaydi. Yillar o’taverishi bilan esa tashvishlar ortaveradi.
Uyimiz yangi. Qurilganiga endi etti yil bo’ldi. Bugunga qadar muammo chiqmagan edi. Ammo endi ba’zi kichik tashvishlar chiqmoqda. Masalan, yaqinda hammomxonadagi qo’l yuvadigan jumrakning ostidan suv oqa boshladi. Ishxonamizdagi bir juvonning gapni esladim׃
-Bunday ishlarga men pul bermayman. Do’konda juda arzon turadi, olaman, o’rnataman, ustalar esa o’n baravar qilib olishadi,-degandi u.
Darhaqiqat, bu soha ustalari Amerikadagi eng bosh toifa hisoblanadi. Ya’ni eng ko’p pul qilishadi. Bitta jumrakni almashtirish uchun 200-300 dollar olishadi. Vaholanki, bu ishni besh daqiqada bajarishadi.
Men jumrakni o’zim almashtirishga qaror qildim.
Shanba kuni ertalab chaqqon bo’lib ishga kirishdim. Ertaroq boshladim, chunki bolalar uyg’ongunga qadar bitirib qo’yishni rejaladim.
Uyimiz uch qavatlik. Buzilgan jumrak uchinchi qavatda. Suvni bekitadigan joy esa, birinchi qavatda. Suvni bekitib, teppaga chiqsam, kalitlar to’g'ri kelmaydi. Bir amallab ochishga qaror qildim. Bo’lmadi. Keyin Home Depot degan xo’jalik mollar do’koniga borib jumrakning yangisini sotib oldim. 42 dollar ekan. Qaytib kelib, o’rnataman desam to’g'ri kelmadi. Eskisining nomini yozib oldimda, do’konga qaytib bordim va 42 dollarlikni topshirdim.
Xayriyatki, do’kon uyimizga yaqin va hamma narsani qaytib olaveradi. Do’konni aylanib biznikiga o’xshaganini topdim. 79 dollar ekan. Oldingisidan chiroyliroq. Shu payt do’konda savollarga javob berib yuradigan kishi kelib qoldi. U bilan gaplashsam׃
-Bularning hammasi standart,- dedi.
Shunda men oldingisini olib kelib topshirib xato qilganimni tushundim. Faqat ikkita qo’shimcha bog’lovchi quvurchalardan olsam ish bitar ekan. Lekin qo’limdagi yoqib qolgandi va uni olib keldim. Eskisini ochaman desam kalit etishmadi. Bitta kalit uchun yana do’konga boraman-mi dedim-da, kuch ishlatdim. Devordagi plastik quvurga ulangan joydagi bosim jihozi sinib ketdi.
Uni ochib oldimda shishalarga solib sotiladigan Starbucks kofedan ichib, asabimni jilovlab, yana haligi do’konga bordim. Ba’zi narsalarning otini bilmasangiz ham qiyin. Shuning uchun menga kerakli X-jihozni o’zim bilan olib kelgandim. Biror kishi uning nimaligini bilmadi, desangiz. Oxiri do’konning bosh ish yurituvchisini chaqirtirdim. U bilag’on ekan׃
-Bunday narsa bizda bo’lmaydi,-dedi u.
Men hamma narsa bo’ladi deya maqtab yurganim bu do’konda ham bo’lmaydigan narsa bor ekan-a, deya ajablandim. Haligi odam menga bunday narsalarni qaerdan sotib olishni aytdi va yaqindagi shunday do’konning adresini berdi. Men ilgari faqat avtomashinalar qismlarining maxsus buyurtma do’koni bor deb o’ylar ekanman, buni qarang-ki hatto jumrak qismlarining ham maxsus do’koni bor ekan. U erga kelsam, buyurtma oladiga kishi qo’limdagi jihozni yarim soat desam mubolag’a bo’ladi, ammo 10 minut tomosha qildi.
-Vov,-dedi keyin.- Bu nima ekan o’zi, nomini bilasizmi?
-Taqsir nomini bilganimda o’zini olib kelarmidim?
-Men shu erda 15 yildan beri ishlayman, ammo bunaqa narsa ko’rmaganman. Bu qaerga o’rnatilgan ekan?
Unga tushuntirib bersam׃
-Siz “Pulte” qurgan uylarda yashasangiz kerak. Ular hatto hamma jihozlarni ham o’zlari yaratadilar. Bu ham biznes. Sizni o’zlariga bog’lab qo’yadilar. Ularga yozing, yuborishadi,-dedi.
Hafsalam pir bo’lib mashinamga o’tirib, Ozodaning “Oyday to’lin-to’lin..” qo’shig’ini tinglab, o’yga botdim. Suvni bekitganman. Quvurlar ochiq. Qanday qilib 2-3 oy kutaman. Usta chaqirsammikan?
Shunda yodimga birinchi qavatdagi xonaga dush o’rnatgan asli afg’onistonlik Abdumannnon aka degan tanishim keldi. U o’shanda plastik quvurlar chiqqani zo’r bo’lgani va ularni bir-biriga elimlash juda qulayligini rosa maqtagandi. Ish juda oson bitganini o’zim ham ko’rgandim.
Shuning uchun quvurdan boshlab bu yog’iga hamma narsani almashtiraman, degan qarorga keldim. Ortga qaytgim kelmadi va boshqa ko’chadagi Lowe’s degan kattaroq xo’jalik mollar do’koniga borib, plastik elim va unga bog’lanadigan bosim jihozini sotib oldi. Qimmat emas, 12 dolalr bo’ldi. Qaytib kelib ish boshlasam, elim ushlamadi. Uning qo’llanmasini o’qib chiqdim. Unda quvurga elimdan oldin dastlabki tozalagich modda surtiladi deyilgan ekan. Alamimni yana qo’shiqdan olib, balandlatib qo’yib, do’konga qaytib bordim. Haligi narsani olib qaytib kelsam, men asli elimning boshqa turini olgan ekanman. Yana qaytib boroshimga to’g'ri keldi. Kerali rangli elimni topib, kassa yoniga kelsam hamyon uyda qolib ketgan ekan. Padariga la’nat!
Bu orada bolalar uyg’ongan va vaqat tushdan o’tib bo’lgandi. Ikki marta eski jumrakni o’rnatib, har narsaga to’ldirib suv olib qo’ydirgandim.
Umr yo’ldoshim bolalarni olib, oziq ovqat do’koniga ketishgandi. Telefon qilsam, xayriyat qaytib kelishibdi. U hamyonimni olib keldi va kichkina bir qutidagi rangni ikkita mashina bilan olib kelgan bo’ldik.
Hamma ishni bitirib jumrakni o’rnataman, desam bog’lovchi quvur kaltalik qildi. Yana borib keldim, desangiz. Tashqarida qop qorong’u bo’lgan bir payda ishni bitirdim. Suvni ochishga yuragim betlamadi. Chunki ertalabdan beri necha marta ochgan bo’lsam doim har tomonga suv otilib ketaverdi-da.
Xullas, suvni ochdim. Tashqarida qorong’u, mening dilim yorug’. Uyda bayram. Hamma meni qutlay boshladi.
Bajardim!
Jumrakka qarab turib׃
-Besh minutlik ish ekan,-dedim.-Shunga 12 soat sarflabman-a?
Uydagilar menga jilmayib qarashdi.
Lekin zarar qilmadim. Ham iqtisodiy va hamda ma’naviy foyda qildim.
Bundan keyin bunday yumushni besh daqiqada bajaraman. Chunki endi nima qilishni bilaman-da!. O’rgandim. Hatto keyingi shanba kuni hamma jumraklardan uy quruvchilar o’rnatgan bosim jihozlarini olib tashlab, do’konlarda bo’lganini qo’yaman. Bu ham mustaqillik!
…Jumrak buzilsa, usta chaqirmay ham bir amallab tuzatish mumkin, ammo jamiyat buzilgan bo’lsa-chi? Tuzatish oson bo’lmaydi. Buning ustiga bu jamiyatga begona esangiz, hech qachon hukumatda ishlamagan va boshqarish nima ekanligini bilmasangiz, tajribasiz bo’lsangiz voy o’sha jamiyatning holiga. Ayniqsa bu jamiyat ustabuzarmonlar qo’lida xonavayron qilingan bo’lsa?!
O’zbeklar nega bir-birlarini kechira olmaydilar?
31 Mart, 2007 yil
SAVOL׃ Biz demokratiya haqida juda ko’p gapiramiz. Xalqimiz demokratiyaga tayyor deymiz. Lekin demokratiya sharoitida odamlar G’arbda bo’lgani kabi tanqidni ko’tara olishlari kerak emasmi? O’zbeklar bitta tanqid uchun bir-biriga dushmanga aylanib qolmoqda. Bu ahvolda siz demokratiyaga etishamiz, deb o’ylaysizmi?(Murod).
JAVOB׃ Mening yuragimni yondirgan savollardan biri bu. Gap faqat o’zbeklikda emas. Menimcha, buning juda chuqur ildizlari bor. Bu holatni arab, fors, dari, pashtun va o’rdu tilida gaplashadiganlarda ham ko’rdim. Eng qizig’i, ular yashaydigan mamlakatlarda emas. Balki ular kelib yashayotgan demokratiya diyorida ularning demokratiyani hazm qilishlari naqadar qiyin kechishini ko’rib, hayratlandim.
20-25 yildirki, Amerikaga kelib, haliga qadar tanqid eshitganda dirkillab qoladigan bu odamlarni ko’rib o’zimizning o’zbeklarimiz haqida o’yladim. Ming afsuski, G’arbning havosidan nafas olayotgan o’zbeklarimizning aksariyati ham shu ahvolda. Ammo Turkiya turklari haqida bu haqda uzil-kesil bir gap ayta olmayman. Ular demokratik tanqidni hazm qilishda boshqa musulmon qavmlarga nisbatan ancha ildam.
“Amerika ovozi”da ishlaganimda bir arab boshlig’imiz bor edi. 30 yildan beri Amerikada ekan. Demokratiyani anglagan deb o’ylabman va ko’pchilikning oldida tanqid qildim uni. Shu qadar dushmanga aylandiki, mana oradan 4-5 yil o’tib ham yaqinda bir majlisda ko’rib qolsam, hali qovog’idan qor yog’adi.
G’arbda yashab yurgan o’zbekdan istagan birini tanqid qilib ko’ring, kamchiligini aytib ko’ring, darrov sizni “ig’vogar” deydi. Bu ham mayli, bir umrlik dushmaningizga aylanadi. Shuning uchun ham tashvishingiz juda o’rinli.
Hali nihol ekan, Amerikaga kelib, o’qib, shu erda tahsil olgan bir “qalamkash” o’zbekni juda asosli kamchiliklari uchun orqavarotdan emas, ochiq, o’z nomim bilan tanqid qilgandim. Mana oradan ikki yil o’tdi. Haliga qadar u orqavarotdan meni hammaga “ig’vogar” deb yurgani mayli, turli forumlarda ham turli tillarda tinmay yozadi, bo’hton yog’diradi.
Vaholanki, orqavarotdan gapirish yoki imzosiz yozish ig’vogarlik ekanligini va o’zi shu kuyga tushganini ham bilmaydi, sho’rlik!
Bunday misollar son mingta. Hatto ismini aytmay, umumiy tanqid qilsangiz ham, o’ziga olib, sizga qilich qayraydigan “demokratlarimiz” qancha…
Shuning uchun demokratiya haqida gapirish va demokrat bo’lishning orasida er bilan osmon qadar farq bor.
Menimcha, bu narsaning ildizi juda chuqur va bu ildizni ko’ra olmasak, topa olmasak hali beri ruhimizni sariqpechakdek o’rab turaveradi.
Chet ellarda qolib ketamizmi?
14 Aprel, 2007 yil
SAVOL׃ Chet elga chiqqan o’zbeklarning taqdiri haqida ko’p yozgansiz. Ularning Vatanga tashnaligi haqida ham yozganlaringizdan o’qiganmiz. Sizning anchagina taxminlaringiz to’g'ri chiqadi va bu hayotiy tajribaning natijasi bo’lsa kerak. Shundan kelib chiqib xorijdagi o’zbeklarning yaqin kelajakda Vatanga qaytish imkonlari bor deb o’ylaysizmi? Bor bo’lsa qachon va qay sharoitda? Yo’q bo’lsa, ularni nima kutadi? Bular sotsiologik muammolardir. Bunga siz javob bera olasiz deb o’ylayman. (Bobur).
JAVOB׃ Ilgari bir javobda o’zbeklarning chetga ketish sabablarini bir tizimga solgandim. Aslida ko’p narsa o’sha chiqib ketish sabablari bilan bog’liq. Lekin modomiki chetda ekanmiz, bugunga qadar bosib o’tilgan yo’lga nazar solib, kelajakni taxmin qilish, bashorat emas, taxmin qilish mumkin.
Meni juda ham achintirayotgan va tashvishga solayotgan narsa shuki, bugun xorijga chiqqan o’zbeklar ham ilgari Sharq mamlakatlaridan G’arbga sig’ingan salaflarining yo’lidan ketmoqdalar. Bu esa o’zlari yashagan jamiyatda eng keyingi odam bo’lib qolish va o’z o’rinlarini o’z qo’llari bilan yo’qotishga intilishdir.
Bugun G’arb mamlakatlariga nazar solsangiz, Sharqdan kelganlar aksariyat holda g’arib, unutilgan bir vaziyatdalar. Oralarida davlat arboblari, taniqli olimlar, dunyoga so’z ayta oladigan shaxsiyatlar, siyosatchilar yo’q.
Buning sabablaridan biri shundaki, xorijga kelganlar bu erning erkinligidan gangib qoladilar. Oilalari va farzandlarini yo’qota boshlagandek bir hissiyot girdobiga tushadilar. Natijada ana’nalar, odatlar, oila va farzandlar tarbiyasini mamlakatdagidek saqlab qolaman deb o’zlarini to’rt tomonga uradilar. Aslida mamlakatdagi ahvol G’arbdagidan ham barbod bo’lganini tan olgilari kelmaydi.
Muhojirlardan ko’pchiligi agar dinni mahkam ushlasam, ana’nalar, odatlar, oila va farzandlar tarbiyasini muhofaza qilib, saqlab qolaman, deb o’ylaydilar. Natijada zamonaviylik, yashagan mamlakatning qadriyatlari, demokratiya talablari chetga surilib, faqat diniy yo’lga bosh uriladi. Bir qarashda bu yaxshigina bo’lib qolmay, farzu qarz bo’lib ko’rinadi. Ammo asta sekin meyyor buziladi va fanatik bir insonga aylaniladi. Chunki bora-bora jamiyatdan ajralib qoladilar. O’z do’konchalari, oddiygina bir ishlari va shunchaki umrguzaronlik qiluvchi jamoalari bilan o’ralashib, bolalarini ham shu asnoda tutishga urinadilar. Bolalari o’qishdan, ilmdan, siyosat va jamiyatdan uzoq qolib, ko’rinishda mo’min qobil, lekin aslida teskarisiga aylanadi. Ota-ona esa bari bir vatanga qaytaman, deb o’zini ovutadi va farzandlarining kelajagini o’ylamaydi. Bir kun kelib, orzulari sarobga chiqa boshlaganini ko’rgach, asabiylashadi, oilasi buziladi, dunyodan norozi, yolg’iz bir kimsaga aylanadi.
Bugunga qadar G’arbga Afg’oniston va Turkiya orqali ming-minglab o’zbeklar kelganlar. Biz bugun hatto ularning nomlarini ham bilmaymiz. Qaerlarda yashab, qaerlarda qolib ketdilar, noma’lum. Farzandlari esa jamiyatning ikkinchi emas, uchinchi darajali odamiga aylanib qoldilar.
Yuqorida aytganimdek, ming afsuski, bugungi avlod ham shu yo’ldan ketmoqda. Adiba Dilsora Fozilova kabi kelishi bilan huquqshunoslikni yoki shunga o’xshash ilmni olishga kirishganlari barmoq bilan sanarli. Bugun har qancha dod-voy deyilgani bilan yillar o’tgach, hech kim Vatanga qaytmaydi. Hatto ikki fuqarolik berganda ham qaytadigan odam topilmaydi. 40-50 yil Vatanning ozodligi uchun jonlarini tahlikaga qo’yganlar mustaqillik kelganda, borib, darhol ortga qaytganlari buning bir misoli. Chunki yillar davomida boshqa odamga aylanasiz. Borsangiz hamma narsa begonadek tuyuladi. Eng asosiysi sizga begonadek qarashadi. Chunki begona bo’lib qolgansiz-da. U erda endi G’arbda siz topgan erkinlikning mingdan birini ham topolmaysiz. Hatto O’zbekiston demokratik davlatga aylanganda ham butunlay qaytadiganlar sanoqli bo’ladi. Ular ham bir muddatdan keyin ortga yo’l soladilar. Bu men yaratgan yangilik emas. Bu sotsiologiya ilmining tajribalardan olingan xulosalardir. Shuning uchun ham doim takrorlayman, ketdingizmi, tamom qaytish yo’q. Qaytishingiz mumkin, faqat vaqtinchaga, mehmon tarzida.
Shuning uchun demoqchimanki, bugun chetga chiqib, vaqtingizni behuda o’tkazmang. O’qing, ilm oling, jamiyatga qo’shiling, izlaning va o’zingiz yashayotgan jamiyatingizda o’z o’rningizni toping. Xuddi mana shu narsa sizga o’z madaniyatingizni saqlab qolishga zamin yaratadi. Nafaqat saqlab qolish balki shu madaniyatingizga xizmat ham qilishga yo’l ochadi. Tabiiyki, agar shunday istagingiz bo’lsa!
MANTIQ MAHSULI
24 Aprel, 2007 yil
SAVOL׃ Siz “Yarmi chin, yarmi ximchin” nomli asaringizda 2004 yil mart-aprel portlashlarini bevosita hukumat uyushtirganligiga sha’ma qilgansiz. To’g'risi menda ham shunday taxmin bor edi, lekin bu taxminimni isbotlovchi manbaga ega emasman. Agar mumkin bo’lsa, siz keltirgan ushbu voqealarning qanchalik haqiqatga to’g'ri kelishi, uning manbasi to’g'risida muxtasar bo’lsa-da, ma’lumot bersangiz. Hurmat bilan, Muarrix.
JAVOB׃ Ma’lumki, huquqning asosini mantiq belgilaydi. Umuman mantiq butun hayotning o’q ildizi desa mubolag’a bo’lmaydi. Agar mantiq qoidalarini idrok etsangiz, ko’p narsaga baho berishda adashmaysiz.
Mening ham qo’limda hech qanday aniq dalil yo’q. Ammo mantiq qoidasiga nazar solsangiz, ikki savol tug’iladi.
Birinchisi, bu hodisalar jamiyat uchun favqulodda yangi hol edimi?
Ikkinchisi, bu hodisalar qanday siyosiy-ijtimoiy zaminda yuz berdi va kimga foyda keltirdi?
Bu ikki savolning javoblarini topish juda oson…
Mazkur voqealarga qadar o’tgan 15 yildagi shunday hodisalar silsilasiga nazar tashlasangiz uzviylikni topasiz.
2004 yildagi siyosiy ijtimoiy voqelikni tahlil etsangiz, Karimov rejimi yana bir marta boshi berk ko’chaga kirib qolganini ko’rasiz. Bunday paytda chekinish yoki ko’chaning to’sig’ini buzib, oldinga ketish kerak bo’ladi. Karimov rejimi yana ikkinchisini tanladi.
Har doimgidek, ta’kidlamoqchiman, bunday voqealarda hukumat “tajriba”sidan kelib chiqib, anqov yoki qo’lbola “muxolif”lardan foydalanib, ularni o’z manfaati yo’lida qo’llangan. Buning umumlashgan ko’rinishini “Assassin” romanida o’qishingiz mumkin.
DAHShATLI HAYQIRIQ
25 Aprel, 2007 yil
SAVOL׃ Men “Turonzamin” ro’znomasida mana bu xabarni o’qidim׃
Gulbahor ham Karimov va Madaminovning vijdoniga havola
Jaloliddin, Toshkent
Siyosat bilan hech shug’ullanmagan va muxolifatdagi birorta partiya yoki harakatga a’zo bo’lmagan, Andijon voqealaridan keyin muxbirga, inson huquqlari himoyachisiga gapirib qo’ygan, munosabat bildirgan Gulbaxor To’raeva Qirg’iz chegarasida kitoblar bilan qamoqqa olingandan keyin oradan uch oy o’tib, uch kunda sud qilinib, olti yilga ozodlikdan mahrum etildi.Bu onalar qarshisida tiz cho’kaman, degan Islom Karimovning navbatdagi mehr shavqati.Ayni paytda iqtisodiy jihatdan qiyin ahvolda qolgan bu ayolga o’z kitoblarini berib, uni mamlakatga yo’llagan Salay Madaminovning ham navbatdagi qurboni bu.Andijondan olingan ma’lumotga ko’ra, ayblov fikrida aytilishicha, To’raeva bu ishni tijoriy maqsadda qilgan va agar pul berishmaganda bu ishga bosh qo’shmasligini aytgan.Madaminovning shaxsiy kitoblarini tashib yurib qamalib ketganlar safiga yana bir kishi qo’shilar ekan, bunday ayanchli hollardan xulosa chiqarib olinmayotgani yana ham ayanchlidir.Ilgari qamalganlarni unutgan Salay Madaminov va uning “rezident”lari bu safar Gulbahor To’raevaning oilasidan, bolalaridan xabardor bo’lib, ularga moddiy yordam ko’rsatarmikan?
-Men tushuna olmagan narsa shuning uchun Muhammad Solihni ayblash kerakmi? Gulbahor To’raevada faqat uning kitoblari emas, balki Rauf Parfining ham kitoblari bo’lganku? Qolaversa shunday bo’lganmi yo’qmi sizlar ham aniq bilmayizlarku? Bu ham muxolifat ichidagi dahanaki jang axir. Buni qachon to’xtatasizlar? (Diamat).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Meni avf etasizu ammo ko’rinishidan siz hamma narsani muxolifat ichi dahanaki jangi deb inkor etasiz. Shunday ekan, dalilni siz va Salay Madaminov ishonadigan manbadan keltiray׃ “Ozodlik” saytida 24 Aprelda tantana bilan quyidagi xabar tarqatildi.“Andijon viloyati jinoyat ishlari sudi inson huquqlari himoyachisi Gulbahor To’raevani konstitutsiyaviy tuzumga tajovuz qilish, tuhmat qilish va jamoat tartibiga tahdid soluvchi adabiyotlar tayyorlash va tarqatishda aybdor topib, unga 6 yillik qamoq jazosi tayinladi. Kasbi shifokor G.To’raeva shu yilning 14 yanvar kuni Bishkekdan qaytaëtganida sumkasidan shoir Rauf Parfining “Iymon asiri”, shoir va siësatchi Muhammad Solihning “Valfajr” hamda “Yo’lnoma” kitoblari chiqqanidan so’ng qamoqqa olingan”.
Rauf Parfining kitoblari O’zbekistonda ta’qiqlangan emas. Aksincha nashr etilmoqda va kutubxonalarda ham turibdi. Mahalliy matbuotda ham she’rlari bosilmoqda. Bu voqeada uning kitobi “niqob” sifatida foydalanilgan, xolos.Qolgan kitoblarni bir bechora ayolning iqtisodiy jihatdan qiynalib qolganidan foydalanib, u orqali yuborish razolatdan boshqa narsa emas. Nima, bu “Iskra” gazetasimidi? Yo’q, bir odamning shaxsiy kechinmalari, xotiralari, uydirmalari, bo’htonlari to’plangan narsa. Bu odamning nomi terrorist deb e’lon qilingani uchun uning kitobini olib borgan shaxs qamoqqa kirishi olindan ma’lum hol. Buning ustiga o’sha ayol Andijon voqealari bo’yicha hukumatning qora ro’yxatiga tushganligini kim kim Salay Madaminov yaxshi bilishi kerak edi? Bugunga qadar ham uning kasriga qolib, anchagina odam qamalib ketganini ilgari ham yozgandik va bundan saboq olmadi, tanqidni ig’vo deb bildi.
Gap bunda ham emas, gap shundaki, shu sabil qolgur kitoblarni yuborish juda zarur bo’lsa, (aslida ular Internetda ham turibdi), Salay Madaminovning etagini o’pib, o’limga ham ketishga roziman deb jar solib yurgan “shovvoz”lar orqali yuborsin edi. Nega qo’lida norasida go’dagi bo’lgan onani bu kuyga solishadi? Mana gap nimada? Bugunga qadar Salay Madaminov uchun qamalganlarni u va uning gumashtalari unutishgan. Birgina misol׃ uning qilmishlari uchun qamalgan Murod Jo’raevning umr yo’ldoshi mana shu – u ishonadigan manba- ”Ozodlik” orqali yig’lab, iqtisodiy qiynalib qolganini aytganiga hali ko’p bo’lgan emas. Kitoblar chiqarishga, uni mamlakatga yuborishga pul bor ekan. Shuni Murod Jo’raev kabilarning tirik etim holiga tushgan bolalariga yuborsa bo’lmasmidi? Mana gap nimada?
Gulabahor ham qamalgan kuniyoq unutildi. Faqat uning nomini pesh qilib, obro’ qidirish esa davom qilmoqda. Lekin uning oilasi faryodlariga Madaminov quloq soldimi? Bu savolga yana siz ishonadigan manba – “Ozodlik” saytida bugun qo’yilgan maqolada javob bor׃
“-Sud ochiq shaklda o’tdi. Men unda qatnashdim. Agar sizga biror ma’lumot kerak bo’lsa, nega sudga kelmadingiz, u erda hech kim bo’lmadi. Bechora ayolni qamab qo’yishdi, 8 oylik go’dagi qolib ketdi”, – deya iztirob bilan so’zladi G.To’raevaning qaynonasi va “Ozodlik” muxbirining boshqa savollariga javob berishdan bosh tortdi”.
Bu dahshatli hayqiriqdir! Mana shuning o’zi sizning hamma savollaringizga javob.
Karimov Xudoga ishonadimi?
26 Aprel, 2007 yil
SAVOL׃ “Turonzamin”da kecha o’qidim, Islom Karimov Xastimomga borib, oxirati haqida o’ylaganmish. Mana siz Karimovni yaxshi bilasiz, ayting-chi u Xudoga ishonadimi?(Odil).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Boshqalarning mantig’i bilan ishim yo’q, ammo mening mantig’imga ko’ra, birovning Xudoga ishonib ishonmasligini baholash bizning ishimizga kirmaydi. Bu uning va Xudoning vakolatiga kiradigan mavzu.
Lekin Karimov o’zini bir mamlakat va u erda yashayotgan bir qancha xalqlarning rahbari deb atayotgan ekan, bu mavzuga kirish mumkin.
Menimcha, Karimov azaldan ateist bo’lgan va shundayligicha turibdi. U o’zgaruvchan shaxs emas. U hamma narsadan o’z manfaati yo’lida foydalanishni istaganidek, dinni, hatto Xudo nomini ham shu yo’lda qo’llanib kelmoqda.
Ming afsuski, bu faqat Karimovga xos emas, balki barcha musulmon mamlakatlarining teppasida o’tirgan diktatorlarga xos.Karimov Xudodan qo’rqmaslikni Sovet maktabi va Sho’ro liderlaridan o’rgangan bo’lsa, musulmon davlatlarining rahbarlari, kazo-kazolari uning bu illatini mustahkamladilar. Uni Ka’baga olib kirib, keyin unga Ka’bapo’sh hadya qilgan Saudiya Arabistoni diktatorlari, bugunga qadar uni islom dunyosining katta siymosi deb atayotgan arab dunyosi liderlari unga barcha jinoyatlarini Xudo kechirib yuboradi degan bir his bermoqdalar.
Uning zolimliklarini Xudoga ishonishlariga shubha ham bo’lmagan o’zimizning muftilaru ulamolar ham 16 yildirki, oqlab kelayotganlari esa, unga oddiy xalqni ezishda yanada kuch bermoqda.
XOTIRA KUNI
8 May, 2007 yil
SAVOL׃ Ertaga 9-may. Siz bu kunni fashizm ustidan qozonilgan G’alabaning 62 yilligi deb bilasizmi, yoki 1999 yilda e’lon qilingan “Xotira va qadrlash kuni”-mi? (MUARRIX).
JAVOB׃ Menimcha ikkinchi jahon urushi fashizmning fashizm bilan to’qnashuvidir. Bu Hitler qiyofasidagi olmon fashizmi bilan Stalin boshqaruvidagi slavyan fashizmining o’zaro urushiga dunyoning juda ko’p mamlakatlari turli sabablar, manfaatlar, yanglishish va majbur qolish tufayli qo’shilganlar.
Jumladan, O’zbekiston SSSRning mustamlakasi, zulmning qurboni sifatida qatnashgan va juda katta talofotlar bergan.
Bu urush fashizmni tugatmadi, balki rus-slavyan fashizmi yanada kuchaydi va bugunga qadar davom etmoqda. Shuning uchun bu bayram qilinadigan kun emas. Aksincha begunoh ketganlar, aldanganlar, zulm va qatag’on qurbonlarini xotirlash kuni sifatida nishonlanishi mumkin.
Har bir xalqning o’z tarixidagi qora kunlar, qatag’on va qatliomlarni xotirlaydigan sana bo’ladi.
Modomiki, O’zbekistonda bu kun Xotira va qadrlash kuni deb e’lon qilingan ekan, demak, shu kuni Stalin zulmi davrida halok bo’lganlar bilan birga Karimov rejimining qurbonlari ham, xususan 2005 yil 13 Mayda Andijonda otib o’ldirilgan begunoh insonlar ham xotirlanishi kerak.
Karimovdan keyin hukumatni kim boshqaradi?
11 May, 2007 yil
SAVOL׃ Men Karimov rejimini azaldan yomon ko’raman. Ammo, garchi yomon ko’rsam-da, baribir Karimovdan boshqa odamning hukumat teppasida turib prezidentlik qilishi menga erish tuyuladi. Sababi mening nazarimda, aynan u siyosiy vaziyatni yaxshi tushunadi, sababi, shuncha yildan beri hukumat teppasida. Ikkinchidan, aytaylik, Karimov muxolifatga saylovda qatnashishga ruxsat berdi ham deylik. Biroq, muxolifatga kim ishonadi, agar muxolifat hammaga notanish bo’lsa. O’zingiz ayting-chi shu o’tgan 15 yil ichida muxolifatning biror harakatlari sezildimi?
Saylov yaqin. Bu orada Karimov o’zi bosh vazirlikni egallab, hukumat teppasiga “qo’g'irchoq” prezidentni olib kelishi mumkin. Buning ehtimolligi yuqori.
Siz nima deb o’ylaysiz, Karimovda keyin hukumatni boshqarishga kim munosib va nima uchun? (Umid).
JAVOB׃ Xuddi siz kabi fikrlaydiganlar bugun oz emas. Ular ham qisman haq. Bu haqlik faqat tashqi ko’rinishda. Ya’ni sarobga o’xshagan haqlik׃ ko’zingizga juda chiroyli ko’rinadi, ammo asli boshqa. Chunki siz doim Karimovning sizga qaragan yuzini ko’rib ulg’aydingiz. Asl yuzidan esa ko’plar kabi bexabarsiz. Uning sizga qaratilgan yumshoq va siz haqingizda g’amxo’rona aytilgan gaplarini eshitib ulg’aydingiz. Uning shuuridagi so’zlarni eshita olmadingiz.
Xuddi bizning avlod Leninni dunyoning eng aqlli va eng dono odami deb ulg’aygani kabi. O’sha paytda Leninning o’rnini hatto Xudo ham to’ldira olmaydi deguvchilar bo’lardi. Lekin ko’rdik-ki, Lenin degani battollarning battoli ekan. Shuning uchun sizning Karimov “siyosiy vaziyatni yaxshi tushunadi, sababi, shuncha yildan beri hukumat teppasida” deyishingizni anglayman va sizni aslo va aslo ayblamayman. Chunki bir kun kelib Karimovning siyosiy vaziyatni mutloq tushunmaganini bilasiz.
Karimov Bosh vazir bo’ladi, degan gaplarga esa ishonmayman. Bu Karimovning zehniyatiga teskari.
Muxolifatga kelsak.. Agar haqiqiy muxolifatda xalq huzuriga chiqish imkoni bo’lsa va xalq unga ishonmasa, demak xalq o’ziga ishonmaydi. Chunki bugun xalqning o’zi haqiqiy muxolifatga aylangan. Faqat bu muxolifatning ko’zi bog’langan, minbari yo’q, qo’li va oyog’iga ko’rinmas kishanlar solingan.
Lekin shu aniq-ki, Karimov va yangi karimovlar bir o’lkani bir umrga zulm ostida tuta olmaydilar. Baribir bir kun ko’zlar ochiladi, kishanlar sinadi, haq so’zni aytish xalq tomonga o’tadi va xalq o’z nomzodini ko’rsatadi. Ana o’sha nomzod hukumatni boshqarishga eng munosib odam bo’ladi.
Uning bu bechora xalqda qanday qasosi bor?
27 May, 2007 yil
SAVOL׃ Siz ba’zilarni terroristik yo’lga kirganlikda yoki qurolli kurashga chorlaganlikda ayblamoqdasiz. Bugun yo’llar tugaggan va shu ikki yo’lga qadalib qolmadikmi? Buning ustiga ba’zilarni tanqid qilasizu nega Abdurahim Po’latovni tanqid qilmaysiz? (Rahmatjon, Shoh Jahon).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Agar biz demokrat bo’lsak hech qachon bu yo’llarga qadalib qolmaymiz. Bu yo’llar demokratiyaga mutloq ziddir.
Endi men tanqid qilayotgan “ba’zi”larga kelsak. Men umumiy gap qilmasadan o’sha ba’zilarning qo’rboshisi, o’zini Muhammad Solih deydigan Salay Madaminovni ayblab kelmoqdaman. Bunga judda jiddiy asoslarim bor. O’zbekistonda muxolifat bugungi vaziyatga tushishida bu odam bevosita aybdor. Abdurahim Po’latovni ham kamchiliklari uchun juda ko’p tanqid qilganman. Lekin Madaminov o’zbek xalqining bugungi ahvolga tushishiga Karimov bilan baravar darajada aybdordir. Buning ustiga bugun u yana xalq boshiga ofat solmoqchi. Ofat kelayotganini ko’rsangiz va indamay tursangiz, ofatning oldini olishga yoki odamlarni ogohlantirishga urinmasangiz-bu xoinlik.
Salay Madaminov agar samimiy bo’lsa, bir ish qilmoqchi bo’lsa to’ydan oldin nog’ora chalgan kabi jar soladimi? Qo’lidan bir ish kelmaydigan no’noq odam shunday qiladi. Qo’lidan ish keladigan odam esa indamay turib ishini bajaradi.
U 1990 yillarning boshida radio orqali jar soldi. Keyin 19 kishini ochiqdan- ochiq Turkiyaga olib kelib, Qora dengiz sohilida, odamlar dam oladigan Shila sohilgohida, butun xalqning ko’z o’ngida qurol otishga o’rgatdi. Karimov kuchni tan oladi deya buni video-tasvirga olib, ko’rib qo’y, armiyam bor degandek unga jo’natdi. Bundan hukumat darhol foydalandi va qatag’on o’tkazdi. Minglab odamlar qamaldilar…
1999 yil portlashlari oldidan ham shunday bo’ldi. Uning Tohir Yo’ldosh bilan muzokaralar qilayotgani va Karimovning qachon o’ldirilishi kabi uzunquloq gaplar 1998 yilning oxirlaridayoq hatto AQShga qadar etib keldi. Buni unga yaqin odamlar gapirib yurdilar. Hukumat bundan qanday foydalanganini bilasiz.
Bugun ham unga yaqin odamlar davlat to’ntarishi qilish, qaysi bir Qorining 50 ming odami (aslida 50 ta ham yo’q) ular bilan birlashgani kabi gaplarni nafaqat gapirib, balki Internetda, chatlarda yozib ham yurishibdi. Bu ham kamlik qilganidek, uning Stogolmda bir machitga odam to’lab, reja tuzgani video-tasvirga tushirilib, Karimovga etib boribdi.
Hukumat buni darhol ishga soldi.
1.Chetdagilarning ota-onalari, yaqinlarini agar bir narsani yashirsalar javobgarlikka tortilish haqida qaror qabul qildi va mahallalarda buni ochiq targ’ib qilishmoqda.
2.O’zbekistondan chetga ketganlarning ro’yxatini tuzishga, ular haqidagi ma’lumotlarni to’plashga kirishildi.
3.Yana islomiy tahlika kelmoqda deya huquq tartibot idoralari terrorizmga qarshi kurashga safarbar qilindi. Viloyatlarda mashqlar o’tkazilmoqda, muxolifatga aloqador odamlarning yaqinlari ham har qachongidan qattiq nazorat ostida.
4.Bundan ruslar ham foydalanmoqdalar va yozda hujumlar bo’ladi deya O’zbekistondagi oyoqlarini mustahkamlamoqdalar…
Bu ketishda hukumat yana nimalarni rejalamoqda, Xudo biladi.
Shundan keyin ham indamay turish mumkinmi? Bu haqda gapirish oson emas. Har ikki tomondan hujumga ma’ruz qolasiz. Lekin demokratlarning vazifasi bunday fitnalarning oldini olishdir. Agar bu ishni Abdurahim Po’latov qilayotgan bo’lsa, u haqda ham yozardim. Lekin u ham Madaminovni bunday jinoyatkorona yo’ldan qaytarishga harakat qilmoqda.
Xo’sh, Salay Madaminovning bu xalqda qanday qasosi bor? Qasosi yo’q. U xalqni qo’llanishga o’rganib qoldi. O’tgan har bir voqeadan u ham, Karimov ham foyda ko’rdi. U “Mening odamlarim qamalmoqda” deya jar solib, o’z nomini va nonini saqlab qoldi, shuning orqasidan turklarni sog’ib kelmoqda. Karimov esa “Ana terroristlar… ” deya dunyoni chalg’itdi, zulm taxtini mustahkamladi.
Agar buni hali ham tushunmgan bo’lsak, holimizga voy!.
Turkmanga qara, o’zbekni ko’r!
29 May, 2007 yil
SAVOL׃ Nahotki biz O’zbekistonda o’zgarishlar bo’lganini ko’rmay o’tib ketamiz.(Umida).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Menimcha o’zgarishlarni ko’rishingiz uchun imkon bor. Xuddi 1990 yilarning boshida bo’lgani kabi yana bir imkon paydo bo’lishi aniq. Lekin bugungi ketishda u imkon ham boy berilishi hech narsa emas.
Gap shundaki, turk qavmlari orasida o’zbek va turkmanning zehniyati juda yaqin. Har ikkalasi ham zulmga juda tez tobe bo’ladi. Turkmanlar bu borada o’zbekdan bir qadam oldinda ekanligini Turkmanboshi davrida ko’rdik. Shuning uchun bugun Turkmanistonda yuz berayotgan voqealar bir kun kelib O’zbekistonda ham takror bo’lishi turgan gap.
Bizning muxolifat ham birlasha olmadi. O’zini siyosiy-demokratik kuch sifatida maydonga qo’yish uning qo’lidan kelmadi. Shu bois saylovlarga va Karimov rejimiga ta’siri bugunga qadar bo’lganidek noldan ko’tarilmaydi.
Karimov o’lib qolganda esa, xuddi turkman muxolifati kabi chetdan turib ovoz soladi va hatto birlashdik ham deydi. Lekin to’y o’tgan bo’ladi.
Sharqda azaldan taxtga mingan odam o’z manfaati uchun aka-ukasi bir tomonda tursin hatto otasini ayamagan. Buni Turkmaniston misolida ham ko’rmoqdamiz. Yangi Turkmanboshi dastlab o’zini taxtga olib kelgan odamni va uning guruhini yo’qotdi. Tariximizdan juda tanish manzara. Keyin salohiyatga ega vazirlarni qamoqqa tiqa boshladi. Mana endi eski Turkmanboshining haykallarini buzishga kirishdi. Turkmanistonda bu jarayon sekin bormoqda. O’zbekistonda esa juda tez kechishi mumkin. Chunki Karimovning o’rniga kelgan odam o’ta jiddiy muammolar bilan yuzma-yuz qoladi.
1.Mamlakat mahalliychilik, diniy toqatsizlik, milliy nizolar bois parchalanib ketish ostonasida bo’ladi.
2.Iqtisodiy qiyinchilikdan ezilgan xalq yangi rejimdan tezroq o’zgarishlar qilishni kutadi va sezmasa turli nuqtalarda “Andijon voqealari” kelib chiqishi mumkin.
3.Qamoqdagilarni ozod qilishni talab etish jarayonida ayollar noroziligi katta namoyishlarga aylanib ketishi yaqqol ko’rinib qoladi.
4.Yangi rahbar dunyoga o’zini eskining “dumi” emas, mustaqil qilib ko’rsatishga intiladi va hokazo.
Shu bois tezda Karimovni qoralab, uning odamlarini qamaydi va hamma aybni ularga to’nkashga urinadi. Ana shu jarayonda demokratik muxolifatga o’zini ko’rsatish uchun imkon paydo bo’ladi. Agar muxolifat mamlakat ichida tashkilot sifatida shakllanmagan bo’lsa, bu imkoniyatning yaqiniga ham borolmaydi. 1990 yillar nari-berisida maydonga chiqqan muxolifat namoyondalarining bugungi o’rtalama yoshi 55-70. Xudo uzoq umr bersin. Lekin bu ham hisobga olinishi kerak bo’lgan jiddiy faktor. Demak, ko’p narsa bugungi yoshlarga, bugungi talabalarga bog’liq. Ilgari ham ko’p yozganim kabi, bugungi muxolifat haqiqatdan mamlakat va millatning kelajagini o’ylasa, ana shu yoshlarni demokratik tashkilotlar atrofida birlashtirishi va ularga yo’l ko’rsatishi kerak.
Bu albatta, bashorat emas, men adashishim mumkin, lekin har qanday odamning o’z qarashlari bo’lgani kabi bu men taxmin qilayotgan uchta yo’lning bittasi. Qolgan ikkitasi haqida ham vaqti kelganda yozarman.
Cho’michda bori…
30 May, 2007 yil
SAVOL׃ O’zbekistondagi yoshlar orasida muxolifat bormi? Bor bo’lsa nega ko’rinmaydi va yo’q bo’lsa nega? (Farhod).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Farhodjon, yaqinda siz kabi O’zbekistondan chetga kelgan bir yigit bilan gaplashdim. U chetga chiqib haliga qadar vebsaytlarda Karimov haqida yozilgan va yozilayotgan narsalarga ishonmayotganini aytdi.
Men undan׃
-Siz maktabda a’lochi o’quvchi bo’lgansiz, keyin oliygohda ham a’lo baholaraga o’qigansiz, har kun xabarlarni ko’rgansiz, gazetalarni bitta qo’ymay o’qib borgansiz, shundaymi?-dedim.
U hayajonlanib׃
-Siz qayoqdan bildingiz? Men maktabni ham, oliygohni ham a’loga bitirganman, gazetalarni esa sog’inib qoldim,-dedi.
Keyin unga׃
-Siz hukumat idoralaridan biriga borib ishga kirgansiz, ammo olgan maoshingiz o’zingizga etmagan, buni ustiga oilangiz qarzga botgan va shundan keyin bu yoqlarga kelgansiz,-dedim.
U endi׃
-Shunga yaqin,-dedi.- Ishga o’tmoqchi edim. Tashqi ishlar vazirligiga borib bir necha oy maosh olmasdan ishlab ham yurdim. Bo’lmadi. Boshqa joylarga ham bordim. Ish topolmadim. Omadsiz ekanman.
Men unga׃
-Sizning boshingiz kompyuterdek gap. Unga rosa keraksiz narsalarni yuklashgan. Siz bir muddat ularni o’chirib, o’rniga yangilarini joylashingiz kerak,-dedim.
Bir ozdan keyin u men bilan tortisha boshladi. Karimovni himoya qila ketdi. Indamadim. Uni tushundim. Ayb unda emas…
Hozir u qaysi bir do’konda tozalovchi bo’lib ishlayotgan ekan. Unga kompyuter olib, Internetga bog’lanishiga ko’maklashdim. Ishonamanki, bir kun u Karimov rejimiga muxolifat bo’lib etishadi. Chunki u o’zi istamagan holda boshiga erlashtirilgan keraksiz “dastur”larni yangilari bilan almashtirmoqda.
Bugun O’zbekistonda matbuot erkin emas. Internet bo’g'ilgan… nega? Mana shu jarayon-ya’ni “kompyuter”ga boshqa “dastur”larni joylashtirish jarayoniga yo’l bermaslik uchun.
Biz Demokratik O’zbekston Kongressi o’laroq o’z oldimizga ana shu yo’lda ishlashni maqsad qilib qo’yganmiz va bugun asta-sekin bo’lsa ham mamlakat ichida yoshlarga yo’l topmoqdamiz. Lekin biz ularga “Namoyishga chiq, bosh ko’tar” demaymiz. Ularga aytadiganimiz “Vaqt topib bu rejim haqida va demokratiya haqida biz yuborgan narsalarni o’qi” deymiz, xolos. Agar ularga “Bugun namoyishga chiq” desak birinchidan, hurkitamiz, ikkinchidan, bekordan-bekorga qurbon qilamiz. Biz ularni avaylab asramoqdamiz. Yaqin kelajak uchun. O’zbekistonning yaqin kelajakdagi muxolif tashkilotlari va balki hokimiyat tizimidagi demokratlari, O’zbekistonning kelajagini qutqaradigan ana shu yoshlardir.
Har kim bilgani atrofida fikr yuritadi. Mamlakat ichida yoshlarning boshqa qandaydir tashkilotlari borligi haqida ma’lumot juda oz. Cho’michda bori yuzaga chiqadi.
Xorazmliklar-bizdan, demokratiya
dushmanlari esa bizga ham, Xorazmga ham begona!
1 IYuN, 2007 yil
SAVOL׃ “Itlar akillaydi,- karvon ketaveradi. Solix bilan Jaxongirni urtasidan kaysi «kora iflos» yugurib utdi?
Sobaki layut, – karavan idyot. Kakaya «chyornaya mraz» probejala mejdu Salixom i Djaxangirom?
Axmad Babadjanov
Generalnыy direktor Sovmestnogo predpriyatiya
Gorod Samarkand
Makola uzbek va rus tilida yozilgan”
Sizni himoya qilib tarqatilayotgan bu maktubni nega nashr etmayapsiz? (Akmal).
JAVOB׃ Bu maktubni men ham oldim. Hatto bir necha marta. Avvaliga bu navbatdagi provakatsiya deb o’yladim. Chunki mavzuni boshqa tomonlarga burib yuborishda Karimov maktabining a’lochi o’quvchilari ko’pligini bilasiz. Ular va boshqalarga ham aytadiganim shuki, iltimos, bizning kurashimizga mahalliychilik tusini berishga urinmang.
Biz kim bo’lishidan va qaerdan bo’lishidan qat’iy nazar agar demokratiya dushmani bo’lsa yoki so’zda demokratiya tarafdori, amalda esa o’z manfaatini o’ylagan va bu yo’lda xalqning manfaatini oyoq osti qilgan har qanday kishiga begonamiz, uni keskin tanqid qilaveramiz. Ammo bizning tanqid tuhmat, uydirma, dahanaki janglardan yiroq bo’ladi.
Elektron maktubda xorazmliklar masalasiga diqqat tortilgan. Bu yanglish yo’l. Xorazm o’zbek madaniyatining metin qal’alaridan biri va xorazmliklar mazkur qal’aning sobit sohiblaridir. Agar ularning orasidan kim yoki kimlarnidir tanqid qilsak, bu xorazmliklarga qarshimiz degani emas. Aksincha, demokratiya dushmani ekanligi mutloq aniq bo’lib qolgan bir necha madaniyatsiz kimsa o’z yozuv-chizuvlari bilan bu qadim madaniyatga dog’ tushirmoqdalar.
Shu sabab ham ularni tanqid qiluvchilar safida xorazmlik demokrat do’stlarimiz ham bor. Ulardan birining ochiq xatini bir necha kun oldin e’lon qilgan edik. Shuningdek, “Turonzamin”ning fidoyi hamkorlaridan biri ham xorazmlik. Shunday ekan, meni himoyamga deb yozilgan va samarqandliklarni ulug’lab xorazmliklarni kamsitilgan gaplarni qoralayman. Men o’zim samarqandlikman va 15 yildir zolim bir samarqandlikni ayovsiz tanqid qilib kelaman. Men azaldan mahalliychilikka qarshiman. Mahalliychilik bu O’zbekistonni chohga olib boradigan illatdir. Biz bundan ustun tura olsakkina O’zbekiston kelajakda davlat sifatida yo’qolmay qolishi mumkin.
Elektron pochta orqali tarqatilgan maktub muallifi o’zini jurnalist deb tanitmoqda. Lekin men uni tanimas ekanman. U balki yaxshi niyat bilan qo’liga qalam olgan va balki bilmasdan gapni Xorazm va Samarqand mavzulariga burib yuborgan bo’lishi mumkin. Undan menga maktub yozishini iltimos qilar edim. Chunki bugun uning kabi zullisonayn ijodkorlarga ehtiyoj katta. O’zbekistondagi rejim dahshatlarini ruslar o’lkasiga etkazishda o’zbek demokratlari juda oz ish qilmoqdalar. Bu odam ana shu sohada bizga yordamchi bo’lsa, bu bizga eng katta himoyadir!
Men hayotim davomida juda ko’p bo’htonlarga duch kelganman va bugungilari hech narsa emas. Madaminovchilar tomonidan men haqimda to’qilib tarqatilayotgan ismli yoki anonim buhtonlar 13 yildan beri davom etmoqda. Lekin bugungisi ham oldingilari kabi yordam bermoqda.
Birinchidan, mening nomim bilan qiziqqanlar ko’payib ketdi. Saytdagi statistikaga ko’ra, tarjimai holimni keyingi 3 kunda 8 ming marta ko’rishibdi. Gap mening nomimda emas. Shu odamlardan anchasi men yozgan asarlarni o’qiy boshlabdi. Bu muhim. Saytimda qidiruv kelgan adreslar orasida eng ko’pi farg’ona.ru orqali qidiruv ekan. Kitoblarimni o’qish 6 martaga ko’payibdi. Demak, men farg’ona.ru-ga, xususan uning o’zbek tili bo’yicha shef redaktori Alisher Soipovga chin dildan “minnatdorchilik” bildiraman. Ijodkor uchun eng katta baxt uning yozganlari o’qilishidir.
Ikkinchidan, jiddiy tanqidlarga javoban nojiddiy uydirma kampaniyasi demokratik muxolifatni yanada jipslashishga undadi. Demokratik O’zbekiston Kongressining “Terror tahdidi” deb nomlangan Bayonoti “Turonzamin”, “Birlik”, “Harakat”, “Birdamlik”, “Vatandosh”, “Rizobek” kabi saytlarda nashr etilishi bugun terrorga, terrorizmga qarshi bo’lganlar ko’pchilik ekanligini ko’rsatdi. Qolaversa, shu bayonot bilan bog’liq yuzdan ziyod maktub olganim, hatto men mutloq tanimagan odamlar “Biz Siz bilan!” deb maktub yozishlari quvonarli holdir. Yaqin kunlarda bu maktublarni to’plab, tartibga solib e’lon qilish niyatim bor. Demak, uydirmachilar masalaning bu jihatini hisobga olmagan ko’rinadilar.
Uchinchidan, yozuvlarim bilan odamlarni, ularning yo’llarini, qarashlarini o’zgartirishga qodir ekanligimdan sevindim. Chunki mening yozuvlarim sabab ba’zilar talvasaga tushib, video chaqiriqlarini o’zgartirdilar, askariy shapkalarini echdilar, tahlikali terror vasvasasi yo’lidan qayta boshladilar. Demak ularning kelajagini qutqarib qoldim. Bir oddiy demokrat ijodkor uchun mana shuning o’zi ham katta ish.
O’zbekistonda ijobiy o’zgarishlar
kuzatilmoqda degan gapni aytish mumkin emas
15-6-2007
SAVOL׃ Nima deb o’ylaysiz, O’zbekistonda iqtisodiy rivojlanish 100 foyiz hukumatga bog’liqmi? Hozirda O’zbekistonda qanday ijobiy o’zgarishlar kuzatilmoqda? “Ulug’bek Abdusattorov” xpantera989@rambler.ru
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Ilgari ham xuddi shunday savollarga to’xtalganim uchun javobni muxtasar qilmoqchiman.
Ha, O’zbekistonda iqtisodiy rivojlanish yuz foyiz hukumatga bog’liq. Hatto demokratik davlatlarda ham iqtisodiy rivojlanish ko’p jihatdan hukumatning otgan odimlariga bog’liq bo’ladi. Ammo yuz foyizni tashkil etmaydi. Butun hokimiyat, hatto qonun chiqaruvchi organ ham bir kishining amriga qarab qolgan diktatura sharoitida iqtisod hukumatga mutlaqo tobe bo’lib qoladi va rivojlanish deyarli kuzatilmaydi.
Diktatura sharoitida avval iqtisod, keyin siyosat degan aqida hukmron bo’ladi. Vaholanki, siyosatni to’g'ri yo’lga qo’ymay iqtisodni ko’tarish mushkul. Ba’zi bir diktaturalar paytida iqtisod rivojlangani misol qilib aytiladi, xuddi bugun Xitoy haqida gapirilayotgani kabi.
Bu sarob. Chunki biz tashqi ko’rinishga qarab baholayapmiz. Ichkaridagi vaziyatni hatto tasavvur ham qila olmaymiz. Oddiy raqamlardan tortib, hamma narsani hukumatning xabarlari va hisobotlariga qarab bilamiz. Bir paytlar SSSR ham iqtisodda dunyoning eng kuchli markazi deyilgan.
Xullas, xalqqa siyosiy erkinlik berilmasa, iqtisod erkinligi haqidagi gaplar cho’pchakdir. Shundan kelib chiqib, O’zbekistonda ijobiy o’zgarishlar kuzatilmoqda degan gapni aytish mumkin emas.
Bu mening qarashim, sizda boshqa fikr bo’lsa, eshitishga hozirman.
KARIMOV QOLMOQChIMI, KETMOQChIMI?
20-6-2007
SAVOL׃ Bu yil 23 dekabrda O’zbekistonda perzidentlik saylovi bo’ladi. Qonunga ko’ra rasmiy tayyorgarlik uch oy oldin boshlanadi. Bu juda ham qisqa vaqt. Hech narsaga ulgurib bo’lmaydiku. Boshqa mamlakatlarda ham shundaymi? Hurmatli prezidentimiz bu safar qolmoqchimilar yoki ketmoqchimilar? (B.Qo’chqorov, tibbiyot oliygohi).
http://uzbekcongress.files.wordpress.com/2007/06/jm_1.jpgJAHONGIR MUHAMMAD׃ Savolingizning oxirgi qismi Islom Karimov janoblariga oid ekan. Ammo u kishiga birorta savol etib bormaydi va etib borganda ham u kishi javob berolmaydilar.
Savolga javob berish uchun ham kishi׃
-vaqt,
-iroda, matonat,
-shuur va o’z qat’iy fikriga ega bo’lishi kerak.
Karimovda vaqt yo’q. Chunki butun O’zbekiston masalasini o’z bo’yniga olgan. E’tibor qiling, xalqning masalasini deyayotganim yo’q. O’zbekiston masalasini. Bu oltinlardan uranga, mirshablardan chegaraga… va hokazo sanog’i yo’q masalalar. Hatto chet elliklar shirkat ochaman desa ham Karimovdan izn olishi kerak. Shunday ekan sizning savolingizga javob berishga uning vaqti yo’q.
Karimovda iroda va matonat yo’q. U tanqidga chiday olmaydi. U matbuotdan qo’rqadi. U haq so’zdan qo’rqadi.
Karimovda shuur va qat’iy fikr yo’q. U o’z nomi tarixda bugungi O’zbekistondagi kabi ulug’lanishiga ishonadi. U bugun boshqa gap aytsa, ertga boshqasini aytadi. Bugun bir yo’l tanlasa, ertaga boshqasini.
Shunday ekan, savolingizning bu qismiga javobni undan kutish mantiqsizlik bo’ladi va biz esa faqat taxmin qilishimiz mumkin, xolos. Karimov qolmoq yo ketmoq haqida o’ylayotgani ham emas. Xuddi o’lim haqida o’ylash farz bo’lgani, ammo hech kim o’ylamagani kabi bir hol bu!
Endi savolingizning birinchi qismiga nazar solsak, ha bu juda qisqa vaqt va bu ataylabdan qilingan. Diktatura degan jonivor shunaqa bo’ladi. O’zi istagani kabi ma’raydi.
Boshqa mamlakatlar masalasida shuni aytish mumkinki, masalan AQShda prezidentlik sayloviga tayyorgarlik ikki yarim yil oldin boshlandi. 2008 yil oxirida bo’ladigan saylovga hozir har ikki partiyadan o’nlab nomzodlar bor va ular xalq oldida imtihondan o’tmoqdalar. O’zbekiston hali-beri bu darajaga eta olmaydi. Bu endi boshqa va ildizi juda chuqur masala.
KARIMOV TOMOShA KO’RSATMOQDA
22-6-2007
SAVOL׃ Karimov nima uchun saylov kampaniyasini oldindan boshlab yubordi? Buning ortida biror gap bo’lishi mumkinmi?(Erkin).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Keyingi paytda Karimovning Qoraqalpog’iston, Xorazm, Buxoro, Navoiy, Namangan va Andijon viloyatlariga safari tabiiyki shunday savolni uyg’otadi.
Ammo mening nazarimda Karimovning kallasida biz tushungan saylov kampaniyasi degan gap yo’q. Agar biz uning bu safarlari va yaqinda Samarqandga ham borishini saylov kampaniyasi-xalq bilan uchrashuv deb baholaydigan bo’lsak, u holda Karimov yo xalqni hurmat qiladi yo xalqdan qo’rqadi degan bo’lamiz.
Aks taqdirda unga kampaniya nima uchun kerak. Kampaniya xalqning ishonchini qozonish uchun amalga oshiriladigan siyosiy ma’rakadir. Karimovga esa xalqning ishonchi bir tiyinlik qiymatga ham ega emas. Sandiqdan unga qarshi 99.99 foyiz ovoz chiqqanda ham u o’zining saylanganini e’lon qilib yuboraveradi. Tuzum shunga moslangan.
U holda bu kezishlardan maqsad nima?
Menimcha ha, bu kezishlar saylov bilan bog’liq. Lekin Karimov o’zini xalqqa emas, balki dunyoga ko’rsatmoqchi. Rossiya rahbari qatnashadigan har bir anjumanga etib borayotgan Karimov endi ichkaridan turib, “signal” bermoqda. Ya’ni kutilmaganda uning suyangan tog’i Putin׃
-Islom Abdug’anievich, mana hatto men ham ketmoqchiman, siz ham yoshlarga yo’l bering!-deb qolsa nima bo’ladi?
-Ana Nazarboevga nega gapirmaysiz? Ana Imomaliga-chi?-desa,
-Imomali yosh, Nursulton Abishevich hali kuch-quvvat sohibi,-degan javobni olishi mumkin.
G’arbda ham Karimov keksayib qoldi, yosh nuqtai nazaridan ham ketishi kerak degan gaplar aytilmoqda.
Menimcha, Karimov shundan bezovta. Bushning tanqidiga dikkilab qolgani ham bejiz emas!
U ana shularning hammasini bir joyga jamlab, men ham kuch-quvvat sohibiman demoqchi va 70 yosh chegarasi haqidagi gaplarga ham nuqta qo’ymoqchi.
KIMNING KUNI BITDI?
25-6-2007
SAVOL׃ Z. Isaevning arizasini o’qidim. O’zbekistonda demokratiya yo’q. Oddiy bir sudya qanday qilib Karimovning o’ng qo’liga qarshi bosh ko’tarishi mumkin? (O’ktam, Dublin).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Menimcha, O’zbekiston Oliy sudining raisi Bo’ritosh Mustafoev nomiga hakam Z. Isaev nomidan yozilgan arizaning Internetga chiqib ketishi Islom Karimov o’z atrofidagi “chinor”lardan yana bir-ikkitasini qulatishga qaror qilganini ko’rsatadi.
Esingizda bo’lsa, “Karimovdan keyingi odamlar” nomini olgan Ismoil Jo’rabekov va Temur Alimovlarni yo’qotish uchun avval Internetga ular haqida bir qancha maqolalar sizdirilgan edi. Asosan Haqnazarov nomidan chiqqan o’sha maqolalarda oddiy bir odam emas, balki MXXning eng yuqori lavozimlarida ishlaganlar ham arang topa olishi mumkin bo’lgan faktlar ishlatilgandi.
Sanjar Umarovni sud qilgan Z. Isaev kutilmaganda bugungi O’zbekistonda “Karimovdan keyingi ikkinchi odam” hisoblangan va Karimovning butun qilmishlarining boshida turgan Zelemxon Haydarovga jang ochishi aqlga sig’maydigan hol. Yuqoridan keladigan bitta telefon bilan har qanday odamni zindonband etadigan bunday sudyalar faqat ortida juda katta kuch turganini his qilsagina qahramonga aylanishadi. Chunki ular juda qo’rqoq bo’ladilar va bir “kovlashsa” hamma yoqlaridan pora to’kilishini biladilar.
Makur sudyaning arizasini o’z saytida chop etgan Sergey Ejkov esa bu mamlakatda bittta odil, bitta vatansevar va bitta halol inson borligi va u ham Islom Karimov ekanligini yozadi. Unga ko’ra, Karimovning atrofidagilar aybdor faqat.
Vaholanki, Zelemxon Haydarov 1990 yillar boshida O’zkompartiya binosidan Prezident Devoniga aylantirilgan koshonaga endigina prezident bo’lgan Karimov bilan birga kirib kelgan va Devonda Umumiy ishlar idorasi rahbari sifatida prezidentning parda orqasidagi hayotini boshqarib keldi. U juda usta odam va hech qachon Karimov yoki oilasidan tashqari birovning ishini bajarmagan. Shuning uchun ham Karimov uni bugunga qadar yonida saqladi.
Ana shu odam haqida sudya Isaev o’z arizasida quyidagilarni yozadi. (Bizda aksar sudyalarning onasi, xotini urus yoki o’zbek tilini bilmaydi, shuning uchun rus tilida yozadilar. Hujjatdagi matn o’z holida qolsin deya tarjima qilmaslikka majburman-JM)׃
“Na figure gospodina Gafurova A.A. neobxodimo ostanovitsya otdelno. Tak, gospodin Gafurov A. posle ofitsialnogo privlecheniya k ugolovnoy otvetstvennosti, nesmotrya na to, chto on yavlyaetsya odnim iz samыx aktivnыx uchastnikov organizovannoy prestupnoy gruppы, s pomoщyu svoego pokrovitelya – Gosudarstvennogo sovetnika Prezidenta Respubliki Uzbekistan Xaydarova Z.X., imenuemogo «serыm kardinalom», s doljnosti zamestitelya predsedatelya AKIB «Ipoteka Bank» perexodit na povыshenie v kachestve Direktora Fonda podderjki kreditovaniya pri Ministerstve Finansov Respubliki Uzbekistan…”
Arizada Karimov atrofidagi boshqa shaxslar ham ayblangan. Jumladan׃
“U Gosudarstvennogo sovetnika Prezidenta Respubliki Uzbekistan Nabieva A.E. osobыy interes k nastoyaщemu ugolovnomu delu. Tak kak, Nabiev A.E., nachinaya s momenta zanyatiya doljnosti nachalnika sledstvennogo upravleniya SNB RUz. po nastoyaщee vremya pokrovitelstvuet «korolyu pesochnogo saxara» – Tulyaganovu Farxodu Abdukadыrjanovichu, v otnoshenii kotorogo sudom pervoy instantsii pod moim predsedatelstvom vozbujdeno ugolovnoe delo s izbraniem merы presecheniya v vide zaklyucheniya pod straju”.
Nima bo’lganda ham bu ariza ortida “oddiy hakam” deb atalayotgan Z. Isaevning bir o’zi turmagani aniq. Agar bu gaplar uning o’zidan chiqqanda allaqachon “ishi bitgan” bo’lardi.
Menimcha “kampaniya” ortida Karimovning o’zi turibdi.
Birinchidan, O’zbekistondagi butun korruptsiya bevosita unga yoki qizi Gulnoraga borib taqaladi. Ularning xabarisiz mushuk oftobga chiqa olmaydi. Chiqsa kallasi uziladi.
Ikkinchidan, bu Karimovning ish uslubi. U ildiz otgan rahbarlarni ishdan olishdan oldin ularga qarshi oddiy odamlarni bosh ko’tartirib, matbuotga bir narsa chiqarib, o’sha rahbarni sadoqatli qullaridan ajratib (izolyatsiya qilib) – yolg’izlatib, ustidan ish ochib qo’yib keyin bir tomonga suradi, pensiyaga jo’natadi.
Nahotki Zelemxon Haydarovning kuni bitgan bo’lsa? Bunga ishonish qiyin. Ammo diktatorni taxmin qilish ham mushkul. Balki boshqa bir-ikki kishining “paytavasiga qurt tushgan”dir?
Xullas, yaqin vaqt ichida hammasi ma’lum bo’ladi.
MUARRIX BILAN MULOQOT
Keyingi paytlarda vaqt ajrata olmaganim uchun javobsiz qolgan savollar ko’payib ketdi. Dastlab Muarrix nomi bilan savollar yo’llab turadigan do’stimizga javob yo’llamoqchiman. U kishining savollari yigirmatadan oshib qolibdi va vaqtida javob berolmaganim uchun uzrimni qabul qiladilar, degan umiddaman. Demak u kishining savollariga to’xtalmoqchiman.
1.BU QAYSI MUFTI?
30-6-2007
SAVOL׃ Men kecha “Assassin” romaningizni uni o’qib tugatdim. To’g'risi boshim g’ovlab ketdi. Nahotki, biz bilgan, ko’rgan dunyo boshqa-yu, aslida esa boshqacha dunyo mavjud? Nahotki, hokimiyat ichida, siyosiy o’yinlar ichida shunchalik maxfiy, mantiqqa, sog’lom aqlga shunchalik zid keluvchi hodisalar mavjud? Lekin asaringizda tasvirlangan voqealarning haqiqat ekanligiga ishonaman.
Rustam Toshkentga kelib, bu erdagi Sobitxon qori bilan uchrashadi. Sobitxon qori unga dadasi masalasida mufti bilan uchrashib ko’rishga va’da beradi. Siz bu erda qaysi muftini nazarda tutgansiz? O’zbekiston mustaqilligidan so’ng Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, Muxtorxon Abdulloh, Abdurashid qori Bahromov, hozirda esa Usmonxon Alimovlar bu lavozimni egallashgan.
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Albatta muallif asar yozar ekan kimlarnidir nazarda tutadi. Lekin ular haqidagi ayni narsalarni xatga ko’chirsa u holda hujjatli asar bo’ladi. “Assassin” badiiy asar bo’lgani uchun unda men nazarda tutgan kimlarningdir obrazlarida ularning atroflarida o’zlariga o’xshagan kimsalarning ham xislat va fazilatlari, illat va kamchiliklari umumlashtirilgan. Shuning uchun mana bu odam aynan falonchi desak xato bo’ladi.
Shundan kelib chiqib aytadigan bo’lsak, kitobda Muhammad Sodiq Muhammad Yusufuning obrazi ham umumlashtirilgan.(Muarrix).
2. AGAR MUMKIN BO’LSA…
SAVOL׃Romandagi tarixiy shaxslarning ramziy nomlarini quyidagicha ochdim:
Abdusoli qori – Abduvali qori
Sobitxon qori – Obidxon qori Nazarov
Xolis – Saloy Madaminov
Olmosli – Anvar Oltoyli
Mirtemir – o’zingiz
Durdona – Gulnora Karimova
Shu bilan birga quyidagi ramziy nomlar ostida kimlar yashiringanini topa olmadim. Agar mumkin bo’lsa, davom ettirsangiz:
Chol -
Olimjon -
Qoraboy aka – (balki biror oddiy muxolifat a’zosi )
Nodirxon -
Hamidxon -
Qozi -
Mufti -
Hasan aka -
Alisher -
va boshqalar.(Muarrix).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Avvalo romanda kimlarnidir ko’rganingiz meni quvontirdi. Asarning bahosi ham shunda. Agar kimdir bu asarda atrofidagilarni ko’ra olsa, demak muallif natijaga erishgan bo’ladi.
Siz aytgan shaxslarning ko’plari haqida bilganlarimni ularning nomlarini ochiq aytgan holda alohida yozganman, ya’ni yo publitsistik, yo fel’eton, yoki hujjatli kitob holida.
“Assassin”da kelajakda ham kimlardir kimlarnidir ko’ra olsalar, bu men uchun mukofot bo’ladi. Mehnatim zoe ketmagani albattaki – ulkan mukofot!
3. SOBIQ MUFTI VA SAFDOShLARI
1-7-2007
SAVOL׃ “Assassin” kitobingiz mutolaasidan kelib chiqib undagi “Mufti”ning Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf ekanligini taxmin qilsak, men ayni shu shaxs haqida ko’proq ma’lumot olmoqchiman. Sizning u bilan zamondosh bo’lganligingiz (ya’ni u amalda bo’lgan vaqtda uni yaqindan taniganingiz) uchun bu haqda sizdan so’ramoqchiman.
Men Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf to’g'risida quyidagilarni bilaman:
U 1952 yili Andijon viloyati, Shahrixon tumanida tug’ilgan. Buxorodagi Mir-Arab madrasasida tahsil olgan. Keyinchalik Toshkentdagi Imom Buxoriy nomidagi Oliy Islom Ma’hadi (Instituti)da o’qigan.O’qishini Arab davlatlaridan biri (adashmasa, Liviya yoki Suriya)da davom ettirib, 1980 yillar boshida Toshkentga qaytgan. Bu erda zi oliy ma’lumot olgan Ma’hadda prorektor, rektor vazifalarida ishlab, 1989 yili rta Osiyo va Qozog’iston Musulmonlari Idorasi raisi, muftiy lavozimini olgan. 1990 yilgi Oliy Kengash saylovlarida deputatlikka saylangan (qaysi partiya yoki guruh nomidan ekanligini bilmayman). 1992 yilgacha muftiy bo’lgan. Keyinchalik chet elga – Turkiya, Saudiya Arabistoni, Misr, Liviya davlatlariga chiqib ketgan (buning sababi ham menga noma’lum). 2000 yil yana O’zbekistonga qaytgan.
Hurmat uyg’otuvchi sabablar:
- Bugungi kunda O’zbekistonda eng ilmli kishi deb tan olinadi, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf nomi bilan ataladi
-Kitoblari ayni kerakli va dolzarb masalalarni yoritishga qaratilgan, hozirda “Hadis va Hayot”(”Hadis va Hayot”) kitoblar turkumi ayniqsa mashhurdir.
-Haftaning har Juma kunlari Toshkent vaqti bilan 14:00 da Toshkentdagi xususiy radiolardan biri- Navro’z (Navro’z) orqali “Hikmatli dunyo” nomi ostida savol-javoblar dasturini tkazadi
-O’zbek va rus tillarida eng yangi diniy va dunyoviy ma’lumotlarni berib boruvchi www.islam.uz saytlar turkumiga ega………va boshqalar.
O’ylantiruvchi sabablar:
-1992 yili 5 ta respublika dindorlarini birlashtirib turgan Movarounnahr (sobiq rta Osiyo va Qozog’iston) Musulmonlar idorasining parchalanib ketishiga asosiy aybdor sifatida qaraladi.
-O’zbekistonda hukumatning musulmonlarni “vahhobiy” nomi bilan ayblab, ularga qarshi repressiyalar boshlashida tamal toshini qo’ygan shaxs sifatida e’tirof etiladi. Ba’zi ma’lumotlarga qaragandaO’zbekistonda ayni atamani (”vahhobiylik”-”vahhobiylik”) xuddi shu kishi ommalashtirgan
-O’zbekistonda faoliyat yuritayotgan, haqiqatni aytishga intilgan imomlarni -Obidxon qori Nazarov, Abduvali qori Yo’ldoshev va boshqalarni tiyib qo’yishga, ularga qarshi turli ayblovlarni qo’yishga harakat qilgan.
-Yana bir fikr: sizning “IAK” kitobingizda Muftining Karimovni “Xudoning erdagi soyasi” deganligi qayd etilgan. Bu o’rta asrlardagi xushomadgo’y va laganbardor din peshvolarining harakatin eslatib yuboradi…
Sizga beradigan savolim:
-Bu shaxs haqida men bilmagan qanday ma’lumotlarni bilasiz;
-Menga noma’lum jihatlarni (ularni qavslar ichida bayon qilganman) yoritib bera olasizmi;
-Meni o’ylantirayotgan sabablarni nechog’li asosli deb o’ylaysiz;
-Umuman bu shaxs kim, o’z vaqtida davlat, maxsus kuchlar (KGB, MXX) bilan aloqalar qilganmi va hozirda qilishi mumkinmi? (Muarrix).
JAHONGIR MAMATOV׃ Savolingiz davomida ko’p narsaga javob ham berib o’tibsiz.
Men ham bu shaxs haqida uncha-buncha narsa bilaman. Bu haqda ilgari bir necha bor yozganman. Menimcha sizni o’ylantirgan gaplar asosli. Bu odamning Obdixon qori bilan ziddiyatlari 1990 yillar boshida hammaga ma’lum edi. Abduvali qoriga ham qarshi bo’lganini eshitgandim. Yaqinda esa bunga bevosita ishonch hosil qildim. Bi-Bi-Si radiosining o’zbek bo’limi 2007 yil 18 Iyunda O’zbekistonning sobiq muftiysi bilan o’tkazgan savol javobdagi mana bu qism menga yana ba’zi narsalarni anglatgandek bo’ldi.
-Abdurrahmon, Uzbekistan: Assalom… SHaykh janoblari, Siz ham Muborak Andijon shahridan chiqqan mashkhur ulamolardansiz, biz bilishimizcha Andijon shahridan yana bir mashkhur ulamo bor edilar, ismlari SHaykh Abdulwali qori, 1995 yildan beri bedarak yo’qolgan, siz bu kishi haqida bizga qanday ma’lumotlar bera olasiz? Yana bir sawolga izn bersangiz: Payghapmabirimiz (sollallohu alayhi wa sallam) aytganlarki: “Eng afzal jihod Zolim Podshoh oldida HAQ so’zni aytishdir!”. Albatta siz kabi ulamolar bu hadisga amal qilishlari darkor. O’zingizga ma’lum, O’zbekistonda qancha – qancha musulmonlar qamoqlarda mazlum, ularning huquqini ochiq-oydin talab qiliyapsizmi? Iltimos, sawolimizga Alloh uchun jawob bering! Keyingi mehmon SHaykh Abdulahad qori yoki Obidkhon qori bo’lsalar yaxshi bo’lar edi. BBC hay’atining ushbu dasturlari uchun tashakkurlarimni izhor etaman.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf: Abduvali Mirzoev haqida boshqa mo’min-musulmonlar, O’zbekistondagi aholi nimani bilsa, men ham shuni bilaman. Ortiqcha biladigan narsam yo’q.
Qamalganlar, boshqalar, agar haqiqatan ham huquqlari poymol qilinsa, men qo’limdan kelganicha harakat qilishim, aytishim, tushuntirishim mumkin. Misol uchun, men o’zim bilgan, mening faoliyatimga bog’liq bo’lgan ba’zi kishilarni qamoqdan chiqishlarini so’rab, harakat qilib, ular qamoqdan ham chiqdilar, o’zlarining faoliyatlarini oilalarida hozir davom etqizayapti. Shu ma’noda men qo’limdan kelganini qilganman, lekin bir kishining qancha imkoni bo’lsa, mening ham shundan ortiq imkonim yo’q…
Birinchidan, qori kalimasini emas uning familiyasini aytishning o’ziyoq munosabat yaxshi bo’lmaganidan darak.
Ikkinchidan, “agar haqiqatan ham huquqlari poymol qilinsa” degan iboraning o’zi Abduvali qorining huquqlari poymol qilinmagan degan ma’noga kelib qolmoqda.
Endi bu shaxsning KGB yoki MXX bilan hamkorlik qilib qilmagani haqidagi fikringizga kelsak, bu xususda dalil keltirish qiyin. Ammo shu narsa aniq-ki, Sovet davrida ham, bugun ham diniy idoralarda ishlaganlar KGB va MXXning eng ishonchli odamlari hisoblangan va shunday.
Sobiq mufti bugun diniy idorada ishlamasada, unga yaratib berilgan sharoitlar ko’pchilikda shubha uyg’otib kelmoqda. U kishining o’ziga xoslik bilan Karimov hukumatini yoqlab kelayotgani ham sir emas. Bunga men ilgari bir qancha hujjatlar keltirganman.
4. HAQNAZAROV va “AKROMIYLAR”
2-7-2007
SAVOL׃ Usmon Xaknazarov xakida.. agar u MXX xodimi ekan, nega kuzga kuringan muxolif saytlar uning makolalarini chop etishadi? Siz bunga uz munosabatingizni bildirmaganmisiz?
Lekin Xaknazarovning Muxammad Sodik Muxammad Yusuf xakida, uning “Akromiylar” xakidagi televideniedagi chikishi tugri, uni men xam kurganman (aynan ushbu tasvirlangan xolatda). Shu urinda savol: “Akromiylar” kim uzi, sizning fikringiz? (Muarrix).
JAHONGIR MAMATOV׃ Haqnazarov nomidan ilk maqola paydo bo’lishi bilan fikrimni bildirganman va bu maqolalar ortida Karimov rejimi turganini iddao etganman. Bugunga qadar bir necha kishi “Men Usmon Haqnazarov nomi bilan maqolalar yozganman” deya siyosiy boshpana olganini eshitganimga qaramay fikrim o’zgargan emas.
Boshqa saytlarda chop etish yoki etmaslik masalasiga kelsak, bu narsani ta’qiqlab bo’lmaydi. O’qiganda har kim o’zi xulosa chiqarishi kerak.
Albatta maqolalardagi hamma narsa uydirma bo’lganda bu qadar diqqat tortmagan bo’lardi. Aksincha aksariyat faktlar hech kim bilmagan va to’g'ri gaplardan iborat. Ammo ular mutloq boshqa maqsadga, kimlarnidir yo’qotishga yo’naltirilgandi. Shunday ham bo’ldi.
“Akromiylar” masalasiga kelsak.. “Akromiylar” haqida ko’p narsa yozildi va hali yoziladi. Hatto “Haqnazarov” bu borada yana hech kim bilmagan gaplarni yozib qolishi ham mumkin.
Menimcha, “Akromiylar” u qadar vahima qiladigan narsa emas. Demokratik davlatlarda bunday guruhlarni minglab topish mumkin.
Ammo bu guruhning mavjudiyati Karimov rejimiga juda qo’l keldi. Shundan kelib chiqib, kelajakda bu guruhning paydo bo’lishidan tortib, Andijon voqealaridagi o’rniga qadar chuqur tahlil etilish kerak.
5.SABOQ OLADIGAN MAKTAB YO’Q
5-7-2007
SAVOL׃ Navbatdagi savolni sizning “O’zligim” kitobingizdagi mana bu satrlar bilan bermoqchiman.
“Buxoro fojeasi xususida uch savolga javob berish kerak:
Birinchidan, bu vokealarda Fayzulla Xujaevning tutgan urni va roli kanday edi?
Ikkinchidan, Lenin xukumati asosiy dikkatini Garbga karatayotgan bir
paytda uni Sharkka yunaltirgan va uzlari xokimiyatga kelish uchun Vatan, millatini ukka tuttirgan insonlar kimlar edi?
Uchinchidan, Buxorodan tortib olib ketilgan madaniy meroslarimiz, tarixiy boyliklarimizni Rossiyadan kachon talab kilamiz va kachon uz urniga kaytaramiz? Bu uch savolga javob bermas ekanmiz, xoinlarni kaxramon, deya uluglashda davom etilaveradi, ularning nomi kuchalarga beriladi, ularning nomiga kushiklar bagishlanadi va Buxoroda 77 yil avval, 1-sentyabrda katl etilgan ming-minglarcha millatdoshlarimizning ruxi boshimizda chirkirab turaveradi.
Bu uch savolga javob bermas ekanmiz, mustakilligimizning tamal toshlarini mustaxkam zaminda emas, balki kum ustida kurgan bulamiz. Uzbekiston mustakilligi ramziy ularok 1-sentyabrga tugri kelgani 1920 yilning 1-sentyabrida Buxoro boshiga yogilgan kulfatning parda orkasini oydinlatishga nafakat turtki, balki undovchi kuch bulish kerak…”
Bu savollarga javob topdingizmi? (Muarrix).
JAHONGIR MAMATOV׃ Bu savollarga shu satrlar olingan joyda imkonim doirasida qisman javob berganman, ammo mukammal javobni tarixchilar berishlari kerak.
Afsuski, bundan o’n yillar avval qo’yilgan bu savollar haliga qadar javobini topgan emas va yaqin kelajakda ham javobini topishiga ishonmayman. Chunki biz o’tmish bilan ko’r-ko’rona faxrlanadigan va uni tahlil qilishni istamaydigan xalqmiz. O’lgan o’ldi, o’lganning orqasidan gapirish gunoh, u yaxshi odam edi deymiz, u haqda gapirganing bilan foydasi yo’q deymiz. Shuning uchun ham boshimizga kelgan balolar davom etaveradi. Saboq oladigan maktab yo’q-da!
G’afur G’ulom haqida gapirib ko’ring. Avlodlari yoqangizni yirtib, qo’lingizga berishadi.
Hamid Olimjon to’g'risida bir narsa deng, ajdodlari sizni tinch qo’yishadimi?
Bu ikki nom misol sifatida aytildi, xolos. Chunki biz kerak bo’lsa hali ham Stalinga sig’inadigan xalqmiz! Aslida olomondan xalqqa aylana olmaganimiz oqibati bu.
Qiziqchi Obid Asomovni gohida unday, gohida bunday deb yuramiz. Lekin baribir uning hazillaridan mazza qilib kulamiz. Uning jiddiy gaplari ham bor. Yaqinda o’qib qoldim. U «Mushtum” jurnaliga bergan suhbatida (2007, 15-Mart) shunday deydi׃
”Bayramlarda amerikaliklar mamlakat bayrog’ini uylarining tomi uzra ko’tarishadi. Agar men, bayramda tomimga bayroq osadigan bo’lsam, qo’shnilarim, “Obidning tomi ketibdi!” deyishi anik…”
Aslida bizda iftixor qiladigan bayroqning o’zi yo’q. Hatto mashhur qiziqchimiz ham bu bayroqning tarixini bilmaydi. Agar bilganda “Asl tarixiy bayrog’imiz qani, unga nima bo’ldi? Bunisi qaerdan kelib qoldi?” deya masalani boshqacha qo’ygan bo’larmidi?
Xullas, haqiqiy tariximizni bilmasak, o’lganni o’ldiga chiqarib qo’yaversak, ertaga biz ham o’lamiz va o’ldiga chiqib ketaveramiz, hech narsa o’zgarmaydi.
Saboq oladigan maktabimiz bo’lishi uchun esa o’tmishni ham. bugunni ham ochiq tahlil qilish zarur.
6. “QUVG’IN”NING DAVOMI…
7-7-2007
SAVOL׃ “QUVG’IN” ni o’qib chiqdim. Mubolag’asiz aytish mumkinki, asar badiiy tusda yozilgan bo’lishiga qaramay, haqiqatda O’ZBEKning ENG YaNGI TARIXIdagi burilish nuqtalarini, kechmishini xolis va haqqoniy aks ettirgan. Men hozirgacha O’zbekiston mustaqilligi, uning davlatchiligi shakllanishi haqida maddoh tarixchi va olimlar, qasidago’y yozuvchi va shoirlar yozgan asarlarni, darsliklarni o’qib keldim. Bir men emas, umuman bizning avlod shu ruh va yo’nalishda tarbiya qilindi va bu bugun ham davom etmoqda. Biz haligacha yolg’on tarixni o’qib, unga ishonib, e’tiqod qo’yib yuribmiz. Shu sababli “QUVG’IN”dan anchagina kerakli ma’lumotlarni oldim. Tariximizning Qodiriy ta’biri bilan aytganda “….eng kirli davrlari…”ni yoritib berganingiz uchun men o’z nomimdan Sizga rahmat aytaman.
Ayni paytda asardagi ba’zi qahramonlarni “tanidim”, ba’zilarini esa “topa olmadim”. Agar vaqtingiz va imkoningiz (hamda hoxishingiz) bo’lsa, quyidagi qahramonlarga izoh berib o’tsangiz:
1.Sharif Sharopov
2.Ilhomjon
3.Burgut
4.Ibodullo Uzoqov
5.Surat Boltaev
6.Po’lat Ahmedov
7.Rustam
8.Lutfullo
9.Temurmalik Hamidov
10.Javlon
11.Eshonov
12.Maratov
13.Husan aka (sobiq IIV)
14.Raimjonov
15.Yo’ldosh Suvonov
Menimcha “QUVG’IN” yakuniga etmagan. Uning davomini qachon yozmoqchisiz? (Muarrix).
JAHONGIR MAMATOV׃ Bu obrazlar 1990 yillar avlodining obrazlaridir. Ming afsuski, undan keyingi o’n yillik va hozirgi davr vakillari ham ayni ruhdagi odamlar bo’lib qolishmoqda. Ya’ni yaqin tarixning qora kunlari haliga qadar davom etmoqda.
Bugun hatto tanqidni ig’vo deyish yoki milliy masala haqida gap ochsangiz janjalga aylantirib yuborish, tor ko’chaga tortish, muhim gaplarni shaxsiy manfaatdan kelib chiqib baholash kabi illatlar yana ham kuchaydi.Mahalliychilik, manfaatchilik, tarafkashlik, guruhbozlik, grantbozlik, xoinlik, millat va mamlakat nomini pullash singari illatlar zehniyatni emirishda davom etmoqda.
Shularni hisobga olib kitobning davomini hujjatli tarzda yozgandim. Nomi “Qabohat eshigi”. Karimov rejimiga qo’l keladigan va hali qamoqda bo’lgan odamlarning taqdirlariga tahlika tug’ilishi mumkinligi va boshqa o’y-mulohazalar bilan e’lon qilmay turibman. Ammo e’lon qilish uchun vaqt etilmoqda.
7. 1992 VA BUGUN
9-7-2007
SAVOL׃ “Yaqin moziy” deb nomlangan kitobingizga kirgan “LAMBADA yoki behayo o’yin” deb nomlangan maqolangiz quyidagi gaplar bilan uzilib qolgan׃
-Bugun Islom akaning mardligini ko’rolmayotganlar bor, – deya davom etdi O. Yoqubov. – Ular adashgan, kimdandir, nimadandir norozi kishilardir. Shu…
Buning davomi bormi? (Muarrix).
JAHONGIR MAMATOV׃ Quyidagi adresda bu kitob, jumladan shu maqola to’laligicha turibdi׃( http://www.jahongir.org/yaqinmoziy/yaqinmoziy_lambada.html)
Sizda nima uchun ochilmaganini bilmadim. Bu balki kompyuteringiz yoki Internet tezligi bilan ham bog’liq bo’lishi mumkin.
Bu maqola 1992 yil dekabr oyida yozilgan va “ERK” gazetasining 1994 yil, 16 May, 5(104) sonida e’lon qilingan. Modomiki, sizda bu maqolani to’liq o’qish imkoni bo’lmabdi, uni quyida keltirmoqchiman. Mustaqillik yillari nafaqat turg’unlik, balki ortga qaytish yillari bo’lgani uchun ham 1992 yildagi voqealar xuddi bugun sodir bo’layotganlardan farqi yo’q. Mana o’zingiz xulosa qiling.
“LAMBADA”
yoki BEHAYo O’YIN
Braziliya o’rmonlarida yashagan hindular “lambada” raqsini ellik yil ta’qiqlashdi. Lekin zamon zayli bilan bu raqs ularning milliy iftixoriga aylandi.
Darvoqe, siyosat ham san’at deyishadi. Aslida san’at ham siyosatdir. Siyosat san’at ekanligi sezilib qolganda, emirila boshlaydi. San’at ham siyosatligi bilindimi ”oyog’i sinadi”. San’atning go’zal bir bo’lagi – raqs, o’yin. Siyosatning harom bir bo’lagi – o’yin. Biri teatr, tomosha sahnasida, kichik davralarda hukm sursa, ikkinchisi juda o’lkan sahnada – mamlakat, dunyo sahnasida “jilva” qiladi.
Lambada so’zi “ta’qiqlangan raqs” deganidir. Bu raqs benomus, hirsli bo’lgani uchun hindular uni ta’qiqlashgandi. Nimaiki ta’qiqlansa, unga qiziqish, yolg’on ehtiyoj oshadi. Kishining hirslarini qo’zg’ab, uni oniy xayollar girdobiga g’arq qiladigan bu raqsni hindular qirolichasi sevib qoladi va uning iste’dodli ijrochisiga aylanadi. Qirolicha tovusdek tovlanib, iffat sarhadlarini buzib, xirom etar ekan, unga butun millat qo’shildi. Vaqt o’tib, bir zamonlar ta’qiqlangan raqs ommaviy o’yinga aylandi.
Hindular yashagan o’rmonlarni yo’qotish boshlanganda ular isyon qildilar. Isyon bostirildi. Faqat qirolicha o’z raqsi, o’yini bilan katta sahnalarga etib bordi. Raqqosa o’rmonni saqlash harakatini boshladi. “Lambada” esa yashin tezligida dunyoga tarqaldi. Hindular bu o’yinni milliy iftixor, milliy san’at deya, faxrlandilar. Raqqosaning faryodini Amerika hukumati eshitdi va o’rmonni saqlashga kirishdi. Bu nafsoniyatlariga tegib, o’rmonni yo’qotishga kirishganlar unga o’t qo’ydilar.
Hindular ko’chmanchilik so’qmoqlariga sochildilar.
Ha, odamlar yashab, voqealar kechib o’taveradilar. O’yinlar esa yo’qolmaydi.
Bugun bizning yurtimiz sahnasida – ham siyosat, ham san’at sahnasida iftixorga aylangan hayosiz o’yinlar ko’payib ketdi. U “lambada” ni eslatadi.
“Lambada” raqsi inson yuragining tubidagi eng nozik tuyg’ularni yalang’och qilib ko’chaga chiqaradi, uning hirs-hayajonini qo’zg’ab, aqlni, idrokni begona xayollar oyog’i ostiga tashlasa, kishini ojiz jonivor holiga solishga xizmat etsa, bizning siyosatdagi “lambada” bundan yuz karra razilroq maqsadlarga xizmat qiladi. U yolg’on, aldov sehri bilan insonlarni o’zligidan, kimligidan, oriyati, diyonati, nomusidan ajratishga mo’ljallangan. Bu “iste’dod”ning ayrim sahnalariga nazar solaylik:
O’zbekistonning yangi Konstitutsiyasi qabul qilingan sessiya arafasida mamlakatda terror boshlangan, diktatura quloch yozgandi. Muxolifat qatag’onga olingan, quvg’in, surgunlar boshlangandi. Sessiya ham ana shu ruh, ana shu kayfiyatda o’tdi. Bosh qonun deyarli muhokamasiz qabul qilindi. Shu kuni kechqurun prezident poytaxtning “Navro’z” koshonasida millatvakillariga, saroy a’yonlariga ziyofat berdi.
Ziyofat oqshomi prezidentning ko’zlaridagi tahlika yo’qolmagandi. U shu kuni qandaydir noxush xabar olgani sezilib turardi. Sessiyaga kirishda deputatlarni lazerli maxsus uskunalar yordamida “bojxona”dan o’tkazishdi. Ayol deputatlardan birining sumkasidan temir kuldon chiqib qoldi. Yarim soat so’roq qilishdi. Biz kuldik: “Agar kuldon bilan kimningdir joniga qasd qiladigan bo’lsa, demak yapon maktabida o’qigan”.
Ziyofat zalida mehmonlardan qo’riqchilar ko’proq edi. Sigaret chekmoq uchun joyimdan qo’zg’algandim, yigirmaga yaqin yigit men tomonga o’tdi. Yonimga Milliy Xavfsizlik xizmati qo’mitasining raisi G’ulom Aliev keldi.
-G’ulom aka, “qo’ylar ham cho’chqa holiga” tushibdi-ku? – dedim ziyofat oldidan maxsus aravachalar ustida cho’chqaga o’xshab yotqizilgan, boshi va oyog’i kesilmasdan pishirilgan qo’ylarga sha’ma qilib.
-Bugun shod-hurramlik, shunaqa gaplarning o’rnimas, – dedi G’. Aliev. Sezdimki, suhbatimiz yozib olinmoqda. Chunki G’ulom aka bilan yon qo’shnimiz. Yakkama-yakka qolganda tuzumdan, prezidentdan noroziligini aytardi. Bu ham balki “lambada”dir? Har holda, o’yinni samimiy o’ynardi. Prezidentning xafaqonligidan ko’pchilik foydalanmoq istardi. Masalan, hurmatli shoirimiz Shukrullo xalqi-mardumning o’rtasida prezidentni oz deganda o’n marta cho’lpillatib o’pdilar. Prezident qo’l qovushtirib turar, Shukrullo aka esa “iliq” gaplar bilan uning ko’ngliga suv separdilar.
Birdan Olmaxon Hayitovaning jarangdor ovozlari yangradi. O’rtaga Xorazm viloyati hokimi Marks Jumaniyozov chiqdi. U va Vazirlar Mahkamasi raisining muovini Erkin Samandarov O’zbekiston mustaqilligining bir yilligi tantanasida birga raqsga tushib, prezidentdan tashakkurnoma olishgandi. Marks Jumaniyozov qarsaklar og’ushida goh qosh uchirib, goh o’tirib-turib o’ynardi.
Odamlarning ko’zi prezidentda edi. U zaharli jilmayib turardi. Bu jilmayishni tashakkurnoma deb anglashdi shekilli, birin ketin viloyat hokimlari raqsga tusha boshladilar. Samarqand viloyat hokimi Po’lat Abdurahmonov raqsga usta emas ekan. Deputat Oygul Mamatovaning jozibador o’yini bu qusrni yopib yubordi. Buxoro viloyat hokimi Damir Yodgorovning “badani”da bor ekan, ancha vaqt davra aylandi. Hatto, bir qo’li bilan qoshini yuqori ko’tarib, prezidentga qarab “hunar” ham ko’rsatdi. Xullas, hokim raqqoslar musobaqasi prezidentning xijil ko’nglini yozdi.
Navbat millatning guli va aqli bo’lmish ijodkorlarga keldi. To’g'rirog’i, prezident so’zni avval Said Ahmadga, so’ng Odil Yoqubovga berdi.
Said Ahmad mikrofonni ikki qo’llab ushlagancha davraga bir nazar soldilarda yuraklarini ochdilar.
-Men ham mustaqillik uchun kurashganlardan biriman, – dedi u kishi. – Sovetlar imperiyasida mustaqillik haqida gapirish u yoqda tursin, hatto fikrlash ham qo’rqinchli edi. Lekin biz yuragimizdagi bu dardni asarlarimizga singdirdik. “Kelinlar qo’zg’oloni”ni yozarkanman, dilimda shu maqsad edi. Markaz zulmidan ozod bo’lish g’oyasi asarimning boshidan oxirigacha chekinmaydi. Bu asarda o’n besh mustamlaka jumhuriyatning dardi, tashvishlarrini berishga intildim. Bosh qahramonlarimning har biri bir jumhuriyatning obrazidir…
Davrada o’tirganlardan biri “O’zbekiston kim ekan?” deb shivirladi. “Sottixon bo’lsa kerak” degandim, yonimizdagilar kulib yuborishdi. Said Ahmad esa hali so’zlarida davom etmoqda edilar.
-Muhtaram prezidentimiz Islom aka Karimov mustaqilligimizni e’lon qilgan pahlovon xalqimizning Alpomish o’g'li, umidlarimizning yorqin sho”lasidirlar. Mana, Yana u kishining dadil va jasoratli odimlari bilan yurtimizning yangi Bosh qonuni qabul qilindi…
Said Axmad bisotidan terib – terib hamdu sano yog’dirgani prezidentni shod qildi. Ammo Odil Yoqubov yanada jozibali, yanada obrazli nutq irod etdi:
-O’zbekiston yarador, majruh bir ot, to’g'rirog’i toychoq edi. Rus mustamlakasi paytida ezilgan bu toychoqning ko’zlari yosh, dardi og’ir edi. Islom Abdug’anievich uning yoshlarini avaylab, yollarini tarab, silliqlab, yarasiga malham bosib parvarishladilar. Bu toychoq tezda kuch to’plab, parvozga shaylangan ot holiga keldi. Bugun Islom aka sohibi davlat sifatida uni egarladilar. Dul-dul yuksak parvozlarga shaylandi. U o’z chavandoziga, chavandozi esa unga yarashib turibdi…
Balki vaqt kechib adiblarimiz “O’shanda men obrazli qilib, Karimov xalqning elkasiga minib oldi” degan gapni aytishlari mumkin. Va hech kim e’tiroz qilmaydi. Chunki “lambada” har qanday kishining sog’lom fikrlarini toptab, or-nomus ko’chasidan uzoqlashtiradi.
-Bugun Islom akaning mardligini ko’rolmayotganlar bor, – deya davom etdi O. Yoqubov. – Ular adashgan, kimdandir, nimadandir norozi kishilardir. Shu sabab, Siz Islom aka, undaylarga e’tibor ham bermang. Xalq ularga allaqachon baho berib bo’lgan. Shunday deymizu, ammo ular asabni egovlab, katta ishlar va maqsadlar yo’lida to’siq bo’lishgani ayanchlidir…
So’ng Ortiq Otajonov prezidentga “bir kapgir” maqtov yog’dirib, qo’shiq boshladi. Davraga raislik qilayotgan Namangan viloyati hokimi, prezident iborasi bilan aytganda “oqsoqol” Burgutali Rapiqaliev ishorasi bilan o’rtaga yana hokimlar chiqdilar. Raqs tugagach, Karimov “ikki ulug’ adib” sharafiga qadah ko’tarishni buyurdi.
Stol ustidagi shishalar allaqachon bo’shab qolgani uchun ba’zi a’yonlar bo’sh qadahlarni ko’tarib, buyruqni bajardilar.
Vaqt kelib, ular ham o’zlarini oqlashlari uchun imkon bo’ladi. Ya’ni: “Biz o’shanda fikrlarga qo’shilmaganimiz uchun bo’sh qadahni ko’targandik”, deya. Ularni hozir ham ayblamoqchi emasmiz. Ular “lambada” asirlari. Asir esa buyurilganni bajarishga mahkum. Asirlar sud qilinmaydilar.
Qo’shiq aytib turgan G’ulomjon Yoqubovga prezident nimanidir ishora qildi. U kuy ohangini o’zgartirib, Karimovga Mustaqillik kuni yoqib qolgan nasihat – qo’shig’ini boshladi. Shu payt uning yonida hofiz Sherali Jo’raev paydo bo’ldi.
Sherali Jo’raev haqida shu kunlari turli mish-mishlar tarqalgandi. “Karimov uni televizordan, radiodan olib tashlabdi”. “ U hajga borganda prezidentni Xudosiz debdi”. Bu gaplarda jon bor edi. Rostdan ham Karimov bir majlisda TV “katta”siga Sherali Jo’raevni ko’rsatmaslikni buyurgandi.
Hofiz hamkorining qo’lidan torni olib: ”Men O’zbekiston gimnini yozganman, shuni ijro etaman”, dedi. Prezident boshini quyi solib, yonidagi maslahatchisi Mavlon Umrzoqovga nimadir dedi. Uning rangi oqadi. Har holda javob qildi. Nazarimda, u “Sherali Jo’raev ro’yxatda yo’q edi”, deb qutuldi.
Qo’shiq tugagach, ”ob-havo” buzilaganini sezgan a’yonlar qarsak chalmadilar. Hofiz engil kuy chalib, o’tirganlarni raqsga “da’vat” etdi. Hamma jim.
Balki Sherali Jo’raev “lambada” muhitini buzmoq istagandir? Ammo u xalqimizning sevimli xonandasi edi. Men unga xayrixoh muxlis sifatida achindim. U bir qo’shiq aytib atrofiga ming-ming odamni to’plashi mumkin. Shu bir hovuch “raqqos”lardan obro’ olish juda zarurmi? Uning “lambada”ga qo’shilmoq istagida o’zini xor qilganini tushuna olmadim. Uning san’atiga hurmatim borligi uchun ham shu lahzada bu “ixtiyoriy” ta’zimini tushuna olmadim.
Ko’p o’tmay bu “noxushlik”ni prezident unutdi va o’zi raqsga tushdi. Juvon deputatlar, hokimlar uni qurshab oldilar. “Lambada” avjiga chiqdi…
Ziyofatdan chiqar ekanman, yonimga Dadaxon Yoqubov keldi:
-Aslida bu erda raislik qilish ikkalamizning ishimiz edi. Lekin qovun tushirib yuribsiz-da, – dedi.
Indamadim. Ziyofatga meni majburlab olib kelgan do’stlarim O’zbekiston xalq deputatlari Nasrullo Sayid va Imom Fayzini eshik yonida kutib turdim. Kechagina quchoqlashib ko’rishadigan a’yonlar ko’rmaslikka olib o’tib ketardilar. Sal nariroqda esa Milliy xavfsizlik xizmati xodimlari mendan ko’zlarini uzmay turardilar.
-Bosh qonun qabul qilingach, prezident kazo-kazolarni to’plab, muxolifatni butunlay yo’qotishni buyuribdi, – dedi Nasrullo.
-Unda kimga prezidentlik qiladi? Butun bir xalq unga muxolifatda-ku, – dedim.
-Xalq vakillariyu safdoshlaringiz – yozuvchilarni ko’rdingiz-ku, – dedi Imom Fayzi. – Karimov shularga prezidentlik qiladi.
“Navro’z” koshonasidan qaytarkanmiz, ko’ngil xira edi, chunki “lambada” endi boshlangan, yashin tezligida viloyatlarga, tumanlarga tarqalishi aniq edi. Bu ham mayli. Lekin o’rmonga o’t ketgandi. O’rmon ichida ming-minglab gunohsizlar azob o’tida qovrilayotgan edilar. Ko’ngilga ana shu yong’inning qora dudi xira solgandi…
8.KARIMOV VA KORRUPTsIYa
11-7-2007
SAVOL׃ Sizning “TARIXNI TITRAGAN KUNLAR” to’plamingizdagi “O’ZBEKISTONDA “KLAN”LAR BORMI?”sarlavhali maqolada quyidagi jumlalarni o’qidim:
“Ha, bugunga kelib pul, ya’ni poraxo’rlik, korruptsiya hamma narsani hal qiladigan kuchga aylandi. Buning qarshisiga chiqadigan mard qolmadi. Hatto Prezident ham bu xususda ojizdir, u o’tgan yili Samarqand va Navoiy viloyat sessiyalarida O’zbekiston korruptsiya sariqpechagi bilan o’ralganini tan oldi va korruptsiyaga qarshi kurash boshlatganini e’lon qildi. Ammo juda qisqa vaqtda chekindi. Yana bir ikki odim otganda korruptsiya uni taxtdan uloqtirib tashlashini sezdi. Chunki korruptsiya padarkush farzandga o’xshaydi. Agar uning yo’liga chiqadigan bo’lsa, u o’z otasini ham tanimaydi. Biz klanlar va mahalliychilik deb o’zimizni ovutib, Amerika matbuotini ham chalg’itmay ochiq gapirishimiz kerak. O’shandagina xalq bizni anglaydi. “Ozodlik radiosi” 1999 yil, 13 Iyun.”
Tushunishimcha o’sha vaqtda Siz Karimovni bugungi kabi diktator deb bilmagansiz. Shundan kelib chiqib, korruptsiyaga qarshi bora olmaydi degansiz. Lekin hozirda Karimov O’zbekistonda xohlagan ishini qilishi mumkinligi, bu yo’lda hech kim bilan hisoblashmasligini yozib kelayapsiz. Hatto men ham Sizning asarlaringizni o’qib, ayni paytda real vaziyatga qarab, mavjud jarayonlar xuddi aytganingizdek rivojlanayotganligini tan oldim. Oldin men ham ba’zilar singari Karimov kimlarningdir (mafiya yoki atrofidagilar) qo’lida o’yinchoq deb ishonar edim.
Savolim: qarashlaringizning bu tarzda o’zgarishi favqulodda yuz berdimi yoki bir necha yillik tajribalaringiz mahsulimi? Hurmat bilan, Muarrix (Adham).
JAHONGIR MAMATOV׃ Avvalo qarashlarning o’zgarishi haqida. Inson shunday tuzilganki, uning o’zi kabi qarashlari ham o’zgarib turadi. Bunga vaqt, davr, voqealar, tajriba va boshqa omillar sabab bo’ladi. Robot yoki manqurtgina bir umr bir zaylda qolishi mumkin. Shunday ekan men ham oddiy odam va mening ham ko’p masalada ko’p qarashlarim o’zgarib borishi mumkin va buni inkor etmayman.
Ammo Karimovning yakkahokimligi, diktatorligi masalasida 1992 yilda ham, 1999 yilda ham, bugun ham ayni qarashdaman. Agar Karimov yaxshilik tomonga o’zgarganda tabiiyki mening unga qarashlarimda ham o’zgarish bo’lar edi. Afsuski, hamma o’zgarishi mumkin ammo Karimov o’zgarmaydi. Buni vaqt ham isbot etdi. Unda insoniy fitratlardan shaytoniy illatlar kuchlilik qildi.
Endi korruptsiya masalasiga kelsak. Bu qo’l bilan ushlanmaydigan va ko’z bilan ko’rib bo’lmaydigan, ammo har qadamda va har lahzada his etish mumkin bo’lgan illatdir.
Diktatura jamiyatida hamma narsa diktatorga bog’liq. Chunki butun jilovlar uning qo’lida bo’ladi. U istagan odamini yo’qotishi va istagan ishini qilishi mumkin. Ammo u korruptsiyani yo’qotishga qodir emas. Chunki uning o’zi korruptsiyaga, korruptsiyaning timsoliga, korruptsiyaning o’zagiga aylangan bo’ladi. Uning korruptsiyaga qarshi o’t ochishi o’ziga qarshi o’t ochishi demakdir.
Korruptsiya diktatorning nafas oluvchi havosidir. U shu havodan nafas olgani uchun tirik.
1999 yilda u ikki viloyatdagi nutqida korruptsiya borligini tan oldi va bunga qarshi kurashga bel bog’laganini aytdi. O’shanga qadar u korruptsiya-bu uning o’zi ekanligini bilmagan bo’lishi mumkin. Ammo o’shandan beri buni ham biladi. U korruptsiyaga qarshi chiqsa, kuni bitishini ham biladi. Shuning uchun bu borada gapirishi mumkin ammo biror ish qilmaydi. Uch to’rtta rahbarni qamab turish bu korruptsiyaga qarshi kurash emas.
O’rgimchak uyasi va uning o’rtasidagi o’rgimchakni tasavvur qiling. Bu uyani to’qigan o’rgimchak shu uyaning bandiga aylangan. U mana shu uyada oyog’idan osilib o’ladi ammo bu uyani buza olmaydi.
9. MAHALLIYChILIK
14-7-2007
SAVOL׃ O’zim toshkentlikman. Lekin mahalliychilik jonga tegdi. Bunga qanday qaraysiz? Mahalliychilikak barham berish mumkinmi? Bu davlat miqyosidagi tadbir bo’lishi kerakmi yoki har bir kishi o’z ustida o’zi ishlashi kerakmi? Hurmat bilan MUARRIX (Adham).
JAHONGIR MAMATOV׃ Bu O’zbekiston uchun favqulodda muhim masala. Bu illatni enga olmasak, asrlar bo’yi davom etib kelgan muammolarimiz yana uzoq vaqtlar “devori ko’ndalang” bo’lib turaveradi.
Mahalliychi odamni madaniyadan yiroqda qolgan, o’z qobig’ida chiriyotgan va mahalliychilikni esa madaniyatsizlik deb tushunaman. Har bir odam o’z madaniyat darajsini mana shu bilan o’lchashi mumkin.
Qanchalik dunyoni tanisangiz, bilim egasi bo’lsangiz, ota-onadan keyin o’zingizni o’zingiz yana tarbiyalasangiz bu illatdan qutula borasiz.
Mahalliychilik mayda millat bo’lishga boshlaydi. Demak katta millat bo’lishga intilish kerak. Hamma o’zining turkligini his etsa, buyuk Turonni vatan deb bilsa, butun dunyo uning ham uyi ekanligini tushunsa, mahalliychilik g’raq bo’ladi.
Masalan, Men bugun Turondan ham kengroqqa qarayman. Butun dunyoni insonlarga berilgan bir Vatan deb bilaman. Xudo insonlarga bitta Vatan bergan. Bu Er kurrasidir. Shunday ekan, “falon joyi meniki, falon joyi seniki, men bilan bir joydan bo’lganlar alohida imtiyozga ega, boshqalar esa begona” dedingizmi past ketasiz. Chunki bu zamin ko’plardan qolgan va sizu bizdan ham qoladi.
Masalani ayni shaklda insonga ham yo’naltirish kerak. Xudo har insoni xalifa deb bildi. Nega endi men o’zim tug’ilgan joydagi bir odamni sizdan ustun qo’yishim kerak?
Men samarqandlik Islom Karimovdan buxorolik Yusuf Jumani ming marta ustun qo’yaman. Chunki samarqandlik Islom Karimov zulm mashinasini boshqarmoqda, buxorolik Yusuf Juma esa ana shu mashinaga qarshi kurashmoqda.
Xorazmlik sobiq hamkasbdan toshkentlik oddiy ishchi Ilyos akani ustun qo’yaman. Chunki sobiq hamkasbga ilm olish yo’lini ko’rsatib, bo’htonga uchradim, toshkentlik Ilyos aka esa ilm olishimda beminnat ko’makchi bo’ldi…
Menga boshimga ish tushganda qochib qolgan o’zbekistonlik kazo-kazolardan og’ir kunimda ma’naviy madad bo’lgan ozarbayjonlik va turkiyalik Umud hamda Rasmbek kabi qardosh, jondosh do’stlarim afzal.
Yoki o’zim bilan bir tilda gaplashadigan, bir dinda bo’lgan bir tanishimdan olis Oregondagi, boshqa tilda gaplashadigan va boshqa dinda bo’lgan sakson yoshli Meret xolani ustun qo’yaman. Chunki u menga bergan non-tuzini, qilgan yaxshiligini minnat qilgan emas. O’zimniki esa, bermagan non tuzini, qilmagan yaxshiligini minnat qilib yuribdi…
Ana shunday taqqoslashda davom etaverish mumkin. Bu bilan Samarqandni yoki Toshkentni, Xorazmni yoki Buxoroni kamsitish yoki ulug’lash emas, balki odamlarga ularning qaerdan ekanliklariga qaramay, kimliklariga qarab baho berish kerak demoqchiman. O’shandagina “lik-lik”lardan uzoq bo’lamiz.
Bu narsa birinchi galda shaxsning o’ziga bog’liq va so’ngra bu Davlat miqyosidagi mafkura bo’lishi kerak. Agar mafkura Turkiston(Markziy Osiyo) birligi, Turon (Avroosiyo) birligi va Dunyo birligi yo’nalishida bo’lsa, mahalliychilik nafratli o’ringa tushadi.
INOYaTOV PREZIDENT BO’LA OLADIMI?
18-7-2007
SAVOL׃ O’zini prezidentlikka nomzod deb atayotgan Abdullo Tojiboy o’g'lining SNB raisi Inoyatov prezidentlikni tortib olmoqchi degan xabarini “Turonzamin” bu jiddiy emas deb yozibdi. Lekin bu haqda boshqa joylarda ham yozishmoqda. Shamol bo’lmasa daraxtning uchi qimirlaydimi? Nima deb o’ylaysiz-Inoyatov prezident bo’la olmaydimi? (Abduxoliq).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Mening shaxsiy qanoatimga ko’ra, YO’Q!
MXX raisi Rustam Inoyatovning bitta qutulish yo’li bor, u ham bo’lsa Zokir Almatov kabi salomatligini bahona qilib o’yindan chiqib ketishi mumkin. Bu ham Karimovga bog’liq. Agar u istasa Inoyatovni yangi qurilgan qamoqqa yuborishi ham hech narsa emas.
Hatto prezidentlikka yo’l ochilgudek bo’lsa ham Inoyatov bunga jur’at qila olmaydi.Chunki u mamlakatdagi ichki ahvolni hammadan yaxshi biladi, buni tuzatishga kuchi etmaydi va yordam uchun G’arbga ham chiqa olmaydigan vaziyatda. Buning ustiga 64 yoshli Inoyatovning salomatligi ham falon joyga borib qolganini aytishmoqda.Shunday ekan, hali Zokir Isaev, hali Abdillo Tojiboy o’g'li va boshqalarning isyonkorona maktublari kimga xizmat qiladi? Menimcha, Karimovga.
Tasavvur qiling, chet eldagi bir mulozim Abdillo Tojiboy o’g'lining maktubini oldi. Vahimaga tushadi. Bu odam endi qamalib ketadi deb o’ylaydi. Ammo unga hech narsa bo’lmaydi. Bu hol bir kishining emas, bir necha kishining misolida aylanavergach, uning Karimov hukumatiga simpatiyasi paydo bo’ladi. Chunki so’z erkinligi ta’minlangan o’lkalarda ham bunday maktublar bilan chiqish katta muammolarga omil bo’lishini u biladi. Menimcha, Karimovning komandasiga mana shu kerak.
KULMAGAN ELNING
BAXTI HAM KULMAYDI
19-7-2007
SAVOL׃ Jaxongirbek, tarix fanlari doktori Alan Frank bilan birgalikda yangi nashr ettirgan kitobingizni oldim. Katta mexnat va katta tadkikot kilibsizlar. Xursand bo’ldim. Buning ustiga nomingizni dunyo tilshunoslarining ro’yxatida ko’rib sevinib ketdim.
Ijodingizni ham kup yillardan beri kuzatib kelaman. Uzimizga xos-uzimizga mos diktaturamizni fosh etgan birinchi romanni ham siz yozgan edingiz.
Jurnalistikada ham kup narsaning asosini ko’ydingiz. Ayniksa siyosiy mavzularda “Savol-Javob” ribrikasi uzbek jurnalisitikasiga kirib kelishi sizning nomingiz bilan bog’lik. Bir necha yildan beri buni janrga aylantirib yubordingiz desam mubolaga kilmayman.
Siyosiy latifa adbiyotimizga ham kirib keldi. Bu ham sizni nomingiz bilan bog’liq. Tezrok yaxshi kunlar kelib mamlakatga kaytsak, shular xakida shogirdlarimdan biriga tadkikot kildirsam nima deysiz?(Botirali Nuraliev, professor).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Juda katta baho berib yuborganingiz uchun rahmat, domla. Men siz Almatida nashr etgan kitob haqida o’qidim, ammo hali qo’limga etib kelgan emas.
“Savol-Javob” masalasida…
O’quvchilarning kundalik savollariga javob berib borish oson ish emas. Bu hamma sohadan boxabar bo’lishni talab etadi va juda ko’p vaqtni oladi. Bir paytlar bu ishim uchun meni tanqid qilganlar ham bugun shu yo’lga kirdilar. Demak, ularni ham savollarga javob berishga o’rgata boshladik. Agar bu borada mening xizmatim bo’lsa, Xudoga shukur qilaman.
Siyosiy latifalar haqida…
Keyingi asrlarda G’arb mamlakatlarida, jumladan ruslarda ham siyosiy latifa juda katta janrga aylandi. Hokimiyatning qusurlari va o’ziga yarashmagan harakatlari ustidan kulish bu jamiyatlarning muhim bir qismi bo’lib qoldi. Masalan, Amerikada har kuni deyarli barcha umummiliy telekanallarda tungi satira ko’rsatuvlari namoyish etiladi. Ularda Kongress a’zolari, Prezident va mashhur kishilarning shu kungi gaplari va harakatlari siyosiy latifalarga asos qilib olinadi. Bu ko’rsatuvlar mamlakatdagi eng reytingi baland dasturlar hisoblanadi. Ularning boshlovchilari ham juda mashhur bo’lib ketishgan va butun hokimiyat tizimlari ularning kulgi aralash tanqidlariga jiddiy qarashadi.
Hatto yilda bir marta Oq uyda Prezidentning o’zi qatnashgan kulgi kechasida uning harakatlari, faoliyatidagi kamchiliklari ustidan kuladilar va uning o’zi ham o’zini siyosiy latifa qahramoniga aylantirib jurnalistlarga tabassum yoyadi.
Bu bizda ham azaldan bo’lgan, ammo keyingi asrlarda qatag’onga uchragan. Amir Temur haqidagi latiflarni eslasak, bu janr bizda naqadar kuchli ildizga ega bo’lganini ko’ramiz. Har qanday shohlar ustidan ham kulishgan va ularni tanqid qilib, siyosiy latifalar yaratishgan.
Sovet davrida ruslar bu borada oldinda edilar. Qayta qurish yillari ular xalq og’zida yurgan siyosiy latifalarni to’plab bir necha kitoblar nashr etishdi. Stalindan Brejnevga qadar hamma zolimlar siyosiy latifa “qahramoni”ga aylantirilgandi.
Bizda ham bor edi. Ammmo juda oz va ular to’plab nashr etilmadi, aksincha Karimov paytida bu janr deyarli o’ldi.
Biz talaba ekanimizda juda ko’p siyosiy latifalar bor edi.
Masalan׃
Avtobusda bir kishining oyog’ini ikkinchisi bosib turgan ekan. Oyog’i bosilgan odam׃
-Aka siz Samarqanddanmi,-deb so’rabdi.
-Yo’q…
-Akajon bo’lmasa siz Jizzaxdanmi?
-Yo’q..
-He, iflos, bo’lmasa nega oyog’imni bosasan!
O’shanda militsiyaning kattasi Samarqanddan va Partiyaning rahbari Jizzaxdan edi.
Bugun ham xalq orasida siyosiy latifalar juda ko’p. Chunki xalq qaynar chashma. Mening qilgan ishim esa kundalik siyosiy voqealarga munosabatni ozgina hajviy yo’l bilan ifoda etish bo’lmoqda, xolos.
Bu ko’pchilikka ma’qul keldi. Orada bir necha marotaba to’xtatganimda bu rukni tiklashni talab qilishdi. Demak, xalqimiz kulishni istaydi. Zotan kulmagan elning baxti ham kulmaydi.
Xalq puli xazina “xakerlari”ga emas,
uning o’ziga xizmat qilishi kerak
25-7-2007
SAVOL׃ Meni bir qarindoshim qariyb 40 yildan buyon o’qituvchilik qiladi, oylik maoshi juda oz. Shu qarindoshimning kechagina armiyani bitirib, bir harbiy qismda “serjant sverxsrochniy” bo’lib ishlaydigan kuyovi, ya’ni qizining eri oyiga juda katta maosh olarkan, bundan tashqari kuyov kunda-kunora oziq-ovqat mahsulotlari tushyonka, kartoshka, guruch, non va shu kabi o’lja bilan uyiga qaytar ekan, tabiiyki u bu mahsulotlarni bozordan sotib olmaydi, ya’ni harbiy qismning oziq-ovqat omboridan tekinga tashiydi. Qarindoshim kuyovini “yog’li” joyda ishlashidan yana mag’rurlanib qo’yadi, ma’rifatli bir insonning shunaqa ishlarni ko’ra-turib mag’rurlanishini nima deb izohlash mumkin. 40 yilga yaqin yosh avlodga ta’lim-tarbiya bergan muallim mehnatidan hali ona suti og’zidan ketmagan bir “tirrancha” o’g'ri askar bolaning elga qilayotgan “xizmati” ortiqroqmi? Vaholanki, ularning ikkisi ham byudjetdan maosh oladi.
Jahongir aka! Nima deb o’ylaysiz, shunday bo’lishi adolatdanmi? (ERKIN).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Adolatdan emas. O’zbekistonda bu adolatdan deb aytadigan nima bor o’zi? Adolatsiz rejimning hamma odimlari ham adolatsiz bo’ladi.
Agar kimdir adolatsiz rejimning to’ralarini qo’riqlash uchun xizmat qilsa ko’proq maosh oladi. Bu mustaqillikdan keyin yashirib bo’lmaydigan haqiqatga aylandi. Ammo xalqning bolasini o’qitish uchun mehnat qiladigan insonlarga sariq chaqa ham yo’q. Chunki rejim bu millatning savodsiz bo’lishidan manfaatdor. Ilmli odamni emas, chalasavodni, manqurtni boshqarish oson deb hisoblaydi.
O’qituvchilar esa darsni apal-tapal o’tib, qolgan vaqtda ro’zg’orlariga bir narsa topish uchun halak. Ularda dars berishga na qiziqish, na havas, na ishtiyoq qolgan. Bugungi rejim yiqilgandan keyin uzoq yillar tiklanishi qiyin kechadigan soha maorif bo’ladi.
Siz savolingizda zehniyat masalasiga ham tegib o’tgansiz. O’zbekistonning qaeriga bormang davraning to’riga o’qigan odamni emas, puldorni, “yog’li” joyda ishlagan odamni o’tqazishadi. Bu Sovet davrida ham shunday edi. Ammo bugungi darajaga etmagandi. Men buni inson zehniyatining nokamolligi deb bilardim. Lekin amerikaliklar (tashqaridan kelganlarni qo’shmaganda-JM) orasida buni ko’rmadim. Demak, bu madaniyat va umumta’lim darajasi bilan bog’liq masala. Ko’rdingizmi, gap yana kelib maorifga bog’landi.
Falakning gardishi aylanib, O’zbekiston kelajagini o’ylagan odamlar maydonga chiqishsa, ishni maorifni isloh qilishdan boshlashlari kerak bo’ladi. Byudjet-bu xalq puli. Xalq puli xazina “xakerlari”ga emas, uning o’ziga xizmat qilishi kerak.
O’qituvchining va o’qishning o’rni jamiyat yuragidagi o’q tomiriga aylanishi lozim. Chunki butun hayot ildizlari ana shu o’q tomirga bog’liq.
Zotan, o’qituvchi, muallim-ustozdir.
Rivoyat qilishlaricha, Amir Temurning ishlari birdan orqaga keta boshlabdi. U Chin yurishini amalga oshira olmay, O’trorda qolarkan, ulamolarni chaqirtirib katta ellarning boshiga ofatlar nima uchun kelganini surishtiribdi.
-Qadimda shoh Edip bilmay o’z onasiga uylanib qo’ygani uchun elining boshiga ofat kalxati qo’ngan,-debdi ulardan biri.
Boshqasi esa׃
-Iskandari Zulqaynar o’z to’shagiga erkakni olgani uchun sultoniyati emrila boshlagan,-debdi.
Yana biri׃
-Rum Qaysari saroyni fohishaxonaga aylantirgani uchun saltanati qulagan,-debdi.
Hammasini eshitib Amir Temur o’yga tolibdi va׃
-Bulardan birini ham ko’rmadik. Ammo undanda og’irroq gunoh qilganimni angladim. Men o’lsam boshimni Mir Said Barakaning oyog’iga qo’yinglar,-deb vasiyat qilibdi.
Negaligini hech kim bilmabdi. Amirning o’limidan keyin vasiyatini bajo keltirishibdi va Saroy Mulkxonimdan buning sirini so’rashibdi.
-Ul zot ustozlarini ranjitib qo’ygan edilar,-debdi malika.
Bu bir rivoyat. Ammo ustozlari ranjitilgan elning boshiga qanday balolar kelishini bugun O’zbekiston misolida ko’rib turibmiz.
Kelajak yoshlarniki
28-8-2007
SAVOL׃ Vashingtonda Sanjar Umarovning o’g'li G’ulomqodir Umarov “Serquyosh O’zbekiston koalitsiyasi” qalpog’i ostida o’zbek muxolifati yoshlarini birlashtirmoqda ekan, shunga Sizning va Muhammadbobir Malikov hamda Bahodir Chorievlarning munosabatingizni bilmoqchi edik. (Bobur, Nuriddin, G’ayrat, Erkin va boshqalar).
JAHONGIR MAMATOV, Demokratik O’zbekiston Kongressining raisi׃ Bizning pozitsimiz doim aniq׃ birlashish yo’lidagi har qanday samimiy qadamni mamnuniyat bilan qabul etamiz va muvaffaqiyat tilaymiz. Demokratik kuchlarning birlashuvi bizning uzoq yillardan buyon amalga oshmay kelayotgan orzuimiz va kim yoki kimlardir buni amalga oshirsa, bu ishni uddalay olsa ularga tasanno aytamiz. Ayniqsa, bugungi sharoitda. Chunki bugunga kelib vaziyat muxoliflar bor, ammo uyushgan muxolifat yo’q holida.
Bi-bi-si radiosi o’tkazgan savol-javobda 2007 yil 10 Iyulda mamlakat ichidan qatnashgan inson huquqlari himoyachisi Surat Ikromov׃
“Sizga ma’lumki, O’zbekistonda bironta muxolifat partiyasi mavjud emas, o’tgan asrning 90-chi yillardagi «Birlik» va «Erk» partiyalari o’z mavqe’ini va kuchini allaqachon yo’qotgan, bundan davlat rahbari Islom Karimov foydalanib, diktaturani kuchaytirgan va uzurpatsiyani mustahkamlagan. Shuning uchun saylov yo’li bilanmi, referendum yuli bilanmi, yoki O’zbekiston Senati qarori bilanmi, baribir, Prezident lavozimiga yana I. Karimov keladi, deb o’ylayman. Shunday bo’lishiga yana bir sabab, O’zbekiston aholisining saviyasi va siyosiy aktivligi hali ham past darajadaligidir” dedi.
Mamlakat tashqarisidan turib ishlayotgan uznews.net esa 2007 yil 3 Iyulda quyidagini yozgandi׃
“Taassufki, bugun O’zbekistonni diktator boshqarmoqda, va yana bir bor taassufki, mamlakatda diktaturaga qarshi turishga, uning muqobili bo’lishga, hatto mustabidlik zulmati qo’ynida ham odamlarga tanlov imkonini berishga qodir bo’lgan muholifat yo’q”.
Yana ham oldinroqqa ketsak, 2005 yilning 25 Iyulida AQSh Kongressining Helsinki komissiyasida Sanjar Umarovning o’g'li G’ulomqodir Umarov mana bunday degan edi׃
“Muxolifat ichida turlicha qarashlar mavjud. Agar “Erk” va “Birlik” o’rtasida ziddiyatlar bo’lmaganida edi, bugun barchamiz bir partiyaning a’zosi bo’lar edik. “Erk” va “Birlik” Gorbachevning “qayta qurish” jarayonida paydo bo’lgan faxriy partiyalardir va shuning uchun ham ularning bugungi O’zbekiston muammolariga qarashlari o’sha davrga taqaladi. Biroq O’zbekiston boshdan kechirayotgan inqiroz “qayta qurish” zamonidagi muammolardan katta farq qiladi”.
Bunday misollarni ko’plab keltirish mumkin. Bugungi vaziyat mana shu.
Shunday ekan, Sanjar Umarovning o’g'li “Erk” va “Birlik” yoshlarini “Serquyosh O’zbekiston koalitsiyasi” atrofiga to’plab, qandaydir yig’ilish qilayotgan bo’lsa, unga muvaffaqiyat yor bo’lsin. Nima bo’lganda ham natijasini vaqt ko’rsatadi. O’shanda bu masalaga yanada atroflicha to’xtalish mumkin bo’ladi.
Kelajak yoshlarniki, ular o’z kelajaklariga o’zlari sohib chiqsalar buni har doim qutlamoq kerak. Faqat bizning avlod qilgan xatolarni takrorlamasdan, balki bu xatolardan saboq olgan holda ish ko’rsalar nur ustiga a’lo nur!
MuhammadBobur Malikov, Bahodir Choriev ham shu fikrda.
DO’K SIYoSIY PARTIYa EMAS!
28-7-2007
SAVOL׃ Biz O’zbekistonda mirshab edik, ishdan ketgach, bu tomonlarda ishlashga kelib, shu erlarda qolib ketdik va ismimizni aytmasangiz u erdagi sharoit haqida gapirib berishimiz mumkin. DO’Kning keyingi majlisi qachon bo’ladi va bizni xabardor qilsangiz? Biz ham sizning partiyaga a’zo bo’lsak maylimi? (O’zbekistonlik sobiq ikki mirshab H.M va T.N.).
JAHONGIR MAMATOV, Demokratik O’zbekiston Kongressining raisi׃ Rahmat, biz O’zbekistondagi sharoitdan oz bo’lsa ham xabardormiz. Agar sizlar ochiq bayonot beramiz desangizlar bunga sharoit yaratishimiz mumkin. Lekin…
Bizning hozirgi asosiy maqsadimiz mamlakat ichida shakllanishdan iborat. Tashqaridagi harakatlardan foyda kelmasligiga to’la ishonch hosil qilib bo’ldik.
Tashqarida bugun majlis o’tkazsangiz yoki mitingga chiqsangiz o’nlab odamlar paydo bo’ladilar, birgalikda suratlarga tushadilar, millat va mamlakat haqida yonib gapiradilar. Oralarida siz kabi sobiq mirshablar ham bo’lishi tabiiy. Shundaylarni ko’rdik ham. Keyingi safar yana boshqalari paydo bo’ladilar. Bir ikki ko’rinishdan keyin men ham muxolifatchi deb boshpana olish uchun tavsiyanoma so’rashadi.
Ayniqsa, bu 2005 yildan keyin odat tusiga kirdi. Miting va namoyishlarda olingan suratlarni solishtirsangizlar sizlar ham bunga ishonch hosil qilasizlar. Demak, asta-sekin ma’lum bo’ldiki, ba’zilarining maqsadi O’zbekiston emas, balki chet elda qolish uchun o’zlarini muxolifatchi qilib ko’rsatish va siyosiy boshpana olishdir. Biz undaylardan uzoq turishni istaymiz.
Shuning uchun ham, o’tgan yilning 25 dekabrdagi majlisida DO’K qaror olib, majlisbozlikni to’xtatgandi va qo’limizdan neki yordam kelsa, mamlakat ichiga qaratishni rejalagandik.
Shundan beri bir necha viloyatda bo’limlarni tuzdik. Yaqinda yana ikki viloyatda ta’sis majlisi o’tadi.
Bizning maqsadimiz demokratiyani mamlakat ichida yoyishga qaratilgandir. DO’K siyosiy partiya emas. DO’K ro’yxatdan o’tgan, barcha rasmiy qoidalarga rioya etuvchi nohukumat-xalqaro tashkilotdir va vazifalari ham ana shundan kelib chiqadi.
DO’K rasmiy tashkilot sifatida xorijda ”o’zbek muxolifati” nomi bilan amalga oshiriladigan grantxo’r majlislar, xo’jako’rsin namoyishlardan uzoq turishining sababi ham ana shunda. Qolaversa, befoyda harakatlar bilan mamlakat ichidagi faollarimiz taqdirini tahlika ostiga otish niyatimiz yo’q.
DO’K faollari istasalar kelajakda O’zbekistonda siyosiy partiyalar tuzishlari, siyosiy partiyalarni DO’Kka a’zolikka tavsiya qilishlari mumkin. Bu endi boshqa masala.
QIZI OTASINI YaNADA HUShYoR BO’LIShGA ChAQIRMOQDA
8-2-2007
SAVOL׃ Uzmetronom.com saytida Sergey Ejkov 2007 yilning Avgust oyida O’zbekistonda keskin o’zgarishlar bo’lishi va hatto qon to’kilishini yozgan. Shunga sizning fikringiz qanday? (JAVLON).
JAHONGIR MUHAMMAD׃ Bugun hech kimga sir emaski, bu saytning asl sohibasi Gulnora Karimovadir. O’zbekistonda Islom Karimovga qarshi gap aytilishi mumkin bo’lgan hamma saytlarga to’siq qo’yilgan. Ammo bu sayt ochiq. Garchi bu sayt Karimovga qarshi materiallarni kun ora berib tursa-da! O’sha tanqidlarni tahlil qilsangiz, Gulnoraning manfaatidan kelib chiqib qilingan tanqidlar bo’ladi.
Lekin yaqinda men olgan bir xabarga ko’ra, Gulnora Sergeyning ba’zi qiliqlaridan norozi ekan. Jumladan, uning radiolardagi chiqishi unga yoqmagan va bundan tashvishga tushgan Ejkov chet elga ketib qolish yo’llarini qidirishga tushgan. Buni Gulnora eshitib qolgan bo’lsa, bunday “qurol”ini boy bermaslikka harakat qilishi, tabiiy.
Endi Ejkovning maqolasiga kelsak, bu hakam Z. Isaev bilan boshlangan siyosiy o’yinning davomidir.
Karimov kutilmaganda har xil qarorlar olishidan uning atrofidagilar, hatto qizi ham cho’chiydi. Shuning uchun turli ehtimollarning oldini olishga urinadilar. Ayniqsa saylov oldidan.
Ma’lumki, Karimov Zelemxon Haydarovga qizidan ham ko’proq ishonadi. Shavkat Mirziyoevning ortida esa, ana shu qudratli odam turibdi. Shuning uchun ham bir-iki oydirki, Zelemxon Haydarovning “oyog’iga bolta urishmoqda”. Agar uni “yaralashsa”, Mirziyoev zaiflashib qoladi va istagan daqiqada chetlatish imkoni bo’ladi.
Narx-navo oshishi tufayli O’zbekistonda qon to’kilishi mumkin deb yozish Gulnora guruhiga bir o’q bilan ikki quyonni urishdir.
Birinchidan, shu bahona bilan Karimovga hushyorlikni oshirish taklif etiladi. Bu MXX, IIV xodimlari sonini ko’paytirish, maoshlarini oshirish va Rossiyadan qo’shimcha qurollar sotib olish, uncha-buncha odamni ishdan chetlatish, quvg’in qilish uchun zamin bo’ladi. Aks taqdirda janob Ejkov “yurtboshini ag’daradigan emissarlar mamlakat ichida” deb yozarmidi?!
Ikkinchidan, narx-navo uchun mas’ul bo’lgan Mirziyoevni Karimovning nazdida kerak bo’lganda hamma aybni bo’yniga ag’darish mumkin bo’lgan nishon qilib saqlashga xizmat qiladi.
Lekin Karimov bu o’yinlarga qanchalik o’ynaydi? Buni hatto Gulnora ham bilmaydi. Balki bu o’yinchilarning hammasini Karimovning o’zi o’ynatayotgan bo’lsa-chi?! Ana shu gap haqiqatga ancha yaqin.
“ANA, ALABO’JI!” SIYoSATI
15-10-2007
SAVOL: Karimovning qayta prezident bo’lishiga Mirziyoev va boshqa rahbarlar qanday qarayaptilar? Karimov saylangach, ularning qolib- qolmasliklari noma’lum-ku?(Orif).
JAVOB: Keyingi kunlarda bu masalada O’zbekistonda nufuzga ega bo’lgan ancha odam bilan gaplashdim. Ana shu suhbatlardan kelib chiqadigan xulosa esa quyidagilar.
Karimov Mirziyoev kabi jallodni Bosh vazir kursisiga o’tqazib qo’yib, atrofdagilarni alabo’ji bilan qo’rqitib turibdi.
Chunki keyingi yillarda Mirziyoev deyarli hamma idoralardagi ikkinchi rahbarlik o’rinlariga o’z odamlarini qo’yib ulgurdi va ular Karimovning “kadrlari” bilan tirjayib gaplashsalarda aslida it-mushuk vaziyatidalar.
Karimovning “kadrlari” Mirziyoevning hokimiyat teppasiga kelishi ular uchun hamma yo’llarning kamida 20 yilga yopilishi degan fikrdalar. Ular bir paytlar Brejnevning jasadini sudrab yurgan kimsalarga o’xshab qolishgan. Karimovning o’zi umrbod turish uchun aynan shu siyosatni tanlaganini xayolga ham keltirmaydilar.
Karimovning “kadrlari” uning so’kishlariga o’rganishgan va hatto ishdan olsa ham yana boshqa joyga tayinlaydi deb o’ylaydilar. Agar Karimovga qarshi gap ko’ngillarining bir chetidan o’tsa, To’laganov kabilarning holiga tushishlarini biladilar va o’zlarini doim “ega”lariga sodiq qilib ko’rsatadilar.
Ma’lumotlarga ko’ra, ular Karimovni o’z nomzodini O’zLDPdan ko’rsatishga ko’ndirish bilan ham Mirziyoevning yo’lini to’sishga urinishgan. Bu partiyadan prezident chiqsa, demak u Bosh vazirlikni boshqa partiyaga berishi kerak bo’ladi, deb o’ylashmoqda.
Ular qisman haq bo’lishlari mumkin, chunki Karimov saylovdan keyin nimadir ish qilayotganini ko’rsatish uchun Bosh vazirni almashtirishi va yana bir demokratiya o’yini ko’rsatishini taxmin qilish qiyin emas.
“NOMZOD… NOMZOD…” O’YINI
yoki masxaraboz qo’lidagi lo’xtakchalar
16-10-2007
SAVOL: Ko’rsatilgan nomzodlarning hammasi saylovda qatnashsa, bozor bo’lib ketmaydimi? (Nosir).
JAVOB: Agar Karimovning xarakteridan kelib chiqiladigan bo’lsa, uning bu qadar nomzodning saylovga kiritishi men uchun favqulodda voqea bo’lardi. Chunki hali ham Karimov buncha ko’p nomzod bilan birgalikda maydonga tushishiga ishonmayman.
Chunki u “Ozgina sizgan suv o’piriqqa aylanib ketishi mumkin” derdi va uning oldini oladi.
Shunday ekan, hatto hech narsaga yaramaydigan nimjon nomzodlar bo’lsalarda ular kutilmaganda xavfga aylanib qolishlarining oldini uchun keksayib qolgan Karimov bosh qotirishni istamaydi. Saylovga qadar ular orasidan bitta, juda nari borsa, ikkitasini tanlab oladi.
Aslida berilgan ovozlar qanday bo’lishidan qat’iy nazar Karimov o’ziga kerakli raqamni va “raqibi” yoki “raqiblari”ga beradigan “haq”ni allaqachon kallasiga yozib olgan.
U tomonda xalq ovoz beraveradi, bu tomonda Karimov kallasidagini e’lon qilaveradi.
1990 yilda bu hodisani sir sifatida saqlay olmagan Markaziy saylov komissiyasi raisi Qudrat Axmedov ning boshiga kelgan savdolar hammamizga ayon.
Keyinchalik Karimov bu sirning oshkor bo’lishidan qurqmay ham qoldi. U o’lgandan keyin kuydirilgan, bot-bot chop etilgan ovoz varaqalari haqida hali kitoblar yozilsa kerak.
Ilgarilari bir kishilik qo’g'irchok teatri bo’lgan. Bir masxaraboz odam besh-oltita qo’g'irchoqni (qo’lda, boshining ichiga tanga tiqib lattadan yasalgan qo’g'irchoqni xalq tilida lo’xtakcha deyishgan-JM) xaltasiga solib olib, qishloqma qishloq yurib, tomosha ko’rsatgan.
Bugungi holat xuddi ana shu sahnaning o’zi. Karimovning qo’lida besh oltita, oyoq uchida ham ikki-uchta latta lo’xtakcha. U ana shu latta lo’xtakchalarni har maqomga solib, tomosha ko’rsatmoqda. Bepul tomosha ekan, mazza qilib qarab o’tiraveramiz, degan odam xato qiladi. Chunki juda qimmatga tushadigan tomosha. Teatr tugagach, masxaraboz chiptaning narxini aytadi. Puli etmaganning kiyimini echib, yalang’och qilib, orqasiga bir tepib ana undan keyin qo’yib yuboradi.
Ho’kizning dumi…
17-10-2007
SAVOL: O’zbekistonda bo’layotgan bu o’yinni aslida saylov deb atash mumkinmi?(Malik).
JAVOB: Asliga qaraydigan bo’lsa, juda ko’p narsa o’z nomiga mutloq muvofiq emas. Lekin fikrni ifoda qilish uchun shunday so’zni ishlatishga majburmiz.
Saylov diktaturaga zid narsa.
Diktatura butun hokimiyat bitta zolimning qo’l ostida to’planishidir. Saylov esa o’z nomi bilan saylov, bir qancha odam orasidan bittasini saylash. Shunday ekan, diktatura sharoitida saylov bo’ladi, deyish ho’kizning dumi Juma kuni erga tegadi, degandek gap.
O’zbekistonda esa saylov-saylov o’yini o’tmoqda. Karimov bu tomoshani xalqqa ko’rsatmoqda desangiz adashasiz. U xalqni ham, muxoliflarini ham bir tiyinga olmaydi. Bu tomoshani u tashqariga ko’rsatmoqda. Masalan, nomzod nomzod o’yini bilan Avropa Ittifoqiga so’rib turish uchun xo’rozqand berdi.
Aslida tashqari ham uning tomosha ko’rsatayotganini bilishini Karimov idrok etadi. Lekin tashqari ham tomoshasizlikdan, lab yalab turishdan xo’rozqand so’rishni afzal biladi. Ya’ni Karimovning o’yinlariga qarsak chalmasa ham basharasiga tupurmaydi. Unga mana shu kerak.
Bugungi O’zbekiston sharoitida demokratiya degan so’z o’z ma’nosini yo’qotib diktaturani angalatadi.
Saylov ham xuddi shunday bir ma’nodan boshqa ma’noga ko’chgan va “saylov-saylov o’yini” degan birikmani yaratgan. Bundan keyin qaerda saylov degan so’zga ko’zingiz tushsa, uni saylov-saylov o’yini deb qabul qiling.
KARIMOV XDPDAN XAVOTIRDA
18-10-2007
SAVOL: Karimov ko’proq qaysi nomzoddan xavotirda? (Akmal).
JAVOB: E’tibor qilgan bo’lsangiz, Karimov hamma partiyalarga o’z raislarini nomzod tarzida oldinga chiqarishga izn berdi, ammo XDP bundan mustasno. XDP dan partiyaning ikkinchi odamiga izn berildi. Birinchidan, u samarqandlik. Ikkinchidan, Karimovning otasiga qarindoshligi tegadi. Buning nomzodlikka nima aloqasi bor? Chunki Karimov XDPdan xavotirda. Nega?
1. XDP sobiq kommunistik partiyaning kadrlar bilan ishlash uslubini o’zida saqlab qolgan. Partiyaviy intrigalarni biladigan juda ko’p sobiq rahbarlar hali ham bu partiyada.
2. Boshqa birorta partiyaning XDP qadar kuchli tashkiliy tizimi yo’q, uning hamma tuman va qishloqlarda tashkilotlari mavjud.
3. Boshqa partiyalarning matbuot vositalari deyarli ko’zga tashlanmaydi. XDPning nafaqat markazda, balki viloyatlarda ham nashrlari bor.
4.XDP (Karimovning izni bilan bo’lsada-JM) o’zini muxolif partiya deb e’lon qilgan va oddiy odamlar uchun bu zulmdan qutilishning adresi bo’lib ko’rinish mumkin.
5. XDP keyingi yillarda ijtimoiy muammolarni muhokama qilish uchun “Ochiq eshiklar” kabi kampaniyalar o’tkazib, tuzumdan norozi odamlarni o’z tomoniga tortmoqda.
6. Bu partiya yoshlar orasida ham biz muxolifat partiyasi deya yangi avlodni o’zi tomoniga ag’darmoqda va hokazo va hokazo.
Agar masala birdan jiddiylashib qolsa, bu partiyadan chiqqan “sinalmagan ot” o’z “chavandozi” har qancha mahoratli bo’lsada, ag’darib yuborishi mumkin. Buni his qilgan Karimov bu partiyadan o’zi yaxshi bilgan odamni ilgari surdi. Lekin kelayotgan xabarlarga ko’ra, undan ham xavotirda va uni jiddiy ta’qib ostida saqlamoqda.
TURKLAR VA KARIMOV REJIMI
19-10-2007
SAVOL: O’zbekistondagi saylovga turklarning ta’siri bo’lishi mumkinmi? (Sharof).
JAVOB: Savolingizdagi “turklar” degan kalimani men ikki tarzda tushundim.
1. Turkiya turklari.
2. Turkiyadan tashqarida yashagan va G’arb dunyosida ta’sir kuchiga ega bo’lgan turklar.
Turkiya hukumati islomiy kuchlardan tashkil topgani uchun Karimov rejimi aloqalarning aksar yo’llariga g’ov qo’ygan. Chunki Turkiya hukumati ham, Turkiya xalqining aksariyati ham Karimov rejimi yo’qolishining tarafdori.
Yillardir ular Krimovning muxolifalarini ham iqtisodiy va ham ma’nan qo’llab kelishayotganini bilamiz. Buni Toshkent ham yaxshi bilsa kerak. Shuning uchun turklarning O’zbekistondagi saylovlarga bevosita ta’sirlari filga pashsha chaqqanchalik darajada ham emas. Buning ustiga ularning o’z muammolari oshib-toshib yotibdi va mamlakat qadamba-qadam yana bir harbiy to’ntarish sari bormoqda.
G’arb davlatlarida yashayotgan turklarning dunyoviy rejim tarafdorlari bo’lganlari nafaqat o’z mamlakatlarida, balki xalqaro tashkilotlarda ham kattagina nufuzga egadirlar.
Ular nafaqat Turkiyada, balki umuman turk davlatlarida dunyoviy tuzum qaror topsagina demokratiyaga yo’l ochiladi, inson huquqlari ustivor bo’ladi degan fikrdalar. Ular otaturkchi bo’lib, islomiy rejim tarafdorlarini istamasliklarini yashirmaydilar ham.
Angliyada istiqomat qiladigan turk Shirin Akinerning Andijon masalasi bo’yicha Karimov rejimiga bergan madadini uncha-buncha odam yoki tashkilotlar yo’qqa chiqara olmadilar va u o’z ishini qildi.
Avropa parlamentining Markaziy Osiyo bo’yicha katta ta’sir kuchiga ega bo’lgan vakili Jem O’zdamir ham O’zbekiston masalasida hisobot tayyorlab, Karimov rejimini oqlash uchun katta odim otdi. U olmoniyalik turk va Yashillar partiyasining Avroparlamentdagi “ustun”laridan biri.
O’zbekistondagi saylovga qaysi bir ma’noda Turkiya tashqarisida yashayotgan va dunyoviylik tarafdori ana shunday turklarning ta’siri bo’lmoqda deb aytish mumkin. Karimov muxoliflari o’zlarini dunyoviy siyosiy kuch sifatida ko’rsata olmaganlari ham ularga bahona.
XALQ EMAS, DIKTATURA AYBDOR!
23-10-2007
SAVOL: Xalqimiz nega buncha tebranmas bo’lib qoldi? (ISMSIZ).
JAVOB: Aslida o’zim o’zimga o’rnatgan qoidaga ko’ra, ismsiz maktublarga javob bermasligim kerak edi. Ammo bu haqda bugun hammayoqda yozilayotgani, hatto o’z safdoshlarim ham yozishayotgani uchun muxtasar javob berishni burchim deb bildim.
Bundan bir necha yil oldin diktatura fitrati haqida yozganimda, bu rejim beradigan “mahsulot”lardan biri xalqni loqayd etishi va jamiyatni ma’nan buzishi ekanligini aytgandim. Nazarimda shu nuqtaga kelganga o’xshaymiz. Ya’ni diktatura o’z maqsadiga erishgani bugungi chiqishlarda ham ko’zga tashlanmoqda.
Bunday sharoitda mirshabdan boshlab o’qituvchiga, hokimiyat idorasidagi xodimdan boshlab mamlakat ichidagi rejim muxolifiga qadar hammadan bir nuqs topish qiyin emas. Ularni befarqlikda yoki ma’nan buzilganlikda ayblash ham oson.
Rejimni o’zgartirib berishi kerak deya butun xalqni ayblash o’zimiz ham diktaturaning qarmog’iga ilina boshlaganimizdan darak bo’ladi.
Hatto chet eldagi do’stlarimiz ham xalq Karimovni yiqitib berishidan umidvor.
Har doim rejimlarni xalqning juda kichik bir qismi, shu rejimga muxolif bo’lgan ziyoli qismi o’zgartirgan.
Lekin diktatura rejimi kuchaygandan kuchayib ana shunday iddaodagilarni ham umumiy karvonga soldi.
Andijon voqealaridan besh kun oldingi radio muloqotida xalq ko’chalarga chiqsa, rejim bostiradi, otadi, tanklar bilan majaqlaydi degandim. Andijon qatliomi bu gapni isbotladi.
U holda nima qilish kerak? Yo’llar bitmagani va diktaturani qon to’kmasdan ag’darish mumkinligi haqida esa, bir muddat oldin yozgan edim.
Odamlarning buzilib ketganidan shikoyat qilayotgan do’stlarimga esa shuni eslatmoqchiman. Demokratiya bu xalq boshqaruvidir. Bu rejim paytida xalqning o’zi jamiyatni boshqaradi.
Dunyoning hamma joyida odamlikni unutgan mirshablar va boshqa mansabdorlarni topish mumkin. Hatto Amerikada ham mahbuslarni qiynaydigan mirshablar chiqib turadi. Ammo jamiyat ularni jamiyatberun qiladi, jazolaydi, tarbiyalaydi. Diktaturada esa bunday odamlar rag’batlantiriladi.
Bu bilan zehniyatimizda ham illatlar yo’q demoqchi emasman. Oshib toshib yotibdi. Ularni davolash uchun demokratik zamin zarur.
Bugun O’zbekistondagi vaziyatga qarab odamlarga rahmim keladi. Ular yoppasiga diktaturaning qurboniga aylanmoqdalar. Diktatura tarqatgan va tarqatayotgan “epidemiya”lardan qochish, saqlanish juda qiyin. Bundan qutulishning uddasidan chiqa olganlar qolganlarni ham qutqarish uchun davo topishlari kerak.
Bugun ko’proq ana shu haqda gapirishimiz lozimga o’xshaydi.
O’tgan yilga qadar…
24-10-2007
SAVOL: Muxolif kuchlar uchun bu saylovdan umid bor edimi? (G’ayrat).
JAVOB: Avvalo shuni aytishim kerakki, men muxolifat deganda tashkillashgan, demokratik tamoyillar asosida o’z faoliyatini izchil yo’lga qo’ygan, jamoatchilik tomonidan tan olingan siyosiy kuchni tushunaman. Bunday kuch bizda yo’q edi.
Ammo o’zini Karimov rejimiga muxolifat deb bilguvchi guruhlar, shaxslar va ularning atrofida yurgan oz sonli odamlar bor. Ularni men muxoliflar yoki o’zlarini muxolifat ataovchilar degan bo’lardim. Ammo rejimga ta’sir eta oladigan darajadagi siyosiy kuch bo’lmagan muxoliflar Andijon qatliomidan keyin tashkillashish va siyosiy kuchga aylanish imkoniga ega bo’ldi.
Xuddi ana shu nuqtada O’zbekistondagi saylovdan umid bor edi. Buni hamma tushunar edi. Xorijliklar ham, o’zimnikilar ham. Shuning uchun ham siyosiy kuchga aylanish jarayoni boshlandi. Ammo diktatura rejimi bundan cho’chidi va muxoliflar orasiga buzg’unchilarni suqish va boshqa yo’llar bilan bu harakatni dabdala qildi. Shu bilan umid ham o’la boshladi.
Shaxsan men uchun o’tgan yilning oxirida “Hozirgi vaziyatdan chiqishning uch yo’li”ni e’lon qilganimdan keyingi voqealar so’nggi nuqta bo’lgandi. Boshqalarning umidni o’ldirmaslik uchun bu haqda gapirmay keldim.
Filed under: Books, Hayqiriq (2007. Savol-Javob), Ҳамма китоблар
